Handleiding XML. Eric Sieverts Media, Informatie en Communicatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handleiding XML. Eric Sieverts Media, Informatie en Communicatie"

Transcriptie

1 Handleiding XML Eric Sieverts Media, Informatie en Communicatie versie 6.0 Eric Sieverts, november 2009

2 Handleiding XML 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding Analyse van de structuur De DTD De praktijk De DTD in de computer aanmaken en controleren DTD (af)maken De DTD controleren ( parsen ) Eisen aan een DTD XML-tags aan een document toevoegen Document coderen met een XML-editor Document opvragen in een webbrowser Gebruik van stylesheets Gebruik van CSS stylesheets Syntax en eigenschappen Stylesheet editor Presenteer-klaar maken van je document Gebruik van hyperlinks en plaatjes Gecodeerde documenten doorzoeken met een XML-bewuste zoekmachine Bijlage: Installeren van te gebruiken programma s XMLpad TopStyle Lite dtsearch...24

3 Handleiding XML 3 1 Inleiding XML - extensible mark-up language - is een coderingswijze om informatie op platform-, medium- en opmaak-onafhankelijke wijze gestructureerd vast te leggen. Hoewel XML is voortgekomen uit SGML, dat in de uitgeefwereld vooral voor tekstdocumenten werd gebruikt, is het nu ook in de automatiseringswereld zeer populair voor allerlei databaseachtige toepassingen, vooral ook als uitwisselingsstandaard tussen verschillende systemen. Als bij XML sprake is van "documenten", moet dat dus in heel brede zin worden opgevat. Een in XML gecodeerd (gestructureerd) XML-document kan er bijvoorbeeld als volgt uitzien: <adres> <naam> <voorletters>e.g.</voorletters><achternaam>sieverts</achternaam> </naam> <bedrijf>instituut voor Media en Informatie Management</bedrijf> <postbusnr>1025</postbusnr> <plaats> <postcode>1000 AB</postcode><plaatsnaam>Amsterdam</plaatsnaam> </plaats> <contact> <telefoon><vastnr> </vastnr></telefoon> <fax> </fax> </contact> </adres> Dit voorbeeld lijkt wel wat op een record zoals die in databases worden opgeslagen, maar er is ook wel enig verschil. Zo bestaat dit adresdocument niet uit een (lineaire) reeks velden, zoals je bij databases gewend bent, maar uit een soort vertakte boomstructuur, ook wel een geneste structuur genoemd. Binnen een veld kunnen subvelden voorkomen, en daarbinnen ook weer, enzovoort. Anderzijds lijkt een XML-document ook wel wat op een webdocument. We spreken dan ook niet van velden, maar van elementen, net als bij HTML. Anders dan bij HTML, kun je hier echter zelf bepalen welke elementen (tussen punthaakjes) je in de beschrijving van een document wilt gebruiken. Die elementen, hun namen, hun onderlinge relaties en dergelijke kunnen worden vastgelegd in een DTD (document type definition). Bij een XML-document kan dus een apart DTD-document horen, waarin de codes en de documentstructuur worden beschreven. De documenten zelf worden in het Engels instances (dus eigenlijk "voorbeelden" of misschien liever voorkomens ) van het betreffende documenttype genoemd. Bij één exemplaar van een DTD kunnen duizenden of meer van die instances horen. Je kunt dus zeggen dat een DTD een abstractieniveau boven de echte documenten ligt. Een DTD beschrijft de structuur van een document en, zo je wilt, de functie van elementen daarin, maar geeft geen uitsluitsel over eventueel gewenste opmaak. Afhankelijk van de toepassing en het presentatiemedium, wil je namelijk dat die telkens anders kan zijn. Voor elke specifieke toepassing en elk specifiek uitvoerproduct afzonderlijk moet je, bijvoorbeeld via stylesheets, kunnen aangegeven op welke wijze de verschillende (structurele en inhoudelijke) elementen van de documenten moeten worden vormgegeven. Door een wijziging in één stylesheet kan zo de presentatievorm van duizenden documenten tegelijk gewijzigd worden. Op deze manier, met DTD s en stylesheets, wordt dus in feite een driedeling gemaakt, waarbij vaste structuur, inhoud en opmaak van documenten van elkaar worden losgekoppeld.

4 Handleiding XML 4 XML is (net als HTML) gebaseerd op het al ruim 25 jaar bestaande SGML (standard generalised markup language). Was toepassing van SGML vooral (maar niet uitsluitend) gericht op de uitgeverswereld, zo is XML vooral (maar ook niet uitsluitend) gericht op Internet-toepassingen. Het verschil tussen XML en SGML is vooral dat XML makkelijker te gebruiken is, onder meer doordat allerlei zaken die SGML nog vrijlaat, in XML zijn voorgedefinieerd, zodat gebruikers zich daar niet om hoeven te bekommeren. Door de veel grotere populariteit van XML voor een veelheid aan toepassingen, speciaal ook in de automatiseringswereld, is er zeer veel software ontwikkeld voor de verwerking van XMLdocumenten, waarvan veel als Open Source beschikbaar is. Voor het beschrijven van documentstructuren in DTD s is - al in SGML - een formalisme ontwikkeld om dat volgens een bepaalde syntax (een soort grammaticale regels) te doen. Zulke DTD s kunnen ook voor XML worden gebruikt. Daarnaast is voor XML ook een nieuw formalisme ontwikkeld, dat aan bepaalde beperkingen van de DTD-syntax tegemoet moet komen. Ook deze zogenaamde schema s zijn als officiële standaard geaccepteerd. Een XML-schema is dus ook een beschrijving van een documentstructuur, maar volgens andere beschrijvingsregels dan in een DTD. Voordeel van schema s, vanuit de computer geredeneerd, is dat ze zelf aan de syntax van XML-documenten voldoen - het zijn gewoon XML-bestanden. Nadeel is echter dat mensen er minder makkelijk de gedefinieerde structuur aan kunnen aflezen. Daarom blijven we in deze cursus gebruik maken van DTD s. Ook ten aanzien van het gebruik van DTD s (of schema s) laat XML wat meer vrijheid dan SGML. Was bij SGML het vastleggen van de structuur in een DTD verplicht, bij XML hoeven documenten formeel niet van een DTD of schema vergezeld te gaan. 2 Analyse van de structuur Bij XML draait alles om de structuur van de documenten. Die structuur (later in een DTD te beschrijven) kan worden weergegeven in een boomstructuur. In die boomstructuur wordt vastgelegd: welke elementen in een document kunnen voorkomen, hoe vaak ze kunnen voorkomen, en op welke plaatsen ten opzichte van elkaar ze kunnen voorkomen. fig. 1 Eerste aanzet voor een boomstructuur voor een boek. Bij het maken van een boomstructuur maak je een zorgvuldige analyse van je document, waarbij je altijd van groot naar klein werkt. Dat houdt in dat je begint met het document als geheel. Op het volgende niveau deel je dat op in een aantal hoofdelementen. Vervolgens kijk je uit welke elementen elk van die hoofdelementen kan bestaan. Zo ga je net zo lang

5 Handleiding XML 5 door, tot je uitkomt bij een element waarvan geen zinvolle verdere onderverdeling meer te maken is. Als voorbeeld daarvan is in fig. 1 een nog niet helemaal uitgewerkte eerste aanzet tot een boomstructuur voor een boek weergegeven. In een boomstructuur kan na elk element met bepaalde tekens worden aangegeven hoe vaak dat element mag of moet voorkomen. Zo hoef je bijvoorbeeld een hoofdstuk maar één keer in de boomstructuur (en later in de DTD zelf) te vermelden, hoewel het ene boek misschien maar twee hoofdstukken heeft en het andere (met dezelfde DTD) er wel twintig kan hebben. De tabel in fig. 2 geeft een overzicht van die tekens (de occurrence indicators of quantoren) en hun betekenis. In fig. 1 waren deze tekens al gebruikt. Teken Betekenis Voorbeeld geen 1 titel wil zeggen dat het element titel precies 1x móet voorkomen? 0 of 1 ondertitel? wil zeggen dat het element ondertitel maximaal 1x mag voorkomen, maar dus ook mag ontbreken + 1, 2, 3, 4,.. hoofdstuk+ wil zeggen dat het element hoofdstuk tenminste 1x moet voorkomen en verder willekeurig vaak herhaald mag worden * 0, 1, 2, 3,.. auteur* wil zeggen dat het element auteur willekeurig vaak mag voorkomen, maar ook mag ontbreken fig. 2 Occurrence indicators die aangeven hoe vaak een element mag/moet voorkomen Tussen de elementen die binnen een bepaald bovenliggend element mogen/moeten voorkomen, wordt met tekens aangegeven in welke volgorde ze kunnen voorkomen. De tabel in fig. 3 geeft een overzicht van deze zogenaamde connectoren. In XML zijn er daarvan overigens nog maar twee. Ook dergelijke tekens waren al in fig. 1 verwerkt. Teken Betekenis Voorbeeld,.. gevolgd door.. voornaam, achternaam wil zeggen dat eerst het element voornaam (1x) en dan het element achternaam (ook 1x) in deze volgorde voorkomen.. of.. voorwoord verantwoording wil zeggen dat óf het element voorwoord (1x), óf het element verantwoording (1x) kan voorkomen fig. 3 Connectoren die de volgorde of keuze van elementen aangeven Het gebruik van deze tekens voor het precies specificeren waar en hoe vaak elementen mogen voorkomen, maakt dat een computerprogramma kan controleren of aangemaakte documenten wel netjes aan een voorgeschreven structuur voldoen. Zo kan de computer een stukje van de rol van bijvoorbeeld een bureauredacteur overnemen en kunnen documenten later makkelijk geautomatiseerd verder verwerkt worden. Daarnaast kan met haakjes worden gewerkt om aan te geven dat elementen bij elkaar horen en daarbuiten geplaatste occurrence indicators of connectoren op die hele groep elementen betrekking hebben.

6 Handleiding XML 6 Voorbeeld: ( voornaam, achternaam )+ bedrijfsnaam betekent dat óf één of meer keren een voornaam telkens gevolgd door een achternaam kan voorkomen, óf precies eenmaal de naam van een bedrijf. Ook voor gegevens die je wellicht gewend bent in een database op te slaan, kan XML (soms zelfs wat flexibeler) mogelijkheden bieden. Voor simpele adresgegevens zou de volledige boomstructuur er bijvoorbeeld kunnen uitzien als in figuur 4. Als het goed is, is deze boomstructuur voor het documenttype adres ook voortgekomen uit een zorgvuldige analyse van liefst een flink aantal echte voorbeelddocumenten van de betreffende soort. fig. 4 Voorbeeld van boomstructuur voor adres-documenten 3 De DTD De voor een bepaald soort documenten gemaakte boomstructuur moet vervolgens worden omgezet in een echte DTD. Dit is een volgens vaste regels opgebouwd ASCII-bestand. Een DTD begint meestal met enkele commentaarregels, <!-- deze dtd is gemaakt door eric voor documenten... --> waarin wordt toegelicht wat het doel van de DTD is, wie hem gemaakt heeft, enzovoort. Hierna kunnen enkele zogenaamde entiteitsdeclaraties volgen. Die kunnen er onder meer voor zorgen dat speciale tekens gebruikt kunnen worden en dat die automatisch in de juiste XML-codering (bijvoorbeeld é voor de é) worden omgezet. Ook kunnen entiteiten worden gebruikt als een soort macro's of sub-routines, waarin eenmalig bepaalde elementen worden beschreven, die in de echte inhoud van de DTD veelvuldig herhaald voorkomen. In deze handleiding zullen we niet verder ingaan op gebruik en declaratie van entiteiten. Vervolgens komen de echte elementdeclaraties. Die beschrijven de structuur van het document en de daarin voorkomende elementen. Die elementdeclaraties vormen een directe vertaling van de boomstructuur. Het eerste element dat gedeclareerd wordt, moet altijd dat voor het document als geheel zijn. Dit bevat de hoofdelementen die daarin kunnen voorkomen. Voor een documenttype boek zou de eerste elementdeclaratie bijvoorbeeld als volgt kunnen luiden: <!ELEMENT boek (voorwerk, inhoud, (nawerk register))> Deze regel betekent dat een document van het type boek bestaat uit de hoofdelementen van het voorwerk en de eigenlijke inhoud, gevolgd door of een nawerk of een register (één van beide). Deze definitie houdt in dat documenten van het type boek zullen beginnen met de start-tag <boek> en eindigen met de eind-tag </boek>. Let op: Tussen <,! en ELEMENT mogen geen spaties staan, tussen de verdere onderdelen van de elementdeclaratie moeten juist wel spaties staan. Rondom de specificatie van een element moeten haakjes staan; daarbinnen kunnen ook weer haakjes nodig zijn om elementen te groeperen - zoals in bovenstaand voorbeeld.

7 Handleiding XML 7 Vervolgens wordt van de in de eerste regel genoemde elementen voorwerk, inhoud, nawerk en register op dezelfde manier ook weer de structuur beschreven. Bijvoorbeeld: <!ELEMENT voorwerk (titel, auteur+, uitg, (voorwoord verantw))> Daar ga je net zo lang systematisch mee door, tot je uitkomt bij een element dat niet verder is onder te verdelen. In het voorbeeld van fig. 4 is dat meteen al het geval met de elementen postbusnr en mail. Daarvan geef je dan aan dat het bestaat uit parsable character data (pcdata). Dat wil formeel zeggen dat een XML-parser - letterlijk een zinsontleder - de inhoud van dat element in de documenten zelf zal controleren op grond van de gebruikte karakterset. Concreet betekent dit dat binnen dat element alleen nog inhoud in de vorm van gewone tekst voorkomt. <!ELEMENT mail (#PCDATA)> Bedenk wel altijd goed of het laatste element werkelijk al het laatste is. Bepalend daarvoor is of binnen een element nog stukjes tekst zouden kunnen voorkomen die een aparte rol of functie hebben of waaraan later nog specifieke opmaakvoorschriften gekoppeld moeten worden (en die je dus nog van specifieke <tags> zou willen kunnen voorzien). Zo zal over het algemeen een hoofdstuk van een boek geen eind-element kunnen zijn, omdat zo n hoofdstuk een eigen kop zal hebben en de tekst van zo n hoofdstuk nog op zijn minst uit alinea s zal bestaan. Ook die alinea s moeten in de tekst apart gecodeerd kunnen worden, omdat bij zo n alinea later opmaakvoorschriften kunnen horen zoals: bij het begin van de alinea op een nieuwe regel 6 posities inspringen en bij het eind van de alinea naar een nieuwe regel gaan. Voorts kunnen aan het eind van een DTD-tak vaak gemengde elementen voorkomen. In de tekst van een alinea kunnen zinsneden of woorden voorkomen waarop bijvoorbeeld de nadruk moet vallen (die dus een speciale rol hebben). Om de mogelijkheid te hebben die nadruk later te visualiseren, nog helemaal afgezien van de opmaakstijl die daarvoor gekozen zal worden, moeten die stukjes tekst wel al als zodanig gecodeerd kunnen worden, zodat een computer ze later kan herkennen. Men spreekt hiervoor wel van semantische codering, om onderscheid aan te geven met puur structurele codering voor titels, hoofdstukken, koppen, paragrafen, alinea s e.d. Zo kunnen in principe veel meer bijzondere rollen van woorden of tekstfragmenten worden onderscheiden dan er in HTML eenvoudige opmaak-codes zijn, zoals leenwoord, merknaam, persoonsnaam, geografische naam, verkoopprijs e.d. Hoe dat in de DTD moet worden weergegeven is niet helemaal een vanzelfsprekendheid. Het betekent in feite dat de inhoud van een alinea kan bestaan uit een afwisseling van stukjes gewone tekst (PCDATA) en elementen van bijvoorbeeld de types nadruk of persoon of bedrijf die willekeurig vaak in willekeurige volgorde herhaald kunnen worden. Met andere woorden: in willekeurige afwisseling, willekeurig vaak herhaald (sterretje * achteraan) elke keer óf een stukje gewone tekst, óf een stukje nadruk, óf een persoonsnaam, óf een bedrijf (de s ertussen). Uiteindelijk zullen de elementen nadruk, persoon en bedrijf zelf ook nog weer als PCDATA gespecificeerd moeten worden: <!ELEMENT alinea (#PCDATA nadruk persoon bedrijf)* > <!ELEMENT nadruk (#PCDATA)> <!ELEMENT persoon (#PCDATA)> <!ELEMENT bedrijf (#PCDATA)> In een bijbehorend document mag dan bijvoorbeeld het volgende stukje tekst voorkomen: <alinea>de heren <persoon>jan</persoon> en <persoon>piet</persoon>, beide werkzaam bij <bedrijf>microsoft</bedrijf> zijn weer <nadruk>heel druk</nadruk> aan het werk.</alinea>

8 Handleiding XML 8 De volledige elementdeclaraties van het eerder geïntroduceerde eenvoudige documenttype adres uit fig. 4 zouden als volgt luiden: <!ELEMENT adres (naam, bedrijf, (straat postbus), plaats, contact> <!ELEMENT naam (voorletters, tussenvoeg?, achternaam)> <!ELEMENT voorletters (#PCDATA)> <!ELEMENT tussenvoeg (#PCDATA)> <!ELEMENT achternaam (#PCDATA)> <!ELEMENT straat (straatnaam, nummer, extra?)> <!ELEMENT straatnaam (#PCDATA)> <!ELEMENT nummer (#PCDATA)> <!ELEMENT extra (#PCDATA)> <!ELEMENT postbusnr (#PCDATA)> <!ELEMENT plaats (postcode, plaatsnaam)> <!ELEMENT postcode (#PCDATA)> <!ELEMENT plaatsnaam (#PCDATA)> <!ELEMENT contact (telefoon+, fax*, mail*)> <!ELEMENT telefoon (vastnr mobielnr)> <!ELEMENT vastnr (#PCDATA)> <!ELEMENT mobielnr (#PCDATA)> <!ELEMENT fax (#PCDATA)> <!ELEMENT mail (#PCDATA)> Voor de overzichtelijkheid (voor jezelf, niet voor de computer) is het aan te raden de structuur van de DTD, zoals hier, visueel te ondersteunen door inspringen van de tekst. Voor de volgorde waarin de elementen worden gedeclareerd, geldt een soortgelijk advies. Behalve dat je met het overkoepelende element (<adres>) moet beginnen, stelt de DTDsyntax geen eisen aan de volgorde waarin verdere elementen worden gedeclareerd. Voor je zelf is het echter handig dat wel altijd in een enigszins systematische volgorde te doen. Verder mag een zelfde element in principe op meer plaatsen in een structuur voorkomen (als het tenminste echt hetzelfde is), bijvoorbeeld <alinea> s in een <inleiding> en <alinea> s in een <hoofdstuk>. Zo n element hoeft in je DTD dan maar één keer gedeclareerd te worden; sterker nog, het mag zelfs geen tweede keer worden gedeclareerd. Je mag dan dus zelf weten welke plek in je DTD je het meest logisch vindt om dit te doen. Vooruitlopend op wat in de volgende paragrafen wordt besproken, volgt hier (nog eens) een volledig gecodeerd voorbeeld-document dat aan de regels van deze DTD voldoet: <?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <!DOCTYPE adres SYSTEM "adres.dtd"> <adres> <naam> <voorletters>e.g.</voorletters><achternaam>sieverts</achternaam> </naam> <bedrijf>instituut voor Media en Informatie Management</bedrijf> <postbusnr>1025</postbusnr> <plaats> <postcode>1000 AB</postcode><plaatsnaam>Amsterdam</plaatsnaam> </plaats> <contact> <telefoon><vastnr> </vastnr></telefoon> <fax> </fax> </contact> </adres> In een DTD kunnen bij elk element ook eventueel bijbehorende attributen gedeclareerd worden. Dat zijn nadere specificaties, zoals we die ook in HTML kennen, in bijvoorbeeld <P align= right >. In XML (en SGML) horen ze formeel echter - anders dan in HTML vaak het geval is - geen betrekking te hebben op de opmaak, maar alleen op inhoudelijke of functionele eigenschappen van het betreffende element. In deze beknopte inleiding zullen we nog niet verder op het gebruik van attributen ingaan.

9 Handleiding XML 9 4 De praktijk We weten nu globaal hoe een DTD wordt opgebouwd en hoe die er dient uit te zien. Omdat er allerlei verschillende programma s zijn waarmee DTD s (of Schema s) gemaakt en op syntax gecontroleerd kunnen worden of waarmee XML-documenten gemaakt of gecodeerd kunnen worden, zullen we hier alleen een globaal overzicht geven van het te volgen traject. 1. Een DTD is gewoon een ASCII-bestand en kan óf met een gewone editor (zoals Kladblok) óf met een speciale DTD-editor worden aangemaakt. 2. Nadat dat bestand is gemaakt, moet met een XML-parser gecontroleerd worden of het aan de syntax (de grammatica) van DTD s voldoet. In veel XML-editors is zo n parser of validator ingebouwd. Als zo n parser foutmeldingen geeft, zul je eerst de DTD op grond daarvan moeten corrigeren. (Of de DTD ook inhoudelijk precies voorschrijft wat je, gezien de structuur van je document, zou willen, kan zo n programma uiteraard niet beoordelen). 3. Voor gebruik van sommige XML-editors moet de DTD eerst worden gecompileerd. Dat compileren houdt in dat een binair bestand wordt gegenereerd, waaruit de editor eenvoudig de documentstructuur kan afleiden, d.w.z. welke XML-elementen in welke onderdelen van een document wel of niet, in welke volgorde en hoe vaak mogen voorkomen. Bij veel huidige XML-editors blijft zo n expliciete compileerstap vaak achterwege en wordt de DTD gewoon ingelezen. 4. Nadat de DTD is gecontroleerd (en eventueel gecompileerd), kunnen met een XMLeditor nieuwe documenten worden aangemaakt, inclusief aan te brengen XML-codes, of kunnen bestaande ongecodeerde documenten worden ingelezen om ze te coderen. Daarbij wordt meestal automatisch gecontroleerd of ze aan de syntax van XML voldoen en in veel gevallen ook meteen of ze zich wel aan de structuur van de betreffende DTD houden. Tijdens het editen kan dat bijvoorbeeld door alleen die tags als keuzemogelijkheid aan te bieden, die op de betreffende plaats in het document zijn toegestaan. Hoe dat laatste precies gebeurt, kan van editor tot editor verschillen. Niet elke editor is ook even precies en streng bij het suggereren welke tags op welke plaatsen in een document wel of niet gebruikt mogen worden. Ook eventueel al op andere wijze gecodeerde documenten kunnen achteraf door de XML-parser van zo n editor worden gecontroleerd. 5. De gecodeerde documenten kunnen in principe gewoon worden opgeslagen. Wat er daarna nog mee moet gebeuren, hangt namelijk af van de toepassingen die zijn voorzien. Om een document op papier af te drukken, moet het bijvoorbeeld worden ingelezen in een Desk-top Publishing programma, waarbij met behulp van een stylesheet een opmaak voor de verschillende document-elementen wordt vastgelegd. Ook kan het zo rechtstreeks in een PDF-document worden omgezet. Voor publiceren op het web zou - met behulp van een hulp-programma - een conversie van XML- naar HTML-codes kunnen plaatsvinden. De huidige generatie web-browsers kan gecodeerde XMLdocumenten, in aanwezigheid van een stylesheet, ook al meteen als web-pagina s op het scherm tonen. Internet Explorer en Firefox accepteren hiervoor stylesheets die gespecificeerd zijn in de XSL-taal (XML Stylesheet Language) of de ook al van HTML bekende CSS (cascaded stylesheets). Met XSL kunnen (gedeeltes van) documenten in principe ook naar RSS-formaat (ook een XML-toepassing) geconverteerd worden. Voor nog andere toepassingen zullen documenten worden opgeslagen in een database of kan een retrievalprogramma zodanig worden afgericht dat verschillende elementen uit de XML-structuur als afzonderlijk te doorzoeken velden geïndexeerd worden. NB: Voor het ontwerpen van XSL stylesheets zal overigens meestal iemand met echte programmeerervaring ingezet moeten worden.

10 Handleiding XML 10 Fig. 5 Schematische weergave van de bovenbeschreven stappen 5 De DTD in de computer aanmaken en controleren 5.1 DTD (af)maken Voor de hier gegeven opdracht kun je uitgaan van een DTD die (als voorbeeld) al de specificaties voor een klein deel van de documentstructuur bevat, maar die nog verder afgemaakt moet worden. Haal dus eerst die deels voorgebakken DTD op. Kopieer het bestand artikel.dtd vanaf het MIM-intranet naar je eigen schijfgebied of USB-stick (https://intra.mim.hva.nl/mod/dtd/d018/artikel.dtd). Je kunt dit bestand verder bewerken en aanvullen door het te openen: - in Kladblok (NB: kies daarvoor Bestandstypen: Alle bestanden), of (liever) - in de speciale XML-editor XMLpad (zie hoofdstuk 11 hoe dit te installeren) Hier zullen we verder het werken met XMLpad beschrijven. Start XMLpad op Kies uit de menubalk {File} {Open} Selecteer de DTD-file die je wilt bewerken, aanvullen of controleren. Bij het aanvullen of bewerken van de geopende DTD zie je in het linker deel van het scherm meteen al een soort boomstructuur van de DTD waarmee je bezig bent. Maak je DTD verder af. Daarbij komt het programma steeds al met suggesties wat je zou willen intikken, onder meer ook voor (alleen al eerder gedefinieerde) elementen die je wellicht wilt verwerken in nieuwe element-definities. Als je fouten tegen de syntax maakt zie je dat al in een speciaal mededelingenvenster onder je tekst. (Maar ook aan het eind zullen we nog controleren of alles goed gedaan is zie volgende paragraaf). Vul het bestand verder aan met de, uit je boomstructuur af te leiden, ontbrekende elementdeclaraties, volgens de in paragraaf 3 gegeven aanwijzingen. Sla, als je daarmee klaar bent, de DTD weer op (onder dezelfde naam).

11 Handleiding XML De DTD controleren ( parsen ) Als je je DTD af hebt, moet je die nog laten controleren (of valideren ). Dat houdt in dat een XML parserprogramma controleert of hij voldoet aan de syntax van XML. Als dat niet het geval is, geeft zo'n programma foutmeldingen met (summiere) aanduidingen waar de fouten zitten. Zoiets moet je zeker doen als je je DTD oorspronkelijk in een gewone editor als Kladblok hebt aangemaakt. Kies uit de menubalk van XMLpad: {DTD} {Validate} Als er nog problemen zijn, zul je foutmeldingen krijgen, met vermelding van regelnummers. (Overigens kan de echte fout soms wel al 1 of 2 regels eerder zitten) Verbeter in je DTD aangetroffen fouten tot er geen enkele meer wordt aangetroffen. Als er geen fouten zijn, wordt dit in een pop-up venster gemeld en kun je je DTD opslaan. 5.3 Eisen aan een DTD Behalve dat een gemaakte DTD aan de XML-syntax moet voldoen (de parser mag geen fouten meer tegenkomen), moet hij uiteraard ook voldoen aan een aantal algemeen inhoudelijk/structurele eisen die voortkomen uit de specifieke aard van de te coderen artikelen. 1. Een DTD dient tot in voldoende detail te zijn uitgewerkt. Als hij niet verder gaat dan een element voor de volledige tekst van een hoofdstuk of sub-hoofdstuk, is dat niet genoeg. Immers, zelfs als je je niet wilt bekommeren om in de tekst voorkomende elementen als literatuurreferenties, opsommingen, nadrukwoorden en dergelijke, dan nog dienen, ten behoeve van de latere opmaak, tenminste afzonderlijke alinea's onderscheiden en gemarkeerd te kunnen worden. 2. Zorg dat in de lopende tekst van je alinea s in elk geval ook een paar semantische elementen mogen voorkomen, die relevant zijn voor de onderwerpen waarover je artikelen wilt publiceren. 3. Als een element "lijst" of "opsomming" in een DTD voorkomt, dan moet ook dat nog verder worden uitgewerkt. De individuele "items" in zo'n lijst moeten immers met tags afzonderlijk herkenbaar gemaakt kunnen worden. Anders zou alles toch weer achter elkaar op het scherm komen. (Denk bijvoorbeeld aan de in HTML gebruikte lijsten). 4. Als je DTD een element "referentielijst" bevat, moeten ook de individuele referenties gemarkeerd kunnen worden (en dus als element in de DTD zijn gedeclareerd). Er moet namelijk herkenbaar zijn waar een nieuwe referentie begint, om die weer voor aan de regel te laten beginnen. Onderdelen binnen afzonderlijke literatuurreferenties hoeven (in dit specifieke geval) niet verder te worden uitgewerkt. 5. Voor bijna elke toepassing is het zinvol metadata aan te coderen documenten toe te kennen. Ook die mogelijkheid moet de DTD bieden. 6 XML-tags aan een document toevoegen Het plaatje hieronder laat als voorbeeld een scherm zien van de WP-9 XML-editor. Daarin zijn na <titel>, <auteur> en <abstract>, de <hoofdst> tags aangebracht, waarbinnen <kop> en <tekstali> s. Vervolgens binnen die <tekstali> s daar eventueel nog toegestane semantische codes, zoals nadrukwoorden en dergelijke. Het uitklap-

12 Handleiding XML 12 venster linksboven laat zien dat de geselecteerde tekst op die plaats in het document, op grond van de DTD, alleen als <engels>, <merk> of <nadruk> getagd mag worden. Fig. 6 Editor-scherm van WordPerfect-9 Bij het aanbrengen van XML-tags met een XML-editor is het over het algemeen aan te raden steeds van groot naar klein te werken; eerst de overkoepelende elementen en vervolgens pas de daarbinnen (genest) voorkomende elementen. Bij het maken van een XML-document hoef je je verder niets aan te trekken van eventueel in de tekst aanwezige extra spaties, harde returns of lege regels, want net als bij HTML, zullen verwerkende programma s daar niets mee doen; die kijken alleen naar de tekst zelf en de aangebrachte tags. Toch enige opmaakstructuur in een XML-document aanbrengen heeft hoogstens zin voor je zelf, omdat het je, zeker als je een gewone ASCII-editor gebruikt, wat steun geeft bij het overzien van de structuur van je document. 6.1 Document coderen met een XML-editor Hieronder worden voor twee verschillende XML-editors aanwijzingen gegeven hoe daarmee te werken. Het wordt aan de student overgelaten welk daarvan te gebruiken. Voor- en nadelen van beide: XMLpad Oxygen Voordelen gratis, onbeperkt te gebruiken is ook een DTD-editor en -validator tamelijk eenvoudig en "licht" programma zeer uitgebreide functionaliteit blokken bestaande tekst direct te taggen ook te gebruiken voor schema's ook te gebruiken voor XSL stylesheets Nadelen wat beperkte functionaliteit bestaande tekst niet direct in te voegen geselecteerde stukken tekst niet te taggen bestaande tekst taggen via knip&plak gratis versie 30 dagen geldig, dan betalen complexe "licence key" "zwaar" programma (55 [of 35] MB file) lang niet alle functionaliteit gebruikt In deze handleiding zullen zullen we verder alleen aanwijzingen geven voor het gebruik van XML-pad.

13 Handleiding XML 13 Gebruik van XMLpad [Hoe je XMLpad moet installeren, is te vinden in hoofdstuk 11 van deze handleiding] Kopieer de platte tekst van het te coderen artikel artikel.txt vanaf het MIM-intranet naar je eigen schijfgebied (https://intra.mim.hva.nl/mod/dtd/d018/artikel.txt). Start het programma XMLpad Kies uit de menubalk {File} {New} Kies XML Document Er verschijnt een venster waarin je kunt aangeven welke DTD gebruikt moet worden. Kies onder DTD-definition voor External DTD Klik (achter Schema File ) op [Browse] om je DTD te selecteren. Achter Root Tag kun je een keuzelijstje openen van alle tags uit je DTD. Selecteer daaruit het basis-element, d.w.z. de tag voor het document-type als geheel (waarschijnlijk <artikel>) Er verschijnt een leeg document met daarin al standaardbeginregels voor een XMLdocument en daaronder de open- en sluittag voor je documentstructuur <artikel> </artikel> Helaas kun je je platte documenttekst niet rechtstreeks in XMLpad inlezen Open daartoe artikel.txt in het programma Kladblok Selecteer alle tekst (met je muis, of liever met de toetscombinatie Ctrl-A) en copieer die (met je muis of met de toetscombinatie Ctrl-C ) Ga terug naar XMLpad en plak de hele gecopieerde tekst (met je muis of Ctrl-V) tussen de begin- en eindtags <artikel> </artikel> Druk achter <artikel> (dus voor het begin van de echte tekst) een paar keer op Enter om - voor de overzichtelijkheid - wat witregels te krijgen Tik onder de tag <artikel> (maar voor de ingeplakte tekst) een < Dan komt automatisch een lijstje te voorschijn met één of meer op die plaats toegestane tags, bijvoorbeeld <meta> Kies degene die je hier wilt gebruiken en tik > in om de tag af te sluiten. XMLpad zet dan ook meteen de sluittag neer Door tussen die twee tags opnieuw een < in te tikken krijg je de elementen te zien die binnen dat eerste element zijn toegestaan (binnen <meta> bijvoorbeeld <bron>) Zo ga je verder tot je niet dieper meer kunt (als je dan < intikt, verschijnt er geen mogelijke keuze meer). Het resultaat ziet er dan bijvoorbeeld uit als: <?xml version= 1.0 encoding= utf-8?> <!DOCTYPE artikel SYSTEM file:///w:/data/xml-opdr/artikel.dtd > <artikel> <meta><bron><tijdschrift></tijdschrift></bron></meta> UGAME ULEARN Waarom willen wij gamen in de bieb? Edwin Mijnsbergen... Helaas moet je nu zelf met knippen (Ctrl-X) en plakken (Ctrl-V) de relevante stukken tekst naar de juiste plek tussen de aangemaakte tags verplaatsen. Op dezelfde manier breng je ook tags voor <titel> en <auteur> aan, en plaatst de betreffende al in het document aanwezige tekst daar vervolgens tussen. Na het toevoegen van bijvoorbeeld een tag <hoofdstuk> verplaats je de hele tekst van het eerste hoofdstuk tussen die tags.

14 Handleiding XML 14 NB: Selecteren van zulke grote stukken tekst gaat het veiligst door de cursor bij het begin van die tekst te zetten en dan de toetscombinatie shift + pijltje-naar-rechts zolang ingedrukt te houden tot de hele gewenste tekst geselecteerd is. Een andere methode is een beginstukje met de muis te selecteren, vervolgens met de shift-toets ingedrukt door te scrollen en met de muis het eind van het blok aan te klikken. Achter <hoofdstuk> breng je nu de tags voor de hoofdstukkop aan, zodat er <hoofdstuk><kop> </kop> komt te staan, waarna je de tekst van die kop daarheen verplaatst. Dat moet in deze volgorde, van "groot" naar "klein", aangezien een tag <kop> pas is toegestaan binnen een (al aangebrachte) tag <hoofdstuk> Evenzo kun je op deze manier binnen het hoofdstuk bijvoorbeeld alinea s aanmaken en die - steeds met knippen en plakken - vullen met de opvolgende alinea-teksten. Dat komt er dan bijvoorbeeld uit te zien als:... <hoofdstuk><kop>prettige mengelmoes</kop> <alinea>dat het symposium voortkwam uit het samenwerkingsverband was aan veel dingen te merken: tegen het indrukwekkende decor... het onderwijs en de bibliotheeksector.</alinea> <alinea>een uitstekende catering, interessante stands en natuurlijk de mogelijkheid om zelf games uit te proberen... </alinea> </hoofdstuk> NB: Zorg bij het aanbrengen van tags altijd dat er minstens een spatie zit tussen de tags die je aanbrengt en de al op het scherm aanwezige tekst daarachter. Anders blijkt (FOUTJE!) het eerste woord uit die tekst in je sluittag verwerkt te worden. Breng zo eerst de algehele structuur van je document aan. De semantische codering het markeren van bijvoorbeeld namen van personen of bedrijven, van vaktermen of nadrukwoorden kun je daarna aanbrengen. Je kunt (tussendoor) je bestand vast als XML-file opslaan in je eigen schijfgebied. Daarbij wordt automatisch al gecontroleerd of je bestand correct ge-tagd is. Als je nog niet helemaal klaar bent, is dat uiteraard nog niet het geval. Ondanks de resulterende foutmelding kun je het bestand dan toch opslaan. Als je denkt helemaal klaar te zijn, is het aan te raden je hele bestand nog een keer te laten controleren: Kies uit de menubalk {XML} {Validate} Corrigeer eventueel nog gesignaleerde fouten totdat het programma zegt dat je tekst foutloos is. Bij het weer openen van een eerder opgeslagen XML-file om die verder te bewerken, zul je opnieuw moeten aangeven welke DTD te gebruiken: Start het programma XMLpad Kies uit de menubalk {File} {Open} Selecteer het gewenste XML-bestand Kies uit de menubalk {XML} {Assign DTD} Klik (achter System Id ) op [Browse] om je DTD te selecteren en klik dan op [OK]. (Mocht om een of andere reden daarbij je hele tekst verdwijnen, dan blijk je die terug te krijgen met de toetscombinatie Ctrl-Z) Daarna kun je het bestand verder bewerken.

15 Handleiding XML Document opvragen in een webbrowser Als je een XML-editor gebruikt voor het maken van je XML-bestanden, zal die meestal automatisch een tweetal XML-regels vooraan je document toevoegen (die je soms pas ziet als je de documenten in een gewone ASCII-editor zoals kladblok bekijkt). Deze regels vormen de zogenaamde proloog van het document. Bijvoorbeeld: <?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <!DOCTYPE artikel SYSTEM "c:\mijnxml\artikel.dtd"> Die eerste regel van de proloog geeft aan dat het een XML-document is, dat die voldoet aan versie 1.0 van de XML-definities en dat voor het schrijven van het document een bepaalde 8-bits ASCII-code (UTF-8) wordt gebruikt. De tweede regel geeft aan welke DTD ervoor gebruikt is en waar die te vinden is. Deze regel mag overigens bijna altijd worden weggelaten, omdat vrijwel alle computerprogramma s die verder nog iets met een XML-bestand doen, daar de DTD helemaal niet meer bij nodig hebben en dus ook niet hoeven te weten hoe die heet en waar die te vinden is. Als je een XML-document nu in een browser (Internet Explorer of Firefox) opent, weet die nog niet hoe het getoond moet worden, want je hebt nog geen verwijzing naar een voor de opmaak te gebruiken stylesheet opgenomen (en die stylesheet nog helemaal niet gemaakt). Anders dan bij HTML is voor jouw specifieke tags namelijk nog niet gedefinieerd hoe de bijbehorende tekst er zou moeten uitzien. Toch kan je het document wel al in Internet Explorer of Firefox bekijken. Alleen fungeert die nu als zogenaamde debugger, die de boomstructuur van je document met alle afzonderlijke takken daarin zichtbaar maakt. Open het gecodeerde bestand artikel.xml in Internet Explorer of Firefox. (NB: kies Bestandstypen: Alle bestanden ) Door te klikken op + (plus) en - (min), zoals met de mappen in de Windowsverkenner, kun je takken in de documentstructuur laten open- en dichtklappen. Dat helpt je je document wat beter te overzien (en eventuele fouten in het aanbrengen van tags op te sporen, als je het document niet door een XML-editor hebt laten valideren). Kijk dus of je document nu inderdaad correspondeert met de boomstructuur die je voor je DTD bedacht had. 7 Gebruik van stylesheets Voor het in opgemaakte vorm beschikbaar stellen van XML-documenten worden stylesheets gebruikt. Daarin wordt in principe voor elk van de in de documenten voorkomende elementen gespecificeerd in welke opmaak ze getoond moeten worden. Voor verschillende toepassingen kun je verschillende stylesheets gebruiken, zodat je uit hetzelfde document verschillende producten of presentaties kunt krijgen. Voor XML is een taal ontwikkeld waarmee je dergelijke stylesheet voorschriften kunt specificeren. Die extensible Stylesheet Language (XSL) is intussen een geaccepteerde en wijdverbreide standaard geworden. XSL stylesheets zijn er in eerste instantie voor bedoeld om XML-documenten om te zetten (te converteren) in andere soorten bestanden. Op grond van deze toepassingen van XSL zegt men dan ook wel dat het een transformatie-taal is en spreekt men van XSLT (XSL Transformaties). Zo worden ze door programmeurs ook zeer frequent gebruikt voor allerlei conversietoepassingen die helemaal niets met opmaak van documenten te maken hebben.

16 Handleiding XML 16 Fig. 7 - Transformatie van XML-document naar HTML op grond van een XSL stylesheet met behulp van de (gratis) utility XT van James Clark. Met XSL kan een XML-document ook gewoon naar HTML geconverteerd worden, zodat dat document in elke web-browser getoond kan worden. In de huidige browsers kunnen XML-documenten met een XSL stylesheet ook direct al in de gewenste opmaak getoond worden. Ook voor die toepassing wordt in feite - intern in de browser - een transformatie uitgevoerd naar HTML opmaak-codes, op basis van wat de stylesheet voorschrijft. Voor opmaakvoorschriften voor browsers kan ook gebruik gemaakt worden van Cascaded Stylesheets (CSS), dezelfde die ook in HTML worden gebruikt. Fig. 8 Directe presentatie van XML-document in een XML-bewuste browser op grond van een XSL of CSS stylesheet Ook XSL is bedoeld om als echte opmaak-taal te worden gebruikt, waarmee je direct opmaak-voorschriften kunt geven, zonder alleen maar een vertaling (transformatie) naar HTML-codes te bieden - met de beperking tot alleen in HTML beschikbare opmaakmogelijkheden. Daarvoor is nu XSL-FO (XSL formatting objects) gedefinieerd. Systemen die dergelijke XSL stylesheets accepteren, veelal ten behoeve van de opmaak van gedrukte documenten, zijn in ontwikkeling. Hier zullen we nog niet op dergelijke systemen ingaan. Een speciale eigenschap van XSL is, dat een XSL stylesheet zelf ook weer een XMLdocument is (d.w.z. aan de syntax van XML voldoet). Hoewel XSL de officiële standaard voor XML stylesheets is geworden, zullen we daar nu toch geen gebruik van maken. Naast de voordelen van universele toepasbaarheid, flexibiliteit en systeemonafhankelijkheid, heeft het namelijk een belangrijk nadeel. Het is in feite een tamelijk complexe formele programmeertaal, waar je als niet-programmeur maar moeilijk vat op krijgt. Voor een beginner is zelfs het maken van een eenvoudige XSL stylesheet al vrij complex als je niet hele stukken uit andermans voorbeelden wilt overnemen. Wij zullen daarom gebruik maken van CSS stylesheets. Die hebben als voordeel dat ze een veel directer vertaling naar de gewenste opmaak bevatten, zonder de tussenstap van HTML en dat ze - mede daardoor - veel makkelijker zijn te begrijpen en toe te passen. De daaraan verbonden nadelen dat ze alleen maar voor publicatie op het web gebruikt kunnen worden en dat ze minder flexibiliteit en minder mogelijkheden bieden, nemen we dan maar op de koop toe.

17 Handleiding XML 17 Opdat een browser weet welke stylesheet gebruikt moet worden, moet dat in de proloog van een XML-document worden aangegeven. Koppelen aan de gewenste stylesheet gaat voor beide types op dezelfde wijze. Na de eerste regel met de XML-declaratie (zie vorig hoofdstuk), moet een regel met de stylesheet declaratie volgen. Voor een CSS stylesheet die mijnstijl.css heet, wordt dat (met voorgeschreven gebruik van vraagtekens): <?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/css" href="mijnstijl.css"?> Voor een XSL stylesheet met de naam echtestijl.xsl zou het zijn: <?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="echtestijl.xsl"?> 8 Gebruik van CSS stylesheets 8.1 Syntax en eigenschappen CSS stijlbladen voor XML worden in principe volgens dezelfde regels opgebouwd als die voor HTML. Natuurlijk wel met dit verschil dat je nu niet voor de vaste HTML-elementen, maar voor de zelf bedachte XML element-tags moet specificeren hoe die opgemaakt moeten worden. Het feit dat je browser bij XML nog voor geen enkel element weet hoe dat moet worden weergegeven, zou in principe betekenen dat je voor elk element opmaakgegevens moet specificeren. De werkelijkheid is gelukkig iets simpeler. In de eerste plaats zal een element waarvoor niets gespecificeerd is in standaard lettertype en grootte worden getoond, zonder enige verder opmaak. Wat daarbij standaard is, is afhankelijk van de browser-instelling van de gebruiker. In de tweede plaats heb je nu ook gemak van de wat strengere, vaak hiërarchische boomstructuur van een XML-DTD, vergeleken met de veel lossere tagging in een HTML-document. Binnen de boomstructuur van een DTD (en daarmee de nesting van de tags binnen elkaar in de documenten) erven de elementen namelijk de eigenschappen van hun ouders. Dat betekent dat hetgeen je bijvoorbeeld specificeert voor het document-type <artikel> als geheel, automatisch ook voor alle andere - onderliggende - elementen van je document geldt, tenzij je daarvoor iets anders opgeeft. Zo zal alles wat je voor bijvoorbeeld een hoofdstuk <hoofdst> specificeert ook weer automatisch voor de daarbinnen vallende kop, tekstelementen, alinea s enz. gelden. Dat betekent dat je voor een element-tag meestal alleen die eigenschappen hoeft te specificeren die anders zijn dan bij de overkoepelende tag. Van nadruk-woorden binnen een tekstalinea hoef je bijvoorbeeld alleen maar te zeggen dat die cursief moeten worden. Lettertype, grootte, kleur e.d. zijn dan automatisch hetzelfde als van de overkoepelende tekstalinea s. De standaardvorm van een stijlspecificatie in een CSS stylesheet is (met voorgeschreven gebruik van accolades, dubbele punten en punt-komma s) : tagnaam {eigenschap1:waarde1; eigenschap2:waarde2;...} Dus voor een element <kop> bijvoorbeeld: kop {font-size:24pt; font-weight:bold; color:red} In de praktijk wordt dit voor de overzichtelijkheid vaak weergegeven/ingetikt als: kop { font-size:24pt; font-weight:bold; color:red; }

18 Handleiding XML 18 Een stylesheet kan bestaan uit een onbeperkt aantal van zulke specificaties onder elkaar. Hieronder een beperkt aantal veelgebruikte eigenschappen of specificaties. Specificaties voor tekstopmaak: eigenschap style-specificatie voorbeeld lettertype font-family font-family:arial,helvetica lettergrootte font-size font-size:20pt tekstkleur color color:green letterdikte / vet font-weight font-weight:800 font-weight:bold cursief font-style font-style:italic font-style:oblique letterafstand letter-spacing letter-spacing:0.3em woordafstand word-spacing: word-spacing:1em Specificaties voor pagina- en alinea-lay-out eigenschap style-specificatie voorbeeld als (tekst)blok tonen in de regel invoegen inhoud van element niet tonen display display:block display:inline display:none positioneren van tekstblok position position:absolute position:relative positie van de bovenkant top top:0 marges rondom het blok margin margin:5% margin:20em boven-marge margin-top margin-top:10px linker-marge margin-left margin-left:20px breedte van tekstblok width width:60% (extra) kantlijn links left left:10% in kantlijn uitspringen left left:-2% marges binnen het blok padding padding:5% padding:20px achtergrondkleur background-color background-color:#ffff66 uitvullen uitlijnen text-align text-align:justify text-align:right text-align:center Bij deze laatste groep opmaak-mogelijkheden zijn er een paar die enige toelichting vragen. Het belangrijkste is te weten dat met display:block wordt aangegeven dat de inhoud van het betreffende element in een tekstblok moet komen, d.w.z. beginnend op een nieuwe regel en de inhoud van een element dat er eventueel op volgt eronder ook weer op een nieuwe regel. Het is aan te raden om dit te gebruiken voor vrijwel alle elementen waar je niet expliciet iets anders wilt - namelijk gewoon op dezelfde regel wilt doorgaan. Alle specificaties van marges (links, recht, boven, onder, rondom), achtergrondkleuren en dergelijke voor een element hebben dan betrekking op dat rechthoekige blok. Voor het specificeren van lege ruimte (door sommigen wel lege regels genoemd) dien je bovenen/of onder-marges te gebruiken dus GEEN lege regels. Ter illustratie van de mogelijkheden is onderstaand plaatje overgenomen, dat de betekenis van margin, padding e.d. laat zien. (NB: het daarin ook getoonde border blijkt door browsers overigens niet herkend/gebruikt te worden). Eventueel gespecificeerde achtergrondkleuren vullen wel de padding, maar niet de margin op.

19 Handleiding XML 19 Hoe dit blok gepositioneerd moet worden, kan ook worden aangegeven. Relatief (position:relative) ten opzichte van de andere elementen, wat wil zeggen dat de volgorde van de tekst in het XML-document wordt aangehouden, of absoluut (position:absolute) waarmee een vaste positie, onafhankelijk van lengte en positie van de rest van het document kan worden aangegeven, bijvoorbeeld met top:0 helemaal bovenaan. Dat laatste vergt soms wel gepuzzel om geen teksten over elkaar heen te krijgen. Behalve de mogelijkheid om de inhoud van een element op een andere plaats te krijgen, kun je ook aangeven dat een bepaald element helemaal niet getoond moet worden. Dat gebeurt met display:none. (Dat kun je mooi gebruiken om metadata die wel bedoeld zijn om documenten goed terug te kunnen vinden, niet ook op het scherm zichtbaar te maken). De afmetingen en posities in bovenstaande voorbeelden kunnen in verschillende eenheden worden opgegeven. Het kan relatief (voor marges ten opzichte van het gehele venster op het scherm; voor letterfonts ten opzichte van de eerdere waarde) in procenten (%) of in em (0.8em=80%). Het kan ook absoluut in beeldpunten op het scherm (pixels of px) of in de typografische eenheden punt (pt) of pica (pc). Veel uitgebreider overzichten van in CSS te gebruiken eigenschappen, hun betekenis en de daarvoor in te vullen waarden zijn te vinden op allerlei websites, bijvoorbeeld op: Stylesheet editor Voor het maken van CSS stylesheets kun je in principe gebruik maken van een gewone ASCII-editor als kladblok. Er zijn echter ook speciale CSS-editors, die je kunnen ondersteunen bij het kiezen van mogelijke opmaakspecificaties, ook als die voor XML bedoeld zijn. Van het programma TopStyle Lite dat wij daarvoor zullen gebruiken, kun je een gratis (oude) versie op je PC installeren. Het is echter ook als onderdeel in de HTMLeditor HomeSite geïntegreerd.

20 Handleiding XML 20 Je kunt TopStyle Lite niet rechtstreeks opstarten vanuit de NAL. Er zijn echter wel twee andere mogelijkheden om het te gebruiken: 1. Start eerst HomeSite op vanuit de NAL en klik daarin op het icoontje voor de CSSeditor (zie pijl in plaatje hieronder). De editor wordt dan opgestart in een apart venster. Zolang je met de style-editor bezig bent, mag je HomeSite nog niet afsluiten. 2. Je kunt het programma zelf op je PC installeren en het dan wel rechtstreeks opstarten. Zie voor het installeren van het programma de aanwijzingen in de bijlage (hoofdstuk 11). Gebruik van deze CSS-editor voor het aanmaken, aanvullen of wijzigen van een stylesheet heeft diverse voordelen: - Als je in TopStyle Lite de naam van een tag intikt waarvan je de opmaak wilt regelen, gevolgd door een accolade, zet de editor meteen al de sluitaccolade neer. - Uit een keuzelijst van mogelijke eigenschappen rechts op het scherm, kun je gewenste style-specificaties kiezen. - Vaak verschijnt ook al een menu met die eigenschappen direct onder de cursor terwijl je aan het tikken bent. - Bij veel van die eigenschappen verschijnen ook weer uitklap-menuutjes van de bij die eigenschap toegestane waarden.

21 Handleiding XML Presenteer-klaar maken van je document Als je je stylesheet af hebt (of denkt af te hebben), wil je uiteraard het resultaat zien. Daartoe zul je eerst nog de eerder al even genoemde wijzigingen in de kop (de proloog) van je xml-document (artikel.xml) moeten aanbrengen. Doe dit liefst in een gewone editor, zoals Kladblok of Wordpad (in ASCII-mode), omdat sommige XML-editors onder water nog allerlei - in de editor zelf onzichtbare - aanpassingen in die proloog aanbrengen. - Open je bestand artikel.xml in Kladblok of Wordpad - Controleer of de eerste (automatisch door je XML-editor gegenereerde) regel luidt: <?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> Zo niet, pas die regel dan aan. - Verwijder de door de XML-editor automatisch toegevoegde regel met de DTDdeclaratie <!DOCTYPE artikel SYSTEM... - Zet in plaats van deze regel een verwijzing naar de te gebruiken stylesheet (die je net gemaakt hebt): <?xml-stylesheet type="text/css" href="mijnstijl.css"?> NB: let op de vraagtekens? voor- en achteraan. - Sla je document weer op. - Open nu opnieuw je document in Internet Explorer of Firefox en bekijk het resultaat van de stylesheet. Als je nog niet tevreden bent met het resultaat zul je je stylesheet nog moeten aanpassen of aanvullen en dan opnieuw kijken wat het resultaat is. Daarvoor hoef je de browser niet af te sluiten. Breng gewoon wijzigingen in je stylesheet aan, sla die op, druk in je browser op de knop [Vernieuwen] en je ziet meteen het resultaat. 9 Gebruik van hyperlinks en plaatjes Om in XML (en SGML) volgens de officiële regels met plaatjes of met hyperlinks te werken is nogal ingewikkeld, zeker als je de documenten vervolgens met CSS stylesheets wilt presenteren. (En hyperlinks in een papieren versie bestaan natuurlijk al helemaal niet). Gelukkig bestaat er voor presentatie in een web-browser een eenvoudig trucje: je gebruikt gewoon de manier van coderen die al in HTML gedefinieerd was en zegt er expliciet bij dat het HTML is. Die tags zijn dan uiteraard (nog) niet automatisch in je XML-editor beschikbaar, aangezien je ze (vermoedelijk) nog niet in je oorspronkelijke DTD had opgenomen. Je zou dit alsnog kunnen doen, maar je kan het je ook wat makkelijker maken door die tags achteraf met kladblok of met Wordpad (in ASCII-mode) in je document aan te brengen. Een hyperlink in de tekst ziet er dan als volgt uit: <html:a href="http://www.xxx.nl/">linktekst</html:a> Dat wil dus zeggen dat je in een XML-document dat je in een web-browser wilt gebruiken, gewoon een bestaande HTML-tag mag gebruiken, als je daar maar html: voorzet (ook bij de sluit-tag). Dat alleen maakt echter nog niet dat een browser die tags ook begrijpt. Voor XML is een algemeen mechanisme ontwikkeld, dat het mogelijk maakt om dingen (hier de tags) waarvan je de werking niet in je eigen systeem (je DTD of je stylesheets) gespecificeerd hebt, toch te kunnen gebruiken, omdat de betekenis daarvan wel al elders op internet gedefinieerd is (in ons geval ergens in een HTML-specificatie). Je moet dan alleen naar die andere definitie verwijzen. Daarvoor heeft men het begrip namespace ingevoerd. Met dit op het eerste gezicht wat merkwaardige woord wordt bedoeld dat er

1. Open het programma KompoZer Het grote witte vlak is een nog lege webpagina. Deze gaan we nu van inhoud voorzien.

1. Open het programma KompoZer Het grote witte vlak is een nog lege webpagina. Deze gaan we nu van inhoud voorzien. Minicursus KompoZer In deze cursus ga je leren werken met het computerprogramma KompoZer. Stapsgewijs maak je een voorbeeldsite. Daarna kun je alles wat je geleerd hebt gebruiken om je eigen website te

Nadere informatie

De tekstverwerker. Afb. 1 de tekstverwerker

De tekstverwerker. Afb. 1 de tekstverwerker De tekstverwerker De tekstverwerker is een module die u bij het vullen van uw website veel zult gebruiken. Naast de module tekst maken onder andere de modules Aankondigingen en Events ook gebruik van de

Nadere informatie

HTML-EDITOR GEBRUIKEN

HTML-EDITOR GEBRUIKEN HTML-EDITOR GEBRUIKEN Over TinyMCE TinyMCE is een kleine What-You-See-Is-What-You-Get (WYSIWYG) editor voor teksten. De bediening vindt plaats in de web browsers, zoals MSIE of Mozilla. Het werken met

Nadere informatie

De Teksteditor Hoe werkt het?

De Teksteditor Hoe werkt het? De Teksteditor Hoe werkt het? 19-4-2013 Sanne Wijgergangs Drie-O Automatisering B.V. Inhoud 1. Werken met de teksteditor... 3 1.1 De teksteditor... 3 1.2 Afbeeldingbeheer... 5 1.3 Hyperlink beheer... 7

Nadere informatie

HTML en CSS. Je website bestaat uit HTML. Dat is een taal die browsers (Internet explorer, Chrome, Safari) kunnen lezen.

HTML en CSS. Je website bestaat uit HTML. Dat is een taal die browsers (Internet explorer, Chrome, Safari) kunnen lezen. Terminologie HTML en CSS HTML: Hyper Markup language Je website bestaat uit HTML. Dat is een taal die browsers (Internet explorer, Chrome, Safari) kunnen lezen. CSS: Cascading StyleSheet stylesheet for

Nadere informatie

Basis handleiding CMS

Basis handleiding CMS Basis handleiding CMS Inhoud Basis handleiding CMS... 1 Inloggen... 3 Pagina beheren... 4 Pagina toevoegen/wijzigen... 6 WYSIWYG editor... 8 externe / interne link toevoegen... 9 Plaatjes toevoegen...

Nadere informatie

Inhoud van de website invoeren met de ContentPublisher

Inhoud van de website invoeren met de ContentPublisher Inhoud van de website invoeren met de ContentPublisher De inhoud van Muismedia websites wordt ingevoerd en gewijzigd met behulp van een zogenaamd Content Management Systeem (CMS): de ContentPublisher.

Nadere informatie

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010 Het Wepsysteem Het Wepsysteem is een content management systeem, een systeem om zonder veel kennis van html of andere internettalen een website te onderhouden en uit te breiden. Met het Content Management

Nadere informatie

Central Station. CS website

Central Station. CS website Central Station CS website Versie 1.0 18-05-2007 Inhoud Inleiding...3 1 De website...4 2 Het content management systeem...5 2.1 Inloggen in het CMS... 5 2.2 Boomstructuur... 5 2.3 Maptypen... 6 2.4 Aanmaken

Nadere informatie

Handleiding Joomla CMS

Handleiding Joomla CMS Handleiding Joomla CMS Inhoudsopgave Inloggen bij de beheeromgeving 3 Artikelen 4 Prullenbak bekijken 4 Nieuw artikel maken / bewerken 5 Afbeelding toevoegen aan artikel 6 Link in een artikel plaatsen

Nadere informatie

Handleiding. Beheeromgeving

Handleiding. Beheeromgeving Handleiding Beheeromgeving Kant en Klare Site Veluwelaan 80 8443 AH Heerenveen www.kantenklaresite.nl - info@kantenklaresite.nl - fax: 084-8368243 KvK 01134248 Inhoud Inloggen op de beheeromgeving...3

Nadere informatie

Versie: 0.2. Gebruikershandleiding XOPUS XML-editor

Versie: 0.2. Gebruikershandleiding XOPUS XML-editor Versie: 0.2 Gebruikershandleiding XOPUS XML-editor Wijzigingsbeheer Versie Datum Omschrijving Auteur(s) 0.1 31-12-2012 Initiële versie Eric Wijnschenk 0.2 02-01-2013 Wijzigingen nav review Jeroen van Hemert

Nadere informatie

Handicom. Symbol for Windows. Image Manager. (Versie 4) Handicom, 2011, Nederland

Handicom. Symbol for Windows. Image Manager. (Versie 4) Handicom, 2011, Nederland Handicom Symbol for Windows Image Manager (Versie 4) Handicom, 2011, Nederland Inhoud Inleiding... 2 1. Image Manager hoofdscherm...3 1.1 Onderdelen van het venster...3 1.2 Het scherm veranderen...3 1.2.1

Nadere informatie

Gebruikershandleiding XOPUS XML-editor

Gebruikershandleiding XOPUS XML-editor Gebruikershandleiding XOPUS XML-editor Versie: 0.3 Wijzigingsbeheer Versi Datum e 0.1 0.2 0.3 31-12-2012 02-01-2013 06-03-2013 Omschrijving Auteur(s) Initiële versie Wijzigingen nav review Jeroen van Hemert

Nadere informatie

Opdrachtgever: Avpec1910 Auteur: Avalon Systems Versie: 1.0 Datum: 12/01/2011. Handleiding WYSIWYG HTML editor: CKEditor

Opdrachtgever: Avpec1910 Auteur: Avalon Systems Versie: 1.0 Datum: 12/01/2011. Handleiding WYSIWYG HTML editor: CKEditor Opdrachtgever: Avpec1910 Auteur: Avalon Systems Versie: 1.0 Datum: 12/01/2011 Handleiding WYSIWYG HTML editor: CKEditor Inhoud 1 Inleiding... 3 2 WYSIWYG editor... 4 2.1 Iconen toegelicht... 5 2.2 Maximaliseren...

Nadere informatie

PLAKKEN Nadat u een gedeelte heeft geknipt of gekopieerd kunt u met dit icoon de selectie weer in het veld plakken.

PLAKKEN Nadat u een gedeelte heeft geknipt of gekopieerd kunt u met dit icoon de selectie weer in het veld plakken. KNIPPEN Als u na de selectie van een gedeelte van een tekst of een afbeelding op dit icoon klikt, knipt u de selectie uit het veld. Op deze manier kunt u het geselecteerde verwijderen, maar het ook juist

Nadere informatie

Microsoft Office Tekstdocument alle systemen

Microsoft Office Tekstdocument alle systemen Microsoft Office Tekstdocument alle systemen Inleiding In deze les wordt het maken van een tekst document met gebruikmaking van Microsoft Office Word behandeld. (Het gaat hier om één van de oudere versies).

Nadere informatie

Navigator CMS 2009. Beknopte handleiding v1.0

Navigator CMS 2009. Beknopte handleiding v1.0 Navigator CMS 2009 Beknopte handleiding v1.0 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Inloggen... 4 3. Menustructuur... 5 4. Document Verkenner... 6 5. Mappen beheren... 7 5.2 Map hernoemen... 7 5.3 Map verplaatsen...

Nadere informatie

Handleiding teksteditor

Handleiding teksteditor In deze handleiding leggen we de werking van de teksteditor uit. De teksteditor wordt gebruikt voor het bewerken van tekst. Uw tekstpagina s bewerkt u met deze editor, maar u vindt m op vele plekken terug.

Nadere informatie

I Het maken van een nieuwsbrief

I Het maken van een nieuwsbrief I Het maken van een nieuwsbrief Wat leer je? Veel bedrijven publiceren een korte nieuwsbrief waar zij hun personeel op de hoogte houden van belangrijke ontwikkelingen binnen het bedrijf. Hier meldt men

Nadere informatie

HTML Editor: de eerste stappen

HTML Editor: de eerste stappen LES 18 HTML Editor: de eerste stappen In deze les leert u werken met HTML Editor. Daarbij geven we tevens een inleiding tot HTML. Hoewel op dit moment HTML versie 4.01 in gebruik is, maakt de HTML Editor

Nadere informatie

Module V - XML. Stefan Flipkens - Cursus: Internet - Intranet (2004-2005) V 1

Module V - XML. Stefan Flipkens - Cursus: Internet - Intranet (2004-2005) V 1 Module V - XML Extensible Markub Language is een eenvoudig en flexibel text-formaat voor de opslag van data. Het is een meta opmaak (markup) taal voor de beschrijving van gestructureerde gegevens. De stukjes

Nadere informatie

Handleiding CrisisConnect app beheersysteem

Handleiding CrisisConnect app beheersysteem Handleiding CrisisConnect app beheersysteem Inhoudsopgave 'Welkom bij de handleiding van de CrisisConnect app' 1. Start 1.1. Vereisten gebruik 1.2. Inloggen 1.3. Wachtwoord wijzigen 2. Vullen 2.1 Dossiers

Nadere informatie

Handleiding WIS TM Live-editing Live editing is een WIS TM module

Handleiding WIS TM Live-editing Live editing is een WIS TM module Handleiding WIS TM Live-editing Live editing is een WIS TM module Live-edit 1. Inleiding De nieuwe versie van WIS tm beschikt over een aantal nieuwe functionaliteiten, waarvan vooral liveediting als nieuwe

Nadere informatie

Greet Verhelst 2011-2012. In het volgende scherm log je in met je gebruikersnaam of e-mailadres en paswoord.

Greet Verhelst 2011-2012. In het volgende scherm log je in met je gebruikersnaam of e-mailadres en paswoord. Greet Verhelst 2011-2012 1 Registreren Surf naar http://www.wikispaces.com Indien je reeds een wiki-member bent klik je op Sign In. In het volgende scherm log je in met je gebruikersnaam of e-mailadres

Nadere informatie

Office LibreOffice Tekstdocument gebruiken

Office LibreOffice Tekstdocument gebruiken offfice_libreoffice_tekstdocument_gebruiken/05-03-15/pag 1/6 Office LibreOffice Tekstdocument gebruiken vooral Als een tekstdocument ook zal worden gebruikt op een computer zonder LibreOffice dan kan dit

Nadere informatie

Werken op afstand via internet

Werken op afstand via internet HOOFDSTUK 12 Werken op afstand via internet In dit hoofdstuk wordt uitgelegd wat er nodig is om op afstand met de ROS artikel database te kunnen werken. Alle benodigde programma s kunnen worden gedownload

Nadere informatie

Globale kennismaking

Globale kennismaking Globale kennismaking Kennismaking Tesla CMS 1. Dashboard 2. pagina beheer - pagina aanmaken - pagina aanpassen - pagina verwijderen - pagina seo opties - zichtbaarheid pagina 3. subpagina beheer - subpagina

Nadere informatie

Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij

Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij Hieronder ziet u alle functionaliteiten van uw teksteditor onder elkaar ( op alfabetische volgorde). Afbeelding (zie foto) Bestanden (zie link) Broncode Citaat Documenten

Nadere informatie

Handleiding Wordpress

Handleiding Wordpress Handleiding Wordpress Inhoudsopgave 1. Inloggen 2. Berichten en Pagina s 3. Afbeeldingen en video s 4. Weblinks 1. Inloggen 1.1 Inloggen bij Wordpress We starten met het inloggen op je WordPress gebaseerde

Nadere informatie

RTE. Handleiding. Publiceren Documenten

RTE. Handleiding. Publiceren Documenten RTE Handleiding Publiceren Documenten Datum: December 2015 Inhoudsopgave 1. Introductie 2 2. Aan de slag 3 2.1. Het opstarten van de applicatie 3 2.2. WebHare Applicaties 3 2.3. De RTE applicatie 3 3.

Nadere informatie

Safira CMS Handleiding

Safira CMS Handleiding Safira CMS Handleiding Inhoudsopgave 1Mappen en artikelen... 2 1.11.1 Naam wijzigen map/ pagina... 3 1.21.2 Website structuur: nieuwe pagina aanmaken, pagina verwijderen, pagina blokkeren, structuur wijzigen...

Nadere informatie

Deel 1: PowerPoint Basis

Deel 1: PowerPoint Basis Deel 1: PowerPoint Basis De mogelijkheden van PowerPoint als ondersteunend middel voor een gedifferentieerde begeleiding van leerlingen met beperkingen. CNO Universiteit Antwerpen 1 Deel 1 PowerPoint Basis

Nadere informatie

8. Adresetiketten maken

8. Adresetiketten maken 8. Adresetiketten maken In deze module leert u: - Hoe u een adressenbestand kunt maken; - Hoe u een adressenbestand kunt koppelen aan Writer; - Hoe u adresetiketten van dat adressenbestand kunt maken;

Nadere informatie

Handleiding Wordpress CMS 4-5-2015

Handleiding Wordpress CMS 4-5-2015 Handleiding Wordpress CMS 4-5-2015 Inhoud 1. Het dashboard.... 3 2. Een pagina of bericht aanpassen.... 5 3. Een nieuw bericht toevoegen... 6 4. Een pagina maken... 7 5. Website met sitebuilder... 8 6.

Nadere informatie

Ga naar http://www.domeinnaam.nl/wp-admin en log in met de gebruikersnaam en wachtwoord verkregen via mail.

Ga naar http://www.domeinnaam.nl/wp-admin en log in met de gebruikersnaam en wachtwoord verkregen via mail. INLOGGEN Ga naar http://www.domeinnaam.nl/wp-admin en log in met de gebruikersnaam en wachtwoord verkregen via mail. Vul hier je gebruikersnaam en wachtwoord in en klik op Inloggen. Bij succesvolle login

Nadere informatie

design ook items uitsnijden

design ook items uitsnijden (fig1) Hulplijnen zetten Om het ontwerp netjes uit te snijden is het handig om eerst hulplijnen te zetten. (fig1) Nu is het zaak om eerst voor je zelf te bepalen wat is layout en wat is design. Al het

Nadere informatie

DOCUMENT SAMENSTELLEN

DOCUMENT SAMENSTELLEN Pagina 168 7 In dit hoofdstuk gaat u een nieuwsbrief maken met behulp van een sjabloon. De artikelen die in de nieuwsbrief worden opgenomen zijn al geschreven. U hoeft de tekst alleen nog naar de juiste

Nadere informatie

Website maker. Bezoek je domein om de Website maker in te stellen. De volgende melding zal zichtbaar zijn.

Website maker. Bezoek je domein om de Website maker in te stellen. De volgende melding zal zichtbaar zijn. Aan de slag met de Bezoek je domein om de in te stellen. De volgende melding zal zichtbaar zijn. Volg de url 'administratie paneel' om in te loggen en de vervolgens in te stellen. Als eerst krijg je de

Nadere informatie

HTML Editor: tabellen en hyperlinks

HTML Editor: tabellen en hyperlinks LES 19 HTML Editor: tabellen en hyperlinks In deze les leert u nog iets meer over HTML en de HTML Editor van OpenOffice.org. U leert hoe u absolute en relatieve hyperlinks maakt. We staan even stil bij

Nadere informatie

Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1

Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1 Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1 Je gaat zelf een eenvoudige web site maken en zult deze eerst op papier moeten ontwerpen. Je maak een met daaronder sub-pagina s en eventueel

Nadere informatie

ActiveBuilder Handleiding

ActiveBuilder Handleiding ActiveBuilder Handleiding Auteur: TalkActive I/S Datum: Juli 2004 Versie: R. 1.01 Taal: Nederlands Copyright 2004 - Talk Active alle rechten voorbehouden. Inhoud: 1. INTRODUCTIE...2 2. SNEL STARTEN...3

Nadere informatie

2.4.4 LibreOffice Werkblad Mac

2.4.4 LibreOffice Werkblad Mac 2.4.4 LibreOffice Werkblad Mac Deze cursus bestaat uit 4 delen. 1. Werkblad gebruiken voor berekeningen 2. Werkblad gebruiken voor het maken van lijsten 3. Werkblad gebruiken voor een (eenvoudige) boekhouding

Nadere informatie

Een korte handleiding door Frederic Rayen

Een korte handleiding door Frederic Rayen Een korte handleiding door Frederic Rayen Van installeren tot het gebruik P a g i n a 2 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Hoe AbiWord version 2.8.6 installeren?... 4 Schermonderdelen... 5 Uitleg bij elke werkbalk...

Nadere informatie

Handleiding NBVA-Webformulesite 2.0

Handleiding NBVA-Webformulesite 2.0 Handleiding NBVA-Webformulesite 2.0 Inhoud 1. Algemeen 2. Structuur beheeromgeving 2a Posities 2b Inhoud 2c Extra 3. Hoe werkt de WYSIWYG-editor? 3a Wijzigen van teksten 3b Nieuwsberichten plaatsen 3c

Nadere informatie

Onderdeel: Opdracht Uitleg + Opdracht

Onderdeel: Opdracht Uitleg + Opdracht Programma: HTML / Website Onderdeel: Opdracht Uitleg + Opdracht Inhoudsopgave Een website bouwen... pag. 2 Opdracht... pag. 2 Opslaan van het werk... pag. 2 Aan het werk.... pag. 3 Speciale knoppen...

Nadere informatie

E.M. van Nieuwaal. Frontpage 2003. Jouw vak op het leerlingenweb. Copyright 2008. http://cursus.anguillanova.nl

E.M. van Nieuwaal. Frontpage 2003. Jouw vak op het leerlingenweb. Copyright 2008. http://cursus.anguillanova.nl Frontpage 2003 Jouw vak op het leerlingenweb E.M. van Nieuwaal Copyright 2008 http://cursus.anguillanova.nl Inleiding... 3 1. Ontwerp een sitemap... 4 2. Index.htm... 4 3. Nieuwe pagina s maken... 7 4.

Nadere informatie

Gebruikershandleiding websitebeheer m.b.v. Wordpress incl. Woo-Commerce

Gebruikershandleiding websitebeheer m.b.v. Wordpress incl. Woo-Commerce Gebruikershandleiding websitebeheer m.b.v. Wordpress incl. Woo-Commerce Saft Websites Gebruikershandleiding Wordpress icm Woocommerce pag. 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inleiding Liever persoonlijke

Nadere informatie

Gebruikershandleiding websitebeheer m.b.v. Wordpress

Gebruikershandleiding websitebeheer m.b.v. Wordpress Gebruikershandleiding websitebeheer m.b.v. Wordpress Saft Websites Gebruikershandleiding Wordpress pag. 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inleiding Inloggen in administratorgedeelte Informatie

Nadere informatie

Handleiding. HetSchoolvoorbeeld.nl. HetSchoolvoorbeeld 2.1. Websites voor het onderwijs. Websites Social media Mediawijsheid Grafisch ontwerp

Handleiding. HetSchoolvoorbeeld.nl. HetSchoolvoorbeeld 2.1. Websites voor het onderwijs. Websites Social media Mediawijsheid Grafisch ontwerp HetSchoolvoorbeeld.nl Websites voor het onderwijs Handleiding HetSchoolvoorbeeld 2.1 Websites Social media Mediawijsheid Grafisch ontwerp Handleiding HetSchoolvoorbeeld 2.1 Pagina 1 Inhoud 1 Opbouw van

Nadere informatie

Zelftest XML Concepten

Zelftest XML Concepten Zelftest XML Concepten Document: n1035test.fm 18/02/2010 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INLEIDING Om een idee te hebben van wat we verwachten als voorkennis

Nadere informatie

Handleiding bij het Content Management Systeem

Handleiding bij het Content Management Systeem Handleiding bij het Content Management Systeem 1. Content Managent System startvenster 2. Hoe voeg ik een nieuwe gebruiker toe? 3. Hoe maak ik een hoofdmenu-item aan? 4. Hoe koppel ik tekst aan een hoofdmenu-item?

Nadere informatie

Handleiding voor Zotero versie 2.0

Handleiding voor Zotero versie 2.0 Handleiding voor Zotero versie 2.0 Michiel Wolda De handleiding voor Zetero is geschreven voor de lezers van het boek Deskresearch: Informatie selecteren, beoordelen en verwerken: tweede editie (Van Veen

Nadere informatie

Algemene basis instructies

Algemene basis instructies Inhoud: Algemene basis instructies... 2 Pictogrammen en knoppen... 2 Overzicht... 3 Navigeren (bladeren)... 3 Gegevens filteren... 4 Getoonde gegevens... 5 Archief... 5 Album... 5 Tabbladen en velden...

Nadere informatie

Inleiding. - Teksten aanpassen - Afbeeldingen toevoegen en verwijderen - Pagina s toevoegen en verwijderen - Pagina s publiceren

Inleiding. - Teksten aanpassen - Afbeeldingen toevoegen en verwijderen - Pagina s toevoegen en verwijderen - Pagina s publiceren Inleiding Voor u ziet u de handleiding van TYPO3 van Wijngaarden AutomatiseringsGroep. De handleiding geeft u antwoord geeft op de meest voorkomende vragen. U krijgt inzicht in het toevoegen van pagina

Nadere informatie

LES 8: CSS. Lesoverzicht: Aan de slag Wat is CSS Kleuren Tekst Blokken Lijsten en tabellen Responsive website W3chools Samenvatting.

LES 8: CSS. Lesoverzicht: Aan de slag Wat is CSS Kleuren Tekst Blokken Lijsten en tabellen Responsive website W3chools Samenvatting. LES 8: CSS Lesoverzicht: Aan de slag Wat is CSS Kleuren Tekst Blokken Lijsten en tabellen Responsive website W3chools Samenvatting Tijd: 5 minuten Doel: Aan het einde van deze les kun je CSS in de WordPress

Nadere informatie

Handleiding wordpress

Handleiding wordpress Handleiding wordpress Wordpress versie 3.0.4 Handleiding versie 1.1 Auteur Website Geert Hoekzema www.geerthoekzema.nl www.geerthoekzema.nl geert@geerthoekzema.nl 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Beginnen

Nadere informatie

In een verzorgd document horen opsommingen en nummeringen keurig netjes onder

In een verzorgd document horen opsommingen en nummeringen keurig netjes onder Alles op een rijtje! Microsoft Word door: H.M. v.d. Hoef In een verzorgd document horen opsommingen en nummeringen keurig netjes onder elkaar te staan, of het nu gaat om streepjes, punten, blokjes of om

Nadere informatie

De WordPress 3.5 Beginners Handleiding

De WordPress 3.5 Beginners Handleiding De WordPress 3.5 Beginners Handleiding Internetbureau Elephant april 13 Inhoud Introductie... 2 Inloggen... 3 Het dashboard... 5 Berichten en pagina's... 6 Nieuw Bericht... 6 Nieuwe Pagina... 8 Afbeeldingen,

Nadere informatie

Handleiding website AZSV 2014

Handleiding website AZSV 2014 2014 voor (o.a.) de webmaster van een team http://www.azsv-aalten.nl Auteurs: Peter van Asselt, Leo Postma Project: AZSV website 2014 internet commissie AZSV pagina: 2 van 15 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING...3

Nadere informatie

4. Plak de gekopieerde tekst op de plaats van de cursor als pure tekst. 5. Plak de gekopieerde tekst op de plaats van de cursor vanuit Word

4. Plak de gekopieerde tekst op de plaats van de cursor als pure tekst. 5. Plak de gekopieerde tekst op de plaats van de cursor vanuit Word 1. Code. Toon HTML code van de tekst 2. Verwijder de opmaak van de geselecteerde tekst. 3. Plak de gekopieerde tekst op de plaats van de cursor 4. Plak de gekopieerde tekst op de plaats van de cursor als

Nadere informatie

HTA Software - Klachten Registratie Manager Gebruikershandleiding

HTA Software - Klachten Registratie Manager Gebruikershandleiding HTA Software - Klachten Registratie Manager Gebruikershandleiding Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Opstarten en inloggen, overzicht startscherm, uitleg symbolen Hoofdstuk 2: aanmaken relaties Hoofdstuk 1: Opstarten

Nadere informatie

Handleiding Website beheersysteem

Handleiding Website beheersysteem Handleiding Website beheersysteem Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Inloggen...4 3. De startpagina...5 3.1. Startpagina menu...5 3.2. Bovenbalk...6 4. Menu en Pagina's...7 4.1. Een nieuwe pagina toevoegen...8

Nadere informatie

HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM

HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE Het Doit beheer systeem is een modulair opgebouwd systeem waarin modules makkelijk kunnen worden toegevoegd of aangepast, niet iedere gebruiker zal dezelfde

Nadere informatie

Aan de slag met de LEDENADMINISTRATIE

Aan de slag met de LEDENADMINISTRATIE Aan de slag met de LEDENADMINISTRATIE Het maken en gebruiken van rapportages 1. Rapportages en Excel Een rapportage gebruikt u om een bestand aan te maken: u wilt bijvoorbeeld etiketten uitdraaien, een

Nadere informatie

Les W-01: HTML. Een website bouwen in HTML. 2006, David Lans

Les W-01: HTML. Een website bouwen in HTML. 2006, David Lans Les W-01: HTML 1.0 HTML Websites zijn opgebouwd uit afzonderlijke webpagina s. Deze webpagina s zijn geschreven in een aparte taal, HTML. De afkorting HTML staat voor Hyper Text Markup Language. Vrij vertaald

Nadere informatie

Gebruikershandleiding CMS ouderenzorgutrecht.nl

Gebruikershandleiding CMS ouderenzorgutrecht.nl IVVU Gebruikershandleiding CMS ouderenzorgutrecht.nl datum 15 februari 2011 IVVU opdrachtgever projectnummer 8374 Inhoudsopgave Inleiding 3 1 Basishandelingen 4 1.1 Ik wil mijn pagina s op ouderenzorgutrecht.nl

Nadere informatie

Website met Wordpress

Website met Wordpress Website met Wordpress 5. Tabellen Onderwerpen van deze les: Editor Tiny MCE toevoegen Tabellen maken met TinyMCE WP-Table reloaded installeren en gebruiken Excel importeren in WP-Table reloaded Content

Nadere informatie

Handleiding. HetSchoolvoorbeeld.nl. Versie 2.2 - juni 2014. Websites voor het onderwijs. Meest recente uitgave: www. hetschoolvoorbeeld.

Handleiding. HetSchoolvoorbeeld.nl. Versie 2.2 - juni 2014. Websites voor het onderwijs. Meest recente uitgave: www. hetschoolvoorbeeld. HetSchoolvoorbeeld.nl Websites voor het onderwijs Handleiding Versie 2.2 - juni 2014 Meest recente uitgave: www. hetschoolvoorbeeld.nl/handleiding Handleiding HetSchoolvoorbeeld 2.2 Pagina 1 Inhoud Inhoud

Nadere informatie

UM - FdGW 1. ontwikkelde handleiding over het gebruik van MS Word voor het werken aan portfolio-websites.

UM - FdGW 1. ontwikkelde handleiding over het gebruik van MS Word voor het werken aan portfolio-websites. Handleiding WORD Elektronisch Portfolio UM - FdGW 1 1 Deze handleiding is een bewerking van de binnen de Faculteit Geneeskunde van de Universiteit Maastricht ontwikkelde handleiding over het gebruik van

Nadere informatie

Vragen opmaken in de editor

Vragen opmaken in de editor Vragen opmaken in de editor De tekstvakken van WTMaak zijn in versie 5.0 opgebouwd volgens de HTML5-methode. Hiermee kunt u direct zien wat u invoegt of opmaakt, de zogenaamde WYSIWYG methode (What You

Nadere informatie

Algemene WordPress Handleiding uitleg basics Karin de Wit Design

Algemene WordPress Handleiding uitleg basics Karin de Wit Design Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Algemene informatie... 3 Introductie... 4 Inloggen bij WordPress... 5 Introductie in het dashboard... 6 Berichten en pagina's... 8 Bericht Categorieën... 8 Nieuw Bericht...

Nadere informatie

Handleiding Joomla! Frontend, content en gallery. september 2014 versie 1.0

Handleiding Joomla! Frontend, content en gallery. september 2014 versie 1.0 Handleiding Joomla! Frontend, content en gallery. september 2014 versie 1.0 1 Inhoudsopgave Toevoegen nieuw artikel, of wijzigen...3 Extra web-functionaliteit...4 toevoegen van een foto/plaatje...4 toevoegen

Nadere informatie

Frontend ontwikkeling

Frontend ontwikkeling Frontend ontwikkeling Mark Jansen Edwin Vlieg PHPFreakz ledendag 10 november 2007 Frontend ontwikkeling De interface is je product richting de eindgebruiker Goede PHP code met een slechte interface geeft

Nadere informatie

Mach3Framework 5.0 / Website

Mach3Framework 5.0 / Website Mach3Framework 5.0 / Website Handleiding Mach3Builders Inhoudsopgave 1 Inloggen...5 1.1 Ingelogd blijven...6 1.2 Wachtwoord vergeten...7 2 Applicatie keuzescherm...8 2.1 De beheeromgeving openen...9 3

Nadere informatie

Handleiding om uw website/webshop aan te passen

Handleiding om uw website/webshop aan te passen Handleiding om uw website/webshop aan te passen ONDERWERP PAGINA 1. Hoe moet ik inloggen in het beheer? 2 2. Hoe pas ik een bestaande pagina aan? 2 3. Hoe plaats ik een afbeelding? 3 4. Hoe maak ik een

Nadere informatie

WebHare en Microsoft Word

WebHare en Microsoft Word WebHare en Microsoft Word Optimaliseer uw Word documenten voor gebruik met WebHare Werken met alinea s Opmaakprofielen Afbeeldingen Datum: Maart 2010 Aantal pagina's: 26 Versie: 2.6 Doelgroep: Content

Nadere informatie

BASIS TEKSTBEWERKING deel 2

BASIS TEKSTBEWERKING deel 2 BASIS TEKSTBEWERKING deel 2 Opslaan en openen. Opslaan. Om een tekst document te kunnen bewaren, zult u het moeten opslaan op de harde schijf van uw computer. Het blijft daar dan net zo lang staan tot

Nadere informatie

CMS Made Simple eenvoudig uitgelegd CMS MADE SIMPLE- Eenvoudig uitgelegd

CMS Made Simple eenvoudig uitgelegd CMS MADE SIMPLE- Eenvoudig uitgelegd CMS Made Simple eenvoudig uitgelegd CMS MADE SIMPLE- Eenvoudig uitgelegd Introductie Deze handleiding heeft tot doel een eenvoudige stap voor stap handleiding te zijn voor eindgebruikers van CMS Made Simple

Nadere informatie

4.1 4.2 5.1 5.2 6.1 6.2 6.3 6.4

4.1 4.2 5.1 5.2 6.1 6.2 6.3 6.4 Handleiding CMS Inhoud 1 Inloggen 2 Algemeen 3 Hoofdmenu 4 Pagina s 4.1 Pagina s algemeen 4.2 Pagina aanpassen 5 Items 5.1 Items algemeen 5.2 Item aanpassen 6 Editor 6.1 Editor algemeen 6.2 Afbeeldingen

Nadere informatie

EBUILDER HANDLEIDING. De Ebuilder is een product van EXED internet www.exed.nl. info@exed.nl EXED CMS UITLEG

EBUILDER HANDLEIDING. De Ebuilder is een product van EXED internet www.exed.nl. info@exed.nl EXED CMS UITLEG EBUILDER HANDLEIDING De Ebuilder is een product van EXED internet www.exed.nl info@exed.nl 1 INHOUDSOPGAVE Inleiding Een korte introductie over het Ebuilder» Navigatie» Snelnavigatie Pagina s Hier vind

Nadere informatie

SnelStart handleiding ARGO zelfbouwmodule

SnelStart handleiding ARGO zelfbouwmodule Inhoudsopgave Voorwoord Stap 1 Onderwerpkeuze Stap 2 Aanmaken module Stap 3 Keuze soort module: les of toets Stap 4 Module bewerken 3 4 5 6 7 Stap 5 Gebruik module editor Toelichting editor toolbar functionaliteit

Nadere informatie

Handleiding OpenOrg.nl

Handleiding OpenOrg.nl Handleiding OpenOrg.nl 1. Inleiding OpenOrg.nl is een wiki, een webtoepassing waarmee webdocumenten gezamenlijk kunnen worden bewerkt. Meerdere personen kunnen elkaars documenten en bijdragen aanvullen

Nadere informatie

Nodig uw relaties in vijf stappen per e-mail uit Snel, efficiënt en effectief Ga naar www.digitalerelatiekaart.nl

Nodig uw relaties in vijf stappen per e-mail uit Snel, efficiënt en effectief Ga naar www.digitalerelatiekaart.nl Nodig uw relaties in vijf stappen per e-mail uit Snel, efficiënt en effectief Ga naar www.digitalerelatiekaart.nl Bekroond met de E-mail Marketingaward 007 Verstuur binnen een half uur uw digitale relatiekaart

Nadere informatie

1. Gebruik van de online tekstverwerker op de schoolwebsite.

1. Gebruik van de online tekstverwerker op de schoolwebsite. 1. Gebruik van de online tekstverwerker op de schoolwebsite. Stap 1: aanmelden op de schoolwebsite Gebruik je gebruikersnaam zoals in SchoolOnline. Stap 2: ga naar jouw leerjaar in het menu bovenaan. Klik

Nadere informatie

HANDLEIDING INFOGRAPHIC SOFTWARE Versie 2.3 / jan 2014

HANDLEIDING INFOGRAPHIC SOFTWARE Versie 2.3 / jan 2014 HANDLEIDING INFOGRAPHIC SOFTWARE Versie 2.3 / jan 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Systeemvereisten... 3 3. Installeren van de software... 4 4. Programma instellingen... 5 5. Importeren van een

Nadere informatie

Handleiding Mijneigenweb.nl

Handleiding Mijneigenweb.nl Handleiding Mijneigenweb.nl Inhoud 1 Inloggen 2 Kleurenschema en lettertype 2.1 Kies een standaard kleurenschema 2.2 Kleurenschema en lettertypes aanpassen/ zelf samenstellen 3 Logo 4 Visual 4.1 Eigen

Nadere informatie

Symbol for Windows Planner Versie 0.8

Symbol for Windows Planner Versie 0.8 Symbol for Windows Planner Versie 0.8 Inhoud Inleiding... 3 1. Weergaven... 4 2. RealTime modus (de agenda raadplegen)... 6 2.1. Wat is een modus... 6 2.2. Eenvoudigste weergave... 6 2.3. Uitgebreidere

Nadere informatie

Stap 1 Je eigen website maken... 1. Stap 2 Je template invullen... 9. Stap 3 Wat kunnen we met de inhoud?... 19

Stap 1 Je eigen website maken... 1. Stap 2 Je template invullen... 9. Stap 3 Wat kunnen we met de inhoud?... 19 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Stap 1 Je eigen website maken... 1 De eerste stap... 1 Kompozer downloaden... 1 Kompozer openen... 1 Een nieuwe pagina beginnen... 1 Je eerste tekst schrijven... 2 Je eerste

Nadere informatie

Handleiding OSIRIS Self Service. Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten

Handleiding OSIRIS Self Service. Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten Onderhoud en versiebeheer Dit document is eigendom van de projectleider Implementatie Osiris Volg. Wijzigingen aan het document worden geïnitieerd

Nadere informatie

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer Auteur: Niels Bons Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie 2014, Provincie Fryslân Uitgegeven in eigen beheer (mail@infofryslan.nl) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

WORDPRESS. op de FourBottles manier. Pagina 1

WORDPRESS. op de FourBottles manier. Pagina 1 WORDPRESS op de FourBottles manier Pagina 1 Fijn dat je voor FourBottles hebt gekozen voor het realiseren van je website. Bij een website hoort natuurlijk een Content Management Systeem (CMS). Ik maak

Nadere informatie

Handleiding CMS Made Simple

Handleiding CMS Made Simple Handleiding CMS Made Simple Versie 3 Mei 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Inloggen en uitloggen... 4 Inloggen... 4 Uitloggen... 5 3. Plaatsen van teksten op pagina s... 6 Menubalk... 6 Tekst plaatsen

Nadere informatie

Gebruikershandleiding phpwcms

Gebruikershandleiding phpwcms Gebruikershandleiding phpwcms Werken met phpwcms Voskotan Webservices http://www.voskotan.com Voskotan Webservices Pagina 1 van 22 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Systeemeisen... 3 3 Inloggen... 3 4 Beheer

Nadere informatie

Een website omzetten naar WordPress

Een website omzetten naar WordPress 1 Een website omzetten naar WordPress Er zijn talloze programma s beschikbaar om websites te maken. In de titels Basisgids Websites maken met WordPress en Websites maken met WordPress voor senioren wordt

Nadere informatie

PDF XCHANGE EDITOR Waarom PDF XHCANGE Editor?

PDF XCHANGE EDITOR Waarom PDF XHCANGE Editor? PDF XCHANGE EDITOR PDF XHCANGE editor is een programma om PDF bestanden te lezen en te bewerken. Deze handleiding is geschreven voor versie 5.5 van PDF XCHANGE editor. Als je een andere versie gebruikt

Nadere informatie

Studio Visual Steps Een formulier maken

Studio Visual Steps Een formulier maken Studio Visual Steps Een formulier maken Aanvullend PDF-bestand bij het boek Websites bouwen met Web Easy Een formulier maken 2 Een formulier maken Een bijzonder onderdeel van een website is het formulier.

Nadere informatie

Handleiding theocms2 K.U.Leuven - Faculteit Godgeleerdheid Stijn Van Baekel 1/19. - HANDLEIDING CMS2 - http://theo.kuleuven.be/

Handleiding theocms2 K.U.Leuven - Faculteit Godgeleerdheid Stijn Van Baekel 1/19. - HANDLEIDING CMS2 - http://theo.kuleuven.be/ Stijn Van Baekel 1/19 - HANDLEIDING CMS2 - http://theo.kuleuven.be/ laatste aanpassing: 08/10/2008 Stijn Van Baekel 2/19 Index Index... 2 Inleiding... 3 1. Tonen van pagina s... 4 2. Beheer van pagina

Nadere informatie