Asynchrone machines. Frequentieregelaars

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Asynchrone machines. Frequentieregelaars"

Transcriptie

1 Asynchrne machines & Frequentieregelaars Een inleiding tt het nut en het gebruik van de frequentieregelaar. G. Vanheerswynghels

2 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2

3 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Frequentieregelaars 1. Intr Het del van een frequentieregelaar is veelzijdig: zrgen vr de aanzet van de asynchrne én synchrne mtr (nd)stpvrziening anderzijds kan men de snelheid regelen. Aan de hand van (vermgen)elektrnica gebeurt het nderstaande: het 50Hz-net wrdt gelijkgericht via een tussenkring wrdt de gelijkspanning f strm afgevlakt en via een wisselrichter wrdt de DC-spanning mgezet naar een ACspanning waarbij de frequentie verschillend kan zijn dan 50Hz. Het wisselrichten kan via 2 methdieken gebeuren: U/f-karakteristiek (altijd aanwezig) Flux-vectrcntrle (enkel aanwezig bij duurdere, cmplexere mdellen) Beide methden zitten in de elektrnische sturing van de wisselrichter verwerkt. In de sturing van kleinere, gedkpere types van frequentieregelaars zit er alleen de U/f-regeling verwerkt. Figuur 1: interne werking FR (afgevlakte spanning in de tussenkring) 3

4 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Opmerking: Deze cursus is gericht naar leerlingen van het Technische en het Berepsgericht Secundair Onderwijs. Enige vereenvudigingen van theretische mdellen zijn dan k niet uit te sluiten; maar kunnen een algemeen inzicht bieden in de werking van een frequentieregelaar an sich. Opmerkingen, aanvullingen, zijn welkm: Brnvermelding: Cursussen & Beken - Pllefliet; Elektrnische vermgencntrle, CD-ROM uitgave - Pllefliet; Elektrnische vermgencntrle, vlume I en vlume II - I. Maesen; Prject 1: Aandrijving ventilatr met frequentiemvrmer (V3; kt 05); VTI-Beringen - M. De Bruyn, I. Maesen, J. Van Ocken; Elektrtechnisch tekenen schema s lezen 3; Wlters Plantyn - Ir. Merlevede G., vermgenelektrnica, Lab Emas, KHBO SEW Eurdrive, Het selecteren van aandrijvingen, aandrijftechniek in de praktijk Uitgaven - Meller; schakelschemabekje Datasheets - GE VAT20 - Altivar 16 - Omrn 3EGFV - Dcumentnummer: ; Emtrn 2004 Websites - [I] eep.be/dcuments/prducten/aandrijvingen/sturingen-en-regelaars/vat- 20.xml; letterlijk vergenmen - [II] letterlijk vergenmen - 4

5 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2. De asynchrne machine: herhaling. Hewel de frequentieregelaar k kan dienen m een synchrne machine aan te sturen, wrdt hier enkel de asynchrne machine herhaald. In de praktijk wrden asynchrne machines immers het meest gebruikt. Zeker dankzij het weinige nderhud (tenzij de lagers) wrden de asynchrne kiankermtren k wel het "mderne trekpaard "genemd. Het grte nadeel van de asynchrne machines ten pzichte van DC-mtren was in de beginperide (rnd de eeuwwisseling in 1900) een gebrek aan efficiënte methdes m de snelheid van de ASM te regelen. Dr de ntwikkeling van de vermgenelektrnica (>1970) trad hier verandering p: de snelheid kn veranderd wrden dr het wijzigen van de snelheid van het vedingsnet: de frequentie. Het testel waarmee dit gebeurde nemt men de FREQUENTIEREGELAAR. Om de werking van de frequentieregelaar te begrijpen, meten we eerst en vral de asynchrne machine ng eens krt bespreken Asynchrne machine Srten asynchrne machines Een ASM is fwel van het type kiankermtr fwel van het type sleepringankermtr. Het verschil in beide rtren is eenvudig af te leiden uit de naam: (f de naam vertelt ns iets ver de buw van de rtr) SA: de rtr bestaat uit windingen die in een sterpunt verbnden zijn. Het andere uiteinde is via sleepringen terug te vinden p de klemmenplaat van de mtr. Dr de sleepringen is deze mtr minder gebruiksvriendelijk dan zijn brertje : Figuur 2: ASM - type SA (brn: stdvk_em_10) 5

6 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar KA: de rtr bestaat uit staven die aan beide uiteinden via ringen krtgeslten zijn. Figuur 3: KA-mtr (brn: electric-mtrs-price.inf) Eigenschappen asynchrne machine In de statr - bij aansluiten van een driefasige wisselspanning - zal er strm vleien. Hierdr ntstaat er een draaiveld in de statr. Dit draaiveld draait rnd met de synchrne snelheid Ns. 60. f N s = p In deze frmule is f de frequentie (in Hz), p is het aantal plparen. Het synchrne terental wrdt in teren per minuut uitgedrukt. De rtr beweegt zich echter niet even snel als het draaiveld. De mtrsnelheid Nr is verschillend van Ns; de mate waarin deze snelheden verschillen nemt men de slip. De slip wrdt vaak in % uitgedrukt. s = N s N N s r In theretische mdellen van asynchrne machines leidt men af dat het kipkppel (en kppel) in relatie kunnen gebracht wrden met de (kip)slip. Het kppel is in feite uit te drukken als een functie van Ns; en bijgevlg k van de slip. De relatie tussen de slip (de snelheid) en het kppel vindt men terug bij het pnemen van de TN-curve. 6

7 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Figuur 4: TN- en IN-curve (SEW Eurdrive) Men kan verschillende parameters wijzigen bij de TN-curve. Om een lagere startstrm te krijgen (en dus lagere aanzetkppel) reduceert men de spanning m.b.v. een aantal technieken: sterdriehek, statrweerstanden, sftstarter, Men krijgt k een lagere startstrm dr de rtrweerstand te wijzigen bij SAmtren. Ok het starten met een frequentieregelaar kan de startstrm reduceren. De reële snelheid Nr van de ASM kan k gewijzigd wrden. Nr hangt in de praktijk echter nauw samen met Ns. Om de snelheid Ns te wijzigen met men dus iets veranderen. Men kan de plparen wijzigen (plmschakelbare mtren en Dahlandermtren); in het geval van een frequentieregelaar wijzigt de frequentie (en spanning). Wat verandert er nu als de frequentie gewijzigd wrdt? 1. frequentie verandert. 2. de synchrne snelheid wijzigt. 3. de mtrcurve verandert afhankelijk van de synchrne snelheid. 4. de mtr en belasting zeken een nieuw evenwicht: dit is de nieuwe mtr-snelheid. 7

8 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Een schets: Figuur 5: Zlang U/f =Cte is k Tk cnstant. 8

9 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2.2. Del van de frequentieregelaar in cmbinatie van een ASM Het del van een frequentieregelaar is veelzijdig: zrgen vr de aanzet stpvrziening anderzijds kan men k de snelheid regelen driefasige mtr p een eenfasig net aansturen 9

10 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2.3. Opstarten asynchrne mtr: krte bespreking Direct starten van een mtr Bij het direct starten van een mtr treden er aantal prblemen p; afhankelijk van de tepassing zijn die meer f minder ernstig. Het grtste aandachtspunt is de grte startstrm, gevlgd dr een grt aanzetkppel. Men zal dus vaak een startmethde meten gebruiken m de startstrm te reduceren Andere startmethdes De bedeling van de meeste startmethdes bij een asynchrne (kianker)mtr is de spanning reduceren in de statr. Dr de gereduceerde spanning zal de startstrm kleiner zijn, zals begd werd: sterdriehek (afkrting in deze tekst: YD) Figuur 6: Vermgenkring vr de YD (brn: cd3wd.cm) Vrdeel gedkp relatief eenvudig aan te sturen lager startstrm dan direct starten (3 keer) 10

11 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Nadeel piekstrm en kppel, alsk fluctuaties van strm en kppel bij vergang van de ster- naar de driehekschakeling. Is niet p alle netten tepasbaar Startkppel in ster is niet altijd vldende m de belasting te den draaien. Figuur 7: IN- en TN-curven vr YD (brn: circuitsnline) Statrtransfrmatr Vrdeel Eenvudig tepasbaar bij een manueel bediend prces Nadeel Het aansturen van de transfrmatr in een regelkring is niet z eenvudig Statrweerstanden Vrdeel Eenvudig tepasbaar; niet enkel bij manuele bediening. Nadeel Aansturen iets cmplexer; k een bypass ndig. Warmtentwikkeling in de weerstanden Discrete vergangen zijn niet uit te sluiten bij autmatische inschakeling 11

12 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Piekstrm en kppel bij elke vergang; weliswaar kleiner dan bij YD. Kusa-schakeling Vergelijkbaar met de statrweerstanden, maar er is slechts in één fase een weerstand i.p.v. in alle drie. Een ander type Kusa-schakeling is dr het plaatsen van een thyristr in één van de fasen. Deze vereenvudigde sftstarter; hewel deze uitvering van een Kusa-schakeling niet dezelfde eigenschappen als de sfstarter zal hebben. Vrdeel: Kan een plssing zijn in bepaalde situaties waar vlug gehandeld met wrden. Nadeel: Bypass ndig m de warmtentwikkeling te beperken. Gevlg: Draaiveld wrdt als het ware ellipsvrmig. Sftstarter Dr middel van een driefasige thyristrschakeling wrdt de spanning in elke fase afgekapt. In elke fase is er een antiparallelle schakeling van thyristren. Deze halfgeleidercmpnenten wrden in geleiding gebracht dr een startpuls, die een fasetijd α na de nuldrgang van de spanning geactiveerd wrdt. Figuur 8: antiparallelle schakeling van thyristren Drdat dit in beide richtingen gebeurt (en per fase) krijgt men de nderstaande spanningsvrm in elke fase: 12

13 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Figuur 9: Spanning in één fase van een thyristrbrug. De effectieve waarde van deze aangesneden spanningen is lager dan van een vlledige sinus. Dr de fasehek α in de tijd kleiner te laten wrden, wrdt de effectieve waarde van de spanning grter. In de nderstaande tabel ziet men een vergelijking tussen de directe start, YD-schakeling en het gebruik van de sftstarter bij de verschillende curven. 1: directe start 2: YD 3: Sftstarter Geleidelijk gedrag strm bij sftstarter. Ok geen strmpiek. Bij smmige pmpinstallaties zeker te verkiezen startmethde. 1: directe start 2: YD 3: Sftstarter Bij een sftstarter is het startkppel instelbaar. Eindresultaat is hetzelfde, maar minder grte f pltse belasting p de as bij gebruik sftstarter. 13

14 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 1: directe start 2: YD 3: Sftstarter De tijd tstart is vaak instelbaar p de sftstarter. Men ziet duidelijk dat de spanning geleidelijk teneemt. Figuur 10: brn Meller.c.uk Vrdeel: Cnstante aanlpstrm In te stellen aanzetkppel Regelbare inlptijd; bij veel mdellen is k de uitlptijd in te stellen. Nadeel Duurder dan YD. Bypassschakeling ndig m de levensduur van het testel te verhgen. Veel harmnischen in de strm bij het aanzetten. Figuur 11: Sftstarter (brn: bieneelectrnics.cm) 14

15 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Deze besprken methden werken binnen een bepaalde range van tepassingen; en dienen eerst en vral als pstartmethde van de asynchrne mtr. Het hfddel bij alle besprken methdes is het verkrijgen van een kleinere startstrm in de statrwikkeling van de mtr. Een niet besprken methde in deze bundel is het wijzigen van de rtrweerstand bij de sleepringankermtr. Dr bij het starten een grtere weerstand in te schakelen krijgt men minder startstrm; vaak gecmbineerd met een grter aanzetkppel (bij een gede keuze van de weerstanden). Dit laatste grter aanzetkppel en lagere aanzetstrm - krijgt men niet bij het gebruik van pstartmethden nder verlaagde spanning Starten met een frequentieregelaar Het pstarten m.b.v. een frequentieregelaar kan men beschuwen als een srt sftstarter: via elektrnische sturing wrdt de spanning pgebuwd. De manier waarp de spanning pgebuwd wrdt kan men instellen: lineair, kwadratisch, Naast de spanning wrdt zeker bij de U/f-cntrle de frequentie pgebuwd tt de ingestelde waarde. Bij een lagere spanning en een lagere frequentie, hewel de U/f-verhuding cnstant is, zal de strm lager zijn. Het kipkppel is theretisch gezien cnstant in het gebied A. Figuur 12: U/f-karakteristiek én T/N-curve 15

16 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2.4. Stppen van een asynchrne mtr Een asynchrne mtr kan p verschillende manieren geremd en/f gestpt wrden. In deze bundel wrden de mechanische principes beknpt besprken, daarna is het de beurt aan de gelijkstrmrem en tt slt wrdt het gebruik van de frequentieregelaar bij het remmen besprken m.b.v. mechanische remmen Er bestaan verschillende types van mechanische remmen, elk gebaseerd p een ander energetisch medium (elektrmagnetisch, pneumatisch f hydraulisch) Trmmelrem Schijfrem De trmmelrem wrdt m.b.v. hydraulische f pneumatische cilinder samengedrukt. Op deze manier ntstaat er wrijving p de mtras. Deze extra wrijving met samen met het lastkppel, grter zijn dan het kipkppel zdat de mtr niet alleen afremt maar k tt stilstand kmt. Een schijfrem kan men best vergelijken met de klassieke remblkjes p de fiets; met dit verschil dat het aantrekken van de schijven gebeurt dr hydraulische f pneumatische aandrijving. De vlgende figuur tnt een vergelijking tussen de schijfrem en de trmmelrem. Figuur 13: vergelijking tussen schijf- en trmmelrem (learningbx.nl) 16

17 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar plaatrem Deze rem kan in het mtrhuis ingebuwd zitten. De remmethde werkt p het elektrmagnetisch principe. Figuur 14: interne buw plaatrem (brn: gvhedusft) De plaatrem wrdt bekrachtigd als de mtr draait! Hierdr zal het rendement van de mtr in bedrijf lager liggen, maar bij plts wegvallen van de spanning is de remwerking gegarandeerd. Zeker bij hefttepassingen is dit principe niet nbelangrijk vr de veiligheid. Figuur 15: SEW mtr met rem die manueel afgezet kan wrden (stffels.be) Figuur 16: SEW-eurdrive (uit de bundel ver platenremmen) 17

18 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Elektrisch remmen d.m.v. fasemkering Een ude methde m de mtr te den stppen, is m twee fasen m te draaien gedurende een bepaalde tijd. Deze tijd met echter beperkt zijn f de mtr start in de andere draairichting m.b.v. DC-rem Dr de pkmst van vermgenelektrnica en de bijhrende intelligente schakelingen, is het mgelijk m bij het remmen de veding af te leggen, en een DC-spanning aan te leggen p minstens twee fasen. Figuur 17: DC brake (RS Online) In de statr is er nu niet langer een draaiveld aanwezig, maar een statisch magnetisch veld. De mtras f -rtr draait ng en snijdt dit veld. Opnieuw wrdt er spanning en strm pgewekt in de rtr. Op de strmverende rtrgeleiders ntstaat er een Lrentzkracht en bijhrend kppel die de mtr zal den afremmen, en tt stilstand brengen. Hiernder is het aansluitschema van een DC-rem vrgesteld (Brn: Peter Electrnic) 18

19 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Figuur 18: interne buw DC-rem Figuur 19: aansluitschema DC-rem bij ASM 19

20 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Remmen met vermgenelektrnica: m.b.v. een frequentieregelaar Het stppen met behulp van een frequentieregelaar is niet eenduidig te situeren. Men kan bij verschillende types verschillende manieren vinden m de mtr af te remmen. Hier wrdt zeer krt een aantal vrbeelden aangehaald: Manieren van stppen (gebruiken) fast stp nrmale stp Stpmethdieken (technisch) Nrmaal uitlpen dr spanning weg te nemen Spanning (en frequentie) reduceren DC-remmen DC-injectie Vrzieningen: (in de vermgenkring) Vaak is er een remweerstand ndig! Deze remweerstand zrgt vr de pname van gelijkspanning en strm bij het generatrisch werken van de aangeslten mtr. Nadeel hiervan is het energieverlies en de warmtentwikkeling. Smmige frequentieregelaars kunnen hun vertllige energie in de DC-kring terug naar het net sturen. De gelijkrichterbrug is dan k een wisselrichterbrug (f ze zijn allebei aanwezig). 20

21 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2.5. Snelheid van een asychrne mtr regelen Dr de statrspanning f de rtrweerstand te wijzigen van een ASM kan men de snelheid maar beperkt veranderen. Men nemt dit slipregeling. Wil men echter de snelheid grndig wijzigen - al dan niet sturen f regelen dan is er een aanpassing van het synchrne terental Ns ndig. De parameters die Ns bepalen zijn: de plparen de aangelegde frequentie Snelheid veranderen dr plparen te wijzigen Smmige mtren hebben een aangepaste cnstructie. De cnstructie zal bepalen f de mtr de mgelijkheid heeft m het aantal plen aan te passen. Men spreekt hierbij van verschillende manieren van plpaarverandering: Mtren met gescheiden wikkelingen Dahlandermtren PAM-mtren Mtren met gescheiden wikkelingen In de statr zijn er als het ware twee mtren gewikkeld. Men wisselt vervlgens de wikkelingen afhankelijk van de gewenste snelheid. Figuur 20: Mtr met gescheiden wikkelingen (Schakelschemabekje.nl) 21

22 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Dahlandermtren De cnstructie is zdanig vrzien dat de wikkelingen anders gebruikt wrden bij een andere schakeling. Op die manier reduceert men nuttelze kper in de statr die er is bij mtren met gescheiden wikkelingen. Er bestaan verschillende srten dahlandercnstructies. Onder andere de D/YY-cnfiguratie wrdt een vaak tegepast. De snelheidsverhuding tussen de verschillende stappen is 1:2. Figuur 21: diverse dahlandercnfiguraties (schakelschemabekje.nl) PAM-mtren Het letterwrd PAM kmt van Pl Amplitude Mdulatie. Bij Dahlandermtr is de wikkelingcnfiguratie zdanig gevrmd dat de snelheidsverhuding 1:2 is tussen twee schakeltestanden. Bij mtren met een PAM-wikkeling is de terentalverhuding minder grt; bijvrbeeld 5/7. 22

23 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Snelheid veranderen d.m.v. een frequentieregelaar De snelheid van een asynchrne mtr is gedeeltelijk afhankelijk van de belasting dit bij een bepaalde, aan de mtr aangelegde frequentie. Die aangelegde frequentie is dus een belangrijke parameter in het regelen van de snelheid van een mtr. Een aantal vrdelen kunnen van belang zijn bij het regelen van de frequentie bij een prces: (II) Cntrleren van de versnelling en de vertraging van de mtr. Verschillende snelheden/terentallen vr verschillende prcessen Aanpassen van het prces aan veranderende prcesvariabelen O.a. Aanpassing van de prductiesnelheid Lage terentallen vr installatie- en afregeldeleinden Tepassen van nauwkeurige psitinering Regelen van kppel en trekkracht 23

24 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2.6. Kppelen van een driefasige mtr p een 1fasig net Steinmetzschakeling Huishudelijke circulatiepmpen zijn meestal driefasige mtren die p het enkelfasig huishudelijke net aangeslten wrden. Bij het bestuderen van draaivelden zal deze werkwijze NIET het gewenste resultaat leveren. De mtr zal niet draaien. Om een draaiveld in de mtr te induceren, met er ergens een faseverschuiving tussen een fase en de andere fasen aanwezig zijn. Net als bij de éénfasige asynchrine (cndensatr)mtr lst men dit p met een cndensatr. Figuur 22: Steinmetzschakeling bij mtr in D. (kan k in Y; wikipedia.cm) Znder de cndensatr kan de mtr niet uit zichzelf aanzetten Frequentieregelaar ter vervanging van steinmetzschakeling Een aantal frequentieregelaars (bijvrbeeld de VAT20 en de ATV16) met men éénfasig aan het vedingsnet aansluiten. Deze frequentieregelaars staan wel te m driefasige mtren aan te zetten, te stppen en te veranderen van snelheid. Deze twee laatste mgelijkheden duiden het vrdeel van de frequentieregelaar t..v. de steinmetzschakeling Opmerking: Aanzetten van een synchrne machine Een synchrne machine zet niet uit zichzelf aan. Er bestaan een aantal pstartmethden, waarnder het aanzetten m.b.v. een frequentieregelaar. Dr de snelheid van het draaiveld te reduceren is de kans grter dat het magnetisch veld van de rtr zich kppelt aan het draaiveld in de statr. 24

25 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 2.8. Cnclusies uit hfdstuk 2 Herhaling asynchrne machine De frequentieregelaar maakt het mgelijk m asynchrne mtren: aan te zetten te stppen te regelen in snelheid In een aantal gevallen wrdt de frequentieregelaar k gebruikt m: een driefasige mtr te kppelen aan een eenfasig net een synchrne mtr te den pstarten Na hfdstuk 2 weet men wat een frequentieregelaar kan den. Maar he det een frequentieregelaar dit??? 25

26 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 3. Interne werking van de frequentieregelaar: ZIE PPT s De manier waarp de frequentie verandert, hangt af van regelaar zelf. De frequentieregelaar kan scalair sturen f vectrieel. In het eerste geval variëren U en f in functie van elkaar; in het tweede geval wrden de strmen gestuurd i.f.v. een aantal mtr parameters en strmmetingen. Deze tweede sturing is véél cmplexer dan de eerste De gelijkrichterkring van een frequentieregelaar Het bespreken van de interne werking gebeurt met nadruk p de eindtrap van de frequentieregelaar. De eerste trap in een frequentieregelaar speelt echter k een rl; znder gelijkrichter geen gelijkspanning f strm m m te vrmen. In het bestek van deze cursus beschuwen we enkel de NIET- GESTUURDE GELIJKRICHTERBRUG enkelfase dubbelzijdige didebrug Bij frequentieregelaars die geved wrden dr een enkelfase net is er maar een enkelfase didebrug ndig. Deze is zals p de nderstaande figuur pgebuwd: Figuur 23: klassieke tekenwijze (mvdc.eu) Figuur 24: aangepaste tekenwijze 26

27 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar De wisselspanning wrdt aangelegd aan de ingang van de didebrug. Typisch vr wisselspanning is de WISSELENDE alternantie. De spanning is eens psitief, daarna eens negatief. Er wrden geen eisen qua vrm & frequentie verndersteld vr dit AC-signaal. De AC-glf wrdt mgezet in een gelijkgericht signaal. Direct na de didebrug is dit DC-signaal GEEN cnstante spanning! De pulsatie van het wisselsignaal zit er ng p. Om deze pulserende werking af te vlakken rept men hulp in van de in de frequentiergelaar eerder aangehaalde tussenkring; fwel een cndensatr fwel een spel. vergelijking u1 <-> U2 AC-sinus (Ueff = 230V) signaal na didebrug (U2) 400,00 300,00 200,00 100,00 Spanning (V) 0,00 0 0,01 0,02 0,03 0,04 0,05 0,06 0,07-100,00-200,00-300,00-400,00 tijd (s) Opmerking: Hewel men ver AC-spanning spreekt van 230V, is de amplitude 325V! Bij een AC-signaal spreekt men immers ver de effectieve waarde van de spanning en NIET ver de amplitude. De effectieve waarde van de afgevlakte spanning (hewel men bij DCspanning daar niet ver spreekt) is 325V! De keuze van de interne cmpnenten zullen dus niet t..v. netspanning gebeurd zijn, maar wel t..v. de busspanning; de spanning in de DC-tussenkring. 27

28 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar driefase dubbelzijdige didebrug Een cmplexere didebrug is de driefase didebrug. Qua cnstructie lpt deze zéér gelijklpend met de éénfase didebrug; er kmt een tak extra bij. De gelijkgerichte spanning vr afvlakking heeft een ng hgere amplitude dan men verwachten zu. Dit kmt dr de referentiespanning aan de minklem. De spanningen wrden immers niet langer ten pzichte van de nullijn, maar ten pzichte van de lijnspanningen beschuwd. Het net speelt een invled. Driefasespanning aan de ingang van de didebrug en afgevlakte spanning Spanning (V) ,005 0,01 0,015 0,02 0,025 0, tijd (s) andere gelijkrichterbruggen Er bestaan diverse gelijkrichterbruggen. In een cursus vermgenelektrnica kan men deze type van gelijkrichterbruggen diepgaander bestuderen. 28

29 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 3.2. scalaire sturing De wisselrichter is een gestuurde brugschakeling, vaak bestaande uit minimum zes gestuurde halfgeleiders van het type thyristr, IGBT s, Een klassieke wisselrichter vindt men in de figuur hiernder. Meer inf ver brugschakelingen kan men terugvinden in diverse cursussen vermgenelektrnica. De frequentieregelaar van het scalaire type is een indirecte mvrmer. Er is met andere wrden een hulpsignaal ndig m de schakelende halfgeleiders te den geleiden. Dit hulpsignaal wrdt dr een IC-sturing geleverd. Er zijn 2 types terug te vinden bij het scalaire type: VSI-type (vltage surced invertr) CSI-type (current surced invertr) indirecte mvrmer VSI-type Het geprduceerde signaal is een PBM-glf f PWM-wave. PBM: puls breedte mdulatie PWM: puls width mdulatin. Bij de creatie van een PWM-signaal wrdt een zaagtandglf vergeleken met een sinusglf; dit gebeurt per fase vr een andere sinusglf. Als de spanning van de zaagtand grter is dan de Daarna wrden twee resulterende fasespanningen <figuur> indirecte mvrmer CSI-type vectriële sturing 29

30 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 4. Aansluiten van een frequentieregelaar 4.1. vermgenkring Elektrische veding, Mtraansluiting en Remweerstand Elektrische veding De elektrische veding L1, L2, L3 wrdt aan de vrziene klemmen aangeslten. Bij éénfasig aan te sluiten regelaars is dit enkel L1 en N. Merk p in het aangehaalde geval dat - hewel men de regelaar éénfasig aansluit de regelaar tch een driefasige mtr kan aandrijven. Het vermgen is in deze gevallen kleiner. Mtraansluiting De mtr sluit men aan de vrziene klemmen U,V,W (T1, T2, T3) aan. De manier waarp men de mtr schakelt is afhankelijk van de maximale uitgang van de frequentieregelaar. Stel dat de mtrkenplaat het vlgende vermeldt: 230/400V. Als de maximumspanning van de frequentieregelaar 380V is, dan met men de mtr in ster plaatsen. Is de maximumspanning echter 230V dan kan de mtr in driehek geschakeld wrden. Opmerking: Merk wel p dat de maximumspanning bij enkele frequentieregelaars gewijzigd kan wrden dr de parameters (zie verder) te veranderen. Het is en blijft dan aangewezen m het slechtste scenari te vrzien! Ok al is de spanning ingesteld p 220V (en kan er maximum 380V aanwezig zijn) dan zal men de mtr tch in ster schakelen vr het geval er iemand de frequentieregelaar verkeerd instelde. Remweerstand Vanaf een bepaald mtrvermgen met er aan de frequentieregelaar k een remweerstand hangen. De frequentieregelaar met immers in staat zijn m elektrische energie (snel) te dissiperen. Via de vermgenelektrnica kan die niet pgenmen wrden, daarm plaatst men een vldende grte weerstand in de tussenkring. Deze weerstand kan wel de energie pnemen, en dr het juleeffect elektriciteit als warmte afgeven. 30

31 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Vrbeeld Figuur 25: vermgenkring van de FR (Omrn) Beveiligen tegen verbelasting en krtsluiten Mtrbeveiliging In de frequentiemvrmer zit een elektrnische mtrbeveiliging. Als de strm naar de mtr de ingestelde waarde verschrijdt dan schakelt de frequentiemvrmer de mtr uit. Die waarde met je ingeven, je neemt meestal de waarde die je p het kenplaatje van de mtr vindt. Je met dus geen afznderlijke thermisch-magnetische mtrbeveiliging (pkzm) plaatsen. Krtsluitbeveiliging De vedingskring van de mvrmer met je beveiligen tegen krtsluiting. In de handleiding vind je welke strm de mvrmer uit het net neemt. De waarde van de beveiliging neem je juist iets grter. Sms kun je in de handleiding de waarde van de beveiliging aflezen. Vrbeeld Figuur 26: krtsluitbeveiliging vr frequentieregelaar (ATV61) 31

32 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar EMC-prblematiek Een frequentieregelaar levert aan de uitgang géén perfecte sinusglf met de gewenste frequentie. Er zijn naast de gewenste sinusglf andere sinusglven aanwezig. Deze harmnischen veelvuden van 50Hz f 60Hz - kunnen vr stringen zrgen; een nderdeel van de EMC-prblemen. Kabelgebruik Omwille van EMC-prblemen verspraak en interferentie is het aangewezen m de kabel tussen de frequentieregelaar en de mtr af te schermen. Dr het gebruiken van een afgeschermde kabel kan die kabel niet als strzender ptreden. Let erp dat de kabel crrect gemnteerd werd. De beste EMCresultaten werden geleverd met beide uiteinden van de afscherming van de kabel geaard. Netfilter De stringen kunnen zich niet alleen naar de mtr f naar de mgeving te ntstaan; maar k naar het elektrisch net te. Aan de kant van het net gaat men dan k vaak gebruik maken van een netfilter. Deze netfilter met er vr zrgen dat de sinusglf er ged blijft uitzien. Netsmrspel De netsmrspel zrgt vr de bescherming van de frequentieregelaar. Dr deze spelen wrdt de regelaar bij het inschakelen en uitschakelen vr pltse spanningsvariatie beschermd Vrbeeld aansluiting Figuur 27: beveiligen FR en mtr (Meller) 32

33 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Opmerking Inschakelen De frequentieregelaar wrdt ingeschakeld dr één f ander systeem: - hfdschakelaar - cntactr Hfdcntactr Hfdcntactrs die tevens de veiligheid waarbrgen. De mtr die met de frequentieregelaar verbnden is, kan dan: - pstarten na bedienen van Operatr panel Geïnstalleerde drukknppen - direct starten na pstart frequentieregelaar (zie instellen parameters!) Inbuwen Vaak zijn er een aantal vrschriften van tepassing bij het inbuwen van een frequentieregelaar in een kast. Dit gaat vaak ver de plaats die men met vrijmaken rnd de regelaar. Een frequentieregelaar kan warm krijgen, en m vldende keling te hebben is het aangewezen de aanbevelingen te vlgen. De data sheets en de instructies die bij de frequentieregelaar zijn geleverd, zijn de brnnen bij uitstek m na te gaan he de regelaar ingebuwd met wrden. Figuur 28: Omrn - uitreksel 33

34 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 4.2. peratr panel De frequentieregelaar kan men meestal niet altijd via een display en een aantal drukknppen bedienen. De parameters f functies krijgen dan een waarde tegekend. De srten parameters wrden verder in deze bundel besprken. Figuur 29: Siemens Operatr Panels Opmerking: Het is handig m de datasheets bij de hand te hebben van de frequentieregelaar; niet alle regelaars hebben een tekstdisplay. Bij deze regelaars zijn de parameters enkel cijfers; zals de VAT20. Znder datasheet is het dan quasi nmgelijk m functies in te stellen stuurkring Del van de stuurkring Een frequentieregelaar kan k extern aangestuurd wrden d.m.v. drukknppen f d.m.v. PLC en andere schakelelementen. Z kan men via digitale ingangen de regelaar den starten, nrmaal stppen, vlug stppen, alsk bij bepaalde types van regelaars een andere instelling geven (andere frequentie, andere draaizin, ) zdat de mtr zich anders gaat gedragen. Via een analge ingang kan men de frequentie en z de snelheid van een mtr regelen. Deze analge ingang kan van een ptentimeter, PLC, PID-regelaar, afkmstig zijn. Een analge uitgang geeft weer bij welke frequentie er gewerkt wrdt. Vaak zijn er een aantal digitale uitgangen aanwezig die gebruikt kunnen wrden in de PLC-kring: futmeldingen, nrmale werking, Bekabelen van de stuurkring Let ged p bij het bekabelen van de stuurkring van de frequentieregelaar. Meestal heeft de regelaar zelf een vedingsbrn; dit is vaak géén 24V DC! Gebruik m een digitale ingang te schakelen altijd een relais! Let ged p dat de spanningen juist geriënteerd zijn! De plariteit is van belang! 34

35 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Een vrbeeld Figuur 30: Omrn FR01 - stuurkring De schakelaars die gebruikt wrden meten dus (prgrammeerbare) relais f drukknppen met vergrendeling zijn! De veding vr de cntacten kmt uit de surce (SC). De digitale cntacten zijn in dit schema: SF en SR, alsk S1, S2 en S3. De getekende schakelaars meten dr een relaisuitgang vervangen wrden. Op dezelfde manier kan men de analge ingang beschuwen. De ptentimeter krijgt veding uit de frequentieregelaar zelf. Let p bij het gebruik van een analge verbinding vanuit de PLC; zrg vr cmpatibiliteit tussen het signaal uit de PLC en het te gebruiken analge ingang. Cmbineer geen strmsignalen (0-20mA; 4-20mA) met spanningsignalen (0-10V, 2-10V). Opdracht: Werk vr de bvenstaande stuurmdule van een frequentieregelaar (Omrn) de stuurkring uit. De stuurkring bestaat uit de vlgende zaken: - Een drukknp m te starten - Een drukknp m te stppen - Een ndstp met veiligheidsrelais - Een ptentimeter dr de peratr te bedienen. - Er is een analge meter met naald die de frequentie weergeeft. De ingang van deze meter reageert p een signaal tussen 0-20mA. - Een LED die plicht als de frequentieregelaar draait. 35

36 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 4.4. Cmmunicatie Een andere ptie die men sms bij frequentieregelaars terugvindt, is de mgelijkheid m het testel in te stellen. Als deze ptie aanwezig is, dan hangt de manier waarp de instellingen ingeladen wrden af van testel tt testel serieel De frequentieregelaar wrdt rechtstreeks aan een PC gehangen. Dit gebeurt via een seriële f via een USB-kabel. Een prgramma draait p de PC. In dit prgramma stelt men de diverse parameters en functies in. Als men klaar is, zendt men de gegevens naar de frequentieregelaar. De verandering van de data is m.a.w. statisch. Tijdens het prces kan er niet veel veranderd wrden; eenmaal de FR ingesteld is, kan men niets meer wijzigen buscmmunicatie Een iets duurdere uitvering van frequentieregelaar is de mgelijkheid m deel te nemen aan een bussysteem: ethernet, TCP/IP-based prtcl, Prfibus, MdBus, Asi, Een aantal Pc s, Plc s en andere busdeelnemers zals een frequentieregelaar vrmen samen een industrieel netwerk. Hierbij is er cntinue uitwisseling van data mgelijk tussen de verschillende busdeelnemers. In een Plc-prgramma kan men verwijzingen maken naar de parameters van de FR; afhankelijk van de situatie in een bepaald prces. Vrdelen van bussystemen: - Het eerste vrdeel is dat men alle parameterschering via het gekzen netwerk gedaan wrdt. Hierdr met men niet telkens met de laptp naar de desbetreffende machine lpen. - Minder bekabeling ndig indien echte cmmunicatie tussen PLC en FR gewenst is. Nadelen van bussystemen: - Sftware ndig - Gesfisticeerde P(l)c s ndig: ze meten immers een busadapter hebben. - De kstprijs is hger Uit de praktijk: Spaflessen verpakking Men kan een aantal peenvlgende transprtbanden m.b.v. een busgekppelde PLC en busgekppelde frequentieregelaars z p elkaar afstemmen dat de snelheid ptimaal is. Bijvrbeeld als er één stilvalt dan vallen de transprtbanden er vr stil, maar de transprtbanden er na niet. Tip: ga dit eens bekijken in de fabriek in Spa. 36

37 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 4.5. Veiligheid van de machine bij het gebruik van een frequentieregelaar 4.6. Cnclusies aansluiting Vr de gebruiker zijn de belangrijkste delen van een frequentieregelaar dus de vlgende: Vermgenkring - Zie tekening F Q R K T M - Benem de verschillende nderdelen. - Wat is de bedeling van elk nderdeel? Stuurkring - Tip: Maak gebruik van relais en de veding eigen aan de frequentieregelaar zelf! peratr panel (ptineel) cmmunicatiemdule (ptie) Tips: Hu k rekening met de psitinering van de frequentieregelaar in de kast! Raadpleeg de datasheets zwel m de FR aan te sluiten, als bij het instellen van de parameters. Bij het ntwerp met men zeker het aspect veiligheid in de gaten huden! (zie verder) 37

38 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Men kan nu dus al vr een stuk de frequentieregelaar kiezen: 38

39 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 5. Praktische werking van een frequentieregelaar Mtr werkt p 87Hz! In smmige gevallen stelt men de frequentieregelaar van een mtr in p 87Hz. Opdracht: (zie infrmatie p vlgende pagina) Ga na in welke situatie men dit gebruikt. Vermgen? Leg in eigen wrden uit waarm men deze methde met/kan tepassen. Bijlage uit SEW Eurdrive, selecteren van aandrijvingen 39

40 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 40

41 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 6. Nadelen uit de praktijk: een artikel Geschreven dr: Ing. Arie Ml Kmt uit: POMPNL februari 2008 In dit artikel kmen een aantal nadelen van het gebruik van frequentieregelaars bij pmpen aan bd. De in de elektrische aandrijftechniek welbekende wet van behud van ellende dicteert dat bij veel vrdelen er ngetwijfeld k nadelen zijn. Die nadelen zijn er k bij de tepassing van de frequentieregelaar, maar gelukkig ged beheersbaar. Mits nderkend, zniet dan kan dit een sepele bedrijfsvering frequent ntregelen. Gelukkig gaat het vaak gewn ged (de frequentieregelaar is vlwassen) maar wat zijn ptentiële valkuilen en mgelijke remedies? Mechanische resnantie Een van de meest vrkmende prblemen is mechanische resnantie. Dit kan leiden tt nacceptabel hg trillingsniveau drdat een aansttfrequentie samenvalt met een resnantiefrequentie. Elke pmppstelling kent resnantiefrequenties. Bij één-nterental tepassingen, zals vrheen gebruikelijk znder frequentieregelaar, is de kans niet z grt dat een aansttfrequentie samenvalt met een resnantiefrequentie. Bij een breed terentalbereik neemt die kans te. Aansttfrequenties zijn.a de nbalans van de pmpwaaier gekenmerkt dr 1* terentalfrequentie, de scheppasseerfrequentie gekenmerkt dr een frequentie gelijk aan terental maal aantal schepen f elektrische gerelateerde frequentiecmpnenten dr de elektrmtr pgewekt. Kritisch terental Resnanties huden verband met een massa-veer systeem zals de massa van de mtr en de elasticiteit van het pmphuis bij verticale pstellingen. Maar k bij hrizntale pstellingen kunnen pmpmassa en mtrmassa met daartussen de elasticiteit van het gemeenschappelijke stalen frame een resnantieprbleem geven. Dit is dan een zgn. trsietrillingsprbleem. Leidingwerk f wanden kunnen in resnantie kmen. Wanneer een verhangende pmpwaaier in resnantie kmt spreekt men van een kritisch terentalprbleem. Resnantie leidt nvermijdelijk tt vregtijdige schade aan vitale delen zals lagering f afdichting. Een herstel van de bedrijfszekerheid kan drgaans alleen wrden bereikt dr het verstemmen van de resnantiefrequentie. Zwel vergrten als reduceren van stijfheid kan een verbetering zijn. Dit laatste bijvrbeeld dr de truc van het lssen van een f meerdere bevestigingsbuten. Maar meestal is een cnstructieve aanpassing ndzakelijk. Een trillingsanalyse wijst de weg naar een juiste diagnse en delmatige remedie. Eindige-Elementen Methden Ondanks, f misschien wel dankzij, mderne berekensftware kmen resnantieprblemen ng vaak vr. Er wrdt weliswaar vlp gebruik gemaakt van eindige-elementen berekenmethden maar een terugkppeling vanuit de praktijk middels meting p lcatie van de actuele resnantiefrequentie(s) schiet er meestal bij in. Pmpntwerpers lpen z het risic het zicht p de praktijk vlledig kwijt te raken. En bij cntinue prductntwikkeling gaat het dan een keer fut. 41

42 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Lagerschade Een andere, in tenemende mate actuele, ptentiële valkuil is de verhgde kans p lagerschade dr elektrische strmdrgang. Dit hudt verband met het zeer snelle schakelregiem van de mderne frequentieregelaar. Mderne IGBt technlgie laat de vermgenelektrnica supersnel schakelen. Dit biedt grte vrdelen met betrekking tt rendement en buwgrtte - lees prijs - van de frequentieregelaar. Bij netveding wrdt een elektrmtr geved uit een symmetrisch, sinusvrmig driefasen net. Een frequentieregelaar echter schakelt vrtdurend en zeer snel een gelijkspanning tussen de drie fasewikkelingen. Dit is een asymmetrisch vedingssysteem en dit heeft tt gevlg dat ver de as-einden van de mtr een elektrische wisselspanning wrdt geïnduceerd. Dit is vr het ged functineren van de mtr geen enkel prbleem. Maar er kan een elektrische strm van hge frequentie gaan circuleren in het circuit mtr as -> lager aandrijfzijde -> mtrframe -> lager niet-aandrijfzijde -> terug naar as, met nvermijdelijk lagerschade als gevlg. Deze asstrm kan k via het lager van de pmp circuleren indien de kppeling elektrisch geleidend is. tenzij de liefilm in het wentel- f glijlager isleert, hetgeen niet vanzelfsprekend is, f indien geïsleerde lagering wrdt tegepast. Maar zelfs een geïsleerde lager blijkt niet altijd te isleren, het gaat dan m hgfrequent strmpieken waarvr de islatie als geleidende cndensatr werkt. Succesvlle Remedies Trillingsanalyse kan tijdig lagerschade aan het licht brengen. Maar niet altijd expliciet strmdrgang als rzaak. Dit kmt drdat het zeer grte aantal, minuscule kratertjes p de lpbanen aanvankelijk meilijk te nderscheiden is van een slechte smeringcnditie. Hgfrequent strmdrgang is visueel herkenbaar uit een typisch schadebeeld p de lpbanen f lagerschalen, tenminste wanneer het lager tijdig wrdt vervangen en niet meteen verschrt Er zijn relatief eenvudige meetmethden bekend waarmee de asspanning, asstrm en lagerislatiestatus bepaald kan wrden. Daarnaast geeft meting van de cmmn mde strm tussen frequentieregelaar en mtr m.b.v. hgfrequent Rgwsky strmtransfrmatr waardevlle infrmatie ver de kans p schade. Deze metingen kunnen en meten bij vl in bedrijf zijnde aandrijving wrden uitgeverd. Succesvlle remedies zijn.a. adequate lagerislatie, crrecte aarding van de bekabeling maar vral k een zgn. hmplair filter f cmmn mde filter. Dit laatste wrdt bij grtvermgen frequentieregelaars standaard tegepast. Maar de praktijk leert dat in smmige gevallen (de ene mtr is de andere niet) die vermgensgrens veel lager ligt. Deze remedie is k effectief met het g p de kans p wikkelingschade. Het snelle schakelregime kan eveneens een verbelasting vrmen van de diëlektrische integriteit van de islatie van de statrwikkeling. * Arie Ml is zelfstandig adviseur en als Ml Rtating Equipment Cnsultant (Mlrec) betrkken bij ntwerp en truble-shting van industriële rterende machines 42

43 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 7. Parameters 7.1. Inleiding De parameters van een frequentieregelaar zijn van belang mdat ze de functies van de regelaar bepalen. De parameters verschillen telkens van frequentieregelaar tt frequentieregelaar, en dan k ng eens van fabrikant tt fabrikant. In paragraaf 5.2. wrdt de VAT20 van GE besprken. 43

44 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 7.2. Functies en parameters van de VAT Waarm VAT20? In deze bundel wrdt de VAT20 besprken. De reden is zeer eenvudig; in het lab elektriciteit van het VTI Brugge zijn er 8 frequentieregelaars VAT20 aanwezig. Deze regelaars waren prijstechnisch zeer interessant, alsk qua vermgen in geschikt ten pzichte van de aanwezige mtren. Ok qua didactische mgelijkheden m de regelaars eenvudig te bedienen waren niet nbelangrijk bij de keuze inf VAT20 [II] Functie [I] Deze kleine, flexibele en prijsgunstige kwaliteitsaandrijving is geschikt vr nminale vermgens van 0,2 tt 2,2kW p een enkelfasig net van V. De VAT20 vldet aan de algemene UL- en CSA-nrmen en is standaard vrzien van een ingebuwde EMC-filter klasse A. Een ptinele DIN-railmntagekit is eveneens beschikbaar. De perfrmantie van de VAT20 vertreft die van andere gelijkaardige aandrijvingen. De VAT20 is standaard vrzien van een tetsenbrd met display, prgrammeerbare digitale en analge in- en uitgangen, diverse frequentieinstellingen, een jg-functie, een DC-rem en andere functies. Dit laat de gebruiker te vr een beperkt budget de VAT20 in te zetten vr een veelheid aan applicaties Eigenschappen [I] Enkel- f driefasige digitale frequentieregelaars vr driefasige AC inductiemtren 0,2 tt 2,2kW IP20 beschermingsgraad DIN rail mntage f paneel mntage met ptinele kit Spanningsbereik: Enkelfasig VAC en driefasig V, 50/60Hz. Mtrvermgen van 0,2 tt 2,2 kw Overbelastingscapaciteit 150% / 60 s Omgevingstemperatuur -10 tt 50 C Ingebuwd bedieningspaneel met LED display Ingebuwd EMC filter vr industriële mgeving (klasse A) Wereldwijde standaarden UL & CSA en CE Hierna staan twee tabellen uit de handleiding van de VAT20 met een aantal belangrijke eigenschappen: 44

45 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar 45

46 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Alternatieven vr de VAT Alternatief: Emtrn Zie ft hiernder Emtrn en de GE VAT20 lijkt als 2 druppels water p elkaar. De Altivars van Telemecanique en de frequentieregelaars van Tshiba zijn k een dergelijk srt tweelingbrers Andere merken Naast GE en Emtrn zijn er ng andere merken en fabrikanten: Schneider Telemecanique Altivar Siemens Micrmaster GE VAT Danfss SEW Drives Omrn Opdracht: Zek zelf in de datasheets van een fabrikant van frequentieregelaars een analg mdel als de Vat20; m.a.w. de dr ju vrgestelde frequentieregelaar met: Zelfde mtr(vermgen) aandrijven Op een zelfde srt net aangeslten wrden In dezelfde mgeving gebruikt wrden. 46

47 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar De parameters VAT20 (handleiding) Inleiding Men kan de functies via het display wijzigen. 1. Druk p stp als de mtr draait. 2. Druk p FUN. Dit staat vr functies. 3. Dr de pijltjestetsen te gebruiken kan men dr de verschillende functies scrllen. 4. Als er p de display bijvrbeeld F04 staat, druk p ENT. Nu kan men de instelling van deze functie veranderen. Zet F04 p 0. Bevestig met ENT. 5. Dr ngmaals p FUN te drukken, kmt men weer in het startscherm. 6. Druk p RUN. Opdracht: Herhaal de bvenstaande zaken maar verander: F04 van waarde; namelijk 1. Wat merk je p? 47

48 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Overzicht functies (= parameters) 48

49 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Bespreking van de parameters F01: tijdsversnelling Tijd ndig m te versnellen. In te stellen waarde: tussen 0.1 en 999 sec. Te berekenen m.b.v. de vlgende frmule: ingestelde frequentie TijdVersnelling = WaardeFn01 60Hz Merk p dat de versnelling die behaald kan wrden vr een deel afhankelijk is van de gewenste frequentie. Immers he hger de frequentie, he langer het zal duren vraleer de frequentieregelaar zijn gewenste waarde bereikt. F02: Tijdvertraging Tijd ndig m te vertragen. In te stellen waarde: tussen 0.1 en 999 sec. Te berekenen m.b.v. de vlgende frmule: ingestelde frequentie TijdVertraging = WaardeFn02 60Hz Opmerking: k het vertragen is afhankelijk van de ingestelde frequentie. Al wil men ng z snel stppen, het hangt vr een stuk af van de frequentie waarp de mtr draait. F03: selectie externe bedieningswijze Bij deze functie stelt men de functie in van een aantal digitale ingangen: namelijk ingang 3 en 4; met cnnectr 5 als COM. Er zijn twee instellingen mgelijk: 0 f 1. Instelling = 0 Ingang 3 werkt dan als FWD/Stp: vruit f stp Ingang 4 werkt dan als REV/Stp: achteruit f stp Via een drukknp wrden de respectievelijke digitale ingangen verbnden met cnnectr 5; de COM f de gemeenschappelijke klem. Instelling = 1 Ingang 3 werkt dan als Start/Stp: de frequentieregelaar werkt f stpt afhankelijk van dit ingangsignaal. Ingang 4 werkt dan als FWD/REV: afhankelijk van het elektrisch signaal bij ingang 4 zal de mtr vruit f achteruit draaien. Via een drukknp wrden de respectievelijke digitale ingangen verbnden met cnnectr 5; de COM f de gemeenschappelijke klem. 49

50 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Opmerking: Als F22 = 1 dan wrdt het cmmand m achteruit te draaien genegeerd! F04: Instelling van de draairichting Wanneer er geen drukknp gebruikt wrdt m de frequentieregelaar te den draaien; dan kan men gebruik maken van deze functie m de mtr tch andersm te laten draaien. Instellingen: 0 : vruit 1 : achteruit Opmerking: Als F22 = 1 dan is het cmmand m achteruit te draaien NIET bereikbaar: er kmt LOC p het scherm. F05: instelling U/f-patrn Er zijn twee manieren m de wisselrichter te sturen. De bekendste en eenvudigste (en dus gedkpste) methde is het sturen van de frequentie m.b.v. de U/f-karakteristiek. Dr de manier waarp de verhuding U/f (spanning t..v. de frequentie) verandert, zal k het kppel wijzigen. De verhuding (U/f)² bepaalt immers het kipkppel Tk; fwel het maximaal kppel. Dr aan deze verhuding te sleutelen verandert het maximumkppel gedurende de aanlp tt de gewenste frequentie. Er zijn zes instellingen mgelijk; veel variatie f instellen van de U/fkarakteristiek is er hier niet mgelijk bij de frequentieregelaar. Men heeft dus de keuze uit zes mgelijke tepasbare curven. Bij cmplexere regelaars kan men de curve en dus elk belangrijk punt vlledig definiëren naar keuze; weliswaar geen willekeurige keuze. Figuur 31: U/f-karakteristieken: 3 vr 50Hz, 3 vr 60Hz 50

51 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Opmerking: De letters B en C in de vrgaande figuur stellen een spanningswaarde vr in prcenten van de maximale spanning: De zes karakteristieken zijn in te delen in 2 netsystemen en drie tepassingsgebieden. De eerste keuze is het net: 50Hz-net f 60Hz-net? Dit is belangrijk als: Frequentieregelaar enkel als aanzetmethde gebruikt wrdt. Men een ptimaal kppel wil bij 50Hz f bij 60Hz. Anders is er puur theretisch geen bezwaar tegen het gebruik van een 60Hz-karakteristiek p een 50Hz-mtr. De tweede keuze is in het geval van de belasting: Bij een pmpbelasting, ventilatr e.d. kiest men vr een kwadratisch kppel. (3 f 6) Wenst men echter een hg startkppel in functie van de belasting dan kiest men beter vr ptie 2 f 5. De andere gevallen vinden zich terug in ptie 1 f 4 Opdrachten: Welke instelling zu men in Eurpa nemen m de snelheid van een pmp te regelen? Als men een 60Hz-karakteristiek neemt m een transprtband met een mtr van 1500tr/min aan te drijven; wat is het gevlg vr het maximum kppel bij het vragen van 50Hz bij de 60Hzkarakteristiek i.p.v. 50Hz te vragen bij een 50Hz-karakteristiek? F06: bvengrens frequentie Men kan de maximumfrequentie die de regelaar naar de mtr kan sturen, instellen. Hger dan deze frequentie kan men niet geraken. De range vr de bvengrens gaat van 1 tt 120Hz f van 1 tt 200Hz (enkel vr CPU-versie 1.9) 51

52 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Opmerking Men kan de CPU-versie cntrleren in parameter F29. F07: ndergrens frequentie Naast een bvengrens kan men k een ndergrens vr de frequentie instellen. De ingestelde waarde is frequentie waarnder de mtr niet zal draaien. De range vr de ndergrens gaat van 1 tt 120Hz f van 1 tt 200Hz (enkel vr CPU-versie 1.9) Opmerking: Opmerking: Als Fn_07 = 0 Hz, en de frequentie-instructie gelijk is aan 0Hz, zal de frequentieregelaar stppen bij snelheid 0. Als Fn_07 > 0 Hz, en de frequentie-instructie is Fn_07, zal de frequentieregelaar de uitver regelen vlgens de instelling van Fn_07. F08: SP1-frequentie Deze SP1 is de afkrting vr setpint 1. Het is de waarde waarnaar de frequentieregelaar zal streven in een bepaalde situatie: Als een van de functies F19 f F20 ingesteld is p 2 én het elektrisch signaal p de multifunctinele inverklem is AAN f HOOG, de ingang is dus bekrachtigd, DAN werkt de frequentieregelaar aan de sp1-frequentie die in F08 ingesteld werd. Ok deze range varieert van 1 tt 120Hz f van 1 tt 200Hz (enkel vr CPU-versie 1.9) Opmerking: De vlgrde vr het aflezen van de frequentie-instelling is: 1. Jg (F09) 2. Sp1 (F08) 3. Tetsenbrdinstelling f extern frequentiesignaal F09: JOG-frequentie De JOG-frequentie staat in de literatuur niet éénduidig beschreven. Het Nederlandse wrd jggen betekent rustig lpen. In de cntext van mtren kan dit beschuwd wrden als het terugschakelen naar een lagere snelheid. De JOG-frequentie wrdt aangerepen in de vlgende situatie: Als een van de functies F19 f F20 ingesteld is p 1 én het elektrisch signaal p de multifunctinele inverklem is AAN f HOOG, de ingang is dus bekrachtigd, DAN werkt de frequentieregelaar aan de JOG-frequentie die in F08 ingesteld werd. 52

53 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Ok deze range varieert van 1 tt 120Hz f van 1 tt 200Hz (enkel vr CPU-versie 1.9) F10: de bedieningsregeling In functie 10 stelt men in f de bedieningsinstructies via het tetsenbrd f via de externe terminals gebeuren. F10 = 0 : Bedieningsinstructie is via het tetsenbrd ingesteld. F10 = 1 Bedieningsinstructie is via een externe terminal ingesteld. Opmerking: Ok al is F10= 1 ; de ndstp p het tetsenbrd kan ng steeds bediend wrden. Bij het instellen van F10= 1 dus via de externe terminals met er rekening gehuden wrden met de parameters F23 (direct herstarten na spanningsverlies) en F24 (aantal herstarten mgelijk)! Opdracht: Leg in eigen wrden uit wat er weergegeven wrdt p de nderstaande grafiek: F11: brn van de frequentieregeling In F11 wrdt de brn van het setpint vr de frequentie afgesprken. F11 = 0 : de gewenste frequentie wrdt ingesteld p het tetsenbrd. F11 = 1 : de gewenste frequentie wrdt ingesteld via het analg signaal p TM2 (0-10V f 0-20mA). F11 = 2 : de gewenste frequentie wrdt ingesteld via het analg signaal p TM2 (4-20mA). Opdracht In de manual staat bij F11 de vlgende grafiek. Wat bedelt men met deze grafiek? 53

54 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar Opmerking: Bij inschakelen van de JOG-frequentie f van de SP1-frequentie, dan wrdt de frequentie aangerepen die in SP1-snelheid ingesteld is. De up-dwn -pijltjestetsen wrden nu uitgeschakeld. Als de SP1-verbinding uit is, dan wrdt de rsprnkelijke instelling hersteld. Zie k de pmerking bij F08 vr de pririteiten tussen de verschillende frequenties nderling; idem dit vr de efening bij F10. Tijdens het versnellen wrdt het tetsenbrd even uitgeschakeld. Let p: de switch SW1 met crrect geschakeld wrden! F12: draagglffrequentie De gelijkspanning en -strm in de tussenkring wrdt m.b.v. een wisselrichter terug naar wisselspanning en strm gebracht. De therie van dit wisselrichten wrdt nu ng even buiten beschuwing gehuden, maar het is z dat er een elektrische hulpglf ndig is in het stuursysteem van de wisselrichter. De snelheid van deze glf wrden in F12 ingesteld. De draagfrequentie is bij de CPU-versie 1.0 en hger (raadpleeg hiervr F29) mgelijk in te stellen tussen 1 en 10. Andere CPU s bekmen maar een instelling tt 5. 54

55 Mtrsturingen E&Lab Frequentieregelaar De tabel: Opmerking: De hgere draagglffrequenties kunnen EMC-prblemen geven: Andere externe elektrische testellen wrden dan gestrd zals men dat in de vaktaal zegt. Dit betekent dat een GSM bijvrbeeld geen ntvangst heeft naast de frequentieregelaar; f dat de frequentieregelaar van de buurman plts rapper draait f niet draait. F13: winst kppelcmpensatie Bij de frequenties lager dan de kipfrequentie in de U/f-karakteristiek verandert de spanning lineair met de frequentie. In de kppelterentalcurven ziet men in de praktijk het kipkppel zakken, hewel dit niet gewenst is. Een lager kppel bij het aanzetten zu immers vr prblemen kunnen zrgen. Dr de spanning iets p te krikken t..v. de vrspelde waarde zal k het kipkppel tenemen. M.b.v. F13 kan men nu de mate waarin deze spanning teneemt prcentueel instellen. Opdracht: Meet de kppelterentalcurven eens bij 0% en eens bij 10%. De dit vr per 10Hz bij alle frequenties tt 50Hz. Wat merk je p? 55

Soft Starters. esco drives & automation nv/sa. made by SOLCON. Kouterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31

Soft Starters. esco drives & automation nv/sa. made by SOLCON. Kouterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31 Sft Starters esc drives & autmatin nv/sa Kuterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31 e-mail : inf@esc-da.be web site : www.esc-da.be made by SOLCON Sft starters Dn

Nadere informatie

CURSUS. Basis Elektriciteit

CURSUS. Basis Elektriciteit CURSUS Centrum Vlwassen Onderwijs VTI BRUGGE F. Rubben 1 Wat wrdt van de cursist verwacht? Attitude: In staat zijn binnen de vrgeschreven tijd een taak nauwkeurig te vltien. In staat zijn m zich aan te

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Comfortlock BAS-425. Beschrijving. Bedrijfscondities. Afstandsbediening. Werking van de Comfort Lock

Comfortlock BAS-425. Beschrijving. Bedrijfscondities. Afstandsbediening. Werking van de Comfort Lock Cmfrtlck BAS-425 Beschrijving De BAS-425 Cmfrt Lck is een radigrafisch afstandsbedieningssysteem vr centrale prtiervergrendeling en cmfrtschakeling. De BAS-425 kan aangeslten wrden p de riginele centrale

Nadere informatie

Analytische boekhouding

Analytische boekhouding Analytische Bekhuding Analytische bekhuding 1 Vrbereiding... 2 1.1 Dssier instellingen... 2 1.2 Analytische rekeningen maken... 3 2 Analytisch beken... 4 2.1 Kppeling... 5 2.2 Bekingsvrstellen (mdellen)...

Nadere informatie

Stappenplan BTW-verhoging van 19 naar 21% per 1 oktober 2012

Stappenplan BTW-verhoging van 19 naar 21% per 1 oktober 2012 Stappenplan BTW-verhging van 19 naar 21% per 1 ktber 2012 Supprt ID: 57354 Versies: AccuntView Windws Dit stappenplan hebt u ndig m uw administraties in AccuntView gereed te maken vr het nieuwe BTW-percentage.

Nadere informatie

AMT Masterunit. Inleiding

AMT Masterunit. Inleiding AMT Masterunit Inleiding De AMT Masterunit is een micrprcessr gestuurde cntrller welke vr diverse tepassingen in de crygene autmatisering kan wrden ingezet. Afhankelijk van de geïnstalleerde sftware is

Nadere informatie

SENSOTISS AP 301 MODULE

SENSOTISS AP 301 MODULE SENSOTISS AP 301 MODULE MATRAS HANDLEIDING Inhudspgave 1. Inleiding 2. Algemeen a. Algemene specificaties b. Omgevingsspecificaties c. Versie infrmatie 3. Aansluitgegevens a. Cntact aansluiting b. Cnnectie

Nadere informatie

Wat 'cross-linking' betekent voor Rolling Stock

Wat 'cross-linking' betekent voor Rolling Stock Wat 'crss-linking' betekent vr Rlling Stck Crss-linking: het vernetten van kabels dr bestraling, kan veel betekenen vr Rlling Stck. Een paar pluspunten & klantvrdelen van dr bestraling vernette elektrische

Nadere informatie

Soft Starters. esco drives & automation nv/sa SOLCON. made by. Kouterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31

Soft Starters. esco drives & automation nv/sa SOLCON. made by. Kouterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31 Sft Starters esc drives & autmatin nv/sa Kuterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31 e-mail : inf@esc-da.be web site : www.esc-da.be made by SOLCON Sft starters Dn

Nadere informatie

SENSOTISS AP 301 INTERFACE

SENSOTISS AP 301 INTERFACE SENSOTISS AP 301 INTERFACE HANDLEIDING Inhudspgave 1. Inleiding 2. Algemeen a. Algemene specificaties b. Omgevingsspecificaties c. Versie infrmatie 3. Aansluitgegevens a. Cntact aansluiting b. Cnnectie

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN - - EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN PRINCIPES BENADERING Een efficiënt en vrdelig systeem kiezen m warmte uit te stralen Naast de prductiewijze, een kwaliteitsvlle verdeling en een efficiënte regeling,

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

Pestprotocol Cazemierschool 2012

Pestprotocol Cazemierschool 2012 Pestprtcl Cazemierschl 2012 Vrwrd De Cazemierschl is een Prtestants Christelijke schl, die werkt vanuit de Jenaplanvisie. Dat betekent dat vr nze schl de algemeen menselijke waarden zals gemeenschapszin,

Nadere informatie

Hardware Practicum Informatica klas 4

Hardware Practicum Informatica klas 4 Hardware practicum Infrmatica Klas 4 Hardware Practicum Infrmatica klas 4 - Dit practicum bestaat uit 2 delen (een uitgebreidere beschrijving van beide delen staat verderp in dit dcument): Deel 1 draait

Nadere informatie

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte Genderlpbaanklf: enkele vrzetten vanuit Persephne vzw, rganisatie van vruwen met een handicap f invaliderende chrnische ziekte De genderlpbaanklf verdient aandacht van de beleidsmakers en de sciale partners.

Nadere informatie

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767 Nb. Per vraag kunnen er meerdere gede antwrden zijn 1. Welke van de nderstaande bewering is juist? NEN 2767 is een: methdiek vr de bepaling van achterstallig nderhud bjectieve methdiek vr de bepaling van

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

1 INHOUDSOPGAVE 1 INHOUDSOPGAVE... 1.2 2 INLEIDING... 2.1. 2.1 Voorwoord... 2.1 2.2 Colofon... 2.2 3 INSTALLATIE ARCGIS 9.2... 3.1

1 INHOUDSOPGAVE 1 INHOUDSOPGAVE... 1.2 2 INLEIDING... 2.1. 2.1 Voorwoord... 2.1 2.2 Colofon... 2.2 3 INSTALLATIE ARCGIS 9.2... 3.1 1 INHOUDSOPGAVE 1 INHOUDSOPGAVE... 1.2 2 INLEIDING... 2.1 2.1 Vrwrd... 2.1 2.2 Clfn... 2.2 3 INSTALLATIE ARCGIS 9.2... 3.1 3.1 Installatie vrige versie ArcGIS ngedaan maken... 3.1 3.2 Installatie ArcGIS

Nadere informatie

IT Management Group. Samenvatting PRINCE2 2009

IT Management Group. Samenvatting PRINCE2 2009 IT Management Grup Samenvatting PRINCE2 2009 ITIL is a Registered Trade Mark f the Office f Gvernment Cmmerce in the United Kingdm and ther cuntries. PRINCE2 is a Registered Trade Mark f the Office f Gvernment

Nadere informatie

De opbouw van de Machinerichtlijn

De opbouw van de Machinerichtlijn De pbuw van de Machinerichtlijn Vrafgaand aan de fficiële tekst van de richtlijn zijn de verwegingen van de Raad van de Eurpese Gemeenschappen pgenmen. Deze verwegingen geven aan welke uitgangspunten hebben

Nadere informatie

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden -

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden - - Bedrijfsvermeldingen, Key-accunts & andere advertentiemgelijkheden - Dr: VvE Media B.V. Versie: 2.1 Datum: 7 mei 2015 Cntactpersn: Dhr. R.H.P. van der Vssen inf@nederlandvve.nl www.nederlandvve.nl ABN

Nadere informatie

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER SCAN TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND BESCHRIJVING De ksten mzaïekbeheer zijn een vergeding vr de ksten die p bedrijfsniveau gemaakt wrden vr het

Nadere informatie

Aanvullende gebruiksaanwijzing (NL/B)

Aanvullende gebruiksaanwijzing (NL/B) Aanvullende gebruiksaanwijzing (NL/B) tiptel Inhudspgave Inhudspgave... 2 Vrwrd... 3 Systeemeisen...3 Leveringsmvang...4 Algemene gegevens... 5 Bedieningselementen...6 Installeren... 7 Sftware installeren...7

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN HOOG-LAAG LAAG-PENSIOEN f f LAAG -HOOG HOOG-PENSIOEN Vr pensiengerechtigden die de 65-jarige leeftijd ng niet bereikt hebben U kunt

Nadere informatie

MONTEREN EN AANSLUITEN VAN LED ARMATUREN

MONTEREN EN AANSLUITEN VAN LED ARMATUREN MONTEREN EN AANSLUITEN VAN LED ARMATUREN Mnteren en aansluiten van led armaturen Hug Blm 2014 Breda2014 1/24/2014 Tips en achtergrnd infrmatie Dit is een handreiking aan degenen die led armaturen meten

Nadere informatie

Documentatie. KERN Timemanagement

Documentatie. KERN Timemanagement Dcumentatie KERN Timemanagement Versie 2.0 28 mei 2010 Inhud KERN en Kerninfrmatie.nl... 3 Inleiding KERN uren... 3 KERN urenregistratie: de input... 5 Aanwezigheid van medewerkers bekijken... 10 Samenvatting...

Nadere informatie

Dactylografie/Toegepaste informatica 6KA/VK

Dactylografie/Toegepaste informatica 6KA/VK Dactylgrafie/Tegepaste infrmatica 6KA/VK Thierry Willekens, leerkracht Kninklijk Technisch Atheneum Ml 2007 WOORD VOORAF Alle leerlingen hebben in de 2 de graad en in het eerste leerjaar van de 3 de graad

Nadere informatie

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7 Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 2 van 7 Vergaderen Elke vergadering kent een vaste structuur en een vaste vlgrde. Deze structuur

Nadere informatie

Dyslexie, Dyscalculie & Spellingsbegeleiding

Dyslexie, Dyscalculie & Spellingsbegeleiding Dyslexie, Dyscalculie & Spellingsbegeleiding Dyslexie en dyscalculie en spellingsbegeleiding p het Carlus Clusius Cllege Zwlle Signalering en Begeleiding dyslectische / dyscalculische leerlingen Dyslexie:

Nadere informatie

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten Pestprtcl basisschl Pieter Wijten Basisschl Pieter Wijten werkt aan een veilig schlklimaat waarin kinderen respectvl met elkaar mgaan. Ze hanteert drie principes: Ik zrg ged vr mezelf Ik zrg ged vr de

Nadere informatie

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int.

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int. Vrbeeld efentypes nline e-learningmdules CmmArt Int. In dit dcument wrdt verwezen naar de specifieke inhud van een van nze e- learningmdules. De efentypes wrden echter gebruikt in alle e-learningmdules

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

Warmte inleiding. Opdracht 1. Wat weet je nog uit de tweede klas? Kruis bij iedere bewering aan of deze juist of onjuist is. Bewering Juist Onjuist

Warmte inleiding. Opdracht 1. Wat weet je nog uit de tweede klas? Kruis bij iedere bewering aan of deze juist of onjuist is. Bewering Juist Onjuist Warmte inleiding Opdracht 1. Wat weet je ng uit de tweede klas? Kruis bij iedere bewering aan f deze juist f njuist is. Bewering Juist Onjuist Temperatuur en warmte hebben dezelfde eenheid De eenheid van

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

CONDAIR ME. Adiabatische luchtbevochtiger/koeler voor kanaalmontage Zeer energiezuinig. Luchtbevochtiging en adiabatische koeling

CONDAIR ME. Adiabatische luchtbevochtiger/koeler voor kanaalmontage Zeer energiezuinig. Luchtbevochtiging en adiabatische koeling CONDAIR ME Adiabatische luchtbevchtiger/keler vr kanaalmntage Zeer energiezuinig Luchtbevchtiging en adiabatische keling Verdampingsmdule Leidingwater f mgekeerd smsewater wrdt naar de bvenkant van de

Nadere informatie

Toelichting bij het gebruik van het Model Legionella Risicoanalyse en Beheersplan Luchtbevochtingsinstallatie

Toelichting bij het gebruik van het Model Legionella Risicoanalyse en Beheersplan Luchtbevochtingsinstallatie Telichting bij het gebruik van het Mdel Leginella Risicanalyse en Beheersplan Luchtbevchtingsinstallatie 1 Del van het mdel Het Mdel is te beschuwen als een nderlegger f mdel bij het pstellen van de risicanalyse

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES The literature review Het is belangrijk m te bepalen wat anderen al ver het prbleem geleerd hebben vr je het zelf bestudeerd. Het idee van een literatuurstudie

Nadere informatie

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica DEPARTEMENT TOEGEPASTE INGENIEURSWETENSCHAPPEN CAMPUS SCHOONMEERSEN - GENT Uitgebreid vrstel Masterpref Infrmatica Titel van het prject Ontwikkeling uitbreidingsmdules vr cntact center scripting applicatie

Nadere informatie

Voor. Introductie. Internet. Installatie. Voorbereiding. Opstart

Voor. Introductie. Internet. Installatie. Voorbereiding. Opstart Vr Intrductie Internet Kennismaking en infrmatiemment Samen uitzeken f Bednet in deze mstandigheden een ged idee is Speedtest uitveren: http://www.bednet.be/speedtest Bednet werkt enkel p bekabeld netwerk!

Nadere informatie

Opleiding. Elektromechanica. Code. C3 Elektrische machines. Academiejaar 2015-2016. Semester. 2 dagtraject. 4 avondtraject.

Opleiding. Elektromechanica. Code. C3 Elektrische machines. Academiejaar 2015-2016. Semester. 2 dagtraject. 4 avondtraject. Opleiding Elektrmechanica Cde C3 Elektrische machines Academiejaar 2015-2016 Semester 2 dagtraject 4 avndtraject Studiemvang 3 studiepunten Ttale studietijd 60 Aantal lestijden 40 Aandeel lestijden in

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN XCDC Trading & Cnsultancy B.V.B.A. B-8780 Ostrzebeke 1. Algemeen CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN Vanaf 1 st juli 2014 is de CE MARKERING van buwprducten die nder een geharmniseerde nrm vallen,

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD Sinds 1 september 2004 kan elke schl een uderraad prichten vlgens het participatiedecreet. Het schlbestuur is verplicht m een uderraad p te richten als 10% van de uders er

Nadere informatie

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen Vrbehuden en risicvlle handelingen binnen het primair nderwijs Prtcl Medisch Handelen J.C. v.d. Wal September 2013 INHOUD Inleiding... 3 1 De leerling wrdt ziek p schl... 4 2 Het verstrekken van medicatie

Nadere informatie

Prospectbeheer : Te exporteren adressen

Prospectbeheer : Te exporteren adressen Prspectbeheer : Te exprteren adressen 2 Inhudstafel 1. Inleiding: Te exprteren adressen p3 2. Wat verstaan we nder een gekwalificeerd adres? p4 2.1 Particulier=eindklant 2.2 Bestuurder verbnden aan een

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2014/341

Statenvoorstel nr. PS/2014/341 Statenvrstel nr. PS/2014/341 Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke Participatie Datum Inlichtingen bij 23 april 2014 mevruw G.J. Overmeen-Bakhuis Aan Prvinciale Staten Onderwerp Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke

Nadere informatie

Informatie over de gevolgen van een niet-aangeboren hersenletsel (NAH)

Informatie over de gevolgen van een niet-aangeboren hersenletsel (NAH) Infrmatie ver de gevlgen van een niet-aangebren hersenletsel (NAH) x OVERZICHT 1. SPECIFIEKE PROBLEEMGEBIEDEN pagina Lichamelijk Mtrische prblemen Sensrische prblemen Neurlgische prblemen Cgnitief Vertraging

Nadere informatie

-Samenvatting Natuurkunde- -Elektrotechniek Hoofdstuk 3-

-Samenvatting Natuurkunde- -Elektrotechniek Hoofdstuk 3- 1 Lading en Spanning 2 Elektrische strm 3 Weerstand Inhudspgave 4 Weerstand in parallel- en serieschakeling 5 Vermgen 6 Srtelijke weerstand Frmule verzicht 1 Lading en Spanning Lading Een vrwerp kan geladen

Nadere informatie

Wie verkoopt uw huis?

Wie verkoopt uw huis? Wie verkpt uw huis? Accuntnet Verkp Vertruwens Persn Service Accuntnet V V P Service Wie verkpt uw huis? Als u uw huis wilt verkpen, schakelt u k in Spanje een makelaar in. Echter in Spanje geeft men nrmaal

Nadere informatie

Les Hernieuwbare energie

Les Hernieuwbare energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Hernieuwbare energie Werkblad Les Hernieuwbare energie Werkblad "100% duurzaam", "Hllandse wind", "Kies bigas!": wie de reclames van energiebedrijven bekijkt zu bijna denken

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Een natuurlijk proces

Een natuurlijk proces Ik vel het weer. Het is er weer. Sms even, dan de hele tijd. Ik wil je niet kwetsen. Ik wil het niet weer zeggen, maar het is er weer. (Gijs Hrvers) Overprikkeling Veel mensen met autisme hebben gede intellectuele

Nadere informatie

Tips Digiduif. 1. U logt in op digiduif met uw e-mail adres en wachtwoord.

Tips Digiduif. 1. U logt in op digiduif met uw e-mail adres en wachtwoord. Tips Digiduif 1. U lgt in p digiduif met uw e-mail adres en wachtwrd. 2. U kiest de knp instellingen. Op de vlgende pagina s kunt u allerlei zaken invullen en aanpassen die bij uw accunt hren. Tevens zit

Nadere informatie

Automatiseren van een gravitatiemagazijn aan de hand van een pneumatische sturing

Automatiseren van een gravitatiemagazijn aan de hand van een pneumatische sturing Prject 1 Autmatiseren van een gravitatiemagazijn aan de hand van een pneumatische sturing Fest Belgium nv Klnel Burgstraat 101 BE-1030 Brussel Tel.: +3 70 3 39 Inf_be@fest.cm www.fest.cm Naam: Klas: Datum:

Nadere informatie

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas.

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas. Onderzek Ouderbetrkkenheid V.U. : Lieve Van Daele, Grte Markt 1, 9100 Sint-Niklaas Succesvl samenwerken met uders Bundel in te kijken in de leraarskamer http://flb.sint-niklaas.be ONDERZOEK GOK-PROJECT

Nadere informatie

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE Begeleiding van leerlingen met ernstige rekenprblemen en/f dyscalculie Delen en uitgangspunten Binnen het Veluws Cllege Crtenbsch hanteren wij het Prtcl Ernstige

Nadere informatie

EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE

EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE - - EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE Een ged geregeld verwarmingssysteem zrgt vr een ideaal evenwicht tussen de behefte aan energie en de werkelijk geprduceerde heveelheid warmte PRINCIPES

Nadere informatie

1.2. Breng een ballon (na wrijven over een wollen sok, haren of trui) dicht tegen een leeg drankblikje. Wat gebeurt er?

1.2. Breng een ballon (na wrijven over een wollen sok, haren of trui) dicht tegen een leeg drankblikje. Wat gebeurt er? 2 INLEIDING Wat is elektriciteit? Net als vuur is Elektriciteit is een natuurkundig verschijnsel. De mens heeft het alleen leren pwekken, beheersen en gebruiken.we kunnen elektriciteit niet zien maar wel

Nadere informatie

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014 Uitstrmprfiel pleiding Klinisch Infrmatica 1 Inleiding Dit uitstrmprfiel sluit aan p het berepsprfiel van de klinisch infrmaticus. Het berepsprfiel beschrijft evenwel de ttale breedte van het veld van

Nadere informatie

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling Prtcl bij het verlijden van een gezinslid van een leerling Algemeen: Er wrden geen mededelingen aan de pers gedaan. Het lcatie aanspreekpunt f de directeur meldt alleen dat nze 1 ste zrg de nabestaanden

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone Schade prtcl Zuiderpark Stadswalzne Gemeente s-hertgenbsch december 2012 Schadeprtcl Zuiderpark - Stadswalzne In dit dcument staat he de gemeente s-hertgenbsch mgaat met schadeclaims. Het is er p gericht

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Dierenartsenpraktijk Akuut Leuvensesteenweg 355 3070 Krtenberg 0475/581.563 www.akuut.be inf@akuut.be DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Mijn hnd/kat heeft diabetes mellitus... Wat is diabetes mellitus? Bij

Nadere informatie

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning.

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning. Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwrding 2. Delstellingen 3. Mdel 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning 1 Verantwrding: Wij willen binnen het nderwijs dat wij geven rekening huden met de

Nadere informatie

BEDIENINGS- INSTRUCTIES BAS328 MKII. SCM/TNO goedgekeurde startblokkering volgens de AA-03 normering met ingebouwde comfort module

BEDIENINGS- INSTRUCTIES BAS328 MKII. SCM/TNO goedgekeurde startblokkering volgens de AA-03 normering met ingebouwde comfort module BEDIENINGS- INSTRUCTIES BAS328 MKII SCM/TNO gedgekeurde startblkkering vlgens de AA-03 nrmering met ingebuwde cmfrt mdule Vrwrd Dank u vr de aanschaf van dit ASN prdukt. Lees m het systeem prbleemls te

Nadere informatie

Meer koopkracht door echte banen

Meer koopkracht door echte banen Meer kpkracht dr echte banen Centen en prcenten vr een gelijkwaardige samenleving Arbeidsvrwaardenagenda FNV in Beweging 2015 Een gelijkwaardige samenleving werkt beter. Een samenleving waarin de verschillen

Nadere informatie

Stap 1. Wat wil jij?

Stap 1. Wat wil jij? Stap 1. Hi Iemand heeft het idee dat jij wel wat supprt kunt gebruiken. Dat kunnen je uders zijn, een vriend/vriendin een therapeut f iemand anders die ju ged kent. Die iemand wil graag dat jij hulp krijgt

Nadere informatie

Handleiding. Handleiding Basecamp Pagina 1

Handleiding. Handleiding Basecamp Pagina 1 Handleiding Handleiding Basecamp Pagina 1 Vrwrd Recentelijk heeft mijnheer Garmin beslten m een nieuwe set geactualiseerde kaarten p de markt te brengen vr de Zum-serie (meest gebruikte navigatietestel

Nadere informatie

Arbo Rapport. Darren Arendse M2a1 66753

Arbo Rapport. Darren Arendse M2a1 66753 Arb Rapprt Darren Arendse M2a1 66753 Inhudspgave Inleiding blz 3 Hfdstuk 1 Arb- wet blz 4 Hfdstuk 2 Nrmen en Richtlijnen vr beeldschermwerkplekken blz 5 Hfdstuk 3 Verbeterpunten werkplaats blz 6 Hfdstuk

Nadere informatie

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020.

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020. Handleiding Handleiding Cmmunicatie vr Prmtren Eurpees Fnds vr Reginale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020 1 Eurpese Unie Inhud 1 Inleiding... 1 2 De minimale cmmunicatieverplichtingen... 1 a) Weergave

Nadere informatie

Opleiding. Elektromechanica. Code. C1 Analoge basisschakelingen. Academiejaar 2015-2016. Semester. 3 dagtraject. 5 avondtraject.

Opleiding. Elektromechanica. Code. C1 Analoge basisschakelingen. Academiejaar 2015-2016. Semester. 3 dagtraject. 5 avondtraject. Opleiding Elektrmechanica Cde C1 Analge basisschakelingen Academiejaar 2015-2016 Semester 3 dagtraject 5 avndtraject Studiemvang 6 studiepunten Ttale studietijd 120 Aantal lestijden 80 Aandeel lestijden

Nadere informatie

Veranderingen in de agrarische bebouwing

Veranderingen in de agrarische bebouwing ONTHEFFINGEN De activiteiten met betrekking tt het buwen die in het bestemmingsplan nder een ntheffing zijn gebracht kunnen glbaal als vlgt wrden aangeduid: buwactiviteiten; veranderingen van de situering

Nadere informatie

Bureau-ergonomie. Werkhouding: een ergonomische werkomgeving

Bureau-ergonomie. Werkhouding: een ergonomische werkomgeving Bart Van Keymlen & Sfie Lagrin Bureau-ergnmie Werkhuding: een ergnmische werkmgeving Langdurig zitten is een belangrijke rzaak van rugklachten. We ntwaken, we zitten aan de ntbijttafel, p de trein f in

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt.

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt. Techniek & de Schelde Aan de hand van deze 3 lessen ntdekken de leerlingen dat er techniek in en m de Schelde, dus in nze regi, een erg belangrijke rl speelt. Gerelateerde kerndelen Vlaanderen, Primair

Nadere informatie

1) Voorstel tot afschaffing belasting op drankslijterijen

1) Voorstel tot afschaffing belasting op drankslijterijen 1) Vrstel tt afschaffing belasting p drankslijterijen Een tijd geleden werd er dr de regering een hrecaplan vrgesteld. Hierin stnden een aantal maatregelen die dr de betrkken sectr tegejuicht werden, in

Nadere informatie

Maatschappelijke Stage

Maatschappelijke Stage Maatschappelijke Stage 2 Inhud 1. Wat is MAS? 1.1 MAS algemeen. 1.2 MAS p het Gren van Prinstererlyceum 1.3 Deadlines 2. Stage zeken 2.1 De stage cördinatr p schl. 2.2 Masactief 3. De frmulieren 3.1 Aanvraagfrmulier

Nadere informatie

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van Testamenten check Streep dr wat niet van tepassing is VRAAG 1 Is uw testament van vóór 2003? De kans is grt dat uw testament niet vldet aan uw wensen, geen gebruik maakt van de mgelijkheden sinds de invering

Nadere informatie

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed Grand Prix Technlgy Save Weight, Gain Speed Vlledig systeem: Het PwerLite systeem is de eerste vlledige staand want plssing. Alle cmpnenten van het staand want kunnen nu gemakkelijk mgezet wrden naar PBO

Nadere informatie

Pestprotocol. Pestprotocol Stichting Allure januari 2012 1

Pestprotocol. Pestprotocol Stichting Allure januari 2012 1 Pestprtcl Elke schl bij Stichting Allure hanteert een Pestprtcl. Het schlspecifieke Pestprtcl is een afgeleide van dit algemeen Pestprtcl. 1. Del van het pestprtcl: Wij vinden dat elk kind dat bij ns naar

Nadere informatie

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen.

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen. PESTEN Deze flder is een hulpmiddel vr ju en je kind m samen te leren ver pesten en he je dit kan stppen. WAT IS PESTEN? Pesten is iemand anders bewust bedreigen, bang maken, uitdagen, uitschelden f pijn

Nadere informatie

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management Ace! Management Partners Training Caching Cnsulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bsch Rtterdam Zwlle Utrecht Arnhem Amersfrt Breda Eindhven Maastricht Brussel Antwerpen Ace! E-bk Ace! E-bk

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken.

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken. 5.2.7 Energie Wat is het thema en waarm is het belangrijk? Het thema energie gaat ver het gebruik van energie in de gebuwde mgeving vr verwarming, keling, verlichting en industriële en agrarische prcessen.

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

Het Muiswerkprogramma Basisgrammatica bestrijkt de grammatica die nodig is voor het leren van de Nederlandse spelling en zinsbouw.

Het Muiswerkprogramma Basisgrammatica bestrijkt de grammatica die nodig is voor het leren van de Nederlandse spelling en zinsbouw. BASISGRAMMATICA Het Muiswerkprgramma Basisgrammatica bestrijkt de grammatica die ndig is vr het leren van de Nederlandse spelling en zinsbuw. Delgrepen Basisgrammatica Het cmputerprgramma Basisgrammatica

Nadere informatie

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om?

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om? Het Grte Geldnderzek: he ga je met je geld m? Natinaal Instituut vr Budgetvrlichting (Nibud) Tijdsduur: één les Werkvrm: individueel met een discussie in de klas Niveau: bedeld vr alle leerlingen van klas

Nadere informatie

Een profiel maken voor [onderwerp]

Een profiel maken voor [onderwerp] MPA MindSnar Een prfiel maken vr [nderwerp] Wat det MPA, de denkstijltest? MPA legt u vragen en keuzes vr. Z zekt het naar patrnen in he u denkt. Van die patrnen maakt het grafieken en rapprten. Bvendien

Nadere informatie

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af Stel uw inkmen zeker, sluit een arbeidsngeschiktheids af Eindelijk geniet u van een heerlijke skivakantie. En natuurlijk verkmt het u niet, want u bent een ervaren skiër. Maar laat dat ngeluk nu net in

Nadere informatie