Survey-onderzoek middels het Internet.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Survey-onderzoek middels het Internet."

Transcriptie

1 Survey-onderzoek middels het Internet. Een exploratie van het terrein. Dirk Heerwegh Afdeling Dataverzameling en Analyse Departement Sociologie Faculteit Sociale Wetenschappen E. Van Evenstraat 2B B-3000 Leuven Paper verschenen als Onderzoeksverslag van het Departement Sociologie, Afdeling Dataverzameling en Analyse DA/ Inleiding Het gebruik van de computer is in de Westerse samenleving een evidentie geworden voor een grote groep mensen. Cijfers uit de Verenigde Staten (Current Population Survey) geven aan dat in 1997 zo n 36,6% van alle Amerikaanse gezinnen een computer had. In 1993 was dat nog 22,8% en in 1989 amper 8,2% (Newburger, 1999: 1). Het gebruik van het Internet stijgt nog sterker dan het bezitten en gebruiken van computers (1). Uit Nederlandse gegevens (Schmeets, 2000: 26) blijkt dat het gebruik van het Internet in de periode van steeg van 15% naar 34%. Het computerbezit steeg in diezelfde periode minder sterk, namelijk van 60 naar 66% (2). In België steeg het aantal privé-aansluitingen op het Internet van in november 1998 tot in november 2000 (Nationaal Instituut voor de Statistiek, 2000). Het gebruik van de computer en vooral het gebruik van het Internet is in de laatste paar jaar dus enorm toegenomen, en dat is ook de onderzoekergemeenschap niet ontgaan. Ook voor sociologen is de hierboven beschreven evolutie interessant, daar het Internet bijvoorbeeld toelaat zogenaamde on-line gemeenschappen te creëren. Dit zijn groepen individuen die zich via het Internet met elkaar verbinden en op diverse manieren met elkaar communiceren via de aan het Internet aangesloten computer. Het gaat hier dus om een vorm van sociaal handelen dat verloopt langs de computer. Computer-mediated communications kunnen dan ook een onderwerp van studie zijn voor sociologen, maar het netwerk tussen de computers kan ook gebruikt worden als 1

2 medium voor het voeren van een survey-onderzoek (Witmer, Colman & Katzman, 1999: 146). Het Internet kan dus dienst doen als kanaal waarlangs men subjecten ondervraagt. Het Internet kan op verschillende manieren aangewend worden om aan deze doelstelling tegemoet te komen. In deze paper zullen enkele van deze werkwijzen worden belicht, waarbij de voor- en nadelen zullen worden geëxploreerd. Daarna wordt de focus vernauwd tot één specifieke vorm van het voeren van een survey via het Internet, met name het webpagina-gebaseerde survey (of korter, websurvey). Van dit soort surveys wordt een grondiger doorlichting ondernomen. 1. Het Internet als kanaal waarlangs men subjecten wil bevragen: een eerste verkenning Met de term Internet wordt in deze paper verwezen naar computers die op de ene of de andere manier met elkaar in verbinding staan (zie noot 1). Vandaar dat men dataverzameling via het Internet kan aanduiden als Computer Assisted Data Collection (CADAC). Van dit type dataverzameling zijn er al een groot aantal in gebruik. De Leeuw en Nicholls II (1996) maken onderscheid tussen drie vormen van CADAC: CATI (Computer Assisted Telephone Interviewing), CAPI (Computer Assisted Personal Interviewing) en CASI (Computer Assisted Self Interviewing). Het voeren van een survey via het Internet waarbij de respondent de vragen zelf leest en beantwoordt behoort dan ook tot dit laatste type (CASI). Bij CASI wordt de papieren vragenlijst uit de post-enquête vervangen door een electronische vragenlijst, die op de computer van de respondent kan worden geopend. Een eerste type dataverzameling dat gebruik maakt van electronische vragenlijsten, is het het Disk By Mail systeem (DBM). Hierbij wordt een diskette met daarop de vragenlijst in de vorm van een programma naar de respondent gestuurd. Deze laat dit programma uitvoeren op diens computer, waardoor de vragen verschijnen. De antwoorden worden bewaard op de diskette, die na afloop wordt teruggezonden naar de onderzoeker. Dit systeem kon worden toegepast nog voordat het Internet zijn intrede maakte. Met het Internet werd het mogelijk nieuwe varianten van computer ondersteunde post-enquêtes te ontwikkelen. Het disk by systeem (Batagelj & Vehovar, 1998: ), wat een specifiek type is van Electronic Mail Surveys (EMS) in de typologie van De Leeuw en Nicholls II (1996), sluit zeer dicht aan bij DBM. Het principe van het DBM systeem blijft onaangetast, het enige verschilpunt is de wijze van verzenden. Waar DBM gebruik diende te maken van de 2

3 traditionele postdiensten, zijn deze bij disk by vervangen door . Bij het disk by e- mail systeem wordt het programma dat de vragenlijst bevat als bijvoegsel vastgehecht (attached) aan het bericht. De respondent kan dit bijvoegsel of attachment dan openen op de eigen computer en hetzelfde scenario als bij DBM kan zich afspelen. Na afloop van het interview wordt het bestand bewaard, en kan de respondent het opnieuw via terugsturen naar de onderzoeker. Een ander type Electronic Mail Survey is het only survey (Batagelj & Vehovar, 1998: ). Bij only based interviewing wordt de vragenlijst als bericht verzonden (in de bodytext, dus niet als bijvoegsel zoals by disk by ), en wordt er van de respondent verwacht dat hij of zij deze beantwoordt en de antwoorden tussen de vragen invult. Maar niet enkel Electronic Mail Surveys (EMS) zijn tot de mogelijkheden gaan behoren, ook websurveys zijn met de komst van het Internet mogelijk geworden. In dit systeem wordt een electronische vragenlijst op een server geplaatst en worden subjecten uitgenodigd om deze vragenlijst in te vullen. De vragenlijst wordt meestal in HTML (HyperText Markup Language) geschreven. Deze programmeertaal laat toe formulieren (vragenlijsten) aan te maken. Deze formulieren kunnen informatie verzamelen en het systeem voorziet in de mogelijkheid deze informatie te bewaren. Interessant is op te merken dat Saris reeds in 1989 (eigenlijk heel wat jaren voor het Internet aan zijn succesverhaal begon (3)) vermelding maakt van een type dataverzameling dat sterke overeenkomsten vertoont met websurveys. Het gaat om het project Tele-interview dat in April 1986 succesvol werd geïmplementeerd door NIPO (Saris, 1989: 339). Het opzet van het Teleinterview was als volgt: een toevalssteekproef van 1000 huishoudens (2400 personen) uit de Nederlandse populatie werd voorzien van een personal computer en een modem. In ruil voor deze uitrusting diende elk lid van elk van de huishoudens op wekelijkse basis een kort survey in te vullen. Op geregelde tijdstippen maakte de modem van de personal computer (zonder tussenkomst van de respondent) een verbinding met de server en werd er nagegaan of er een nieuwe vragenlijst was. Indien dit het geval was, werd deze automatisch gedownload naar de personal computer. Nadat de geselecteerde leden van het huishouden de vragenlijst hadden ingevuld, werden de data teruggezonden naar de server (zie De Leeuw & Nicholls II, 1996: 3). Het Internet is dus niet nieuw, en werd ook vroeger al gebruikt om data te verzamelen. Wel nieuw is de schaal waarop dit kan gebeuren. Dankzij de snelle expansie van het Internet zijn veel 3

4 meer mensen dan voorheen te bereiken via het Internet en dit zonder dat de onderzoekers materiaal (computers en modems) ter beschikking moeten stellen van hun respondenten. Bijgevolg is het verzamelen van gegevens over relatief brede lagen van de bevolking via het Internet meer praktisch realiseerbaar geworden, en hoeft men zich niet meer te beperken tot panel-onderzoek. Dat was in het Tele-interview wel noodzakelijk daar het aan de respondenten ter beschikking stellen (eigenlijk het geven) van personal computers en andere uitrusting een grote investering vergt. Zulk een project is natuurlijk niet (financieel) haalbaar wanneer men deze respondenten slechts één enkele keer zou bevragen. Met de intrede en vooral de expansie van het Internet heeft de post-enquête er dus enkele nieuwe (computer ondersteunde) varianten bij gekregen. Disk by , only en websurveys zijn drie mogelijke manieren om via het Internet respondenten te bevragen. In deze paragraaf werden deze werkwijzen kort geïntroduceerd en gesitueerd. In de volgende paragraaf zullen twee van deze systemen nader geëvalueerd worden, met name only surveys en websurveys. De reden waarom disk by surveys niet worden besproken is de sterke overeenkomst met het reeds lang bekende DBM systeem. De werkwijzen waarbij de (relatief) nieuwe technologie van het Internet in grotere mate wordt aangewend dragen hier de primaire aandacht weg. Wegens het niet verder behandelen van disk by , kan in het verdere verloop van deze tekst naar het only survey verwezen worden met de meer leesbare aanduiding survey. 2. surveys en websurveys: een verdere exploratie 2.1. Enkele voordelen van surveys en websurveys Hoge snelheid Een eerste in het oog springende voordeel van surveys en websurveys is de snelheid waarmee men respons krijgt op de studie. Swoboda, Mühlberger, Weitkunat en Schneeweiβ (1997: 249) bijvoorbeeld, rapporteren dat 43,3% van alle antwoorden binnen de 24 uur na de lancering van de studie werden ontvangen. Negentig procent van alle antwoorden bereikten de onderzoekers binnen de vier dagen. Ook Schaefer en Dillman (1998: ) merkten de snelle responstijd van surveys op. In hun studie werd een survey 4

5 vergeleken met een traditionele post-enquête. De gemiddelde duur nodig om de ingevulde vragenlijsten terug te krijgen bedroeg 9,16 dagen voor het survey en 14,39 dagen voor de papieren versie. Een tweezijdige t-test onthulde dat dit verschil significant was. surveys laten dus een kortere veldwerkperiode toe dan traditionele post-surveys. Volgens Schaefer en Dillman (1998: 379) zijn surveys zelfs sneller dan (grootschalige) telefonische surveys, waar het aantal telefoontoestellen en interviewers het aantal afgewerkte interviews per dag beperkt Lage kosten surveys en websurveys zijn niet alleen snel, ze zijn vaak ook goedkoper dan de meeste andere manieren van surveying, omdat er geen drukkosten zijn, de verzendingskosten afwezig of laag zijn en er geen interviewerkosten zijn (Schaefer & Dillman, 1998: 379). Eens de vragenlijst is opgesteld, is de kost van elke additionele opname van een steekproefelement verwaarloosbaar klein (Dillman & Bowker, 2000: 3-4) Enkele tekortkomingen van surveys en websurveys surveys en websurveys hebben ook tekortkomingen. Deze tekortkomingen kunnen middels het bekende perspectief van Groves (1989) worden benaderd (Dillman e.a., 2000: 2). In dat perspectief zijn er vier foutenbronnen die de kwaliteit van de data kunnen aantasten, namelijk coverage error, sampling error, measurement error en nonresponse error Dekkingsfouten Coverage errors, of dekkingsfouten, resulteren uit het niet aan iedereen toekennen van een gekende niet-nul kans om te worden opgenomen in een survey (Dillman & Bowker, 2000: 4). Anders gesteld dekt het steekproefkader (het frame) niet de volledige populatie die men wenst te bestuderen (Groves, 1989: S159). Dit is een punt dat speciale aandacht verdient binnen Internet surveys, daar de individuen die op het Internet teruggevonden worden niet helemaal representatief zijn voor de totale populatie. Vooreerst blijkt uit Amerikaanse gegevens dat in de groep computerbezitters jonge blanke gezinnen met een hogere opleiding en een hoger inkomen oververtegenwoordigd zijn 5

6 (Newburger, 1999: 1-3). Ook uit Nederlands cijfermateriaal (Michiels, 2001) blijkt dat computerbezit niet egaal verdeeld is over de bevolking. Gezinnen met schoolgaande (of studerende) kinderen beschikken vaker over een PC dan gezinnen zonder schoolgaande kinderen. Het verband is zelfs lineair: hoe meer schoolgaande kinderen, hoe groter de kans wordt dat men thuis een computer heeft. De ongelijke verdeling van Internet-gebruik over de bevolking is al evenzeer treffend. Cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (2000: 8-9) tonen aan dat vooral werkende jonge mensen met een hogere opleiding op het Internet te vinden zijn. Computergebruikers, en a fortiori Internetgebruikers, zijn dus niet representatief voor de totale populatie (zie ook bvb. Best, Krueger, Hubbard en Smith (2001)). Wanneer zulke situatie bestaat, dan wordt coverage error een niet verwaarloosbaar probleem. Dillman en Bowker (2000: 5) stellen dan ook dat het zeker in de nabije toekomst onmogelijk zal blijven studies te voeren over de algemene bevolking via surveys of websurveys. Via het Internet kan men immers niet alle leden van de populatie bereiken. En zelfs binnen de groep Internet gebruikers zijn er individuen die men niet zal kunnen bereiken. Dat is het gevolg van het ontbreken aan (goede) lijsten van adressen en de situatie van niet-gestandaardiseerde adressen. Dit laatste houdt in dat een procedure als Random Digit Dialing zoals bij telefonische enquêtes, onmogelijk wordt. Men kan geen adressen aanmaken op basis van het toeval wegens het ontbreken van elke standaardisatie (zie ook Tuten, 1997: 7). Het probleem van coverage hoeft niet onoverkomelijk te zijn (Dillman e.a., 2000: 5). Bepaalde deelpopulaties zijn immers in zeer grote mate aanwezig op het Internet, bijvoorbeeld (universiteits-)studenten of werknemers van bepaalde bedrijven. Van deze groepen bestaan ook vaak volledige adressenlijsten. Aan vele Vlaamse Universiteiten is het bijvoorbeeld de gewoonte geworden dat elke ingeschreven student (gratis) een adres krijgt van de Universiteit. Aan de K.U. Leuven krijgt elke student een adres dat eindigt met student.kuleuven.ac.be. E- mail surveys of websurveys onder zulke populaties voeren kan dan ook zonder veel coverageproblemen Steekproeffouten Steekproeffouten of sampling errors vormen op zichzelf geen grotere bedreiging ten aanzien van of websurveys dan voor andere vormen van surveys. Surveys via het Internet zijn in dezelfde mate onderhevig aan steekproeffouten als andere types van survey-onderzoek waar 6

7 steekproeven worden getrokken. Steekproeffouten worden echter makkelijker onderschat bij e- mail surveys en websurveys dan bij andere surveys. De reden van dat onderschatten is een resultante van het kostenaspect van Internet surveys. Aangezien de kosten zo laag zijn, en dus elke additionele eenheid die opgenomen wordt in de steekproef de kosten slechts minimaal (of zelfs niet) doet stijgen, is men al snel geneigd zeer grote steekproeven te nemen bij of websurveys. Traditioneel staan grote steekproeven voor accurate steekproeven, en hoe groter een steekproef wordt, hoe accurater de schattingen worden (Billiet, 1995: ). Bij en websurveys is deze rechtlijnige redenering niet veroorloofd, net wegens de grote problemen met dekkingsfouten (zie sectie ). Hoe groot de steekproef ook wordt, indien deze niet representatief is kan er niet van gesteld worden dat hij accuraat is (Dillman e.a., 2000: 3-4). De nauwkeurigheid van de Internet-steekproef uitgedrukt in termen van steekproeffout kan dan ook niet blindelings afgeleid worden uit het aantal respondenten en moet in relatie gezien worden tot de dekkingsfout. Men neemt dan ook best enkele maatregelen om de nauwkeurigheid of representativiteit te kunnen bepalen. De volgende paar alinea s richten zich op een studie waar zulke maatregelen werden getroffen. Survey2000, een grootschalig websurvey, werd gedurende twee maanden in 1998 gevoerd op de website van de National Geographic Society (Witte, Amoroso en Howard, 2000). Maar liefst individuen begonnen aan het survey, waarvan er (zowat 69%) de vragenlijst volledig invulden (Witte e.a., 2000: 186). In dit survey werden speciale maatregelen getroffen om de representativiteit van de steekproef te evalueren. Dit werd bereikt door items in de electronische vragenlijst op te nemen die via traditionele surveys reeds waren bevraagd. Deze items zouden later als vergelijkingspunten dienen. De vraag kon dan worden geformuleerd of een weging van het websurvey nodig is om tot representatieve bevindingen te komen (zie infra). Vooraleer in te gaan op de resultaten van deze inspanningen, kan een treffend voorbeeld worden gegeven waarin duidelijk wordt hoe weinig belang nog wordt gehecht aan bijkomende steekproefeenheden in Internet surveys (wellicht vanwege de lage kosten). De auteurs schrijven: More than 80,000 surveys were initiated, and a bit more than 50,000 were completed (Witte e.a., 2000: 185). Uit de tabel op pagina 186 van diezelfde publicatie staat het precieze cijfer voltooide interviews: Een beetje meer staat dus voor een additionele individuen. Bijna vijfduizend mensen meer of minder doet er blijkbaar niet zo heel veel meer toe. In de marge van dit soort vaststellingen kan de vraag worden gesteld of de resulterende data-sets van 7

8 Internet surveys door hun grote omvang minder op de traditionele manier zullen worden benaderd, maar meer vanuit een perspectief van data-mining (zie bvb. Hand, 2000). De afhankelijkheid van vele toetsstatistieken van de grootte van de steekproef betekent immers dat zelfs de meest triviale associaties of verschillen significant worden bevonden indien er grote steekproeven worden gebruikt (zie bvb. Daniel, 1998: 25-26). Vergelijking van demografische kenmerken tussen Survey2000 en andere surveys (waaronder metingen van het Census Bureau) toont duidelijk dat er scheeftrekkingen zijn (Witte e.a., 2000: ) (4). Vooreerst worden er iets jongere mensen aangetrokken op het websurvey (gemiddelde leeftijd van 38 jaar tegenover jaar in de andere surveys). Ook blanken zijn oververtegenwoordigd in het websurvey. Waar ze volgens de andere surveys van 80,9 tot 84% uitmaken van de bevolking, is dat in het websurvey 94,5% geworden. Een minderheidsgroep (Afro-Americans) maakt 1,4% uit in het websurvey, terwijl zij volgens andere surveys van 11,2 tot 13,9% van de bevolking uitmaken. Naar scholingsgraad wordt opgemerkt dat hoger geschoolden oververtegenwoordigd zijn (bvb. Bachelor s degree: 34,1% in het websurvey, rond de 16% in de andere surveys). Lager geschoolden zijn dan weer vrijwel afwezig in het websurvey (0,9% tegenover 15,2 tot 18,1% in de andere surveys). De auteurs besluiten op basis van deze gegevens dat er nood is aan weging om tot een representatieve steekproef te komen (Witte e.a., 2000: 188). In het kader van de bespreking van steekproeffouten is het punt van Dillman en Bowker (2000) met dit voorbeeld van Survey2000 goed geïllustreerd: zelfs een zeer grote steekproef is niet zonder meer accuraat te noemen Non-respons Non-respons vormt een (steeds groter wordende) bedreiging voor alle types van surveyonderzoek, maar in het kader van Internet surveys kan non-respons nog belangrijkere proporties aannemen. De verhoogde kans op (unit) nonrespons is voornamelijk te wijten aan de technische kant van surveys via het Internet, namelijk de computer. Sommigen zijn nog niet zo lang actief op het Internet, en kennen nog niet alle handelingen die nodig zijn om bepaalde resultaten te bereiken. Gebrekkige computerkennis kan dan ook leiden tot een weigering, wegens de frustratie die voortvloeit uit het niet weten hoe men moet antwoorden op de vragen (Dillman en Bowker, 2000: 6) (5). Soms is niet de gebrekkige 8

9 computerkennis van de respondent de oorzaak van frustratie (en dus non-respons), maar is de vragenlijst slecht opgesteld. Onoverzichtelijke vragenlijsten die veel inspanning vergen van de respondent om ze in te vullen vergroten de kans op non-respons tijdens het invullen van de vragenlijst (Dillman en Bowker, 2000: 6). Een ander voorbeeld van vragenlijstconstructie die wel eens wrevel kan oproepen is de resultante van de mogelijkheid om in websurveys antwoorden af te dwingen. Dit wordt bereikt door de respondent niet toe te laten naar de volgende vraag te gaan zonder eerst te hebben geantwoord op de huidige vraag. Wanneer de respondent de vraag echter echt niet wil beantwoorden, dan bereikt de onderzoeker in plaats van één ontbrekende waarde (item non-respons) een volledige weigering (unit non-respons). Met zulke zaken moet dan ook rekening worden gehouden bij het opstellen van de vragenlijst (zie sectie ). Naast gebrekkige computerkennis van de respondent en slechte vragenlijstdesign kunnen er zich ook problemen voordoen met soft- en/of hardware (Dillman & Bowker, 2000: 8). Dit is een overweging die vooral bij websurveys van belang is. Naast HTML, de standaardtaal van het Internet en ook de taal waarin web-vragenlijsten kunnen worden opgesteld, is er nog een groot aantal andere programmeertalen die webdesigners kunnen gebruiken ter aanvuling (bvb. JavaScript) of ter vervanging van HTML (bvb. Java). Al deze toevoegingen kunnen websites attractiever maken, in de zin van mooier, functioneler en interactiever. Het probleem is echter dat de gebruiker steeds de nodige software nodig heeft op de eigen computer om van deze toevoegingen te kunnen genieten (6). Het gebruik van JavaScript, Java, ActiveX, enzomeer kan dan ook sommige respondenten voor serieuze compatibiliteitsproblemen stellen (Batagelj & Bowker, 1998: 213). Naast compatibiliteitsproblemen is het ook zo dat alle extra s zoals JavaScript en dergelijke, maar zeker ook grafische bestanden (die het websurvey attractiever moeten maken), het bestand dat de vragenlijst bevat vrij groot maken. Dit betekent dan vaak een langere transmissietijd. Dit is de tijd die nodig is om de vragenlijst te downloaden en deze te zien te krijgen op het scherm. Langere wachttijden vergroten echter de kans dat de respondent de transmissie onderbreekt en er dus unit non-respons optreed (zie bvb. Dillman, Tortora, Conradt en Bowker (1998)). 9

10 Meetfouten surveys en websurveys worden beiden geconfronteerd met de moeilijkheid stimuli op dezelfde manier aan alle respondenten toe te dienen. Deze moeilijkheid vloeit voort uit de problematiek van soft- en hardwarecompatibiliteit. Verschillende browsers (Internet Explorer / Netscape) en operating systems (PC / Mac) tonen webpagina s, en dus ook webvragenlijsten, op een iets andere manier. Deze inconsistentie kan vooral gevolgen hebben voor meetfouten. De meeste programma s en browsers hebben bijvoorbeeld de gewoonte de lengte van zinnen aan te passen aan de breedte van het scherm. Daardoor worden zinnen bij de ontvanger soms korter of langer dan bij de zender. Voor reguliere s of websites heeft dit niet altijd veel belang, maar wel voor surveys. Wanneer vragen zich op een verschillende manier presenteren naargelang de instellingen van de computer van de gebruiker, dan kan men nog maar moeilijk spreken van gelijke stimuli. Niet enkel kunnen vragen korter of langer worden afgebeeld op het beeldscherm van de respondent dan voorzien door de onderzoeker, er bestaan nog andere gevaren. Eén daarvan is dat verschillende browsers de punten op een antwoordschaal verder of dichter bij mekaar afbeelden, waardoor de afstand tussen de verschillende punten ongelijk wordt. Het verschil tussen hoe de onderzoeker de vragenlijst zag toen deze hem construeerde en hoe de respondent de vragenlijst te zien krijgt, is dus een niet te verwaarlozen probleem aan en websurveys. Inzicht in hoe verschillende programma s en browsers omgaan met de vragenlijst en hoe aan deze problemen tegemoet kan worden gekomen, is dan ook nastrevenswaardig Verschilpunten tussen surveys en websurveys In de vorige paragrafen werden enkele gemeeschappelijke voor- en nadelen van surveys en websurveys aangekaart. Toch zijn er ook verschilpunten tussen beide methodes. In deze paragraaf zal getracht worden enkele van die verschillen aan te stippen. Om enige systematiek in deze vergelijking aan te brengen, zal getracht worden een chronologische lijn aan te houden. Deze lijn loopt dan van het opstellen van de vragenlijst tot het teruggezonden krijgen van de antwoordgegevens. 10

11 Het opstellen van de vragenlijst Een vragenlijst is relatief eenvoudig op te stellen in vergelijking met een websurvey, omdat men voor dit laatste enige kennis van HTML moet hebben. De grotere complexiteit van HTML houdt echter een grotere controle in over de manier waarop de vragenlijst zal worden afgebeeld. Het gebruik van bvb. kolommen onder HTML kan een overzichtelijke lay-out van de vragenlijst bewerkstelligen (Dillman, 2000: ; zie ook sectie ). Websurveys zien er niet alleen vaak beter uit dan surveys, ze zijn soms ook functioneler. Wanneer er veel en complexe skip patterns in de vragenlijst zitten, dan halen websurveys het vaak van surveys op gebied van overzichtelijkheid en gebruiksvriendelijkheid (Dillman, 2000: 354). Dit berust op het feit dat men het springen naar bepaalde vragen kan laten afhangen van de hyperlinks. Deze kunnen dan voor elke subgroep van respondenten die een andere route doorheen de vragenlijst moeten volgen verwijzen naar een andere volgende vraag. Op deze manier vergt het volgen van een bepaalde route doorheen de vragenlijst minder moeite van de respondent dan het geval is bij surveys, waar de respondent vaak zelf moet scrollen om de volgende relevante vraag te vinden. Websurveys laten nog meer geavanceerde mogelijkheden toe, zoals het gebruik van drop-down boxes. Dit is een vakje van één lijn hoog waarin men één antwoord uit zeer vele kan selecteren. Dillman (2000: 354) geeft het voorbeeld van de in de V.S. relevante vraag: In welke staat woont u?. In een traditionele post-enquête zou een lijst van vijftig staten moeten worden opgesteld, wat veel ruimte in beslag neemt. Een drop-down box daarentegen kan deze vijftig staten bevatten in een vakje van slechts één lijn hoog. De respondent klikt dan met de muis op dit vakje, waardoor de keuzemogelijkheden zichtbaar worden. Uit die lijst klikt de respondent de passende keuze aan, waardoor de lijst van keuzemogelijkheden weer verdwijnt en de aangklikte keuze in het vakje komt te staan. Dit is dan ook een oplossing die veel plaats bespaart. Er wordt echter ook vaak op gewezen (Dillman, 2000: 354; Dillman, Tortora, Conradt & Bowker, 1998; Dillman & Bowker, 2000: 8) dat niet moet worden toegegeven aan de verleiding om al te complexe websurveys te construeren. Het Internet is sterk in beweging en vele programmeurs volgen dan ook steeds de laatste nieuwe trends ( cutting-edge technology ) hetgeen de complexiteit van webpagina s sterk kan vergroten (Dillman & Bowker, 2000: 8). Dit kan contra-productief werken wanneer de respondent niet in het bezit is van de nodige 11

12 programmatuur om deze extra s te laten functioneren. Ook wordt een overgeprogrammeerd websurvey al gauw zeer groot in volume waardoor de nodige tijd om de vragenlijst te downloaden zo groot kan worden dat de respondent afhaakt waardoor unit non-respons optreedt (zie ook sectie 2.2.3). Bij het opstellen van websurveys moet men er dus op letten de vragenlijsten niet te complex te maken, zodat verwacht kan worden dat alle geselecteerde respondenten over de nodige hard- en software zullen beschikken om de vragenlijst te kunnen opvragen en in te vullen. Respondenten met een iets tragere Internet verbinding en iets minder verfijnde software mogen niet benadeeld worden door de programmering van de vragenlijst Het contacteren van respondenten Een survey is beperkter in het aantal mogelijke manieren waarop respondenten kunnen worden gecontacteerd en uitgenodigd tot het invullen van de vragenlijst. Men kan de uitnodiging om aan een survey mee te werken immers het beste ook doen via . Schaefer en Dillman (1998: ) komen immers tot het besluit dat respondenten die per brief werden uitgenodigd om aan een survey mee te werken, significant minder ingingen op dit verzoek dan de respondenten die via werden uitgenodigd om aan ditzelfde onderzoek de medewerking te verlenen (48,2% ten opzichte van 58%). Bij websurveys kan men meerdere kanalen aanspreken. Men kan de uitnodigingen per versturen op voorwaarde dat men beschikt over een lijst met adressen. Men kan ook gebruik maken van on-line uitnodigingen. Deze kunnen onder een tweetal vormen voorkomen. Vooreerst kan men hyperlinks aanbrengen op drukbezochte websites. Geïnteresseerden kunnen op deze link klikken en de vragenlijst invullen. Het nadeel aan deze methode is duidelijk. De zelfselectie van de respondenten maakt dat de verzamelde data allicht geen goede steekproef zullen vormen. Een tweede probleem is natuurlijk dat men niet in staat is een exacte responsgraad te berekenen. Men kent vaak niet het precieze aantal (unieke) bezoekers van een website, waardoor men maar moeilijk kan achterhalen hoe groot het responspercentage bedraagt. Het reeds besproken Survey2000 survey maakte gebruik van deze methode. Een link naar de vragenlijst werd geplaatst op de website van de National Geographic Society (dat ongeveer anderhalf miljoen bezoeken krijgt per maand), en een referentie naar het survey werd gepubliceerd in de tijdschriften uitgaande van deze Society (Witte e.a., 2000: 184). 12

13 Een tweede manier om mensen on-line uit te nodigen tot deelname aan een survey is gebruik te maken van zogenaamde pop-up windows (zie Enander en Sajti (2000)). Dit soort schermen bevat een korte uitnodiging om deel te nemen aan de vragenlijst (met een link daarheen), of toont onmiddellijk de vragenlijst. Het verschil tussen deze pop-ups en de reeds besproken blote links is dat het aanbieden van pop-ups gestuurd kan worden door een programma. Typisch programmeert men dat met een klein stukje JavaScript. Daardoor wordt het mogelijk toevalsgetallen te trekken en bezoekers dus op toevalsbasis uit te nodigen. Men kan hier variaties op maken (bvb. elke tiende bezoeker van de website wordt uitgenodigd). Niet elke bezoeker wordt dus uitgenodigd om deel te nemen aan het survey. Om daarenboven te vermijden dat men bij herhaalde bezoeken toch nog wordt uitgenodigd, of dat men twee keer of meer wordt uitgenodigd terwijl men reeds deelnam aan het onderzoek, kunnen zogenaamde cookies worden aangesproken. Een cookie is een klein (tekst)bestandje dat huist op de harde schijf van de bezoeker (en daar blijft staan na de Internet-sessie). Dit bestandje kan worden gemanipuleerd door bvb. JavaScript. Op die manier kan men via de inhoud van dit bestand weten of iemand de website al heeft bezocht, en dus al in aanmerking is gekomen voor een uitnodiging. Men kan ook bijhouden of de bezoeker indien deze een uitnodiging heeft gekregen op deze uitnodiging is ingegaan of niet. Op die manier kunnen responsgraden worden berekend. Het systeem van popup windows heeft dus een aantal voordelen boven het gebruik van blote links. Toch blijven er ernstige nadelen verbonden aan dit soort selectieprocedures. Vooreerst kan een goede dekking nog steeds niet gegarandeerd worden, daar de mensen die in aanmerking komen voor een uitnodiging per definitie behoren tot een subgroep die een bepaalde website bezoekt. Het feit dat een website druk bezocht wordt, is op zich geen garantie voor een goede dekkingsgraad ten aanzien van de totale bevolking (zie ook de bespreking van Survey2000 (Witte e.a., 2000)). Ten tweede zijn de toepassingsmogelijkheden van pop-up windows beperkt door de technologie die de bezoeker bezit. Sommige browsers herkennen nog geen JavaScript, waardoor pop-up windows niet mogelijk zijn. Nog problematischer is het gebruik van cookies, aangezien sommige websurfers zichzelf beschermen tegen zulke constructies en het gebruik ervan dan ook niet toelaten. Cookies worden inderdaad nogal eens gebruikt om het reilen en zeilen van bezoekers te traceren, waardoor sommigen dit als een schending van hun privacy beschouwen (Cho & LaRose, 1999: ). De meest verantwoorde manier om individuen uit te nodigen blijft dus het sturen van een uitnodigings . Gegeven dat men vertrekt van een goed steekproefkader, is men met deze 13

14 werkwijze beter verzekerd van het goede verloop van de studie (een gekende responsgraad, de mogelijkheid herinneringen naar nonrespondenten te sturen,...). Toch is ook het uitnodigen per e- mail niet steeds zonder problemen. Cho en LaRose (1999) bespreken het recent opgedoken fenomeen van spam. Dit zijn ongevraagde s, vaak verstuurd met een commerciële intentie. Zulke mass mailings worden niet altijd in dank aanvaard (Cho en LaRose, 1999: 422; Tuten, 1997: 7). Schaefer en Dillman (1998: ) stellen dan ook dat uitnodigingen per e- mail niet moeten worden verstuurd naar grote aantallen mensen tegelijk, maar dat dit gepersonaliseerd moet gebeuren. Vroeger onderzoek had al een positief effect uitgewezen van personalisering bij post-enquêtes (Dillman, 2000). Het opsommen van grote aantallen ontvangers in de To: -hoofding van het bericht is dus niet aangewezen, zeker niet omdat dit de privacy schendt (alle ontvangers kunnen dan zien naar wie het bericht werd verzonden). Ook het gebruik van de Blind-carbon-copy functie is niet aangewezen daar dit tot gevolg heeft dat elke ontvanger To: Undisclosed Recipients te lezen krijgt (Schaefer en Dillman, 1998: 385). In het experiment van Schaefer en Dillman (1998) wordt dan ook voor elke respondent een aparte e- mail aangemaakt en verstuurd. Dankzij de copy-paste of knip-en-plak functie in de moderne computer applicaties is deze taak minder omslachtig dan men zou aannemen. Toch is een automatisering van dit proces niet ongewenst, en technisch perfect realiseerbaar. Bij wijze van afsluitende opmerking is de definitie van non-respons enigszins aan verduidelijking toe wanneer men deze verschillende soorten van mogelijke contactnames beschouwt. Wanneer men een hyperlink krijgt aangeboden op een website die naar een websurvey leidt, maar daar niet op ingaat, kan men dan van eenzelfde soort non-respons spreken als wanneer men niet ingaat op een verzoek via een bericht (op naam) waarin expliciet de vraag wordt gesteld of men wil meewerken aan een survey? Zonder hier verder op in te gaan lijkt het onderscheid tussen een expliciete uitnodiging en een uitnodiging en passant toch van enig belang te zijn om de invulling van het begrip non-respons scherp te stellen Het invullen van de vragenlijst Specifieke problemen van deze fase werden eerder reeds besproken onder de sectie omtrent meetfouten (zie sectie ). Bij surveys kunnen zich nog enkele bijkomende problemen stellen ten aanzien van dit aspect. Bij een vragenlijst dient de respondent de antwoorden immers tussen de vragen te schrijven, wat betekent dat men toegang krijgt tot het bronbestand 14

15 waarin de vragen staan. Dat betekent dat men de vragen zelf ook kan manipuleren. Tuten (1997: 7) rapporteert over het voorkomen van respondenten die vragen herformuleren, vragen wegvegen en schalen uitbreiden! Bij websurveys stelt dit probleem zich niet, en zijn er zelfs enkele voordelen te bemerken ten aanzien van het traditionele post-survey. Zo is het bijvoorbeeld niet mogelijk om meer dan één antwoordmogelijkheid van een antwoordschaal te selecteren wanneer men radio-buttons toepast. Dat zijn formulier-elementen die standaard bestaan binnen HTML. Een ander mogelijk voordeel bestaat eruit respondenten te kunnen dwingen een antwoord te geven. Dit gebeurt door het onmogelijk te maken naar een volgende vraag te gaan zolang men geen antwoord heeft gegeven op de huidige vraag. In sectie werd reeds vermeld dat dit frustratie bij de respondent kan aanwakkeren waardoor men unit non-respons kan bereiken. Een voordeel van surveys dat wel eens wordt vermeld (Tuten, 1997: 5, Schaefer en Dillman, 1998: 385) is dat surveys door de respondent kunnen worden afgedrukt op papier. Hierdoor kunnen de respondenten die het survey liever niet op de computer invullen er zelf een traditionele post-enquête van maken. Ze kunnen de ingevulde vragenlijst dan via de traditionele post terugzenden. Dit veronderstelt dan wel dat er een adres vermeld is in het bericht waar de respondenten de vragenlijst naartoe kunnen sturen. Hetzelfde kan gebeuren bij websurveys, ook weer in de veronderstelling dat ergens een adres vermeld is waar de respondenten de vragenlijst heen kunnen sturen. Een punt dat van belang is voor websurveys, is het publieke karakter van dit soort vragenlijsten. Vaak wordt het survey geplaatst op een server, onder een bepaald web-adres. Wanneer het niet de bedoeling is dat vrijwilligers deze vragenlijst invullen, dan moet de vragenlijst op de één of andere manier worden afgeschermd tegen ongenode gasten. Dillman en Bowker (2000) stellen dan ook voor om bijvoorbeeld PIN-nummers te gebruiken. Dit zijn unieke cijfercombinaties (vergelijkbaar met het geheime nummer van bankkaarten), die de respondent via de uitnodigings toegestuurd krijgt. De respondent dient deze code dan in te geven op een inlog-pagina vooraleer de toegang tot de eigenlijke vragenlijst wordt verleend. Elders (Survey Sampling Inc. (2001)) wordt echter gesteld dat men beter een uniek webadres toekent aan elke uitgenodigde respondent, omdat het erop lijkt dat alles wat een individu moet opschrijven of onthouden, de responsgraad doet dalen. Met een uniek webadres kan de vragenlijst dus worden afgeschermd zonder respondenten te moeten verliezen. 15

16 Het ontvangen van de data Wanneer de respondent de vragenlijst heeft ingevuld, en deze met de antwoorden terugstuurt, dan treedt er een belangrijk verschil op tussen surveys en websurveys. Bij surveys moeten de nuttige data (de antwoorden dus) nog gescheiden worden van de vragenlijst, wat neerkomt op coderen. Zoals eerder opgemerkt kunnen respondenten immers wijzigingen aan de vragenlijst aanbrengen, zodat een volledige automatisering van het codeerproces niet altijd even evident is. Daarmee gaat één van de traditionele voordelen van CADAC verloren. Bij websurveys wordt dit voordeel behouden. De respondent kan immers géén wijzigingen aan het bronbestand (de vragenlijst) aanbrengen. Wanneer de respondent dus een vragenlijst heeft ingevuld, en de antwoorden terugstuurt, dan worden de ingevulde antwoorden van de vragenlijst gescheiden en kunnen deze automatisch in een databestand worden bijgeschreven surveys en websurveys: een balans. surveys en websurveys delen een aantal voor- en nadelen, maar verschillen ook van elkaar op enkele punten. In het voorgaande werden een paar van deze verschilpunten aangekaart. Uit de vergelijking blijkt dat websurveys moeilijker te maken zijn dan surveys, maar dat ze meer flexibel zijn. Men heeft zodoende meer controle over hoe de vragenlijst er precies zal uitzien, wat niet onbelangrijk is in het licht van mogelijke meetfouten. Websurveys zijn ook functioneler dan surveys wanneer er bvb. veel en complexe skip patterns in de vragenlijst zitten. Wel dient men ervoor op te passen geen al te complexe vragenlijsten te construeren waardoor men aan respondenten zou kunnen verliezen. Bij websurveys heeft men meer manieren om respondenten te contacteren dan bij surveys, maar eigenlijk zijn deze niet echt waardevol omdat ze te zeer gebaseerd zijn op zelf-selectie. Dit is dan ook geen echt voordeel van websurveys. Voor beide types survey geldt dus dat men best over een lijst met adressen beschikt waaruit men dan een steekproef trekt. Deze personen kunnen best via worden gecontacteerd op een gepersonaliseerde basis. Bij surveys kunnen zich meer problemen voordoen bij het invullen van de vragenlijst dan bij websurveys, daar de respondent in het eerstgenoemde type survey de vragen zelf kan aanpassen. Dat is niet zo in websurveys, waar zelfs enkele voordelen genoteerd kunnen worden ten aanzien van het traditionele post-survey (bvb. slechts één antwoord kunnen geven wanneer 16

17 men één categorie dient te kiezen). Beide vormen van survey kunnen worden afgedrukt op papier zodat de respondent die liever op de traditionele manier werkt, daartoe de mogelijkheid heeft. Het is dan wel nodig een adres te vermelden waar de respondent de ingevulde papieren vragenlijst heen kan sturen. Websurveys worden geconfronteerd met het probleem van vrije toegankelijkheid. Wanneer men werkt op basis van uitgenodigde respondenten, dan is het niet de bedoeling dat elke surfer de vragenlijst kan vinden en invullen. Dit is een technisch probleem, dat vrij makkelijk kan worden opgelost. surveys hebben het belangrijke nadeel dat ze de stap van manuele codering niet volledig kunnen elimineren. Wanneer men een teruggezonden krijgt met daarin de antwoorden, dan dient men deze nog te scheiden van de vragen. Men kan dit deels op een geautomatiseerde basis laten verlopen, maar het open karakter van de vragenlijst (d.w.z. dat de respondent toegang heeft tot het bronbestand en er wijzigingen in aan kan brengen) brengt toch vaak een stap van manuele codering (of toch minstens een cleaning ) met zich mee. Dat is niet nodig bij websurveys, die toelaten de data volledig automatisch bij te schrijven in een dataset. Websurveys lijken dus toch iets meer voordelen te bieden dan surveys. Waarschijnlijk is dat de reden waarom over websurveys vaker wordt gerapporteerd in de literatuur. In de volgende paragraaf van deze paper wordt de aandacht dan ook geheel op websurveys gericht. Het zal de bedoeling zijn deze survey-methodologie wat grondiger te exploreren. 3. Websurveys Gegeven het recente karakter van deze survey-methodologie is er nog niet veel onderzoek gedaan naar hoe men het beste websurveys ontwerpt en implementeert (Dillman, 2000: 356; Batagelj & Vehovar, 1998: 209). Dankzij de sterke overeenkomsten tussen websurveys en de traditionele post-enquête is het ook weer niet zo dat er van nul moet worden begonnen. Vele principes die gelden voor post-enquêtes kunnen zonder veel moeilijkheden getransplanteerd worden naar de Internet versie van de post-enquête. Andere principes dienen dan weer aangepast te worden aan het eigen karakter van Internet surveying (Dillman, 2000: 376; Dillman, Tortora & Bowker, 1998: 5). 17

18 In de verdere bespreking van websurveys zal de klemtoon liggen op de voorstelling en bespreking van deze principes. Deze paper zal geleid worden door de bevindingen van Dillman, waar mogelijk aangevuld met onderzoek van anderen. Dat Dillman de referentie is in deze bespreking zal niet verbazen, gegeven diens expertise op het gebied van post-enquêtes (die hij nu uitbreidt naar Internet-surveys). De verdere bespreking van websurveys zal niet ingaan op louter technische aspecten van het websurvey, zoals het programmeren zelf Een drietal algemene criteria waaraan een websurvey moet voldoen Vooraleer in te gaan op de principes zelf, kunnen een drietal meer algemene criteria worden aangekaart. Deze vloeien voort uit het uitgangspunt dat men moet innemen bij het construeren van een websurvey, met name de gebruiksvriendelijkheid. Het uitgangspunt is dat men fouten kan vermijden door de respondent te motiveren mee te werken en door de interactie tussen respondent en computer vlot te laten verlopen (Dillman, Tortora en Bowker, 1998: 2). Er zijn immers aanwijzingen dat er spanningen kunnen optreden tussen de logica van het invullen van vragenlijsten en de logica van het computergebruik (Dillman, 2000: 376). When conducting my first survey, the research team was momentarily puzzled by a phone call from a recipient who explained that he would like to respond but that the questionnaire would not take his answers. Several questions later the problem became evident. He had not clicked the reply-button. (Dillman, 2000: 358).... while watching a respondent come to an instruction in a Web survey that read If you are a homeowner skip these questions, which appeared in blue type with underlining (a hyperlink). He noted with much frustration that the instruction did not tell him to where he should skip, and stopped responding. When it was pointed out to him that because it was highlighted all he needed to do was click for the next questions to appear, he reacted with embarrassment, realizing that if he had seen such a message in another context, for example, searching for something on a Web page, he would have known that it was necessary to click in order to skip to the correct location (Dillman, 2000: 359). De taak van het invullen van een websurvey houdt in dat de respondent zowel nadenkt over hoe een vragenlijst dient te worden ingevuld als over hoe met een computer moet worden omgegaan (Dillman, Tortora & Bowker, 1998: 5). Uit de citaten blijkt dat respondenten soms wel eens één aspect van hun taak vergeten terwijl ze zich concentreren op het andere. Dit soort conflicten dient vermeden te worden om de kwaliteit van de data veilig te stellen. 18

19 Volgens Couper (2000: 385) moet en kan de gebruiksvriendelijkheid ook meetbaar worden gemaakt. Hij maakt dan ook een onderscheid tussen user-friendliness wat verwijst naar subjectieve ervaringen van de gebruikers en usability wat verwijst naar objectieve vaststellingen zoals tijdsduur, aantal en ernst van de gemaakte fouten,.... De gebruiksvriendelijkheid van het survey instrument kan op verschillende wijzen worden gekwantificeerd, maar een belangrijke bron van gegevens zijn de zogenaamde para -data (Couper, 2000: 393). Dit zijn data die meegestuurd worden met websurveys, maar die de respondent niet zelf verstrekt heeft. Het gaat dan bvb. om tijdsindicaties of aanwijzingen omtrent het invulgedrag van de respondent (bvb. aantal keer dat een antwoord gewijzigd wordt, het al dan niet gevolgd hebben van verkeerde verwijzingen,...) die door het instrument op de achtergrond (dus ongemerkt voor de respondent) werden verzameld. Het eerste criterium van gebruiksvriendelijkheid is dat men bij het opstellen van een vragenlijst rekening moet houden met hoe respondenten verwachten dat een vragenlijst werkt, en hoe de computer functioneert. Er dient voor gezorgd te worden dat de vragenlijst zodanig is ontworpen dat de logica van het invullen van een vragenlijst en de logica van het werken met een computer op elkaar inpassen (Dillman, Tortora & Bowker, 1998: 5). In secties en werd reeds gewezen op het gevaar van overgeprogrammeerde websurveys. Het Internet is een zeer dynamische omgeving, waar steeds nieuwe technologieën opduiken. Deze maken van het Internet een onderhoudende en interactieve plaats, maar enkel voor de gebruikers die op hun computer beschikken over de nodige software om al deze extra s tot hun recht te laten komen. Indien men met een websurvey zoveel mogelijk respondenten wil bereiken, dan zal het duidelijk zijn dat er moet gewerkt worden met een design dat als grootste gemene deler kan worden omschreven. Een vragenlijst dus die iedereen met minimale uitrusting (soft- en hardware) kan ontvangen en invullen. Zulke magere vragenlijsten zijn ook kleiner in bestandsgrootte, waardoor de transmissie- of downloadtijd verkort. De vragenlijst verschijnt dan sneller op het scherm van de respondent. Dit voorkomt dat respondenten met een trage Internetaansluiting vroegtijdig afhaken. Een experiment toonde aan dat een eenvoudige web-vragenlijst op verschillende aspecten beter presteert dan een te sterk uitgebreide vragenlijst (Dillman, Tortora, Conradt & Bowker, 1998). De gemiddelde transmissietijd van de gewone vragenlijst bedroeg minstens 225 seconden tegenover 682 seconden voor de uitgebreide vragenlijst (met een 14.4K Modem). De 19

20 responsgraad van de gewone versie bedroeg 41,1%, die van de uitgebreide versie 36,29%. De gewone versie werd ook meer volledig ingevuld, en er werd meer informatie gegeven op open vragen in de gewone versie dan in de uitgebreide versie van de vragenlijst. De respondenten konden de gewone vragenlijst ook significant sneller afwerken dan de uitgebreide vragenlijst (Dillman, Tortora, Conradt & Bowker, 1998: 4). Ook Batagelj en Vehovar (1998: 213) wijzen op de nadelen van meer vooruitstrevende technologieën om vragenlijsten te construeren. De lange transmissietijd stippen ze aan als belangrijkste nadeel. Het gebruik van een vragenlijst met weinig toeters en bellen is dus niet alleen eenvoudiger te ontwerpen, het werkt ook beter in de praktijk. Daarom stelt het tweede criterium dat een gebruiksvriendelijke web-vragenlijst door elke respondent moet kunnen worden ontvangen en ingevuld. Daarmee wordt van de ontwerper van het websurvey uitdrukkelijk verwacht dat hij of zij rekening houdt met beperkingen van door de respondent gebruikte apparatuur, browser en Internetaansluiting. Zoals eerder opgemerkt (zie sectie ) heeft niet iedereen toegang tot het Internet. Daardoor treden er dekkingsfouten op. Daarom is het onwaarschijnlijk dat Internet surveying in de nabije toekomst een stand-alone survey modus zou kunnen worden. Het is meer waarschijnlijk dat een soort mengeling zal worden nagestreeft tussen twee of meer survey methodes. Wie bereikbaar is via het Internet krijgt dan een websurvey, wie niet bereikbaar is via het Internet wordt bvb. via een traditionele post-enquête of telefonisch bevraagd. Deze samenstelling (mix) van verschillende survey types betekent wel dat inspanningen moeten worden gedaan om vergelijkbare resultaten te bekomen met de verschillende survey modi. Speciale aandacht moet dan ook gaan naar de constructie van de vragen in de verschillende bevragingstypes, zodat sprake kan zijn van vergelijkbare stimuli over de verschillende modi heen. Daarom dient men bij het opstellen van een web-vragenlijst ook rekening te houden met hoe de vraag kan of zal gesteld worden in een andere survey modus. Deze gebruiksvriendelijkheid is dus eerder van belang voor de onderzoeker dan voor de respondent. Het derde criterium van een gebruiksvriendelijk websurvey is dus dat rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid dat ze gebruikt kan worden in een soort van mixed-mode survey situatie (Dillman, Tortora & Bowker, 1998: 6). 20

16 TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE E-MAIL MARKETINGCAMPAGNE

16 TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE E-MAIL MARKETINGCAMPAGNE 16 TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE E-MAIL MARKETINGCAMPAGNE 1. Bepaal uw e-mail marketing strategie Wat wilt u bereiken met uw e-mail marketingcampagne? Wilt u naamsbekendheid creëren, de verkoop van een product

Nadere informatie

Gedrag en ervaringen van huishoudelijke afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG - TECHNISCH RAPPORT

Gedrag en ervaringen van huishoudelijke afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG - TECHNISCH RAPPORT Gedrag en ervaringen van huishoudelijke afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG - TECHNISCH RAPPORT 10 september 2014 INHOUDSOPGAVE 1. TECHNISCH RAPPORT...3 1.1. Universum en steekproef...

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing HOGESCHOOL VAN ARNHEM EN NIJMEGEN Februari 2016 Opgesteld door: Jan-Willem Handleiding voor het maken van een online

Nadere informatie

Handleiding enquetemaken.be

Handleiding enquetemaken.be Hoofdstuk : Starten met je eigen enquête - Registreren - Enquete Maken - Instellingen Hoofdstuk 2 : Opstellen van de vragenlijst - Vragen maken - Vraagtypes - Vragenlijst beheren - Vertakkingen invoeren

Nadere informatie

HTML Editor: tabellen en hyperlinks

HTML Editor: tabellen en hyperlinks LES 19 HTML Editor: tabellen en hyperlinks In deze les leert u nog iets meer over HTML en de HTML Editor van OpenOffice.org. U leert hoe u absolute en relatieve hyperlinks maakt. We staan even stil bij

Nadere informatie

Documentatiebundel Sfta Versturen en ontvangen van grote mails door gebruik te maken van "sfta.vmm.be"

Documentatiebundel Sfta Versturen en ontvangen van grote mails door gebruik te maken van sfta.vmm.be Documentatiebundel Sfta Versturen en ontvangen van grote mails door gebruik te maken van "sfta.vmm.be" Inhoud 1. Inleiding 3 2. Hoe als extern persoon een mail met gro(o)t(e) bestand(en) versturen naar

Nadere informatie

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen?

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen? Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik Ann Carton verzamelen? Discussiemiddag paradata, Nederlandstalig Platform voor Survey-Onderzoek Brussel, 11 maart 2010 Wat zijn paradata? Data»Gegevens

Nadere informatie

Handleiding ZorgMail Secure e-mail - Webmail

Handleiding ZorgMail Secure e-mail - Webmail Handleiding ZorgMail Secure e-mail - Webmail 2014 ENOVATION B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een data verwerkend systeem

Nadere informatie

Gedrag & ervaringen van huishoudelijke afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG 13/09/2012

Gedrag & ervaringen van huishoudelijke afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG 13/09/2012 Gedrag & ervaringen van huishoudelijke afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG 13/09/2012 VREG - Technisch rapport nr. I109 (ATec1428_I109_D) Dimarso N.V., opererend onder de commerciële

Nadere informatie

HANDLEIDING voor WEBGEBASEERDE TESTING aan de hand van LIMESURVEY

HANDLEIDING voor WEBGEBASEERDE TESTING aan de hand van LIMESURVEY HANDLEIDING voor WEBGEBASEERDE TESTING aan de hand van LIMESURVEY LimeSurvey is niet-gecommercialiseerde software die zich ertoe leent testen te ontwikkelingen en verwerken. De software wordt beheerd door

Nadere informatie

Dropbox installatie. Inhoud

Dropbox installatie. Inhoud Dropbox installatie Inhoud Inleiding... 2 U heeft nog geen Dropbox account... 3 U heeft een Dropbox account!... 8 Waar kan ik Dropbox nu vinden?... 14 Is Dropbox een veilig medium... 15 Kan ik met één

Nadere informatie

Handleiding Mooy Logistics Servicedesk

Handleiding Mooy Logistics Servicedesk Handleiding Mooy Logistics Servicedesk Handleiding Mooy Logistics Servicedesk... 1 1. Inloggen... 2 2. Zoeken naar documenten.... 3 3. Downloaden van alle documenten op factuurnummer.... 5 4. Order regels

Nadere informatie

Handleiding voor enquêtes voor ProZo!

Handleiding voor enquêtes voor ProZo! Handleiding voor enquêtes voor ProZo! Versie 1.1, 1 mei 2012 1 Voorwoord Deze handleiding neemt u stap voor stap mee in de aanvraagprocedure en het beheren van uw ProZo! enquêtes. We raden u aan deze handleiding

Nadere informatie

Medewerkers ontvangen een e-mail met een persoonlijke inlogcode (optie 1)

Medewerkers ontvangen een e-mail met een persoonlijke inlogcode (optie 1) Afname van de vragenlijst. De medewerkerspeiling kan op twee verschillende manieren worden afgenomen: gedrukt op papier (een voorbeeld van de standaard vragenlijst kan worden ingezien op http:///src/ptpbvpo.pdf

Nadere informatie

ONLINE ENQUÊTES MET GOOGLE DOCUMENTEN

ONLINE ENQUÊTES MET GOOGLE DOCUMENTEN ONLINE ENQUÊTES MET GOOGLE DOCUMENTEN Optie Sportmanagement Vakgroep Bewegings- en Sportwetenschappen Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen UGent STAP 1 INLOGGEN BIJ GOOGLE Voor alle tools

Nadere informatie

THOMAS ONLINE TIPS & TRICKS

THOMAS ONLINE TIPS & TRICKS THOMAS ONLINE TIPS & TRICKS 1. Keuze navigatietaal van de website 2. Aanloggen 3. Wachtwoord wijzigen 4. Wachtwoord vergeten 5. Een PPA uitnodiging sturen naar een kandidaat 6. Een PPA rapport creëren

Nadere informatie

Handleiding Mezzedo.nl

Handleiding Mezzedo.nl Handleiding Mezzedo.nl voor deelnemers (Versie juli 2014) Deze handleiding vindt u ook op: www.resultaatmeetsysteem.nl 1 Inhoud Korte introductie... 3 Over de handleiding... 3 Let op (info over browser)...

Nadere informatie

Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens. Aanbeveling 1/99

Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens. Aanbeveling 1/99 5093/98/NL/def. WP 17 Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens Aanbeveling 1/99 inzake de onzichtbare en automatische verwerking van persoonsgegevens op

Nadere informatie

Mach3Framework 5.0 / Website

Mach3Framework 5.0 / Website Mach3Framework 5.0 / Website Handleiding Mach3Builders Inhoudsopgave 1 Inloggen...5 1.1 Ingelogd blijven...6 1.2 Wachtwoord vergeten...7 2 Applicatie keuzescherm...8 2.1 De beheeromgeving openen...9 3

Nadere informatie

Handleiding nieuwsbrief

Handleiding nieuwsbrief Polakkenweg 3 Postbus 12 9422 ZG Smilde Telefoon (0592) 42 02 00 Fax (0592) 41 58 43 Email post@fontijn.nl www.fontijn.nl Handleiding nieuwsbrief Om in het nieuwsbrief systeem te komen vult u het volgende

Nadere informatie

Inleiding...2. 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3. 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4

Inleiding...2. 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3. 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4 Manual MyBTN Inhoud Inleiding...2 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4 2.1 De standaard inbox openen...4 2.2 De inbox...5 2.3 Labels

Nadere informatie

Handleiding CMS Online Identity Webontwikkeling. Handleiding CMS

Handleiding CMS Online Identity Webontwikkeling. Handleiding CMS Handleiding CMS 1 Inhoudsopgave 1. Inloggen... 3 2. Het CMS... 3 3. Websitecontent... 4 3.1 Een nieuwe pagina toevoegen... 4 3.2 Een pagina wijzigen... 4 3.3 Een pagina verwijderen... 5 4. De WYSIWYG editor...

Nadere informatie

Handleiding Basisschoolnet.nl (voor ouders en leerkrachten)

Handleiding Basisschoolnet.nl (voor ouders en leerkrachten) Handleiding Basisschoolnet.nl (voor ouders en leerkrachten) Basisschoolnet Apeldoorn Inhoudsopgave: Aanmelden (voor ouders) pag. 2 Profiel pag. 9 Groepen pag. 14 Contacten pag. 20 Berichten pag. 23 Foto

Nadere informatie

Handleiding Mezzedo.nl

Handleiding Mezzedo.nl Handleiding Mezzedo.nl voor deelnemers (Versie 26 augustus 2014) Deze handleiding vindt u ook op: www.resultaatmeetgroep.nl Weten waar je staat en waar je naar toe gaat? 1 Inhoud Korte introductie... 3

Nadere informatie

Stappenplan gebruik enquêtetool

Stappenplan gebruik enquêtetool Bijlage 2 Stappenplan gebruik enquêtetool Bij patiënteninbreng bij de totstandkoming van wetenschapsagenda s 1 Inloggen De enquêtetool is bereikbaar vanaf elke computer met een internetaansluiting en uitsluitend

Nadere informatie

Het gebruik van deze tool is relatief eenvoudig en vergt weinig tijd bij zowel de projectuitvoerders als de leden van de gebruikersgroep.

Het gebruik van deze tool is relatief eenvoudig en vergt weinig tijd bij zowel de projectuitvoerders als de leden van de gebruikersgroep. Deze nieuwe online tool heeft enerzijds tot doel feedback van de bedrijven/organisaties uit de gebruikersgroep te verzamelen (niet van de onderzoekspartners dus) en anderzijds de aanwezigheden bij de vergaderingen

Nadere informatie

Handleiding. Serviceportal. Versie 1.3 Datum 07-10-14

Handleiding. Serviceportal. Versie 1.3 Datum 07-10-14 Handleiding Serviceportal Versie 1.3 Datum 07-10-14 Inhoud 1 Inloggen... 3 2 Transportdocumenten... 4 2.1 Zoeken naar documenten... 4 2.2 Downloaden van alle documenten op factuurnummer... 6 2.3 Order

Nadere informatie

8.13 Windows Hulp op afstand

8.13 Windows Hulp op afstand 1 8.13 Windows Hulp op afstand Misschien heeft u een probleem dat u zelf niet kunt oplossen, maar is één van uw (klein)kinderen of kennissen erg handig met computers. Dan kunt u natuurlijk telefonisch

Nadere informatie

Gemeente Haarlemmermeer. Leer zelf je nieuwsbrief maken in YMLP. Opgesteld door: drs. Mariska I.R. Franse Datum: 6 en 11 juni 2013

Gemeente Haarlemmermeer. Leer zelf je nieuwsbrief maken in YMLP. Opgesteld door: drs. Mariska I.R. Franse Datum: 6 en 11 juni 2013 Gemeente Haarlemmermeer Leer zelf je nieuwsbrief maken in YMLP Opgesteld door: drs. Mariska I.R. Franse Datum: 6 en 11 juni 2013 Nwsbrf.nl Office @ Igluu Jansdam 2a 3512HB Utrecht 06 447 08 349 info@nwsbrf.nl

Nadere informatie

Verbeter de upselling. Emailmarketing met de Alletha Mailingtool

Verbeter de upselling. Emailmarketing met de Alletha Mailingtool Verbeter de upselling Emailmarketing met de Alletha Mailingtool Brochure: Alletha Mailingtool Versie: 6 uit 2011 introductie Bedankt voor uw interesse in Alletha Mailingtool en de mogelijkheden die het

Nadere informatie

1. Instellen van Internet Explorer

1. Instellen van Internet Explorer 9 1. Instellen van Internet Explorer Internet heeft een heel nieuw tijdperk ingeluid. Het internet is zo langzamerhand zo omvangrijk dat u bijvoorbeeld tot in de meest obscure bibliotheken kunt rondsnuffelen

Nadere informatie

De toepassing Opvolgingssysteem MZG, MPG, FinHostaPortal

De toepassing Opvolgingssysteem MZG, MPG, FinHostaPortal De toepassing Opvolgingssysteem MZG, MPG, FinHostaPortal Helpdesk: in geval van problemen kan u contact opnemen met de helpdesk op volgend adres: portahealth@health.belgium.be Voor de goede werking van

Nadere informatie

Alle helponderwerpen Over blokken Over e-mail

Alle helponderwerpen Over blokken Over e-mail Alle helponderwerpen Over blokken Een blok is een onderdeel van uw website dat u aan of uit kunt zetten. De blokken die momenteel op de website staan zijn Twitterblok LinkedInblok Fotoblok Cv/brochureblok

Nadere informatie

Website AC Lebbeke Inhoud

Website AC Lebbeke Inhoud Website AC Lebbeke Inhoud 1. Inloggen 2. Login Aanvraag en roles 3. Nieuwsbericht toevoegen 4. Afspraken nieuwsberichten 5. Pagina s aanpassen en document uploaden 6. Pagina s en nieuwsberichten bewerken

Nadere informatie

3. MAAK JE KAART MET GOOGLE MAP

3. MAAK JE KAART MET GOOGLE MAP EEN MULTIMODAAL TOEGANGSPLAN OPSTELLEN MET BEHULP VAN GOOGLE MAP 1. INLEIDING Het opstellen van een multimodaal toegangsplan is één van de verplichte maatregelen van het bedrijfsvervoerplan. Veel bedrijven

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

Handleiding Glimworm nieuwsbrief

Handleiding Glimworm nieuwsbrief Handleiding Glimworm nieuwsbrief Auteur: Marten Hoekstra Datum: 26 Mei 2005 Versie: 1.0 Dit document bevat vertrouwelijk informatie die niet voor anderen dan de relatie van Glimworm bedoeld is. Op alle

Nadere informatie

Starthandleiding voor administrator

Starthandleiding voor administrator Deze starthandleiding is bedoeld voor administrators van sportclubs die Team-in-Touch willen gaan gebruiken. Met deze handleiding kunt u een eerste begin maken met het beheren van uw teams, de clubinformatie

Nadere informatie

1. Inloggen op www.fedos.be

1. Inloggen op www.fedos.be 1 1. Inloggen op www.fedos.be Om uw eigen clubpagina te beheren dient u zich eerst aan te melden op het beheersysteem van uw clubpagina. Dit beheersysteem is een soort programma die u via het internet

Nadere informatie

Handleiding Factureren 7x24

Handleiding Factureren 7x24 Handleiding Factureren 7x24 HOME Met Factureren 7x24 kunt u online u facturen samenstellen en inboeken. U kunt de facturen printen en per post versturen, maar u kunt ze ook automatisch e-mailen, of elektronisch

Nadere informatie

Respondent Driven Sampling. J. Kappelhof, MOA-dag, Amsterdam

Respondent Driven Sampling. J. Kappelhof, MOA-dag, Amsterdam Respondent Driven Sampling J. Kappelhof, MOA-dag, Amsterdam Overzicht: Respondent Driven Sampling 1. Achtergrond 2. RDS 3. Voorbeeld 4. Conclusie 5. Meer weten? 2 The Netherlands institute for Social Research/SCP

Nadere informatie

1. Proloog webtechno, rauwkost

1. Proloog webtechno, rauwkost 9 1. Proloog webtechno, rauwkost Voor men kan beginnen met het maken het aanpassen van een website is het nuttig om eerst eens een kijkje te nemen naar bestaande sites. Bij deze, mogelijk hernieuwde, kennismaking

Nadere informatie

Monitoren of dit wordt uitgevoerd

Monitoren of dit wordt uitgevoerd Protocol dataverzameling CQI Naasten op de Intensive Care schriftelijke en digitale versie Taken en verantwoordelijkheden onderzoeker/kwaliteitsmedewerker Versie voor CQI-vragenlijst 5.0 Oktober 2014 Taken

Nadere informatie

Handleiding Digitaal Aanvraagformulier

Handleiding Digitaal Aanvraagformulier Handleiding Digitaal Aanvraagformulier Deze handleiding wil een summier overzicht geven van de installatieprocedure van het digitaal aanvraagformulier. De handleiding is bedoeld voor de al wat ervaren

Nadere informatie

Grote bestanden versturen

Grote bestanden versturen Grote bestanden versturen Foto s bijvoorbeeld De foto s die je op het laatste familie feestje hebt genomen met je digitale camera, zou je graag naar de rest van je familie toesturen. Normaal gesproken

Nadere informatie

Rafra Information Services belgium Rijksweg 22, B-8520 KUURNE Belgium Tel +32(0)56/32.50.27 (3l) Fax +32(0)56/32.50.29

Rafra Information Services belgium Rijksweg 22, B-8520 KUURNE Belgium Tel +32(0)56/32.50.27 (3l) Fax +32(0)56/32.50.29 De RIS Belgium geïntegreerde Statistieken Server Velen hebben een teller of een statistisch programma (Nedstat e.d.) op hun site staan. De Nedstat Pro versie voor bedrijven is een goede uitbreiding voor

Nadere informatie

DYNAPLUG 1. Praktische handleiding. DYNAPLUG: eenvoudig online bestellen bij Van Hoecke 2. Hoe gaat u te werk? 2

DYNAPLUG 1. Praktische handleiding. DYNAPLUG: eenvoudig online bestellen bij Van Hoecke 2. Hoe gaat u te werk? 2 DYNAPLUG 1 DYNAPLUG: eenvoudig online bestellen bij Van Hoecke 2 Hoe gaat u te werk? 2 1. Een kast ontwerpen en bestellen: DYNAPLAN 3 Stap 1. Maak een corpus aan in DYNAPLAN Stap 2. Corpus of commissie

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing HOGESCHOOL VAN ARNHEM EN NIJMEGEN Januari 7 2014 Opgesteld door: Jan-Willem 1//2014 Handleiding voor het maken van een

Nadere informatie

U krijgt de melding dat uw browser geen cookies aanvaardt? Volg dan onderstaande weg om ze wel te accepteren.

U krijgt de melding dat uw browser geen cookies aanvaardt? Volg dan onderstaande weg om ze wel te accepteren. HELP BIJ HET RAADPLEGEN VAN HET PORTAAL HDP Hoe internet-cookies aanvaarden? U krijgt de melding dat uw browser geen cookies aanvaardt? Volg dan onderstaande weg om ze wel te accepteren. Internet Explorer

Nadere informatie

Verantwoordelijkheid voor de persoonsgegevens die via deze website worden verzameld

Verantwoordelijkheid voor de persoonsgegevens die via deze website worden verzameld Privacybeleid Wij respecteren de privacy van iedereen die deze website bezoekt. Vandaar dat wij u graag willen informeren over de wijze waarop wij uw persoonsgegevens gebruiken. Wij raden u aan dit privacybeleid

Nadere informatie

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer 01/05 Websites Nederland over Mobile marketing Mabelie Samuels internet marketeer 02/05 Mobile marketing Kunt u zich uw eerste mobiele telefoon nog herinneren? Die van mij was een Motorola, versie onbekend,

Nadere informatie

Handleiding enquetemaken.be

Handleiding enquetemaken.be Handleiding enquetemaken.be Hoofdstuk 1 : Starten met uw eigen enquête - Een account maken - Eerste enquête Maken - Instellingen Hoofdstuk 2 : Opstellen van de vragenlijst - Vragen maken - Vraagtypes -

Nadere informatie

Mach3Framework 5.0 / Website

Mach3Framework 5.0 / Website Mach3Framework 5.0 / Website Handleiding Mach3Builders Inhoudsopgave 1 Inloggen...4 1.1 Ingelogd blijven...5 1.2 Wachtwoord vergeten...6 2 Applicatie keuzescherm...7 2.1 De beheeromgeving openen...8 3

Nadere informatie

Handleiding Resultaatmeetsysteem en Mezzedo

Handleiding Resultaatmeetsysteem en Mezzedo Handleiding Resultaatmeetsysteem en Mezzedo voor aanbieders (Versie 26 augustus 2014) 1 Inhoud Wat is het Resultaatmeetsysteem?... 3 Cliënten stimuleren mee te doen... 4 Over de handleiding... 4 Deel I

Nadere informatie

ChainWise digitaal factureren

ChainWise digitaal factureren ChainWise digitaal factureren Product ChainWise Bedrijfssoftware Jaar 2016 Alle rechten voorbehouden aan ChainWise Niets in deze uitgave mag worden gebruikt in welke vorm dan ook zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Windows Mail 2008 : De opvolger van Outlook Express

Windows Mail 2008 : De opvolger van Outlook Express Windows Mail 2008 : De opvolger van Outlook Express Windows XP en zijn voorgangers hadden als eigen E-mailprogramma Outlook Express. Hoe zit het met Vista? Windows Vista heeft een gewijzigde versie van

Nadere informatie

Swhite bvba Frankrijklei 104 bus 3.1 2000 Antwerpen. support@flux.be flux.be. Flux webdesign. Versie 1.0.2

Swhite bvba Frankrijklei 104 bus 3.1 2000 Antwerpen. support@flux.be flux.be. Flux webdesign. Versie 1.0.2 Swhite bvba Frankrijklei 104 bus 3.1 2000 Antwerpen support@flux.be flux.be Flux webdesign Versie 1.0.2 Inhoudstafel 1. Inleiding... 3 2. Starten... 3 3. Menu... 4 4. Pagina s... 5 4.1. Bewerk de pagina...5

Nadere informatie

Hoe uw nieuwsbrieven aanmaken & versturen?

Hoe uw nieuwsbrieven aanmaken & versturen? Hoe uw nieuwsbrieven aanmaken & versturen? Stap 1: Klik in de footer van je website op Inloggen onder de titel Admin Area Stap 2: Typ volgende gegevens in om in te loggen: Gebruikersnaam: agentennummer

Nadere informatie

Wilt u graag snel een ongevallenschets kunnen maken? Hebt u rechten voor één organisatie, dan gaat u automatisch naar stap 2.

Wilt u graag snel een ongevallenschets kunnen maken? Hebt u rechten voor één organisatie, dan gaat u automatisch naar stap 2. NIEUWSBRIEF MEI 2011 Aan de slag met de databank Wilt u graag snel een ongevallenschets kunnen maken? Of wilt u de updates die u maakt in de Verkeersbordendatabank ook graag doorvoeren in uw eigen signalisatiesoftware?

Nadere informatie

Door onze website te gebruiken gaat u akkoord met het gebruik van cookies zoals beschreven in dit cookiebeleid.

Door onze website te gebruiken gaat u akkoord met het gebruik van cookies zoals beschreven in dit cookiebeleid. 3V cookiebeleid. Een cookie is een klein tekstbestand dat naar uw internetbrowser wordt gestuurd. Voorbeelden van internetbrowsers zijn Internet Explorer, Safari, Google Chrome en Mozilla. De cookie wordt

Nadere informatie

Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij

Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij Hieronder ziet u alle functionaliteiten van uw teksteditor onder elkaar ( op alfabetische volgorde). Afbeelding (zie foto) Bestanden (zie link) Broncode Citaat Documenten

Nadere informatie

Resultaten tellen Aanmelden

Resultaten tellen Aanmelden Instructie digitaal aanbesteden Registratie Deze aanbesteding zal in digitale vorm plaatsvinden middels een speciaal daartoe ingerichte online account van de opdrachtgever. U hoeft voor deelname niets

Nadere informatie

Verklaring betreffende de bescherming van de persoonlijke levenssfeer

Verklaring betreffende de bescherming van de persoonlijke levenssfeer Verklaring betreffende de bescherming van de persoonlijke levenssfeer Inleiding Verzameling van persoonsgegevens Gebruik van persoonsgegevens Niet verdelen van de persoonsgegevens Beveiliging van de persoonsgegevens

Nadere informatie

Handleiding. imailingtool. Introductie

Handleiding. imailingtool. Introductie Handleiding imailingtool Handleiding...1 imailingtool...1 Introductie...1 2 Aan de slag!...2 2.1 Inloggen...2 2.2 Dashboard / Homepage...2 2.2.1 Uitleg dashboard...3 3 Adressenlijst...0 3.1 Een nieuwe

Nadere informatie

Self-Service Portal Registeren, downloaden & activeren van een soft token

Self-Service Portal Registeren, downloaden & activeren van een soft token Self-Service Portal Registeren, downloaden & activeren van een soft token Document versie: 3.2 Uitgavedatum: september 2014 Inhoud Introductie... 3 Over 2 e factor authenticatie... 3 Over egrid authenticatie...

Nadere informatie

DISCLAIMER GEBRUIKSVOORWAARDEN

DISCLAIMER GEBRUIKSVOORWAARDEN DISCLAIMER GEBRUIKSVOORWAARDEN Verantwoordelijke uitgever Therabel Pharma s.a. Egide Van Ophemstraat 108 1180 Brussel Ondernemingsnummer: 0836.259.962 Tel. 00 32 (0)2 370 46 11 1. INTELLECTUELE EIGENDOMSRECHTEN

Nadere informatie

Faq Droogsurfen Jeroen Devlieghere Ine Callebaut

Faq Droogsurfen Jeroen Devlieghere Ine Callebaut Faq Droogsurfen Droogsurfen is een handige oplossing voor al wie het internet in zijn of haar essen wil gebruiken, maar geen of te weinig toegang heeft tot computers met ntemetverbinding. Maar ook wie

Nadere informatie

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen TIPS VOOR ENQUÊTES 1. Opstellen van de enquête 1.1 Bepalen van het doel van de enquête Voor je een enquête opstelt denk je eerst na over wat je wil weten en waarom. Vermijd een te ruime omschrijving van

Nadere informatie

Inhoud. Handleiding Dododent. Beste tandarts of praktijkmanager,

Inhoud. Handleiding Dododent. Beste tandarts of praktijkmanager, Handleiding Dododent Beste tandarts of praktijkmanager, Hartelijk dank voor de aanschaf van een website bij Dodoworks. Hieronder volgt een uitgebreide handleiding van het Dododent systeem waarmee de website

Nadere informatie

Vignette Experiment on Paradata - II

Vignette Experiment on Paradata - II Vignette Experiment on Paradata - II Vragenlijst afgenomen in het LISS panel datum 30 januari 2009 auteur Marije Oudejans T: +31 13 466 8327 E: M.Oudejans@uvt.nl Postbus 90153, 5000 LE Tilburg Warandelaan

Nadere informatie

H AN D L E I DI N G FORM U LI E RM AK E R

H AN D L E I DI N G FORM U LI E RM AK E R FORMULIERMAKER H AN D L E I DI N G FORM U LI E RM AK E R Versie 1.3 gepubliceerd op 21 februari 2012 D e onderdelen van een f ormul i er Met de formuliermaker (formbuilder) kunt u binnen uw website op

Nadere informatie

Windows Live Family Safety

Windows Live Family Safety 1 Windows Live Family Safety Met Windows Live Family Safety kunt u toezicht houden op het internetgebruik van uw (klein)kinderen. U kunt specifieke websites blokkeren of toestaan, maar u kunt ook webinhoud

Nadere informatie

CENTEXBEL CLIENT WEB

CENTEXBEL CLIENT WEB CENTEXBEL CLIENT WEB Table of Contents Wat is de Centexbel Client web?... 2 Hoe een account activeren in het programma?... 2 Schermen... 4 Log in... 4 Wat als er een personeelslid met de account gegevens

Nadere informatie

Handleiding website. Inloggen Start uw internet browser en ga naar http://www.rbaoreven.nl/.

Handleiding website. Inloggen Start uw internet browser en ga naar http://www.rbaoreven.nl/. Handleiding website In deze handleiding staat alles wat u nodig heeft om een bericht op de website van de Reddingsbrigade Aoreven Heythuysen te plaatsen. Alles wordt in woord en beeld uitgelegd. Inloggen

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

Grafisch ontwerp. Referenties. https://developers.google.com/webmasters/mobile-sites/ http://www.bluetrainmobile.com/mobile-showcase

Grafisch ontwerp. Referenties. https://developers.google.com/webmasters/mobile-sites/ http://www.bluetrainmobile.com/mobile-showcase Mobiel Datanose Op dit moment is mobiel datanose niet goed gedaan; je krijgt gewoon de site te zien zoals je het te zien krijgt op pc's of laptops. Maar vaak heb je het probleem dat je op je mobiel moet

Nadere informatie

Vrije Universiteit Brussel. CALI Handleiding Online aanmeldingsapplicatie. Vrije Universiteit Brussel. Handleiding Online aanmeldingsapplicatie CALI

Vrije Universiteit Brussel. CALI Handleiding Online aanmeldingsapplicatie. Vrije Universiteit Brussel. Handleiding Online aanmeldingsapplicatie CALI Vrije Universiteit Brussel Handleiding Online aanmeldingsapplicatie 1 2 Inhoudstabel 1 Welkom!... 4 2 Inschrijven voor de opleiding... 5 2.1 Verschil online aanmeldingsapplicatie en SelfService Studenten?...

Nadere informatie

ZorgMail Secure e-mail

ZorgMail Secure e-mail ZorgMail Secure e-mail 2014 ENOVATION B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een data verwerkend systeem of uitgezonden in enige

Nadere informatie

Beschrijving webmail Enterprise Hosting

Beschrijving webmail Enterprise Hosting Beschrijving webmail Enterprise Hosting In dit document is beschreven hoe e-mail accounts te beheren zijn via Enterprise Hosting webmail. Webmail is een manier om gebruik te maken van e-mail functionaliteit

Nadere informatie

Handleiding inschrijven op onderhandse aanbestedingen

Handleiding inschrijven op onderhandse aanbestedingen Handleiding inschrijven op onderhandse aanbestedingen Versie mei 2014 1. Accepteren van een uitnodiging 1.1 De uitnodiging beantwoorden U kunt als ondernemer uitgenodigd worden voor een onderhandse aanbesteding.

Nadere informatie

Gedrag en ervaringen van professionele afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG - TECHNISCH RAPPORT

Gedrag en ervaringen van professionele afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG - TECHNISCH RAPPORT Gedrag en ervaringen van professionele afnemers op de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt VREG - TECHNISCH RAPPORT 10 september 2014 INHOUDSOPGAVE 1. TECHNISCH RAPPORT...3 1.1. Universum en steekproef...

Nadere informatie

Online banner ontwerp via UBA website www.banners.uba.be

Online banner ontwerp via UBA website www.banners.uba.be Online banner ontwerp via UBA website www.banners.uba.be Banner Via www.banners.uba.be willen we de UBA secties de gelegenheid geven op een eenvoudige manier zelf een banner te ontwerpen en tegen een gunstige

Nadere informatie

uw inloggegevens de procedure bij het inloggen in Teleboekhouden 7.2 het beheer van het gebruikersaccount

uw inloggegevens de procedure bij het inloggen in Teleboekhouden 7.2 het beheer van het gebruikersaccount Met de overgang naar Visma Teleboekhouden 7.2 is de inlogprocedure gewijzigd. Er wordt gebruik gemaakt van een OpenID van OpenID-provider Fidesque. Deze wijziging heeft gevolgen voor: uw inloggegevens

Nadere informatie

WELKOM OP DHL EMAILSHIP HANDLEIDING

WELKOM OP DHL EMAILSHIP HANDLEIDING WELKOM OP DHL EMAILSHIP HANDLEIDING DHL EMAILSHIP IS SNEL EN EENVOUDIG DHL emailship is een eenvoudige en gebruiksvriendelijke elektronische tool van DHL Express. Verzenden gaat snel en eenvoudig dankzij

Nadere informatie

HANDLEIDING FLEXI-SMS

HANDLEIDING FLEXI-SMS 1 HANDLEIDING FLEXI-SMS Index: 1. Algemeen... p 2 2. Activatie FLEXI-SMS... p 3 3. Hoe verstuur ik SMS en?... p 4 4. SMS en versturen aan een groep klanten (batch SMS)... p 6 5. Versturen van een SMS vanuit

Nadere informatie

Jemasoft CMS: Nieuw Mailingsysteem

Jemasoft CMS: Nieuw Mailingsysteem Jemasoft CMS: Nieuw Mailingsysteem Pagina 1 van 5 Wat is er gewijzigd? Op 18 december 2009 is het nieuwe Jemasoft CMS Mailing systeem E@syMailings online gegaan. De grootste wijziging ten opzichte van

Nadere informatie

WEBDOC V2 mini-handleiding voor eindgebruikers

WEBDOC V2 mini-handleiding voor eindgebruikers WEBDOC V2 mini-handleiding voor eindgebruikers Wat is webdoc... 2 De site... 3 Toegang tot Webdoc... 4 Aanmelden.... 4 Hoe te gebruiken... 5 Documenten raadplegen... 5 Documenten met betrekking tot volgende

Nadere informatie

Mywebshop Email configuratie. Versie 1.0 Februari 2010. Copyright 2010 Wikit BVBA, alle rechten voorbehouden

Mywebshop Email configuratie. Versie 1.0 Februari 2010. Copyright 2010 Wikit BVBA, alle rechten voorbehouden Mywebshop Email configuratie Copyright 2010 Wikit BVBA, alle rechten voorbehouden Deze handleiding mag gebruikt worden om met behulp van de mywebshop.net infrastructuur een webwinkel/website te bouwen.

Nadere informatie

privacy statement WerkvoorWerk.nl Privacy Statement aandachtig door te nemen. De schuin geschreven gebruiksvoorwaarden van WerkvoorWerk.nl.

privacy statement WerkvoorWerk.nl Privacy Statement aandachtig door te nemen. De schuin geschreven gebruiksvoorwaarden van WerkvoorWerk.nl. privacy statement WerkvoorWerk.nl WerkvoorWerk.nl neemt de privacy van haar gebruikers zeer serieus en zal informatie over u op een veilige manier verwerken en gebruiken. In dit document wordt het Privacy

Nadere informatie

- Plan Zo kun je een. website bouwen!

- Plan Zo kun je een. website bouwen! - Plan Zo kun je een website bouwen! BoekjeHoeKanJeEenWebsiteBouwen.i1 1 8-7-2008 17:23:14 BoekjeHoeKanJeEenWebsiteBouwen.i2 2 8-7-2008 17:23:15 In dit boekje staat de uitgebreide versie van hoe je een

Nadere informatie

e-privacy in België: werk aan de e-winkel?

e-privacy in België: werk aan de e-winkel? PRIVACY PAPER NR. 1. e-privacy in België: werk aan de e-winkel? De bescherming van de persoonlijke levenssfeer in Belgische websites. Prof. dr. Michel Walrave K.U. Leuven - Communicatiewetenschap Eerste

Nadere informatie

Gebruikershandleiding My Conferencing Outlook Add-In

Gebruikershandleiding My Conferencing Outlook Add-In Gebruikershandleiding My Conferencing Outlook Add-In Inhoudsopgave 1. INLEIDING OP HET GEBRUIK... 4 2. EISEN EN BEPERKINGEN... 6 3. WAT U VÓÓR HET INSTALLEREN MOET WETEN... 6 4. ZO INSTALLEERT U MY CONFERENCING

Nadere informatie

Handleiding: User Management Schuldbemiddelaars

Handleiding: User Management Schuldbemiddelaars Handleiding: User Management Schuldbemiddelaars Betreffende: Project: Handleiding beheer gebruikers van CBB voor schuldbemiddelaars CBS: Centrale Bron Schuldbemiddelaars Centraal Bestand van Berichten

Nadere informatie

Handleiding Curasoft. Het cliëntenportaal. Versie 2.0

Handleiding Curasoft. Het cliëntenportaal. Versie 2.0 Handleiding Curasoft Het cliëntenportaal Versie 2.0 Inleiding Het cliëntenportaal is ontwikkeld om cliënten gemakkelijk online toegang te geven tot zijn of haar vragenlijsten, afspraken en informatie over

Nadere informatie

Google Drive: uw bestanden openen en organiseren

Google Drive: uw bestanden openen en organiseren Google Drive: uw bestanden openen en organiseren Met Google Drive kunt u bestanden, mappen en Google documenten opslaan en openen, waar u ook bent. Wanneer u een bestand op internet, uw computer of een

Nadere informatie

HANDLEIDING DMS. Handleiding DMS. Dit document is de handleiding voor het DMS (Document Management Systeem) op drie verschillende niveau s:

HANDLEIDING DMS. Handleiding DMS. Dit document is de handleiding voor het DMS (Document Management Systeem) op drie verschillende niveau s: HANDLEIDING DMS Dit document is de handleiding voor het DMS (Document Management Systeem) op drie verschillende niveau s: Gebruiker Coördinator Administrator end2end solutions pagina 1 Op het DMS van Ieper

Nadere informatie

Software Requirements Specification

Software Requirements Specification Software Requirements Specification PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage

Nadere informatie

DEALS VOOR JOU Privacybeleid

DEALS VOOR JOU Privacybeleid DEALS VOOR JOU Privacybeleid In dit privacybeleid wordt beschreven hoe wij omgaan met uw persoonsgegevens. Wij verzamelen, gebruiken en delen persoonsgegevens om de DEALS VOOR JOU Website te laten werken

Nadere informatie