1. Inleiding. 2. Wat is duurzaamheid? Conceptnotitie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1. Inleiding. 2. Wat is duurzaamheid? Conceptnotitie"

Transcriptie

1 Conceptnotitie Project Stadskantoor Deventer Betreft ambitiedocument Ons kenmerk B N001 Versie 001 Datum 12 augustus 2010 Verwerkt door BE AWO Contactpersoon J.W. (Jean) Frantzen 1. Inleiding Voor de nieuw te ontwikkelen gemeentelijke huisvesting in Deventer zijn er ambities om het gebouw op het gebied van Duurzaamheid een voorbeeld functie te laten vervullen. Om deze ambities handen en voeten te geven heeft de gemeente aan DGMR gevraagd haar in de ambitiefase te adviseren. In deze notitie wordt een voorstel gedaan voor de definitie van duurzaamheid, de thema s die erbij van toepassing zijn en de mogelijke doelstellingen die daarbij gedefinieerd kunnen worden. In bijlage 1 wordt een kort overzicht gegeven van de modellen die gangbaar zijn in Nederland die ondersteunend zijn bij het formuleren, communiceren en monitoren van de doelstellingen tijdens het ontwikkelproces. In bijlage 2 worden enige voorbeelden gegeven van vergelijkbare projecten met de aldaar gehanteerde doelstellingen. 2. Wat is duurzaamheid? Duurzaamheid als begrip is een kwaliteitsindicator in onze samenleving geworden. Daarentegen is duurzaamheid een containerbegrip geworden waar iedere betrokkene of stakeholder zijn eigen interpretatie aan geeft. Het is daarom van belang om de te hanteren definitie van duurzaamheid scherp voor ogen te houden. In het einde van de jaren 80 werd de term duurzaamheid voor het eerst geformuleerd. Dit gebeurde in het rapport our common future uitgebracht door de World Commission on Environment and Development onder leiding van de Noorse premier Brundtland. In dit rapport werden de milieuproblemen in een mondiaal verband bekeken. Aan de orde zijn de milieuproblemen in met name de derde wereld en de productiemethoden en de niet-duurzame consumptie van het geïndustrialiseerde deel van de wereld: Duurzame ontwikkeling is de ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen." k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

2 Deze formulering is nog steeds actueel en bruikbaar. Voor de gebouwde omgeving wordt deze definitie vertaald als: Duurzame gebouwontwikkeling is de ontwikkeling en realisatie van een gebouw die aansluit op de behoeften van de gebruikers en die zoveel mogelijk is gebaseerd op het gebruik van niet uitputbare en vernieuwbare natuurlijke bronnen 3. Thema s binnen de gebouwde omgeving Onze activiteiten veroorzaken druk op het milieu, en het is zaak om de druk op het milieu per activiteit naar beneden te krijgen. Daarmee behouden we de mogelijkheid onze activiteiten te ontwikkelen en zelfs uit te breiden, waarbij we het milieu ontzien. Hieronder staan de thema s die betrekking hebben op de duurzaamheid van de gebouwde omgeving. 3.1 Energieverbruik Door het gebruiken van fossiele energie wordt er CO 2 uitgestoten. Aangetoond is dat hierdoor de concentratie CO 2 op aarde is gestegen van minder dan 250 ppm (delen CO 2 per miljoen delen lucht) naar 385 ppm in Omdat CO 2 een broeikasgas is wordt hierdoor ook aannemelijk gemaakt dat de mens invloed heeft op het klimaat, deze wordt steeds warmer. Om deze ontwikkeling een halt toe te roepen zijn er wereldwijd CO 2 afspraken gemaakt. Deze afspraken hebben zich inmiddels vertaald naar doelstellingen op landelijk en regionaal niveau. Figuur 1: toename CO Ook worden verdergaande ambities geformuleerd 2 concentratie door overheden. Daarom worden er vanuit de overheid steeds scherpere eisen gesteld aan de energie prestatie van gebouwen. Het energiegebruik moet in de toekomst veel lager. Zo heeft bijvoorbeeld de stedendriehoek (Apeldoorn, Brummen, Epe, Deventer, Lochem, Voorst en Zutphen) als ambitie gesteld om als eerste regio energieneutraal te worden. In opdracht van de overheid heeft het PEGO (platform energietransitie gebouwde omgeving) de definitie van de term energieneutraal en CO 2 -neutraal opgesteld. Energieneutraal Een project is energieneutraal als er op jaarbasis geen netto import van fossiele of nucleaire brandstof van buiten de systeemgrens nodig is om het gebouw op te richten, te gebruiken en af te breken. Dit betekent dat het energiegebruik binnen de projectgrens gelijk is aan de hoeveelheid duurzame energie die binnen de projectgrens wordt opgewekt of die op basis van externe maatregelen aan het project mag worden toegerekend. Het energieverbruik dat voortkomt uit de oprichting en sloop van het gebouw zullen naar een jaarlijkse bijdrage worden verrekend op basis van de verwachte levensduur van het gebouw. k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

3 De technische ontwikkelingen op het gebied van reductie van energieverbruik in de gebouwde omgeving gaan erg snel, maar er zijn nog wel een aantal obstakels te nemen. Als het gaat om het verwarmen en koelen van een gebouw zijn er technieken ontwikkeld die het mogelijk maken om duurzame warmte en koude over de seizoenen heen op te slaan zodat het overschot aan warmte in de zomer gebruikt kan worden om een gebouw in de winter te verwarmen en de koude in de winter om het gebouw in de zomer te koelen. Een gebouw dat zichzelf met duurzame energiebronnen verwarmd en koelt is technisch en financieel goed haalbaar Ten aanzien van het elektriciteitsgebruik zijn er een aantal opties om lokaal elektriciteit op te wekken. Het is echter praktisch en economisch vaak lastig om lokaal voldoende elektriciteit op te wekken. Windmolens zullen in de bebouwde kom niet wenselijk zijn en er is een groot oppervlakte aan PV-cellen nodig om voldoende elektriciteit voor het hele gebouw op te wekken. Een met biobrandstoffen gestookte motor kan lokaal voldoende elektriciteit opwekken maar produceert dan meer warmte dan er behoefte is in het gebouw. Deze warmte zou aan andere afnemers in de directe omgeving afgegeven kunnen worden. Ook moet er biobrandstof beschikbaar zijn en aangevoerd kunnen worden. Energieneutraal op het gebied van elektriciteit is technisch, organisatorisch als ook financieel dan ook een zeer ambitieuze doelstelling. CO 2 -neutraal Een project is CO 2 -neutraal (ook wel: klimaatneutraal) als er op jaarbasis geen netto uitstoot van broeikasgassen nodig is om het gebouw op te richten, te gebruiken en af te breken. Dit betekent dat de broeikasgasemissie binnen de projectgrens gelijk is aan de hoeveelheid broeikasgassen die binnen de systeemgrens wordt vastgelegd, opgeslagen of gecompenseerd en die aan het project mag worden toegerekend. De emissies die voortkomen uit de oprichting en sloop van het gebouw zullen naar een jaarlijkse bijdrage worden verrekend op basis van de verwachte levensduur van het gebouw. Het realiseren van CO 2 -neutraliteit is in onze gebouwde omgeving eenvoudiger te realiseren dan de ambitie energie-neutraliteit. Bij het bijvoorbeeld volledig elektrische uitvoeren van alle gebouwgebonden installaties en systemen en het gegarandeerd gebruiken van CO 2 -vrije groene stroom en het compenseren van de broeikassenemissies bij de realisatie van het gebouw, is CO 2 -neutraliteit realiseerbaar. 3.2 Materiaalgebruik De CO 2 uitstoot is de belangrijkste maat om de milieubelasting te bepalen. Als er gekeken wordt naar materiaalgebruik blijkt dat er meer aspecten zijn die milieubelasting veroorzaken. Tijdens het winnen van grondstoffen, het vervoeren, produceren tot halffabricaten, toepassen in gebouwen, repareren/renoveren, slopen en storten, is er sprake van emissies, uitputting, landgebruik en hinder. Figuur 2: aandeel materiaal milieubelasting k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

4 In levenscyclus analyses (LCA s) worden deze effecten in kaart gebracht. Vanuit de LCA s worden schaduwprijzen van materialen opgesteld, zodat vergelijkingen gemaakt kunnen worden en ambities geformuleerd. Als deze effecten worden vergeleken met de milieubelasting van het energiegebruik gedurende de levensloop van een gebouw (figuur 2), dan blijkt dat het materiaalaandeel circa 20% van het totaal uitmaakt. Als er gekeken wordt naar het aandeel van verschillende onderdelen aan de milieubelasting in een gebouw, valt op dat de grootste milieubelasting wordt veroorzaakt door de constructie (figuur 3). Hier zit vaak de winst van het hergebruiken van bestaande gebouwen. Figuur 3: aandeel milieubelasting verschillende onderdelen gebouw Aanpasbaarheid, prefabricage en flexibiliteit van een gebouw draagt uiteraard ook bij aan een goede LCA ten aanzien van aanzien van het materiaalgebruik. Een gebouw moet verschillende functies in zich kunnen opnemen zodat het langer bruikbaar blijft. Het scheiden van de drager en de inbouw (constructie en alles wat daaraan/in bevestigd wordt (binnenwanden, gevels)) verlengt de levensduur van een gebouw. Als onderdelen demontabel zijn kunnen ze worden vervangen als ze functioneel of esthetisch niet meer voldoen. Ook het vooraf nadenken over een sloopplan kan een grote bijdrage leveren aan het verlagen van de milieubelasting. 3.3 Gezondheid Gebouwen hebben als doel mensen (gebruikers van het gebouw) te faciliteren in de activiteiten die ze ondernemen. Gebruikers hebben voor hun activiteiten een behaaglijke temperatuur, verse lucht en licht nodig. Daarnaast speelt de luchtvochtigheid en de akoestiek in de ruimte een rol. En bovenal heeft de mens behoefte invloed te hebben op dit alles. Onderzoeken tonen aan dat het ziekteverzuim toeneemt als het gebouw niet voldoet aan de eisen van de gebruiker (tabel 1). Tabel 1 Binnenmilieu en productiviteitwinst/ziekteverzuim productiviteit-winst ziekteverzuim-vermindering binnenmilieu als geheel goed 10-15% 2.5 procentpunt geen luchtvervuilingsbron 3-7% 1.5 procentpunt voldoende ventilatie 1-2% 0.5 procentpunt temperatuur regelbaar 2-3% 0.5 procentpunt temperatuur niet te hoog of te laag 7% - kamerkantoor (max. 4 pers.) 2-4% vermindering goede verlichting 2-3% - daglichttoetreding procentpunt minder geluidhinder 3-9% k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

5 Er is inmiddels genoeg informatie voorhanden om een gezond gebouw te ontwerpen en te maken en deze eisen op te nemen in het Technisch Programma van Eisen. 3.4 Overige thema s Naast bovengenoemde thema s kunnen er nog een aantal thema s worden aangedragen waar bij het ontwikkelen van een gebouw rekening gehouden kan worden om de milieubelasting lager te krijgen. Inrichten ontwikkelproces Het opstellen van ambities door een opdrachtgever is niet voldoende om te komen tot een milieuvriendelijk gebouw. Het borgen van de ambities in alle fasen van het bouwproces is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de ambities ook waargemaakt worden. Het ontwikkel en bouwproces is een ingewikkeld proces waar veel tegenstrijdige belangen verenigd moeten worden. Bij een heldere formulering van de ambities en een goede communicatie en borging van de ambities in de vorm van doelstellingen kan onduidelijkheid tussen de verschillende partijen voorkomen worden. Ook kan er een milieuwinst geboekt worden tijdens het bouwen. Dit kan door doelen te stellen ten aanzien van energie-, water- en materiaalgebruik en afvalinzameling tijdens de bouw. De mate van prefabricage draagt bijvoorbeeld niet alleen bij aan het verminderen van energie en materiaalgebruik op de bouwplaats, als ook tot het verminderen van faalkosten en een aanzienlijke vermindering van de transportbewegingen tijdens de bouw. De bouw draagt voor 20-25% bij aan het transportverkeer in Nederland. Locatiekeuze, transport De locatiekeuze heeft veel invloed op de vervoersbewegingen van de medewerkers. Als er veel mogelijkheden zijn om met het openbaar vervoer te reizen zal de CO 2 uitstoot door woon/werkverkeer afnemen. De opdrachtgever kan het terugbrengen van de CO 2 uitstoot door woon/werkverkeer verder beïnvloeden door goede fietsenstallingen te plaatsen, een vervoersplan op te stellen waarbij carpoolen wordt bevorderd en het gebruik van energiezuinige (lease) auto s. Op elke bouwlocatie zijn planten en dieren aanwezig, het rekening houden in het ontwerp en tijdens de bouw heeft invloed op de aanwezige flora en fauna. Water Verder kan een ontwerp rekening houden met het waterverbruik en het (her)gebruiken van grijs afvalwater of regenwater. Ten eerste kunnen er maatregelen ingevoerd worden die het gebruik van water door toiletten en eventueel douches beperken door minder water te gebruiken bij spoelingen en doorstroombegrenzers toe te passen. Ook kan regenwater opgevangen worden en voor doorspoeling van de toiletten gebruikt worden. Het afvalwater van wastafels en douches kan ook hergebruikt worden voor de toiletten. k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

6 Technisch is het mogelijk om met behulp van een helofytenfilter afvalwater te reinigen en zelfs als drinkwater her te gebruiken. Op deze manier kan een gebouw waterneutraal zijn. Maatschappelijk is dit echter (nog) niet wenselijk. Afval en vervuiling In het ontwerp kunnen hogere eisen gesteld worden aan het hergebruiken van afval en het voorkomen van vervuiling. Voor het eerste moet er voldoende opslagruimte beschikbaar komen. Om vervuiling te voorkomen moet er goed gedetailleerd worden zodat er geen koelvloeistoffen lekken. Ook het materiaalgebruik in de gevel kan leiden tot vervuiling van het grondwater. Ruimtegebruik en ecologie Het hergebruiken van gebouwen, opnieuw inrichten van bebouwde locaties en het invullen van lege plekken in de bebouwde kom voorkomt het verlies aan onbebouwde plekken en daarbij het behoud van landbouw of natuurgrond. Ook in binnenstedelijke plekken kan er aandacht besteed worden aan lokale ecologische structuur door ruimte te bieden aan vogels en vleermuizen. Ook het gebruik van groene daken levert een bijdrage aan de binnenstad: regenwater wordt gebufferd, fijnstof in de lucht wordt opgenomen, stedelijk geluid dringt minder door in het gebouw en er wordt weer groen toegevoegd in de stad 4. Strategieën Om te komen tot een duurzaam gebouw moet duurzaamheid niet als een toevoeging aan een ontwerp worden gezien. Van belang is om duurzaamheid op te nemen als basisuitgangspunt bij het Integrale Ontwikkel proces. Het is aan het ontwikkelteam om de ruimtelijke vertaling van het Programma van Eisen gelijk op te laten gaan met de ontwikkeling van het energieconcept, het materiaalgebruik en het installatieconcept. Alleen zo kan een duurzaam en gezond gebouw gerealiseerd worden. Naast het zorgen voor een integrale benadering zijn er twee strategieën die kunnen leiden tot een duurzaam gebouw. 4.1 Trias Ecologica Voor het ontwikkelen van een gebouw met een laag energie- en materiaalgebruik wordt doorgaans de Trias Ecologica gehanteerd: 1. Beperk het gebruik van bronnen, ontwerp slim. Bijvoorbeeld: bouw compact, dat bespaard materiaal en energieverlies door de gevel, gebruik en anticipeer op de oriëntatie en omgevingskenmerken. 2. Maak zoveel mogelijk gebruik van duurzame bronnen. Bijvoorbeeld: zonlicht en wind kunnen energie in de vorm van warmte of elektriciteit leveren. Hout is een duurzame bron als bouwmateriaal. 3. Gebruik niet-duurzame bronnen zo efficiënt mogelijk. Bijvoorbeeld: de combinatie lage temperatuurverwarming, warmtepomp, warmteterugwinning en warmte-koude opslag in de bodem is een zeer efficiënte manier om energie over te dragen. k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

7 4.2 Cradle To Cradle Een andere strategie die sinds enige jaren veel aandacht krijgt is Cradle To Cradle (C2C). Bij de Trias Ecologica gaat het om het verminderen van milieubelasting, bij C2C gaat het om het voorkómen van milieubelasting. Dit wordt bereikt door producten zo te ontwerpen dat ze altijd weer hergebruikt kunnen worden, ofwel in de technische kringloop zodat het materiaal niet verloren gaat, ofwel in de biologische kringloop waarbij afval gelijk is aan voedsel. Hierdoor wordt de levenscyclus van een materiaal niet lineair, van wieg tot graf, zoals door de LCA s wordt beschreven maar cyclisch, van wieg tot wieg. Materiaal wordt altijd weer opnieuw gebruikt. Van belang is ook dat de energie die nodig is voor de productie en hergebruik volledig vernieuwbaar en dus groen is. Deze strategie sluit nauw aan bij de formulering van Brundtland uit H2. Op gebouwniveau zijn er nog weinig voorbeelden van een volledige C2C, een bouwproces is nog veel te complex om deze strategie volledig door te voeren. De strategie levert wel een bijdrage om stap twee en drie van de Trias Ecologica goed uit te voeren. Op interieurniveau zijn er wel enige producten te krijgen die volgens de C2C strategie zijn ontworpen. Zo zijn er C2C tapijten en kantoormeubels in de handel van vooraanstaande leveranciers. 5. Doelstellingen formuleren Bij het ontwerpen van een duurzaam gebouw komen veel aspecten samen waarvoor ambities gesteld kunnen worden. De ambities moeten vertaald worden in concrete doelstellingen en deze doelstellingen kunnen gedurende het ontwikkeltraject door een instrument gemonitord worden. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van een aantal instrumenten die gebruikt kunnen worden voor het opstellen van doelstellingen ter concretisering van de ambities die ook gemonitoord en gecommuniceerd kunnen worden. In bijlage 2 wordt een overzicht gegeven van recente stadskantoren met daarbij aangegeven welke ambities er gesteld zijn en hoe ze gemeten zijn. 5.1 Voorstel ambities en doelstellingen Gemeente Deventer Gezien de CO 2 doelstellingen van de overheid en de gemeente als onderdeel van de stedendriehoek ligt het voor de hand om als ambitie op te nemen dat het gebouw CO 2 neutraal moet worden. Verder is het voor de gemeente van belang dat er een breed pakket aan duurzaamheidmaatregels wordt opgesteld die zorgvuldig worden uitgevoerd en transparant zijn. Ambitie: CO 2 neutraal en maatregelen die de breedte van de duurzame gebouwontwikkeling dekken. k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

8

9 Bijlage 1 k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

10 1. EPC De energieprestatienorm (EPN) is de methode om de energieprestatie van een gebouw te meten. De EPN-methode kijkt naar de gebouwgebonden energieposten. Deze posten zijn onder te verdelen in de energie die nodig is om het gebouw te verwarmen, van frisse lucht te voorzien, warm tapwater, eventuele koeling, hulpenergie en dergelijke. Het resultaat van de berekening is de EPC-waarde die een oordeel geeft over de energieprestatie van een gebouw onder standaard omstandigheden. Met behulp van de EPC kan er een uitspraak gedaan worden over de hoeveelheid CO 2 uitstoot van het gebouw veroorzaakt door de gebouwgebonden energieposten. Dit is exclusief het gebruik van niet-gebouwgebonden apparaten zoals computers en sfeerverlichting. Met dit instrument kan een ambitie geformuleerd worden boven de wettelijke norm. Bij 30% beter dan de wettelijke norm kan bijvoorbeeld groenfinanciering aangevraagd worden. Bij een EPC van 0.0 wekt het gebouw net zoveel energie op als het gebouwgebonden energie verbruikt. Met de huidige beschikbare technieken zijn momenteel doelstellingen realiseerbaar met een EPC < 30/50% van de Wettelijke eis. 2. GreenCalc + Dit instrument rekent de milieubelasting uit van het energiegebruik, de gebruikte materialen en het gebruik van water. Deze worden gemonitariseerd, ofwel vertaald naar geld, zodat ze vergelijkbaar met elkaar zijn en opgeteld kunnen worden. Voor het energiedeel kan de EPC ingevoerd worden en voor het materiaaldeel kunnen de materialen van het gebouw zeer nauwkeurig worden ingevoerd. Hiervoor worden uitgebreide databases gebruikt en op een wetenschappelijk onderbouwde wijze verwerkt. De overheid stelt bij het inkopen van huisvesting, eisen boven de wettelijke eisen. Hiervoor kan het instrument GreenCalc+ worden gebruikt. Er geldt dan een GreenCalc+ score voor het gebouw van minimaal 200. Een marktconformgebouw die voldoet aan het bouwbesluit zal een Greencalc+-score halen tussen de 160 en 180. Het project met de momenteel de hoogste Greencalc+ score heeft een index van 1000 behaald (nog maar slechts 10% milieubelasting tov een referentiegebouw uit 1990). Met dit instrument kan goed een ambitie geformuleerd worden en tijdens het ontwerpproces kan er nauwkeurig mee gewerkt worden. Vooral op het gebied van materiaalgebruik kan het ontwerp goed gefinetuned worden. Met de huidige beschikbare technieken zijn momenteel Greencalc+ doelstellingen realiseerbaar met Gebouwindex van hoger van 234, Greencalc-label A k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

11 3. GPR In de eisen voor duurzaam inkopen van de overheid kan ook gebruik gemaakt worden van het instrument GPR. Deze is ontwikkeld en wordt veel gebruikt door de gemeentelijke overheden. De GPR is een breder instrument dan GreenCalc+ waarmee goed een ambitie geformuleerd kan worden. Dit gebeurt op vijf thema s: 1. Energie 2. Milieu 3. Gezondheid 4. Gebruikskwaliteit 5. Toekomstwaarde Door middel van het aanvinken van maatregelen wordt de score bepaald. Hierdoor werkt het instrument snel en geeft het direct inzicht. Een nadeel is dat het instrument door het aanvinken grof en niet kwantitatief is en dat finetuning bijna niet mogelijk is. Als een gebouw voldoet aan het bouwbesluit zal de score op elk onderdeel ongeveer een zes zijn. De eis voor duurzaam inkoop voor de overheid is vastgesteld op een zeven voor elk onderdeel. Met de huidige beschikbare technieken zijn momenteel GPR doelstellingen realiseerbaar van minimaal 8 per onderdeel of hoger. 4. BREEAM BREEAM-NL is een duurzaamheids assessment instrument wat vooral in de vastgoedwereld snel aan populariteit wint. Een goede waardering zorgt voor een hogere (rest)waarde van het gebouw. Ook blijkt dat medewerkers productiever zijn en minder ziekteverzuim hebben. BREEAM NL heeft een veel bredere scoop dan GreenCalc+ en GPR en is opgedeeld in negen te beoordelen aspecten, thema s: 1. Management 2. Gezondheid 3. Energie 4. Transport 5. Water 6. Materialen 7. Afval 8. Landschapgebruik en ecologie 9. Vervuiling k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

12 Voor elke categorie kunnen credits gescoord worden en aan de hand van de score ontvangt een gebouw een certificaat met de beoordeling: Passed Good Very good Excellent Outstanding Een marktconform gebouw dat voldoet aan het bouwbesluit zal Passed halen. Gezien de recente ervaringen in Nederland met deze methodiek zijn doelstellingen Very Good en Excellent haalbaar. De eerste certificaten zijn in Nederland recent uitgereikt. BREEAM-NL wordt genoemd in de aanbevelingen voor duurzaam inkopen van de overheid, maar er is nog geen prestatie eis voor opgesteld. 5. C2C Ook voor C2C is een certificering mogelijk. Hierbij gaat het in de eerste plaats om het identificeren van de chemische samenstelling van de gebruikte producten. Vervolgens worden een aantal stoffen die als giftig bekend staan niet toegestaan. Producten mogen geen gevaar vormen voor de gezondheid. Dan worden er eisen gesteld aan de mate waarop een product geschikt is voor hergebruik. Het product moet gedemonteerd kunnen worden waarbij recycling op een hoog niveau mogelijk moet zijn. De materialen waaruit een product is samengesteld mogen niet verloren gaan. Ten slotte moet er tijdens de productie gebruik gemaakt worden van duurzame energie. Dit zijn zeer hoge eisen, het is mogelijk om op verschillende niveaus te voldoen aan deze eisen: Basis Silver Gold Platinum k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

13 Bijlage 2 k:\doc\b\2006\040707\b n001.doc

14 Voorbeelden Project: nieuwbouw stadskantoor Rotterdam Omvang: m 2 nieuwbouw in combinatie met herbestemming bestaande gebouwen Ambitie: 40% CO 2 reductie t.o.v. Bouwbesluit 2009 Doelstellingen: EPC 40% lager dan eisen en BREEAM Excellent certificering Stadskantoor Vlaardingen Omvang: m 2 nieuwbouw met hergebruik bestaande kelders Ambitie: 70% CO 2 reductie t.o.v. ref. jaar 1990 Doelstellingen: EPC 50% lager dan eisen 2009 en Greencalc+ Milieuindex > 250 Gemeentekantoor Utrechtse Heuvelrug Project: nieuwbouw Gemeentekantoor Utrechtse Heuvelrug Omvang: m 2 nieuwbouw Ambitie: zoveel mogelijk CO 2 reductie Doelstellingen: Greencalc+-label A, Milieu-index > 234 k:\doc\b\2006\040707\b n001-bijl2.doc

15 Stadskantoor Hardenberg Project: nieuwbouw stadskantoor Hardenberg Omvang: m 2 nieuwbouw Ambitie: voorbeeld op het gebied van Duurzaam Bouwen Doelstellingen: GPR van minimaal 8.5 op alle onderdelen. Stadskantoor Venlo Project: nieuwbouw stadskantoor Venlo Omvang: m 2 nieuwbouw Ambitie: C2C principe is leidend Doelstellingen: EPC 50% lager dan eisen 2009 en zoveel mogelijk C2C gecertificeerde materialen Stadskantoor Westerveld (gerealiseerd, ambities gesteld met EPC) Project: nieuwbouw Stadskantoor Westerveld Omvang: m 2 nieuwbouw Ambitie: laag energiegebruik, gebruik vernieuwbare materialen. Doelstellingen: A+-energielabel, EPC < k:\doc\b\2006\040707\b n001-bijl2.doc

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL Management 9 Kennisoverdracht d.d. 12 augustus 2015 Case-study Valkenburgerstraat Omschrijving van het project Het programma bestaat uit een driesterren- en een viersterrenhotel. Het driesterrenhotel heeft

Nadere informatie

Trends in duurzaam bouwen

Trends in duurzaam bouwen Trends in duurzaam bouwen De ontwikkeling naar energie neutraal bouwen en duurzaam materiaalgebruik auteur ir. W.D. Wormgoor ZOETERMEER - MOOK - GRONINGEN - ROERMOND - DÜSSELDORF - BONN - BERLIJN - PARIJS

Nadere informatie

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers Omschrijving van het project Rabobank Dommelstreek heeft in Geldrop het bestaand kantoor herontwikkeld. Er is een kantoor ontstaan met alle faciliteiten onder één dak. Een vernieuwde omgeving die beter

Nadere informatie

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie. Overweeg dan vooral ook om dat energiezuinig en duurzaam te doen. De gemeente Oosterhout heeft namelijk een regeling

Nadere informatie

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Met passie, samenwerken en deskundigheid naar een blijvend duurzaam provincie kantoor

Nadere informatie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER Casestudie 2 INHOUD GEBOUWINFORMATIE... 3 INNOVATIE EN MILIEUVRIENDELIJKE ONTWERPMAATREGELEN... 4 MILIEU-IMPACT REDUCTIE BOUWPLAATS:... 4 BREEAM-NL ASPECTEN:...

Nadere informatie

Even voorstellen. Wim van Genderen. Inspiratiesessie Duurzaam Bouwen. Kleinpoderlaan 6 2911 PA Nieuwerkerk aan den IJssel

Even voorstellen. Wim van Genderen. Inspiratiesessie Duurzaam Bouwen. Kleinpoderlaan 6 2911 PA Nieuwerkerk aan den IJssel Even voorstellen Wim van Genderen Het Beekink KernTeam De mensen van Beekink k adviseren en ondersteunen bij vraagstukken over technische h installaties. ti No-nonsense mentaliteit, betrokken bij het proces,

Nadere informatie

BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie

BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie Edwin van Noort Dutch Green Building Council Inleiding tot BREEAM NL DGBC is opgericht in juni 2008 Marktinitiatief: zorg voor 1 gemeenschappelijke taal in vastgoed

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Wijzer worden van duurzame huisvesting

Wijzer worden van duurzame huisvesting De Meeuw Nederland De Meeuw en Duurzaam Bouwen Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com Wijzer worden van duurzame huisvesting

Nadere informatie

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl Duurzaam bouwen is innovatief denken... Duurzaam bouwen =toekomstbestendig bouwen Duurzaam bouwen is goed voor mens, milieu en portemonnee: * mens; comfort, gezondheid, welzijn * milieu; biodiversiteit,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

ALGEMEEN ENERGIEGEBRUIK GRONDGEBRUIK MATERIAALGEBRUIK MILIEUSCORE. duurzame warehouses. van Grijs naar Groen. 2 februari 2011 Peter van Meerwijk

ALGEMEEN ENERGIEGEBRUIK GRONDGEBRUIK MATERIAALGEBRUIK MILIEUSCORE. duurzame warehouses. van Grijs naar Groen. 2 februari 2011 Peter van Meerwijk duurzame warehouses van Grijs naar Groen 2 februari 2011 Peter van Meerwijk MULTIDISCIPLINAIR INGENIEURSBUREAU projectmanagement logistiek advies architectuur installatieadvies constructief ontwerp uitvoeringsbegeleiding

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

visiepresentatie 16 februari 2011 ONTWERP GEMEENTELIJKE HUISVESTING BLOEMENDAAL Dirk Jan Postel Kraaijvanger Urbis

visiepresentatie 16 februari 2011 ONTWERP GEMEENTELIJKE HUISVESTING BLOEMENDAAL Dirk Jan Postel Kraaijvanger Urbis Kraaijvanger Urbis visiepresentatie 16 februari 2011 ONTWERP GEMEENTELIJKE HUISVESTING BLOEMENDAAL Dirk Jan Postel Kraaijvanger Urbis opgave als geheel betekenis visie op de uitbreiding expressie

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen?

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of slopen en nieuw bouwen? Verschenen in Vastgoedmarkt, juni 2011 John Mak, W/E adviseurs Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Kiezen voor nieuwbouw

Nadere informatie

CASE STUDY. Datum 23-05-2013. Betreft Case study conform credit MAN 9. Onze referentie Bijlage

CASE STUDY. Datum 23-05-2013. Betreft Case study conform credit MAN 9. Onze referentie Bijlage CASE STUDY Datum 23-05-2013 Project AkzoNobel HQ Betreft Case study conform credit MAN 9 Van GroupA Onze referentie Bijlage Omschrijving van het project Lange tekst Hoofdkantoor AkzoNobel Het nieuwe hoofdkantoor

Nadere informatie

NIEUWBOUW PEUGEOT DEALERBEDRIJF BREEAM-NL EXCELLENT GEBOUWINFORMATIE 7 JANUARI 2015

NIEUWBOUW PEUGEOT DEALERBEDRIJF BREEAM-NL EXCELLENT GEBOUWINFORMATIE 7 JANUARI 2015 GEBOUWINFORMATIE 7 JANUARI 2015 1. PROJECTDATA OPDRACHTGEVER/ONTWIKKELAAR Caransa Groep B.V. EXPLOITANT Van Mossel Groep PROJECT Nieuwbouw GEBOUWTYPE Retail/industrie LOCATIE Klokkenbergweg 29, Amsterdam

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

tim.dejonge@winket.nl 1

tim.dejonge@winket.nl 1 NVBK 17 CEEC: Cost Planning of Sustainable Housing Projects Kostenbegeleiding duurzaam bouwen Doel bijeenkomst: Oprichting Doel werkgroep: Naar een open source methodiek voor kosteneffectieve duurzaamheid

Nadere informatie

Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN. Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum

Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN. Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum 1 1 Relevantie voor de bouwsector Bouwactiviteiten en gebouwen hebben een aanzienlijk aandeel in milieulast

Nadere informatie

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Februari 2010 Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Inleiding Het college van Smallingerland heeft de nota Duurzame Ontwikkeling in Smallingerland, periode 2009-2012 vastgesteld

Nadere informatie

DUURZAAM BOUWEN: de moderne aanpak

DUURZAAM BOUWEN: de moderne aanpak DUURZAAM BOUWEN: de moderne aanpak 26 maart 2007 toelichting voor de Raadscommissie Wonen en Verkeer Van de gemeente VAALS Dubo-Centrum Limburg Will Zeedzen Duurzaam bouwen: wat is dat? Ten eerste: Wij

Nadere informatie

Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw. sebas.veldhuisen@terristories.nl

Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw. sebas.veldhuisen@terristories.nl Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw sebas.veldhuisen@terristories.nl programma 29 januari 2011 Duurzame Stedenbouw10:00 - Ontvangst met koffie en thee 10:15 - Presentatie

Nadere informatie

CO 2 voortgangsrapportage 2014 UNIPRO BV

CO 2 voortgangsrapportage 2014 UNIPRO BV CO 2 voortgangsrapportage 2014 UNIPRO BV Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon: 038 85 313

Nadere informatie

Van duurzaam denken naar duurzaam doen

Van duurzaam denken naar duurzaam doen Van duurzaam denken naar duurzaam doen Onze welvaart gaat ten koste van onze planeet en generaties na ons. Wij kunnen daar iets aan doen. Als we onze verantwoordelijkheid nemen. Maar hoe? Verantwoording

Nadere informatie

Casestudy Renovatie Rabobank Tilburg

Casestudy Renovatie Rabobank Tilburg Onderwerp: Casestudy Renovatie Rabobank Tilburg Aanleiding Het bestaande gebouw aan de Spoorlaan 300 in Tilburg is vanuit het oogpunt van comfort voor de gebouwgebruiker niet meer optimaal. Er zijn tochtklachten

Nadere informatie

van aken architecten BREEAM CASESTUDY 1067 VERBOUWING KANTOORGEBOUW KONINGSWEG 101 S- HERTOGENBOSCH

van aken architecten BREEAM CASESTUDY 1067 VERBOUWING KANTOORGEBOUW KONINGSWEG 101 S- HERTOGENBOSCH van aken architecten BREEAM CASESTUDY 1067 VERBOUWING KANTOORGEBOUW KONINGSWEG 101 S- HERTOGENBOSCH 23-11- 2012 casestudy t.b.v. bewijslast ontwerpfase MAN 9 projectnaam: opdrachtgever: locatie: Verbouwing

Nadere informatie

ASR Renovatie Archimedeslaan 10 Utrecht. Projectbeschrijving BREEAM-NL

ASR Renovatie Archimedeslaan 10 Utrecht. Projectbeschrijving BREEAM-NL ASR Renovatie Archimedeslaan 10 Utrecht Projectbeschrijving BREEAM-NL Aanleiding De Raad van Bestuur van ASR heeft in 2009 het besluit genomen dat alle bedrijfsonderdelen uiterlijk ultimo 2015 in het gebouw

Nadere informatie

Khuene + Nagel Schiphol. Figuur 1: Artis Impressie

Khuene + Nagel Schiphol. Figuur 1: Artis Impressie Project: Khuene + Nagel Schiphol Figuur 1: Artis Impressie WDP realiseert op het Schiphol Logistics Park een modern en duurzaam distributiecentrum van 2 circa 16645 m, zie Figuur 12. Figuur 2: Situatieschets

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

NIEUWE HUISVESTING TRIODOS BANK --- BREEAM ambitie Outstanding (*****) MAN9 Kennisoverdracht

NIEUWE HUISVESTING TRIODOS BANK --- BREEAM ambitie Outstanding (*****) MAN9 Kennisoverdracht 1 NIEUWE HUISVESTING TRIODOS BANK --- BREEAM ambitie Outstanding (*****) MAN9 Kennisoverdracht 2 1.0 Projectdata --- 3 1.0 Projectdata --- Segment -- Kantoren Huurder -- Triodos Bank Locatie -- Utrechtse

Nadere informatie

Amsterdam: energie neutrale stad!

Amsterdam: energie neutrale stad! Amsterdam: energie neutrale stad! 20 april 2009 Inhoud: - Aanleiding - Ambities - Aanpak -Case Kolen voor elektriciteit Klimaatverandering Grondstoffen: olie 2a Ons gas raakt op: Zes probleem kenmerken

Nadere informatie

Uitbreiding Holmatro Raamsdonksveer. Breeam Gebouwinformatie

Uitbreiding Holmatro Raamsdonksveer. Breeam Gebouwinformatie 1. Projectdata Opdrachtgever Website Project Gebouwtype Locatie Architect Omvang Oplevering BRL-versie Certificaat NV. Holmatro www.holmatro.com/nl uitbreiding kantoren / industrie Zalmweg, Raamsdonkveer

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Dienst Stadsbeheer Milieu en Vergunningen Juni 2012 2 Aanleiding De gemeente Den Haag wil in 2040 een klimaatneutrale en -bestendige

Nadere informatie

Een duurzaam bestaan voor de woning

Een duurzaam bestaan voor de woning Een duurzaam bestaan voor de woning Over de milieueffecten van het onderhouden, aanpassen en bewonen van woningen Arjen Meijer en Ad Straub, Onderzoeksinstituut OTB 3-11-2011 Delft University of Technology

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Op weg naar bijna energieneutraal bouwen in 2020 Jean Frantzen Adviseur duurzaam bouwen Kennisevent Routekaart richting energieneutraal bouwen R c 2,5 R c 3,5 R c

Nadere informatie

SILVER. Cradle to Cradle Duurzaamheid staat voorop. www.armstrong.nl/plafonds www.armstrong-plafonds.be

SILVER. Cradle to Cradle Duurzaamheid staat voorop. www.armstrong.nl/plafonds www.armstrong-plafonds.be SILVER Cradle to Cradle Duurzaamheid staat voorop www.armstrong.nl/plafonds www.armstrong-plafonds.be Cradle to Cradle - de ingeslagen weg Cradle to Cradle is een innovatief concept waarbij productieprocessen

Nadere informatie

Door: Martijn Veerman AluEco en VMRG (brancheorganisatie voor de gevelbouw)

Door: Martijn Veerman AluEco en VMRG (brancheorganisatie voor de gevelbouw) Door: Martijn Veerman AluEco en VMRG (brancheorganisatie voor de gevelbouw) Inhoudsopgave AluEco Gevels LCA aluminium referentiekozijnen Impact materialisatie LCA o o Productniveau Gebouwniveau AluEco

Nadere informatie

Bewust Duurzaam Bouwen

Bewust Duurzaam Bouwen Bewust Duurzaam Bouwen inleiding Inleiding 2 3 Energie Energieverbruik België 2005 4 Energieverbruik woning Totaal: ca. 28.000 kwh 5 Energieverbruik woning Totaal: ca. 3.000 kwh 6 Energieverbruik woning

Nadere informatie

Rabobank Westelijke Mijnstreek GEBOUWINFORMATIE. Bergerweg 49 6135 KD Sittard. Gebruiksfuncties. Oppervlakte totale terrein

Rabobank Westelijke Mijnstreek GEBOUWINFORMATIE. Bergerweg 49 6135 KD Sittard. Gebruiksfuncties. Oppervlakte totale terrein Rabobank Westelijke Mijnstreek GEBOUWINFORMATIE Bergerweg 49 6135 KD Sittard Gebruiksfuncties Oppervlakte totale terrein Brutovloeroppervlakte 9.627 m2 6.820 m2 (0,68 ha) Bijeenkomstfunctie 1.632 m2 Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Patrick Theelen Business Development

Patrick Theelen Business Development Patrick Theelen Business Development Kingspan Duurzame Bouwsystemen Kingspan PLC. Beursgenoteerd in Londen en Dublin 42 Landen vertegenwoordigd Wereldwijd 34 productie locaties 5000 medewerkers 7 Divisies

Nadere informatie

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint Inhoud Cursus CO 2 -footprint Hoe maak je de footprint en wat heb je eraan? 27 mei 2013 Voor de Werkgroep Monitoren van MPZ Wat is CO 2 en waarom hebben we het daar over? CO 2 -footprint t.o.v. Milieubarometer

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

03 november 2011. Bart Brink manager business development / corporate coördinator Cradle to Cradle

03 november 2011. Bart Brink manager business development / corporate coördinator Cradle to Cradle 03 november 2011 Bart Brink manager business development / corporate coördinator Cradle to Cradle Voor meer informatie: b.brink@royalhaskoning.com of 06-55885393 Duurzaam ontwerpen Geïnspireerd door Cradle

Nadere informatie

TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie. Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015

TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie. Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015 TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015 Doel Ontwikkeling van integrale methodiek om de milieueffecten als gevolg van energiegebruik

Nadere informatie

Nieuwbouw Toyota Lexus Arnhem. Breeam Gebouwinformatie

Nieuwbouw Toyota Lexus Arnhem. Breeam Gebouwinformatie 1. Projectdata Opdrachtgever Website Project Gebouwtype Locatie Architect Omvang Oplevering BRL-versie Certificaat Louwman - Toyota Lexus Arnhem www.toyota-arnhem.nl nieuwbouw retail / industrie / kantoren

Nadere informatie

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Danielle de Bruin Noordlease Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 7 maart 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht T. 030-36175

Nadere informatie

WK 2020 Praktijkprogramma Woningcorporaties Programma en Voor een goed begrip Masterclass Duurzaam Onderhouden en Renoveren

WK 2020 Praktijkprogramma Woningcorporaties Programma en Voor een goed begrip Masterclass Duurzaam Onderhouden en Renoveren WK 2020 Praktijkprogramma Woningcorporaties Programma en Voor een goed begrip Masterclass Duurzaam Onderhouden en Renoveren Ad Straub Delft University of Technology Challenge the future Programma 9.45

Nadere informatie

NIEUWBOUW PEUGEOT DEALERBEDRIJF BREEAM-NL EXCELLENT GEBOUWINFORMATIE 11 september 2015

NIEUWBOUW PEUGEOT DEALERBEDRIJF BREEAM-NL EXCELLENT GEBOUWINFORMATIE 11 september 2015 NIEUWBOUW PEUGEOT DEALERBEDRIJF BREEAM-NL EXCELLENT GEBOUWINFORMATIE 11 september 2015 1. PROJECTDATA OPDRACHTGEVER/ONTWIKKELAAR Caransa Groep B.V. EXPLOITANT Van Mossel Groep PROJECT Nieuwbouw GEBOUWTYPE

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

1. Meten van duurzaamheid 2. Het instrument BREEAM 3. BREEAM: hoe werkt het? 4. Proces en kwaliteitsborging 13-10-2015 3

1. Meten van duurzaamheid 2. Het instrument BREEAM 3. BREEAM: hoe werkt het? 4. Proces en kwaliteitsborging 13-10-2015 3 1 2 Meten is weten 1. Meten van duurzaamheid 2. Het instrument BREEAM 3. BREEAM: hoe werkt het? 4. Proces en kwaliteitsborging 13-10-2015 3 Waarde duurzaam gebouw JLL nov 2013: Twee-derde van ondervraagden

Nadere informatie

NIEUWBOUW PEUGEOT DEALERBEDRIJF BREEAM-NL EXCELLENT GEBOUWINFORMATIE 7 JANUARI 2015

NIEUWBOUW PEUGEOT DEALERBEDRIJF BREEAM-NL EXCELLENT GEBOUWINFORMATIE 7 JANUARI 2015 GEBOUWINFORMATIE 7 JANUARI 2015 1. PROJECTDATA OPDRACHTGEVER/ONTWIKKELAAR Caransa Groep B.V. EXPLOITANT Van Mossel Groep PROJECT Nieuwbouw GEBOUWTYPE Retail/industrie LOCATIE Klokkenbergweg 29, Amsterdam

Nadere informatie

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman Duurzaam Vastgoed Roy Bruggeman Ingenieursbureau Archicom Multidisciplinair ingenieursbureau gericht op: Consultancy: logistiek & supply chain advies, Architectuur en detail engineering, Bouwmanagement

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Verduurzaming Gouvernement

Verduurzaming Gouvernement Verduurzaming Gouvernement Agenda Welkomstwoord Omschrijving van de case door Provincie Limburg Van vraagstelling naar aanpak BREEAM als leidraad Analyse en scenario s Duurzaamheidskeuzes (interactief

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

De bespaar- en verdienmaatregelen Meerinvesteringen met een rendement die een bijdrage leveren aan duurzaamheid binnen het gebied Maaswaard

De bespaar- en verdienmaatregelen Meerinvesteringen met een rendement die een bijdrage leveren aan duurzaamheid binnen het gebied Maaswaard De bespaar- en verdienmaatregelen Meerinvesteringen met een rendement die een bijdrage leveren aan duurzaamheid binnen het gebied Maaswaard juli 2011 Samengesteld door: Inleiding In dit document wordt

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 11 februari 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5 5

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Factsheet Energie en Klimaat

Factsheet Energie en Klimaat Factsheet Energie en Klimaat 1. Inleiding Deze factsheet heeft betrekking op het klimaatbeleid (de reductie van CO 2 )en het energiebeleid (inzetten op zeven speerpunten) van Den Haag. Voor deze factsheet

Nadere informatie

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012 1e REACTIE OP VO INLEIDING Voor u ligt een eerste verkenning van mogelijkheden tbv de vernieuwbouw van de St. Peeterschool te Amsterdam waarbij door het bestuur

Nadere informatie

Case study tbv BREEAM Credit MAN 9 tbv nieuwbouw kantoor en bedrijfshal GKB te Barendrecht

Case study tbv BREEAM Credit MAN 9 tbv nieuwbouw kantoor en bedrijfshal GKB te Barendrecht Case study tbv BREEAM Credit MAN 9 tbv nieuwbouw kantoor en bedrijfshal GKB te Barendrecht Beschrijving van het project: GKB Vastgoed BV realiseert aan de Augustapolder 13 te Barendrecht een nieuw kantoor

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

D Duurzaamheid. Watertoren - Vocus. : Michiel Haas : Vocus Architecten, Bas van der Horst : 14 mei 2009 : 26

D Duurzaamheid. Watertoren - Vocus. : Michiel Haas : Vocus Architecten, Bas van der Horst : 14 mei 2009 : 26 D Duurzaamheid Watertoren - Vocus door fotografie publicatiedatum AWM editie : Michiel Haas : Vocus Architecten, Bas van der Horst : 14 mei 2009 : 26 de architectuur voorbij nummer 26 4e jaargang mei 2009

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2

Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4

Nadere informatie

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw.

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. 3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. Datum: 12-05-2016 Versie: 1 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Prins Bouw de voorgang op de CO 2 reductiedoelstellingen laten zien, door

Nadere informatie

Onze Ambitie : Oosterhout wil een duurzame gemeente zijn en actief bijdragen aan een schone, veilige en duurzame leefomgeving.

Onze Ambitie : Oosterhout wil een duurzame gemeente zijn en actief bijdragen aan een schone, veilige en duurzame leefomgeving. duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie? Overweeg dan vooral ook om een energiezuinige en duurzame woning te bouwen. De gemeente Oosterhout geeft nu namelijk

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam College Duurzaam Bouwen. Tjerk Reijenga BEAR Architecten www.bear.nl

Hogeschool van Amsterdam College Duurzaam Bouwen. Tjerk Reijenga BEAR Architecten www.bear.nl Hogeschool van Amsterdam College Duurzaam Bouwen Tjerk Reijenga BEAR Architecten www.bear.nl Introductie Architect / directeur BEAR Architecten Bureau voor Ecologie, Architectuur en Renovatie (BEAR) Redacteur

Nadere informatie

Duurzaam bouwen. Nederland - Duitsland - Ghana - Ierland - Polen - Turkije. www.bartels.nl

Duurzaam bouwen. Nederland - Duitsland - Ghana - Ierland - Polen - Turkije. www.bartels.nl Duurzaam bouwen Nederland - Duitsland - Ghana - Ierland - Polen - Turkije www.bartels.nl Bartels Ingenieurs voor Bouw & Infra Bartels Ingenieurs voor Bouw & Infra is een internationale onderneming met

Nadere informatie

Erdi Holding B.V. Opgemaakt door Frank van der Tang. Periode: 1 januari t/m 30 juni 2015. 1 van 10. Datum: 2 december 2015

Erdi Holding B.V. Opgemaakt door Frank van der Tang. Periode: 1 januari t/m 30 juni 2015. 1 van 10. Datum: 2 december 2015 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Frank van der Tang Erdi Holding B.V. Periode: 1 januari t/m 30 juni 015 Datum: december 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht T.

Nadere informatie

DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen

DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen Eén taal voor duurzaamheid in bebouwde omgeving Duurzaamheid meetbaar / verhandelbaar Duurzaamheid is Dezelfde taal spreken Missie:

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2013

Milieubarometerrapport 2013 Milieubarometerrapport 2013 Stimular Milieubarometer - 2013 Stimular Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen die de milieubelasting

Nadere informatie

Ontwerpopdracht, afstuderen Bouwkunde, blok 3/4, cohort 08/09 Versie: 15 januari 2009

Ontwerpopdracht, afstuderen Bouwkunde, blok 3/4, cohort 08/09 Versie: 15 januari 2009 De wijk van morgen Ontwerpopdracht, afstuderen Bouwkunde, blok 3/4, cohort 08/09 Versie: 15 januari 2009 De Wijk van Morgen De ontwerpopdracht omvat het ontwerp van één van de gebouwen die straks samen

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

De gehele constructie zal als prefabelementen uitgevoerd worden en op de bouwplaats worden gemonteerd.

De gehele constructie zal als prefabelementen uitgevoerd worden en op de bouwplaats worden gemonteerd. BREEAM.NL Management MAN9 Project: Nieuwbouw bedrijfshal Lely Industries Maassluis W2947 CASE STUDY 1. Eenvoudige beschrijving van het project en het gebouw Het totale project bestaat uit een nieuwbouw

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 013 Datum: 14 maart 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen gehele waardeketen: upstream en downstream De waardeketen is onderverdeeld in twee stromen: de upstream en de downstream. In de upstream bevinden

Nadere informatie

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst De NESK scholen duurzaam opgeleverd Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Gemeente Heerhugowaard

Nadere informatie

Onbelast Ontwerpen. groosman partners architecten

Onbelast Ontwerpen. groosman partners architecten Onbelast Ontwerpen 1 hoofdstuk Onbelast ontwerpen Inleiding 4 Icoonwijzer 6 Programma van eisen 8 Stedenbouw 10 Voorlopig ontwerp 12 Definitief ontwerp 14 Bestek 16 Realisatie 18 Duurzaamheid 20 Woonhuis

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Kantoorgebouw 1000 Mahlerlaan, Amsterdam Zuidas. Algemene omschrijving

Kantoorgebouw 1000 Mahlerlaan, Amsterdam Zuidas. Algemene omschrijving Kantoorgebouw 1000 Mahlerlaan, Amsterdam Zuidas. Algemene omschrijving Het kantoorgebouw is centraal gelegen, op een parkeergarage, in het zich snel ontwikkelende grootste internationale hoogwaardige kennis-

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

Nieuwbouw Ontwerpcertificaat

Nieuwbouw Ontwerpcertificaat Nieuwbouw Ontwerpcertificaat Hiermee wordt verklaard dat: Nieuwbouw distributiecentrum met kantoor te Zwijndrecht is beoordeeld op basis van het schema: Nieuwbouw Ontwerpfase 2011 v1.0 door een BREEAM-NL-assessor

Nadere informatie

Fellow Symposium Building Physics and Services 20-03-2013 Toekomstgericht renoveren op basis van scenario s

Fellow Symposium Building Physics and Services 20-03-2013 Toekomstgericht renoveren op basis van scenario s Fellow Symposium Building Physics and Services 20-03-2013 Toekomstgericht renoveren op basis van scenario s Wim Maassen Fellow Life Cycle Performance Design CV Wim Maassen Fellow Technische Universiteit

Nadere informatie

Ketenanalyse stalen buispalen 2013

Ketenanalyse stalen buispalen 2013 Ketenanalyse stalen buispalen Genemuiden Versie 1.0 definitief \1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Leeswijzer 3 De -prestatieladder 4.1 Scopes 4. Niveaus en invalshoeken 5 3 Beschrijving van de waardeketen

Nadere informatie

De NESK kantoren duurzaam opgeleverd. Villa Flora gebouwd voor de toekomst

De NESK kantoren duurzaam opgeleverd. Villa Flora gebouwd voor de toekomst De NESK kantoren duurzaam opgeleverd Villa Flora gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Regio Venlo (opdrachtgever)

Nadere informatie

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0 Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder Versie 4.0 Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: oktober 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie