Natuur en zorg. Groeninclusieve ziekenhuizen als nieuw verdienmodel voor natuur

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Natuur en zorg. Groeninclusieve ziekenhuizen als nieuw verdienmodel voor natuur"

Transcriptie

1 Natuur en zorg Groeninclusieve ziekenhuizen als nieuw verdienmodel voor natuur

2 INHOUD Samenvatting Samenvatting hoofdstuk 1 Inleiding hoofdstuk 2 Aanleiding en onderzoeksopzet hoofdstuk 3 Resultaten verkenning hoofdstuk 4 vijf voorbeelden uit de praktijk hoofdstuk 5 Instrumentenkoffer hoofdstuk 6 Conclusies en discussie Bijlage Kan de gezondheidswinst van natuur ook ten goede komen aan de ontwikkeling en beheer van die natuur? Nationaal Groenfonds onderzoekt in dit rapport de mogelijkheden om natuur en zorg te koppelen, toegespitst op de ziekenhuisbranche. Aangezien twee op de drie ziekenhuizen bouwplannen hebben, liggen er goede kansen voor de aanleg en beheer van nieuw groen direct rond de ziekenhuizen. Uitvoering kan plaatsvinden door natuurbeheerders. Uit de verkenning komen vijf praktijkvoorbeelden naar voren waaruit blijkt dat ziekenhuizen inderdaad ambities hebben om de groene kwaliteit van de directe omgeving te verbeteren en daar ook in willen investeren. Met behulp van de aangedragen financierings arrangementen kunnen deze ambities ook gerealiseerd worden. Samenwerking tussen ziekenhuizen en natuurbeheerders heeft de volgende voordelen: Voor ziekenhuizen: Lagere kosten Ontzorging Professioneel beheer Voor natuurbeheerders: Private geldstroom Zichtbaarheid en draagvlak Entree naar nieuwe doelgroepen Voor overheid en samenleving: Meer natuur Meer maatschappelijk draagvlak voor natuur Zichtbare koppeling tussen natuur en zorg Indien de aangedragen praktijkvoorbeelden zouden worden uitgevoerd, leidt dat tot private financiering van de aanleg en beheer van 20 hectare nieuw groen en de inrichting en beheer van 75 ha bestaande natuur. Dit is een eerste stap. Bij opschaling op landelijk niveau zou er in theorie minstens 100 ha extra groen gerealiseerd kunnen worden, inclusief langjarig beheer. Bovendien leiden de praktijkvoorbeelden tot kennis, ervaring en samenwerkingsverbanden die toepasbaar zijn in de totale zorgmarkt, met een jaarlijkse omvang van 87 miljard euro. Op dit moment is de verbintenis tussen de natuuren zorgsector nog niet vanzelfsprekend, ondanks de wederzijdse interesse. Overheden kunnen faciliteren door partijen als ziekenhuizen en natuurbeheerders bij elkaar te brengen, planologische kaders te stellen, lokale initiatieven te ondersteunen en onderzoek te doen naar concepten als healing environments. 3

3 HOOFDSTUK 1 Inleiding Natuur is waardevol. Het heeft niet alleen een waarde op zich, maar creëert ook waarde voor de recreatieve sector, de gezondheidszorg en andere economische sectoren. Toch worden deze opbrengsten nog nauwelijks geïnvesteerd in realisatie en onderhoud van natuur. Aangezien de financiering van natuur met publieke middelen onder druk staat, groeit de belangstelling voor het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen. Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) heeft Nationaal Groenfonds in dat kader gevraagd om kansrijke nieuwe mogelijkheden van private financiering voor natuur in beeld te brengen. Specifiek voor natuur en zorg is in het WerK programma 2013 van het Groenfonds het volgende opgenomen: HOOFDSTUK 2 AANLEIDING EN ONDERZOEKSOPZET De financiering van natuur is in Nederland vooral een zaak van de overheid. Voor ontwikkeling en beheer stellen Rijk en provincies in het Natuurpact van 2013 ruim 400 miljoen euro beschikbaar. Dit is ongeveer twee derde van de totale bijdragen aan natuur (PBL, 2013). Deze verhouding maakt dat de natuur en de natuursector relatief kwetsbaar zijn voor overheidsbezuinigingen. Diverse analyses en adviezen wijzen dan ook op het belang om nieuwe verbindingen te zoeken met maatschappelijke ontwikkelingen op het vlak van onder meer gezondheidszorg, recreatie, water, energie en woon- en vestigingsklimaat (Teeuwisse et al, 2012; Raad voor de Leefomgeving en infrastructuur, 2013). De relatie tussen natuur en gezondheid wordt steeds duidelijker gelegd. Dat vraagt ook om het leggen van (financiële) verbindingen en het ontwikkelen van financieringsarrangementen met rendement voor natuur en zorg. Het Ministerie van EZ vraagt het Groenfonds zich hierop te oriënteren. Voorliggend rapport bevat de resultaten van de verkenning van het Groenfonds naar de mogelijkheden om natuur en zorg te koppelen, toegespitst op de curatieve zorg (ziekenhuizen). Het rapport is bedoeld voor bestuurders en beleidsmakers in de sectoren natuur en gezondheidszorg: ziekenhuis branche, ministeries van EZ en Volks gezondheid, Welzijn en Sport (VWS), natuurbeheerders en het Groenfonds zelf. Het rapport begint met achtergrondinformatie en de onderzoeksopzet (Hoofdstuk 2), gevolgd door de resultaten van de verkenning in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 beschrijft aan de hand van vijf voorbeelden uit de praktijk hoe ziekenhuizen (willen) investeren in hun groene omgeving. Hoofdstuk 5 koppelt daar de financiële instrumenten aan, gevolgd door de conclusies in Hoofdstuk 6. Nationaal Groenfonds wil invulling helpen geven aan deze transitie. Het fonds is in 1994 opgericht door het Ministerie van LNV (nu Economische Zaken) en de provincies. Nationaal Groenfonds is niet alleen financier van het overheidsnatuurbeleid, maar verstrekt ook financieringen aan private partijen en particulieren. In 2013 financiert Nationaal Groenfonds zo n 200 groenprojecten in Nederland, waaronder de aanleg van bossen en natuurgebieden. Een ontwikkeling van de laatste jaren is het introduceren, financieren én uitdragen van nieuwe manieren om natuur en landschap te bekostigen. Duurzame zandwinning, streekrekeningen en het landschap als leverancier van hernieuwbare energie: voorbeelden van innovatieve concepten die Nationaal Groenfonds mede mogelijk heeft gemaakt. Ook de bekostiging van de leerstoel Beleving en waardering van natuur en landschap aan de Rijksuniversiteit Groningen past in de nieuwe visie. Deze leerstoel, waarin het thema natuur en gezondheid centraal staat, wordt ingevuld door dr. Agnes van den Berg. In de visie van Nationaal Groenfonds moeten meekoppel mogelijkheden vooral gezocht worden in majeure economische krachten. De zorgmarkt is hier een goed voorbeeld van. De totale uitgaven aan de zorg bedragen jaarlijks 87 miljard, waarmee de zorg voor 15 % bijdraagt aan de Nederlandse economie (EIB, 2012). In de sector werken ongeveer 1,3 miljoen mensen. Het is de verwachting dat de zorguitgaven de komende decennia verder blijven stijgen als gevolg van demografie, inkomensontwikkeling en innovatie. 4 5

4 Healing Environments Cure (genezing) Nieuwbouw (mln ) Herstel en verbouw (mln ) Totale bouwproductie (mln ) Care (welzijnszorg) Totaal Bron: EIB, 2012 Een studie naar de ontwikkelingen in het zorgvastgoed eind 2012 vormde aanleiding voor Nationaal Groenfonds om de relatie tussen zorgnieuwbouw en groenaanleg nader te onderzoeken. Het Economisch Instituut voor de Bouw schat dat de jaarlijkse bouw productie voor de zorg in 2016 jaarlijks 1,8 miljard euro bedraagt, op lopend tot jaarlijks 3,7 miljard euro in Mede dankzij wetenschappers als Agnes van den Berg en ook Jolanda Maas (VU Medisch Centrum) wordt de laatste jaren steeds meer bekend over de relatie tussen groen en gezondheid. Zo blijkt uit onderzoek dat ziekenhuispatiënten sneller herstellen en dus een kortere verpleegduur nodig hebben indien zij uitzicht hebben op groen. Groen (incl. uitzicht op groen) vormt één van de ontwerpprincipes van healing environments. Een healing environment (HE) is een om geving waar patiënten en medewerkers zich prettiger voelen, met positieve effecten op herstel en werktevredenheid (zie toelichting in kader). De veronderstelling is dat met name in de curesector het aspect healing environment een rol zal spelen bij nieuwbouw. Extra groenaanleg kan hier deel van uitmaken. In dat geval ontstaat er mogelijk een kans om dit groen door natuurbeheerders te laten beheren. Een healing environment is een fysieke omgeving die zich er op richt om het welzijn van patiënten, familie en werknemers te bevorderen en hun stress te verminderen. Het doel hiervan is dat mensen sneller genezen, of dat de fysieke omgeving in ieder geval de situatie van ziek zijn niet vervelender maakt. Minder stress als gevolg van healing environments leidt vervolgens tot minder verdoving en medicijngebruik en tot sneller herstel van patiënten, zo is de gedachte. De focus van healing environments ligt op het gebruik van natuurlijke elementen: natuur, daglicht, frisse lucht en stilte. Agnes van den Berg (2005) heeft onderzoek gedaan naar het effect van deze vier natuurlijke elementen op de (psychologische) gezondheid. Zij vond dat: Er gedegen bewijs is dat het ventileren van frisse lucht in relatie staat tot een verbeterde gezondheid, zowel door patiënten zelf aangegeven als door artsen gediagnosticeerd; Er voldoende bewijs is dat het uitzicht op natuur stress en pijn kan verminderen; Er zwak bewijs is dat de aanwezigheid van planten in zorginstellingen in relatie staat tot het verbeteren van patiënten hun stemming en het verminderen van fysieke klachten; Er zwak en tegenstrijdig bewijs is voor een positief effect van daglicht in gebouwen op onze gezondheid; Er een beetje bewijs is de positieve invloed van stilte in gebouwen op gezondheid; Er een gebrek aan bewijs is voor een eventueel positief effect van healing gardens. Uit het bovenstaande kan geconcludeerd worden dat het effect van (uitzicht op) natuur en frisse lucht op onze gezondheid is aangetoond. In 2013 is nieuw inter nationaal onderzoek gestart naar de vraag welk soort natuur het meeste bijdraagt aan de gezondheid. In Nederland wordt dit onderzoek uitgevoerd door RIVM en VU Medisch Centrum (www.vitalegroenestad.nl). Dit biedt een nieuwe, private inkomstenbron voor beheerders. Vanuit deze gedachte is gekozen voor een verkenning naar de bouwontwikkelingen rond ziekenhuizen. Hiertoe zijn in de periode maart tot en met september 2013 een twintigtal gesprekken gevoerd met personen uit de ziekenhuiswereld, de natuur sector, beleggingsmaatschappijen, het Ministerie van EZ, wetenschappers en adviseurs (zie bijlage 1). Onderdeel van de verkenning was het vinden van kansrijke voorbeelden uit de praktijk. Deze voorbeelden kunnen dienen als vliegwiel en als inspiratiebron voor betrokkenen uit de zorg- en natuursector. Besluitvorming over een eventueel vervolg in de vorm van een pilot vindt plaats in een apart traject; dit rapport kan hierbij als inhoudelijke basis dienen. De volgende aannames zijn daarbij getoetst: 1. Is er inderdaad sprake van een bouwgolf in de zorg, specifiek voor ziekenhuizen? 2. Is het concept healing environment een stimulans voor ziekenhuizen om groeninclusief te bouwen? 3. Kunnen natuurbeheerders een rol spelen bij het beheer van dit ziekenhuisgroen en zo ja, op welke wijze? 6 7

5 HOOFDSTUK 3 Resultaten verkenning In Nederland staan ongeveer 100 ziekenhuizen. Volgens de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) hebben 2 op de 3 ziekenhuizen bouwplannen. Voor het merendeel betreft het plannen op bestaande locaties. In een sterk verstedelijkte omgeving zullen de mogelijkheden voor groeninclusief bouwen dan ook beperkt zijn. Toch kijken ziekenhuizen ook naar nieuwbouwlocaties, onder meer als gevolg van fusies, intensievere samenwerking en ruimtegebrek op de bestaande locatie. Ziekenhuiswereld is in beweging Het tempo van de realisatie van de bouwplannen wordt beïnvloed door verschillende ontwikkelingen. Zo is er een nieuw bekostigingssysteem voor ziekenhuizen, bedoeld om de zorguitgaven te beheersen. Hier loopt nog een landelijke discussie over, waardoor het voor ziekenhuizen lastig is om de inkomsten voor de komende jaren te bepalen. Daarnaast is de financiering van ziekenhuizen een aandachtspunt. Ziekenhuizen krijgen de gebouwen namelijk niet meer van de overheid vergoed en moeten dus zelf private financiering zien te vinden. Het blijkt in de praktijk geen makkelijke opgave om de financiering rond te krijgen. Healing environment geen leidend principe bij investeringsbeslissingen De meeste gesprekspartners zijn bekend met het idee van healing environments. Voor ziekenhuizen is dit concept niet een doorslaggevend argument om groen te integreren in de bouwplannen. Sommigen vinden de bewijslast te mager, anderen hanteren een brede mix van overwegingen om groeninclusief te bouwen. De volgende argumenten zijn genoemd: Bijdrage aan de kwalitatieve uitstraling van het ziekenhuis; Mogelijkheid van een wandelrondje in het groen voor patiënten, bezoekers en/of medewerkers; Betere landschappelijke inpassing; Ambitie om duurzaam te bouwen, groen maakt daar deel van uit; Bijdrage aan draagvlak voor de nieuwbouwplannen van zowel gemeente als omwonenden; Groter onderscheidend vermogen, waardoor de financiering makkelijker wordt. Dit laatste is een interessant signaal, want dit duidt erop dat financiers van ziekenhuizen blijkbaar criteria als groen en duurzaamheid laten meewegen. Ruimte voor nadere invulling groenbeheer, interesse in samenwerking natuurbeheerder Verschillende ziekenhuizen met groene bouwplannen hebben doorgaans vooral aandacht voor de plan- en realiseringsfase. Over het beheer en de financiering hiervan is veelal nog niet uitgebreid nagedacht. Dit biedt kansen voor beheerders, zeker als deze proactief handelen. Tussen ziekenhuizen en natuurbeheerders zijn momenteel weinig contacten, maar er is zeker interesse voor samenwerking. Er moet dan wel een aanleiding zijn of worden gecreëerd, omdat deze partijen elkaar niet vanzelf opzoeken. De plannen zijn veelal nog in een pril stadium. Dit biedt ruimte voor de beheerder om bijvoorbeeld mee te denken over de inrichting (of deze zelfs uit te voeren in opdracht van het ziekenhuis). Ook zijn er varianten denkbaar in de vorm van het beheer van tijdelijke natuur (in afwachting van de definitieve aanvang van de bouwactiviteiten). Natuurbeheerders hebben in hun terreinen soms gebouwen staan waarvoor een nieuwe bestemming wordt gezocht. Een betere samenwerking tussen natuurbeheerders en zorgverleners kan resulteren in een nieuwe functie voor deze gebouwen. Op een aantal locaties zijn al succesvolle voorbeelden in de vorm van zorgboerderijen. Samenwerking tussen ziekenhuizen en natuurbeheerders heeft diverse voordelen. Voor ziekenhuizen gaat het om kostenbesparingen, ontzorging en een professioneel beheerde groene omgeving. Natuurbeheerders kunnen nieuwe doelgroepen aan zich binden, met mogelijkheden voor (financieel) draagvlak. Maatschappelijk leidt deze ontwikkeling tot meer groen en tot de gewenste verbinding tussen natuur en gezondheid. Gewenste rol overheid: randvoorwaarden scheppen, stimuleren en kennis delen Ziekenhuizen met plannen in een bestaande groene en/of bebouwde omgeving hebben te maken met belanghebbenden zoals omwonenden. Ook zal er intensief moeten worden afgestemd met de gemeente in verband met te doorlopen bestemmingsplan- en vergunningsprocedures. De rol van de gemeente is hierin die van een regisseur, die de kaders en randvoorwaarden aangeeft van de mogelijke ruimtelijke ontwikkeling. De provincie kan hierbij een stimulerende rol spelen, bijvoorbeeld door aansluitingen met grotere groenstructuren te bevorderen. Het Rijk tenslotte kan koplopers in de branche ondersteunen door het geven van landelijke bekendheid, het financieel ondersteunen van innovatieve pilots en het stimuleren van nader onderzoek naar groenbevorderende concepten zoals healing environment. Veel interesse in toegevoegde waarde Nationaal Groenfonds Zelfs voor ziekenhuizen met vergevorderde groenplannen en een vastgesteld bestemmingsplan is het lastig de financiering rond te krijgen. Vandaar dat er veel belangstelling is voor de mogelijke rol die Nationaal Groenfonds kan spelen in de financiering. Elementen die daarbij meewegen zijn: Cofinanciering van groengerelateerde planonderdelen tegen aantrekkelijke voorwaarden; Relatief langere looptijd van Groenfonds-leningen; Deelname Nationaal Groenfonds wordt gezien als een soort kwaliteitskeurmerk; dit opent mogelijk deuren naar andere partijen; Brede netwerk van Nationaal Groenfonds, onder andere naar het Ministerie van EZ. 8 9

6 HOOFDSTUK 4 Vijf voorbeelden uit de praktijk Uit de verkenning zijn vijf voorbeelden naar voren gekomen van ziekenhuizen met bouwplannen. Deze plannen variëren van mogelijke interesse om een extra kavel (aansluitend aan het te bouwen ziekenhuis) groen in te richten tot aan uitgewerkte plannen voor inrichting en beheer van het groen, inclusief een getekende overeenkomst met de natuur beheerder. De praktijk-voorbeelden zijn verspreid over de provincies Noord-Holland, Utrecht, Zeeland en Gelderland. Indien uitgevoerd zou dit leiden tot private financiering van de aanleg en beheer van 20 hectare nieuw groen en het inrichting en beheer van 75 ha bestaande natuur. De bestaande natuur maakt deel uit van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). De praktijkvoorbeelden worden hieronder beschreven. Medisch Centrum Alkmaar (MCA) Omschrijving Aan de rand van de gemeente Heerhugowaard komt een nieuw ziekenhuis met een omringend park. Op een oppervlakte van ca. 10 ha komt een park met een landschappelijke inrichting (strokenlandschap in veenweiden, met bloemrijke graslanden, sloten, knotbomenrijen en bosjes, ontsloten door een wandelpadennetwerk). De definitieve beslissing over het project wordt eind 2013 verwacht. De grond zal dan in eigendom worden overgedragen van de gemeente naar het MCA; de grond is al wel bouwrijp gemaakt. In een latere fase is extra bebouwing voorzien. Of hier invulling aan wordt gegeven is afhankelijk van de marktomstandigheden. In de tussentijd wordt dit deel ingericht en beheerd als tijdelijke natuur. Inrichting van het park is al meegenomen in de bouwbegroting; beheerkosten zijn nog niet begroot. Het beheer zal vanuit de exploitatie van het ziekenhuis moeten worden betaald. Groene opgave In principe zijn aankoop en inrichting al in het projectbudget voor de nieuwbouw opgenomen en hoeft alleen het beheer nog geregeld te worden. Optimalisatie is echter mogelijk indien aankoop, inrichting en beheer via een aparte, groene financiering geregeld wordt. Voor de uitvoering van het beheer (en mogelijk de inrichting) kan een externe partij worden aangezocht, zoals bijvoorbeeld Landschap Noord-Holland. Zorgpark Monnikenberg Omschrijving Het zorgpark Monnikenberg is gepland in de gemeente Hilversum, grenzend aan bestaand natuurgebied (EHS). Het zorgpark bestaat uit zorgfaciliteiten en wonen in het groen. Zorgaanbieders Merem en Tergooi Ziekenhuizen zijn initiatiefnemers. Met beheerder Goois Natuurreservaat zijn afspraken gemaakt over de inrichting van 75 ha natuur (met een bijbehorende investering van 2 miljoen euro) én over een bijdrage in het beheer van het natuurgebied, voor een periode van 100 jaar. Bovendien wordt via grondruil de EHS met twee ha uitgebreid. Naast het groen hebben de initiatiefnemers de ambitie om een duurzaam, energieneutraal concept neer te zetten en om volgens de principes van healing environment te werken. Voor dit laatste wordt een aparte barometer ontwikkeld. Groene opgave De groeninvesteringen betreffen met name de 2 miljoen inrichting en het jaarlijkse beheer. Grondaankoop is niet aan de orde. Overige relevante investeringen betreffen vooral duurzaamheid (energie) en healing environment. Admiraal De Ruyter Ziekenhuizen Middelburg Omschrijving Aan de zuidrand van Middelburg wil Admiraal de Ruyter Ziekenhuizen (ADRZ) een nieuw ziekenhuis bouwen. Hiervoor is een optie genomen op een kavel van ca. 5 ha (akkerland). Direct grenzend hieraan ligt een even grote kavel, welke interessant kan zijn om in te richten als park. Het idee is dat bezoekers, patiënten en anderen een ommetje kunnen maken in het park. Eerste voorwaarde is medewerking van de gemeenten (gem. Middelburg is eigenaar, maar de grond is gelegen binnen de gemeentegrens van Vlissingen). Groene opgave ADRZ zit nog in de oriëntatiefase. Relevante kosten zijn aankoop, inrichting en beheer van de aangrenzende kavel. Prinses Maxima Centrum Omschrijving Het universiteitscomplex van de Universiteit Utrecht en landgoed Oostbroek (beheerd door het Utrechts Landschap) zijn gescheiden door een weiland van ca. 5 ha. Er zijn plannen om hier het Prinses Maxima Centrum voor Kinderoncologie (PMC) te bouwen, bedoeld om kinderen met kanker te behandelen en om onderzoek te doen. Een deel van het weiland zou dan bebouwd moeten worden. Voor het Utrechts Landschap is dit bespreekbaar, mits de rest van het weiland definitief wordt veiliggesteld als groene buffer en wordt ingericht als aantrekkelijk uitloopgebied richting het landgoed. Groene opgave De kosten betreffen de aankoop, inrichting en het beheer van het resterende weiland (3 ha). Het eigendom is in handen van de Universiteit Utrecht. Het Utrechts Landschap is bereid om het uitloopgebied (tegen een vergoeding) in te richten en te beheren. De inzet van de natuurorganisatie is om het gebied dan ook in eigendom te verkrijgen. Rijnstate Arnhem Omschrijving Ziekenhuis Rijnstate in Arnhem ligt tegen een gemeentelijk sportpark aan, dat op zijn beurt weer grenst aan natuurgebied Zypendaal van het Geldersch Landschap. Het sportpark is vrij extensief en heeft een coulissenkarakter (grasvelden omzoomd door oude bomenlanen). Er zijn plannen om het ziekenhuis te renoveren, waarbij er een groene loper wordt gerealiseerd tussen het ziekenhuis en het sportpark. Deze groene loper vergroot de openbare toegankelijkheid van het tot nog toe vrij besloten sportpark. De kinderopvang (kinderen van ziekenhuispersoneel) wordt verplaatst naar een clubgebouw in het sportpark. Groene opgave De inrichting van de groene loper wordt eind 2013 aanbesteed. Verdere opschaling is denkbaar door het betrekken van het Geldersch Landschap bij de plannen. Denkbaar is bijvoorbeeld het verzorgen van natuurexcursies of activiteiten voor de kinderopvang

7 HOOFDSTUK 5 Instrumentenkoffer Op basis van de praktijkvoorbeelden zoals beschreven in hoofdstuk 4 is binnen het Groenfonds nagedacht over mogelijke financierings constructies. Hieronder zijn vijf verschillende mogelijkheden beschreven. Gemeenschappelijk kenmerk is dat het bij alle opties om privaat geld gaat en dat er sprake is van een duurzame relatie tussen ziekenhuis en beheerder. Bovendien leidt de bredere kring van actoren tot een grotere betrokkenheid bij natuur. Ziekenhuis grondeigenaar, lening Nationaal Groenfonds Wat is het: Het ziekenhuis realiseert een park in de directe omgeving (van het ziekenhuis). De aankoop en inrichting van de grond wordt gefinancierd met een laagrentende lening van het Groenfonds, onder voorwaarde van een duurzaam beheer. De financieringsovereenkomst met het Groenfonds heeft een looptijd van bv. 15 jaar, waarbij maatwerk mogelijk is in rentepercentage, aflossingsschema en aflossingstermijn. Het ziekenhuis gaat daarnaast een langjarige overeenkomst aan voor het beheer (bv jaar) met een terreinbeheerder. Voordelen: Voor het ziekenhuis: Minder personele inzet voor aanbesteding, contractbeheer (t.o.v. hoveniersbedrijf); Beheerkosten per hectare zijn lager, onder meer door schaalvoordelen natuurbeheerder (t.o.v. hoveniersbedrijf); Bijdrage aan promotie/publiciteit; Kwalitatief goed beheer door certicifering en intrinsieke motivatie terreinbeheerder; Lagere financieringskosten door relatief lage rente; Aantrekkelijke leningsvoorwaarden; Meer ruimte voor andere investeringen als gevolg van gunstige groene financiering; Mogelijkheden voor cofinanciering van andere banken vanwege netwerk Nationaal Groenfonds. Voor de terreinbeheerder: Zichtbaarheid van de organisatie; Vergroot draagvlak en goodwill; Mogelijkheden voor nieuwe doelgroepen. Terreinbeheerder eigenaar, lening Nationaal Groenfonds Wat is het: De terreinbeheerder realiseert een park in de directe omgeving (van het ziekenhuis). De aankoop en inrichting van de grond wordt gefinancierd met een laagrentende lening van het Groenfonds. De financieringsovereenkomst met het Groenfonds heeft een looptijd van bv. 15 jaar, waarbij maatwerk mogelijk is in rentepercentage, aflossingsschema en aflossingstermijn. De terreinbeheerder gaat daarnaast een langjarige overeenkomst aan voor het beheer (bv jaar) met het ziekenhuis. De aflossings- en rentekosten van de terreinbeheerder worden in de beheervergoeding aan het ziekenhuis doorberekend. Voordelen: Voor het ziekenhuis: Minder personele inzet voor aanbesteding, contractbeheer (t.o.v. hoveniersbedrijf ); Beheerkosten per hectare zijn lager, onder meer door schaalvoordelen natuurbeheerder (t.o.v. hoveniersbedrijf); Bijdrage aan promotie/publiciteit; Kwalitatief goed beheer door intrinsieke motivatie terreinbeheerder; Het natuurbeheer van terreinbeheerders is veelal gecertificeerd; Terreinbeheerders zijn toegerust op fondsenwerving (CBF-keur, ANBI-status); Geen grond- en financieringsrisico s. Meer ruimte voor andere investeringen als gevolg van gunstige groene financiering. Voor de terreinbeheerder: Zichtbaarheid van de organisatie; Vergroot draagvlak en goodwill; Mogelijkheden voor nieuwe doelgroepen; Zekerheid over de duurzaamheid van het groen. Wanneer toepassen: Indien er geen verdere uitbreidingen gewenst zijn (het ziekenhuispark als buffer in een grotere groenstructuur), dan kan het de voorkeur hebben dat de grond in eigendom komt van een terreinbeheerder. Dit biedt een extra waarborg voor het behoud van het groen. Via een beheerovereenkomst met het ziekenhuis wordt het beheer en onderhoud voor langere tijd geregeld. Wanneer toepassen: Dit model is toepasbaar indien het ziekenhuis op langere termijn uitbreidingsplannen heeft. Als eigenaar van de grond kan het ziekenhuis, na afloop van de financierings- en beheertermijn, desgewenst de uitbreiding realiseren

8 Stichting Zorgpark In dit model wordt het eigendom en beheer van het park ondergebracht in een aparte stichting. In het bestuur van de stichting nemen vertegenwoordigers van zowel het ziekenhuis als de beheerder op een gelijkwaardige wijze deel. Het bestuur en/of de adviescommissie kan worden uitgebreid met lokale belanghebbenden en gebruikers. Voordelen (aanvullend op 1 en 2): meer betrokkenheid van andere belanghebbenden zoals gemeente, omwonenden etc.; aansprekend voor vrijwilligers; mogelijkheden voor lokale fondsenwerving; vergroting lokaal draagvlak. Wanneer toepassen: Indien verwacht wordt dat het zorgpark ook gebruikt gaat worden door omwonenden en andere gebruikersgroepen, kan het interessant zijn een aparte stichting op te richten. Via de stichting kan een laagdrempelige betrokkenheid van de omgeving en de gemeentelijke overheid worden georganiseerd. Het bredere platform biedt vervolgens de basis voor overleg over cofinanciering en fondsenwerving. Voordelen voor beleggers/specialisten: Geen overdrachtsbelasting bij grondaankoop; Geen vermogensrendementsheffing; Vrijstelling erfbelasting; Geen OZB op de grond; Veilige investering; Rendement door fiscaal voordeel en de beheer vergoeding 1 ; Invulling maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Voor het ziekenhuis: Versterkt de band tussen de specialisten met het ziekenhuis; Aantrekkelijke secundaire arbeidsvoorwaarde voor specialisten; Invulling MVO. Wanneer toepassen: Het park dient te voldoen aan de fiscale voorwaarden (o.a. minimale omvang van 5 ha). De verwachting is dat ziekenhuizen die grenzen aan bestaande natuur het meest eenvoudig kunnen voldoen aan deze voorwaarden. De optie NSW BV is interessant voor ziekenhuizen die hun aantrekkelijkheid als werkgever nog verder willen vergroten. Nieuwe landgoederen (Natuurschoonwet) Wat is het: De Natuurschoonwet (NSW) geeft fiscale voordelen aan eigenaren van landgoederen. Dit kunnen ook nieuwe landgoederen zijn. Het landgoed moet minimaal 5 ha groot zijn, voor minstens één derde uit natuur of bos bestaan, opengesteld zijn en minimaal 25 jaar in stand worden gehouden. Een ziekenhuispark zou hier prima aan kunnen voldoen. Het eigendom komt dan in een aparte BV: de NSW BV. Hier kunnen bijvoorbeeld ziekenhuisspecialisten aandelen in nemen. Het geld dat op die manier wordt ingelegd kan worden benut voor bijvoorbeeld aankoop en inrichting van het ziekenhuispark of andere groene investeringen. Het ziekenhuis betaalt de NSW BV een beheervergoeding voor het gebruik van het park. Voor de continuïteit van het beheer kan het gewenst zijn de positie van de terreinbeheerder te verankeren binnen de NSW BV. Dit kan mogelijk door het toekennen van een gouden aandeel aan de terreinbeheerder. Bij de verdere uitwerking van de NSW BV moeten de juridische aspecten nader in beeld worden gebracht. Zo moet het bijvoorbeeld voor de fiscus duidelijk zijn dat het hier niet om een commerciële activiteit gaat. Agrarisch natuurbeheer Indien landbouwgrond wordt aangekocht ten behoeve van nieuwbouw van een ziekenhuis, zijn er mogelijkheden om de aangrenzende agrariër het beheer van de groene omgeving te laten uitvoeren. Dit hangt mede af van de gewenste inrichting. Een inrichting met een open landschap, bijvoorbeeld bloemrijk grasland en landschapselementen als knotbomen of heggen, is goed inpasbaar in de agrarische bedrijfsvoering. De agrariër kan, behalve uitvoering van het beheer, ook extra diensten leveren zoals dieren voederen 2 en het aanbieden van bed & breakfast voor familie van patiënten. Ook de verkoop van streekproducten behoort tot de mogelijkheden. Voordelen Voor het ziekenhuis: Goed beheerd landschap in directe omgeving ziekenhuis; Besparing aankoopkosten (indien niet alle grond wordt aangekocht voor groen). Voor de agrariër: Verbreding van de agrarische onderneming ; Eenmalige opbrengsten grondverkoop worden geïnvesteerd in aangepaste bedrijfsvoering (geen noodzaak tot verplaatsing). Wanneer toepassen: Indien er gebouwd wordt op/aan landbouwgrond, er een wens ligt voor een landschappelijke inrichting van de groene omgeving (geen park) en er interesse is van een naastgelegen agrariër. 1 Deze beheervergoeding is bedoeld om de beheerkosten te dekken, met eventueel een bescheiden opslag Voor zover verenigbaar met hygiënevoorschriften

9 HOOFDSTUK 6 Conclusies en discussie De voorspelde (nieuw)bouwontwikkelingen bij zieken huizen blijken zich inderdaad voor te doen: twee op de drie ziekenhuizen hebben bouwplannen. Uit de gesprekken blijkt dat ziekenhuizen ambities hebben om de groene kwaliteit van de directe omgeving te verbeteren en daar ook in willen investeren. De motieven van ziekenhuizen om groeninclusief te bouwen zijn niet primair ingegeven vanuit het concept van healing environment, maar zijn uiteenlopend van aard. Genoemde argumenten zijn: Bijdrage aan de kwalitatieve uitstraling van het ziekenhuis; Mogelijkheid van een wandelrondje in het groen voor patiënten, bezoekers en/of medewerkers; Betere landschappelijke inpassing; Ambitie om duurzaam te bouwen, groen maakt daar deel van uit; Bijdrage aan draagvlak voor de nieuwbouw plannen van zowel gemeente als omwonenden; Groter onderscheidend vermogen, waardoor de financiering makkelijker wordt. Uit de verkenning zijn vijf praktijkvoorbeelden naar voren gekomen. Indien uitgevoerd zouden deze leiden tot private financiering van de aanleg en beheer van 20 hectare nieuw groen en de inrichting en beheer van 75 ha bestaande natuur (onderdeel van de EHS). Bij opschaling op landelijk niveau zou er in theorie minstens 100 ha extra groen gerealiseerd kunnen worden 3. Het praktijkvoorbeeld Monnikenberg laat zien dat de private bijdrage aan bestaande natuur in potentie groot kan zijn. Belangrijk is in ieder geval de constatering dat zorgaanbieders bereid zijn om als private partij te investeren in natuur. Gelet op de omvang van de zorgmarkt (jaarlijks 87 miljard) is hier landelijk gezien sprake van een forse (en groeiende) economische potentie. Overheden kunnen de verbintenis tussen natuur en zorg helpen faciliteren. Voor gemeenten is het bestemmingsplan een belangrijk instrument om de lokale belangenafweging in goede banen te leiden. De provincie kan een stimulerende rol spelen, bijvoorbeeld door aansluitingen met grotere groenstructuren te bevorderen. Het Rijk tenslotte kan lopende bottom-up initiatieven ondersteunen door: Het geven van landelijke bekendheid; Het financieel ondersteunen van innovatieve pilots; Het bij elkaar brengen van partijen uit de natuur- en zorgsector; Het stimuleren van onderzoek naar groenbe vorderende concepten zoals healing environment. Voor de financiering van de groenaanleg zijn verschillende arrangementen denkbaar, zoals beschreven in dit rapport. Van deze arrangementen staan de leningen het dichtst bij de bestaande praktijk en is de optie van een NSW BV het meest innovatief. Gemeenschappelijke kenmerken zijn de inzet van privaat geld en een duurzame relatie tussen het ziekenhuis en de beheerder. Bij de ziekenhuizen is er veel belangstelling voor de mogelijke rol van het Nationaal Groenfonds bij de financiering van de groenaanleg. Aantrekkelijke leningsvoorwaarden, het keurmerk-karakter en het netwerk van Nationaal Groenfonds spelen daarbij een rol. Het Groenfonds kan ook adviseren in het implementeren van nieuwe financieringsarrangementen. De zorg biedt voor natuurbeheerders nieuwe mogelijkheden om inkomsten te genereren en daarmee minder afhankelijk te worden van subsidies. Bovendien worden nieuwe doelgroepen bereikt en zijn er kansen om natuur verder te verankeren aan het thema gezondheid. Tussen ziekenhuizen en natuurbeheerders zijn momenteel weinig contacten, maar er is zeker interesse voor samenwerking. Er moet dan wel een aanleiding zijn of worden gecreëerd, omdat deze partijen elkaar niet vanzelf opzoeken. 3 Van de in totaal 100 ziekenhuizen in Nederland ligt het merendeel in stedelijk gebied met weinig uitbreidingsruimte voor groen. De totale schatting van 100 ha is gebaseerd op de aanname dat 1 op de vier ziekenhuizen deze ruimte wel heeft en hierbij gemiddeld 4 ha groen wordt gerealiseerd.

10 BIJLAGE 1: geïnterviewde instellingen Admiraal de Ruyter Ziekenhuis, Vlissingen Bam Utiliteitsbouw, Bunnik Eelerwoude, Goor Gemeente Den Haag Gemeente Heerhugowaard HEVO, Den Bosch Landschap Noord-Holland, Castricum Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen, Utrecht Medisch Centrum Alkmaar, Alkmaar Merem Behandelcentra, Hilversum Syntrus Achmea, Amsterdam Tergooi Ziekenhuizen, Hilversum Utrechts Landschap, De Bilt Vereniging Natuurmonumenten, s-graveland Vitaal Zorgvast, Bunnik VU Medisch Centrum, Amsterdam Waterleidingbedrijf Dunea, Den Haag Ziekenhuis Rijnstate, Arnhem BIJLAGE 2: Geraadpleegde literatuur Berg, A.E. van den & Winsum-Westra, M. van (2006). Ontwerpen met groen voor gezondheid: richtlijnen voor de toepassing van groen in healing environments. Alterra, Wageningen. Economisch Instituut voor de Bouw (2012). Bouwen voor de zorg. Amsterdam. Ministerie van Economische Zaken (2013). Natuurpact ontwikkeling en beheer van natuur in Nederland. Nationaal Groenfonds. Werkprogramma Hoevelaken Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (2013). Onbeperkt houdbaar: naar een robuust natuurbeleid. Den Haag. Teeuwisse, J. (2012). De toekomst van de natuur sector: vier korte analyses over de mogelijkheden en onmogelijkheden van de natuursector in Nederland. Colofon Uitgave: November 2013, Nationaal Groenfonds Onderzoek en tekst met: Jan de Jong, in opdracht van Nationaal Groenfonds Ontwerp en fotografie: Frissewind, profs in communicatie en design, Amsterdam Drukkerij: Rijser grafische communicatie, Amsterdam

11 Uitgave: NoveMBER 2013, Nationaal Groenfonds Postbus DA Hoevelaken Westerdorpsstraat AZ Hoevelaken Telefoon nationaalgroenfonds.nl Natuur en zorg Groeninclusieve ziekenhuizen als nieuw verdienmodel voor natuur

Subsidievrije natuur in Nederland:

Subsidievrije natuur in Nederland: Subsidievrije natuur in Nederland: op naar 200.000 ha! Urgentie Uit diverse onderzoeken van onder andere het Planbureau voor de Leefomgeving blijkt dat we er in Nederland onvoldoende in slagen de achteruitgang

Nadere informatie

Ruimte voor Limburg. Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans

Ruimte voor Limburg. Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans Ruimte voor Limburg Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans Colofon Uitgave: Provincie Limburg Postbus 5700 6202 MA Maastricht Tel.: +31 (0)43 389 99 99 Fax: +31 (0)43 361 80 99 E-mail: postbus@prvlimburg.nl

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Onderwerp : uitvoeringsprogramma Groen Blauwe Diensten

Raadsvoorstel. Onderwerp : uitvoeringsprogramma Groen Blauwe Diensten Raadsvoorstel Vergadering: : 28 april 2008 Agendanummer : 7 Opiniërende vergadering : 14 april 2008 Portefeuillehouder : L.C.J. Lijmbach Onderwerp : uitvoeringsprogramma Groen Blauwe Diensten Aan de raad,

Nadere informatie

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 Registratienummer DSB 2016.297 RIS294705 Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 De wereld om ons heen is in beweging en ook onze stad verandert. Den Haag is echter nog steeds

Nadere informatie

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007 K a n s e n voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t Onderzoeksrapport Mei 2007 Opdrachtgever: Uitvoerenden: In samenwerking met: Provincie Noord-Brabant Brabants Landschap Brabants Particulier

Nadere informatie

SPELREGELS EHS. Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies. Ministeries van LNV en VROM en de provincies

SPELREGELS EHS. Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies. Ministeries van LNV en VROM en de provincies SPELREGELS EHS Spelregels voor ruimtelijke ontwikkelingen in de EHS Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies Ministeries van LNV en VROM en de provincies 2 De Ecologische Hoofdstructuur, ook

Nadere informatie

PAL-lunchlezing. Groene verdienmodellen. 25 oktober 2013 Pieter Baars

PAL-lunchlezing. Groene verdienmodellen. 25 oktober 2013 Pieter Baars PAL-lunchlezing Groene verdienmodellen 25 oktober 2013 Pieter Baars Verdienenaangroen Groene verdienmodellen Hoe groenprojecten te financieren? Wat is de rol van ondernemers, overheden en maatschappelijke

Nadere informatie

Duurzaam zorgvastgoed

Duurzaam zorgvastgoed Duurzaam zorgvastgoed Jessica Roelofs Duurzaam zorgvastgoed Wat is duurzaam vastgoed? Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige

Nadere informatie

Productspecifieke kenmerken

Productspecifieke kenmerken Productspecifieke kenmerken Nationaal Groenfonds Annuïteitenlening De Nationaal Groenfonds Annuïteitenlening is een lening, waarmee u de aankoop, ontwikkeling of het herstel van uw natuurproject kan financieren.

Nadere informatie

Zaaknummer: 1395048 Agendanummer: Datum raadsvergadering: 11-05-2015 De Gemeenteraad Verzenddatum: Voorbereidingskrediet Jeugdspeelpark

Zaaknummer: 1395048 Agendanummer: Datum raadsvergadering: 11-05-2015 De Gemeenteraad Verzenddatum: Voorbereidingskrediet Jeugdspeelpark Zaaknummer: 1395048 Agendanummer: Datum raadsvergadering: 11-05-2015 Aan: De Gemeenteraad Verzenddatum: Betreft: Voorbereidingskrediet Jeugdspeelpark Inleiding In het kader van het coalitieprogramma van

Nadere informatie

Productspecifieke kenmerken. voor particuliere en zakelijke klanten

Productspecifieke kenmerken. voor particuliere en zakelijke klanten Productspecifieke kenmerken Nationaal Groenfonds Annuïteitenlening De Nationaal Groenfonds Annuïteitenlening is een lening, waarmee u de aankoop, ontwikkeling of het herstel van uw natuurproject kan financieren.

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Grondeigenaren die bijdragen aan een mooi landschap Een bedrijfslandschapsplan in de praktijk Nieuw wandelpad vormt ingang Duurzaamheidsvallei, Moerenburg- Opening Duurzaamheidsvallei

Nadere informatie

het arrangement voor sportinstellingen

het arrangement voor sportinstellingen het arrangement voor sportinstellingen Altijd maatwerk Veel kennis en ervaring Snel en persoonlijk zaken doen Bij een financiering maken we afspraken die naadloos aansluiten bij uw sportinstelling. samenwerking

Nadere informatie

J^ J. provmcie ~^^^ groningen

J^ J. provmcie ~^^^ groningen J^ J. provmcie ~^^^ groningen 13 maart 2012 Corr.nr. 2012-11.623, LGW Nummer 6/2012 Zaaknr. 385833 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten over deelname aan RaboStreekrekeningen en de

Nadere informatie

Duurzaam Iepenbeheer

Duurzaam Iepenbeheer Duurzaam Iepenbeheer Een bestuurlijke samenwerkingsvorm ten behoeve van het behoud van waardevolle natuur en landschapselementen Door: Ruud Mantingh, DLV Groen & Ruimte bv Lezing ten behoeve van studiedag

Nadere informatie

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl gemeente Langedijk Urhahn Urban Design Tav. de heer S. Feenstra Laagte Kadijk 153 1O18ZD AMSTERDAM Datum 17 maart 2015 B P/PEZ/SA Afdeling/team Uw brief/nummer Inlichtingen bi1 Onderwerp Bijiage(r) De

Nadere informatie

Duurzame zorgomgevingen

Duurzame zorgomgevingen Duurzame zorgomgevingen Healing Environments in woonzorggebouwen drs. ing. Bert Krikke Een healing environment is een omgeving die het welzijn, welbevinden en ziekteherstel bevordert Traditionele kenmerken:

Nadere informatie

Projectplan Inrichtingsvisie Anna s Hoeve Versie 11 april 2014, definitief

Projectplan Inrichtingsvisie Anna s Hoeve Versie 11 april 2014, definitief Projectplan Inrichtingsvisie Anna s Hoeve Versie 11 april 2014, definitief 1. Doel van het projectplan In het voorliggende projectplan Inrichtingsvisie Anna s Hoeve worden het doel, de kaders, de scope

Nadere informatie

2004-100. Verplaatsing agrarische bedrijven

2004-100. Verplaatsing agrarische bedrijven 2004-100 Verplaatsing agrarische bedrijven Voorgestelde behandeling: - Statencommissie Milieu, Water en Groen op 12 januari 2004 - provinciale staten op 4 februari 2004 - fatale beslisdatum: n.v.t. Voorgestelde

Nadere informatie

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Bestuurlijke begeleidingsgroep Visie Amstelland Aantal bijlagen:

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist.

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Ten behoeve van de stroomlijning van het vooroverleg over: - voorontwerpbestemmingsplannen

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Natuurbegraven als economische drager voor natuur en landschap 29 mei 2013

Natuurbegraven als economische drager voor natuur en landschap 29 mei 2013 Natuurbegraven als economische drager voor natuur en landschap 29 mei 2013 Aan de deelnemers van de bijeenkomst is gevraagd aan te geven wat de gewenste rol is van de publieke partijen (Rijk, Provincie

Nadere informatie

Het Bosschap voor bos en natuur

Het Bosschap voor bos en natuur Het Bosschap voor bos en natuur Ir. G.J.P. Jansen secretaris www.bosschap.nl Kerngegevens Bosschap Opgericht in 1954 Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie Verplichte registratie voor bos- en natuurbedrijven:

Nadere informatie

Alternatieve locaties Hoeksche

Alternatieve locaties Hoeksche Alternatieve locaties Hoeksche Waard Nieuw Reijerwaard / Westelijke Dordtse Oever Nota Ruimte budget 25 miljoen euro (11 miljoen euro voor Nieuw Reijerwaard en 14 miljoen euro voor Westelijke Dordtse Oever)

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

Provinciale Staten VOORBLAD

Provinciale Staten VOORBLAD Provinciale Staten VOORBLAD Onderwerp SIS-nummer Agendering (advies griffie) Behandelwijze Overlegpunten/ beslispunten Context Agendaverzoek GS: Gelders Provinciaal Ambitie Statement leren voor Duurzame

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

VERSLAG HaskoningDHV Nederland B.V. : Ontwerpatelier Windenergielocaties Regio FoodValley Datum vergadering : 29 mei 2013

VERSLAG HaskoningDHV Nederland B.V. : Ontwerpatelier Windenergielocaties Regio FoodValley Datum vergadering : 29 mei 2013 VERSLAG HaskoningDHV Nederland B.V. Vergadering : Ontwerpatelier Windenergielocaties Regio FoodValley Datum vergadering : 29 mei 2013 Plaats : Harderwijk Opdrachtgever : Provincie Gelderland Project :

Nadere informatie

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Vastgoed & Financiering Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Bouwen zonder geld Veel maatschappelijke organisaties hebben te maken met verouderde huisvesting en te hoge exploitatiekosten.

Nadere informatie

Rol PBL in het natuurbeleid Netwerk Land en Water. Petra van Egmond 21 maart 2014

Rol PBL in het natuurbeleid Netwerk Land en Water. Petra van Egmond 21 maart 2014 Rol PBL in het natuurbeleid Netwerk Land en Water Petra van Egmond 21 maart 2014 Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) Het PBL draagt bij aan de kwaliteit van de politiek-bestuurlijke afweging door het

Nadere informatie

5. Typologieën voor bebouwing

5. Typologieën voor bebouwing 5. Typologieën voor bebouwing Met de eerder genoemde landschappelijke nrichting als basis is tijdens workshops gediscussieerd over geschikte vormen van bebouwing in het gebied. Belangrijke conclusie daarin

Nadere informatie

Samen zorgen voor de toekomst van mooi Gelderland. Meerjarenvisie Geldersch Landschap & Kasteelen 2016-2025

Samen zorgen voor de toekomst van mooi Gelderland. Meerjarenvisie Geldersch Landschap & Kasteelen 2016-2025 Samen zorgen voor de toekomst van mooi Gelderland Meerjarenvisie Geldersch Landschap & Kasteelen 2016-2025 650 gebouwen 35 kastelen, landhuizen, kasteelruïnes ruim 150 terreinen 24.000 museumstukken ruim

Nadere informatie

Nr. 18 Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Nr. 18 Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie 31920 Vergunningverlening natuur- en milieuwetgeving Nr. 18 Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Gemeente Emmen 26 januari 2015

Gemeente Emmen 26 januari 2015 Eindrapportage Locatieonderzoek nieuw zwembad Gemeente Emmen 26 januari 2015 Hakgriend 18 / 3371 KA Hardinxveld-Giessendam / T. 0184 616544 / www.synarchis.nl / info@synarchis.nl Inhoudsopgave pagina:

Nadere informatie

Aanvraagformulier bijdrage CO 2 -vastlegging

Aanvraagformulier bijdrage CO 2 -vastlegging Aanvraagformulier bijdrage CO 2 -vastlegging Toelichting Waarvoor is dit formulier bedoeld? In de brochure Boscertificatenfonds leest u hoe u als (toekomstig) boseigenaar de CO 2 die uw bos gaat vastleggen

Nadere informatie

Aanvraag om afgifte van een ontheffing op grond van artikel 2.5 (Ruimtelijke Verordening Gelderland)

Aanvraag om afgifte van een ontheffing op grond van artikel 2.5 (Ruimtelijke Verordening Gelderland) Aanvraag om afgifte van een ontheffing op grond van artikel 2.5 (Ruimtelijke Verordening Gelderland) De gemeente Berkelland vraagt voor het nieuwe bestemmingsplan Buitengebied, Kieftendijk Haaksbergseweg

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Veldwerk Optimaal B.V. 's-hertogenbosch, januari 2011 INHOUDSOPGAVE Pagina 1. ONDERZOEKSVERANTWOORDING 2 1.1

Nadere informatie

Verkenning Metropolitaan landschap Hof van Delfland inclusief: Delflandse kust, Westlandse Zoom, Buytenhout en Rottemeren

Verkenning Metropolitaan landschap Hof van Delfland inclusief: Delflandse kust, Westlandse Zoom, Buytenhout en Rottemeren Verkenning Metropolitaan landschap Hof van Delfland inclusief: Delflandse kust, Westlandse Zoom, Buytenhout en Rottemeren Opdrachtgevers: Wethouder Revis, Den Haag Wethouder Van Huffelen, Rotterdam i.s.m.

Nadere informatie

Vergelijking in de tijd (Soortenrijkdom) Akkers Moerassen

Vergelijking in de tijd (Soortenrijkdom) Akkers Moerassen Staat van 2014 Soortenrijkdom Wat is de gemiddelde kwaliteit van de soorten rijkdom in zes biotopen? Voor de vulling van deze zijn gegevens gebruikt van de vlakdekkende inventarisaties in het buitengebied

Nadere informatie

Streekrekening Het Groene Woud Rekening houden met de streek

Streekrekening Het Groene Woud Rekening houden met de streek Streekrekening Het Groene Woud Rekening houden met de streek De kern van het verhaal Nationaal Landschap Het Groene Woud Aantrekkelijk natuur-, cultuur- en recreatiegebied tussen Den Bosch, Eindhoven en

Nadere informatie

B-107 Green Deal Icoonproject recreatiegebieden en natuur Veluwe

B-107 Green Deal Icoonproject recreatiegebieden en natuur Veluwe B-107 Green Deal Icoonproject recreatiegebieden en natuur Veluwe Ondergetekenden 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen, handelend als bestuursorgaan,

Nadere informatie

Startdocument Schuytgraaf Veld 17b. juni 2013

Startdocument Schuytgraaf Veld 17b. juni 2013 Startdocument Schuytgraaf Veld 17b juni 2013 1 Inleiding In mei 2012 heeft de gemeente Arnhem het project Schuytgraaf overgenomen van de GEM (Grondexploitatie maatschappij). De gemeente heeft nu de leiding

Nadere informatie

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Opgesteld door: Helene Marcus-Baart, coördinator HagaVrienden I.s.m: Hans de Sonnaville, secretaris HagaVrienden (Beknopt) beleidsplan HagaVrienden 2013-2015

Nadere informatie

Werkconferentie. Zon op Erf 2 november 2015

Werkconferentie. Zon op Erf 2 november 2015 Plattelandsparlement 14-11-2015 1500 vrijkomende agrarische Werkconferentie gebouwen 750x asbest saneren en slopen -750 zonne-erven - 750 MW Zon op Erf 2 november 2015 Inleiding door Guus Ydema, AGEM Aanleiding

Nadere informatie

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14 Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten Resultaten digitale verkenning 22 september 14 In het kort Doelgroep: Gelderse gemeenten Doel: verkennen behoefte aan provinciale ondersteuning bij faciliterende

Nadere informatie

REKENMETHODE COMPENSATIE FUNCTIEVERANDERINGEN BUITENGEBIED

REKENMETHODE COMPENSATIE FUNCTIEVERANDERINGEN BUITENGEBIED NOTITIE REKENMETHODE COMPENSATIE FUNCTIEVERANDERINGEN BUITENGEBIED Aanleg en onderhoud van wandelpaden Aanleg en beheer van nieuwe natuur Aanleg, herstel beheer van landschapselementen Restauratie monumentale

Nadere informatie

Landgoedgesprek KAMM-landgoederen

Landgoedgesprek KAMM-landgoederen Verslag Landgoedgesprek KAMM-landgoederen Het Kombos, Anderstein, Huis te Maarn en Maarsbergen Céline Hoon en Henk Smit 10 december 2013 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Het Landgoedgesprek... 4 Casus hydrologie...

Nadere informatie

Notitie Beheer en eigendom van natuur

Notitie Beheer en eigendom van natuur Notitie Beheer en eigendom van natuur 1. Inleiding De manifestpartijen en provincies / IPO hebben in het kader van het Natuurpact een overeenkomst gesloten om de handen ineen te slaan om de uitdagingen

Nadere informatie

Maak Oosterwold Landschap van Initiatieven. De anterieure overeenkomst Afspraken tussen initiatiefnemer en gemeente

Maak Oosterwold Landschap van Initiatieven. De anterieure overeenkomst Afspraken tussen initiatiefnemer en gemeente Maak Oosterwold Landschap van Initiatieven De anterieure overeenkomst Afspraken tussen initiatiefnemer en gemeente 1 Inleiding In Oosterwold, het landschappelijk gebied aan weerszijden van de A27, laten

Nadere informatie

AGRARISCH NATUUR- EN LANDSCHAPSBEHEER EN STARING ADVIES

AGRARISCH NATUUR- EN LANDSCHAPSBEHEER EN STARING ADVIES AGRARISCH NATUUR- EN LANDSCHAPSBEHEER EN STARING ADVIES De provincies willen waardevolle landbouwgebieden en natuurterreinen verder ontwikkelen. Staring Advies kan eigenaren van agrarische bedrijven en

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland Paul Opdam Wageningen Universiteit en Alterra paul.opdam@wur.nl 3 kernpunten EHS: verzekering voor biodiversiteit Klimaatverandering

Nadere informatie

2. De opbrengstpotentie van het huidige schoolterrein aan het Ot en Sienpad

2. De opbrengstpotentie van het huidige schoolterrein aan het Ot en Sienpad Keuzenotitie scholencomplex Ot en Sienpad Huissen De Financiële aspecten. Naast de algemene notitie met de bijbehorende 6 bijlagen waarin de voor- en nadelen en de omgeving factoren en de financiële gevolgen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 576 Natuurbeleid Nr. 17 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Inrichtingsvisie. Manpadslaangebied Heemstede. 5 juni 2014

Inrichtingsvisie. Manpadslaangebied Heemstede. 5 juni 2014 Inrichtingsvisie Manpadslaangebied Heemstede 5 juni 2014 colofon opdrachtgever Kerngroep Manpadslaangebied ontwerp Karres en Brands Landschapsarchitecten bv Oude Amersfoortseweg 123 1212 AA Hilversum www.karresenbrands.nl

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich daar voor inzetten:

Nadere informatie

Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o.

Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o. 4 - Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o. t Hl i ifi ; : i :>! ui 5 /,,,,,, Wm > mmffl i f r.-v : i. 1,1 I : Het landschap in Brabant is vandaag de dag

Nadere informatie

ANTWOORDNOTA Ontwerp Natuurbeheerplan Flevoland 2016

ANTWOORDNOTA Ontwerp Natuurbeheerplan Flevoland 2016 FLEVOLAND R U I M T E VOOR OPLOSSINGEN ANTWOORDNOTA Ontwerp Natuurbeheerplan Flevoland 2016 ANTWOORDNOTA ONTWERP NATUURBEHEERPLAN FLEVOLAND 2016 Gedeputeerde Staten van Flevoland hebben op 16 december

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2014/660 Transitie Nationale Parken in Overijssel

Statenvoorstel nr. PS/2014/660 Transitie Nationale Parken in Overijssel Statenvoorstel nr. PS/2014/660 Transitie Nationale Parken in Overijssel Op basis van het advies van het Transitieteam nationale parken wordtgeconcludeerd dat nationale parken waardevol kunnen zijn om de

Nadere informatie

Aanbevelingen voor een sloopregeling

Aanbevelingen voor een sloopregeling Aanbevelingen voor een sloopregeling Noodzaak om te slopen? Hoe groot is het probleem? 32 mln. m2 totaal tot 2030 8 mln. m2 blijft bewoond 4 mln. m2 wordt weer agrarisch verkocht (erven na 2000) 20% wordt

Nadere informatie

Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl. Een nieuw merk voor de zakelijke diensten

Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl. Een nieuw merk voor de zakelijke diensten Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl Een nieuw merk voor de zakelijke diensten Even voorstellen Wat is Natuurlijke Zaken? Een nieuw merk voor de zakelijke diensten van Landschap Noord-Holland Samenvoeging

Nadere informatie

(hoofdstuk uit Inspiratiegids Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit Provincie Utrecht)

(hoofdstuk uit Inspiratiegids Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit Provincie Utrecht) Bijlage: Projecten in de provincie Utrecht (hoofdstuk uit Inspiratiegids Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit Provincie Utrecht) Inleiding In de Provinciale Ruimtelijke Structuurvisie 2013-2028 en de Verordening

Nadere informatie

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics Nota Ruimte budget Klavertje 25,9 miljoen euro (waarvan 3 miljoen euro voor glastuinbouwgebied Deurne) Planoppervlak 908 hectare (waarvan 150 hectare voor glastuinbouwgebied Deurne) (Greenport Trekker

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Prins Clauslaan 8 Den Haag Postbus 20401 2500 EK Den Haag www.minlnv.nl

Nadere informatie

Een golfbaan natuurlijk!

Een golfbaan natuurlijk! Een golfbaan natuurlijk! Kansen van golfbanen voor natuur, landschap en recreatie Een golfbaan biedt kansen voor natuur en Steeds meer mensen spelen golf. Regelmatig worden initiatieven voor nieuwe golfbanen

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid gemeente Eindhoven Inboeknummer Beslisdatum B&W Dossiernummer Bijlage bij RIB Einddoelen programma Duurzaamheid Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid Energie

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzame toekomst. Dat is het idee.

Samen werken aan een duurzame toekomst. Dat is het idee. Samen werken aan een duurzame toekomst. Dat is het idee. Financiering in een Nationaal Landschap 27 oktober 2010 Rabobank. Een bank met ideeën. Rianka Habraken Agenda Rabobank en MVO Rabobank Streekrekening

Nadere informatie

Gebed Zonder End? Verkenning voor Goois Natuurreservaat 28 mei 2015

Gebed Zonder End? Verkenning voor Goois Natuurreservaat 28 mei 2015 Gebed Zonder End? Verkenning voor Goois Natuurreservaat 28 mei 2015 Opdracht Analyse van ontwerpplan DB en van zorgen in regio. Alternatieven die problemen GNR kunnen oplossen, met inbegrip van ideeën

Nadere informatie

Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering

Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering Pina Dekker Gemeente Ooststellingwerf, beleidsmedewerker en ondersteunend lid van de werkgroep Es van Tronde. Deze notitie

Nadere informatie

Groen Beleggen jaarcijfers 2008

Groen Beleggen jaarcijfers 2008 Groen Beleggen jaarcijfers 2008 Informatie over Groen Beleggen regeling Groen Beleggen is een gezamenlijke activiteit van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, het

Nadere informatie

Datum : 13 december 2005 Nummer PS : PS2006ZCW03 Dienst/sector : MEC/DMO Commissie : ZCW Registratienummer : 2005MEC002130i Portefeuillehouder : Kamp

Datum : 13 december 2005 Nummer PS : PS2006ZCW03 Dienst/sector : MEC/DMO Commissie : ZCW Registratienummer : 2005MEC002130i Portefeuillehouder : Kamp S T A T E N V O O R S T E L Datum : 13 december 2005 Nummer PS : PS2006ZCW03 Dienst/sector : MEC/DMO Commissie : ZCW Registratienummer : 2005MEC002130i Portefeuillehouder : Kamp Titel : Overdracht functie

Nadere informatie

Water en Natuur: Een mooi koppel!

Water en Natuur: Een mooi koppel! Water en Natuur: Een mooi koppel! Onderzoek naar de succesfactoren, belemmeringen en kansen voor het meekoppelen van water en natuur Tim van Hattum (Alterra Wageningen UR) Aanleiding Deltaprogramma gaat

Nadere informatie

Datum vergadering gemeenteraad Voorstelnummer Agendapunt

Datum vergadering gemeenteraad Voorstelnummer Agendapunt Datum vergadering gemeenteraad Voorstelnummer Agendapunt 15 december 2015 RV/15/00633 19 Voorstel ingebracht door Portefeuillehouder Begrotingsprogramma Beheerproduct Onderwerp J.W. Schipper, fractie VVD

Nadere informatie

Financiering Motorcross accommodatie Noord-Holland

Financiering Motorcross accommodatie Noord-Holland Financiering Stichting NHGS Phoenix Financiering Motorcross accommodatie Noord-Holland Versie : 1.0 Datum : 18-6-2016 Inhoud 1. Toelichting financiering... 3 2. Uitleg crowdfunding... 4 3. Uitgifte van

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

MKBA van de EHS Een institutioneel-economische analyse

MKBA van de EHS Een institutioneel-economische analyse Voorlopige resultaten, niet voor publicatie zonder toestemming auteurs!! MKBA van de EHS Een institutioneel-economische analyse Roel Jongeneel, Louis Slangen en Nico Polman Wageningen, 29 oktober 2009

Nadere informatie

1. Aanpak beoordeling Regionale en Innovatieve Projecten door RGA

1. Aanpak beoordeling Regionale en Innovatieve Projecten door RGA BEOORDELINGSKADER REGIONALE EN INNOVATIEVE PROJECTEN 1. Aanpak beoordeling Regionale en Innovatieve Projecten door RGA De regionale samenwerking Groningen-Assen is ontstaan om economische kansen te benutten

Nadere informatie

Voortvarend verder met opstellen Hoofdlijnennotitie Natuur

Voortvarend verder met opstellen Hoofdlijnennotitie Natuur Deze nieuwsbrief informeert u over de werkzaamheden en resultaten van interprovinciaal projectbureau Vitaal Platteland. Het projectbureau faciliteert de provincies in de uitvoering van het Natuurakkoord.

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

Visie op zorg: marktwerking anno nu

Visie op zorg: marktwerking anno nu Visie op zorg: marktwerking anno nu 5 juni 2014 Stelling: Zonder samenwerking geen verandering in de zorg Agenda Visie op ziekenhuiszorg Aanpak transitie Toekomst: innovatie en preventie 2 Visie op ziekenhuiszorg

Nadere informatie

Harderbos en Harderbroek verbonden

Harderbos en Harderbroek verbonden Harderbos en Harderbroek verbonden De Ganzenweg is een verbinding voor mensen, maar een barrière voor dieren. Er ligt al een faunapassage onderdoor. De route daar naar toe is voor dieren nog niet ideaal.

Nadere informatie

Inventarisatie van locaties voor grootschalige zonne-energiesystemen

Inventarisatie van locaties voor grootschalige zonne-energiesystemen Inventarisatie van locaties voor grootschalige zonne-energiesystemen Gemeente Utrecht Maart 2016 1. Inleiding 1.1 Zonne-energie voor Utrecht In het coalitieakkoord is de ambitie opgenomen dat er in 2020

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014 Frans van Wieren duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Financiering Esco s Terugverdientijd Vormen van financiering Esco

Nadere informatie

RESULTATEN LANDGOEDERENBELEID

RESULTATEN LANDGOEDERENBELEID Deze folder is opgesteld door OPG en adviesbureau Wing en is gefinancierd door de provincie Overijssel. Het geeft een indicatief beeld van de resultaten van het landgoederenbeleid van de provincie Overijssel

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat.

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat. gemeente Eindhoven Inboeknummer 14bst00096 Beslisdatum B&W 28 januari 2014 Dossiernummer 14.05.451 Raadsvoorstel Ambtelijke huisvesting lange termijn vanaf 2020 Inleiding In juni 2012 heeft de raad besloten

Nadere informatie

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Verordening vastgesteld: 26-06-2003 In werking getreden: 15-09-2003 COMPENSATIEVERPLICHTING Artikel 1 Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

LANDSCHAP WATERLAND Adviescommissie 2 april 2012 (mededeling) agendapunt 5. Algemeen bestuur 28 juni 2012. Aantal bijlagen 2

LANDSCHAP WATERLAND Adviescommissie 2 april 2012 (mededeling) agendapunt 5. Algemeen bestuur 28 juni 2012. Aantal bijlagen 2 LANDSCHAP WATERLAND Adviescommissie 2 april 2012 (mededeling) agendapunt 5 Dagelijks bestuur 12 april 2012 (mededeling) Algemeen bestuur 28 juni 2012 Aantal bijlagen 2 Onderwerp Uitwerking meekoppelingsprojecten

Nadere informatie

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deze Monitor gaat over productie-installaties: windturbines, windparken collectieve zonprojecten andere productie-installaties alle productie-projecten waar jullie

Nadere informatie

Verkoopplan. Gorsselse Heide ONTWIKKELING MILITAIRE TERREINEN

Verkoopplan. Gorsselse Heide ONTWIKKELING MILITAIRE TERREINEN Verkoopplan Gorsselse Heide ONTWIKKELING MILITAIRE TERREINEN Verkoopplan Gorsselse Heide tweede concept 210308 ONTWIKKELING MILITAIRE TERREINEN De h e r o n t w i k k e l i n g va n d e Gorsselse He

Nadere informatie

Structuurvisie Eiland van Schalkwijk + beoordelingskader en -protocol

Structuurvisie Eiland van Schalkwijk + beoordelingskader en -protocol Structuurvisie Eiland van Schalkwijk + beoordelingskader en -protocol Behoud en ontwikkeling van het landelijk karakter en de openheid van het gebied met ruimte voor landbouw, natuur, water, recreatie,

Nadere informatie

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Aanvullend advies aan het Interprovinciaal Overleg over de verdelingsvraagstukken samenhangend met de BBL-oud-grond Juni 2013 Inhoud 1 Inleiding 2

Nadere informatie

Kredietaanvraag programmamanagement Waarderpolder. Aan de Raad der gemeente Haarlem

Kredietaanvraag programmamanagement Waarderpolder. Aan de Raad der gemeente Haarlem Raadsstuk B&W datum Sector/Afd Reg.nr(s) Onderwerp 241/2007 6 november 2007 SO/bd 2007/145135 Kredietaanvraag programmamanagement Waarderpolder Aan de Raad der gemeente Haarlem Inleiding Het bedrijvenpark

Nadere informatie