EPC- SPC Joint Pensions Review 16/03/2011. Background Pensions under pressure in EU Member States

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EPC- SPC Joint Pensions Review 16/03/2011. Background Pensions under pressure in EU Member States"

Transcriptie

1 Developments in European Pensions Green Paper, EPC-SPC Joint Report, Re-inforced Economic Policy Coordination Annual Growth Survey & Competitiveness Pact Green Paper Consultation 7th July 15 November 2010 Background Pensions under pressure in EU Member States Imbalances from past between rising longevity and declining effective retirement age Reversal since 2000 but in many MS people still leave labour market earlier than they did in Demographic ageing accelerates: Increasing longevity amid persistently low birth rates. From 2012 EU working age population will begin to shrink. Pension Reforms Systems changed from single to multi-pillar, increasing role for private funded and thus potentially for Europe The crisis Financial, economic and public budget crises aggravate situation for both public and private schemes fund losses, budget deterioration and employment impacts. EPC- SPC Joint Pensions Review Reforms have radically changed and renewed pension systems in Member States Period ending with Crisis of unprecedented scale & scope public budget deterioration Lisbon to be replaced by Europe 2020 Transition from larger to smaller cohorts starting: working age population shrinking

2 Demographic structure of the population in 2008 Demographic structure of the population in 2060 Change in public pension expenditure as a share of GDP over (in % points) PL SE LV HU IT EE ES MT BE NO IE LT NL SK FI CZ BG EA16 UK EU27 DE PT FR AT DK SI RO CY EL LU Social Security Pension /GDP Source: Ageing report 2009, available at: 2

3 Figure 4: Benefit ratios (in %) EU Member States in 2007 and 2060 Benefit Ratio (%) Public pensions Public and private pensions % change % change BE BG CZ DK DE EE IE EL ES FR IT CY LV LT LU HU MT NL AT PL PT RO SI SK FI SE UK NO Our main challenges Changing labour market behaviour Employment rates by gender in the EU 15,1970 and % of age group population Men 1970 Men 2008 Source: OECD Women statistical 1970 database Women Mar-11 Figure 7: Overall, female and older workers employment rates in EU-27, , in percent Overall, female and older workers employment rates in EU in % % of respective age population Total Females Total

4 Standard pensionable & exit ages Projected increase Further increases Life expectancy in in the EXIT AGE EXIT AGE PENSIONABLE AGE Member State PENSIONABLE AGE statutory retirement age at 65 life expectancy for M/W in 2020 for M/W for M/W in 2009 in 2008 at 65 between after 2020 (unweighted gender average ) 2008 and 2060 (unweighted gender average) Belgium 56,8 61,6* 65/65 65/65 18,3 5,1 Bulgaria 58,4 61,5 63/60 63/60 14,6 6,9 Czech Republic 58,9 60,6 62/60y8m 63y8m/63y4m 65/65 16,4 6,0 Denmark 61,6 61,3 65/65 65/65 67+/67+*** 17,5 5,5 Germany 60,6 61,7 65/65 65y9m/65y9m 67/67 18,5 5,1 Estonia 61,1 62,1 63/61 63/63 15,6 6,5 Ireland 63,2 64,1** 65/65 65/65 (66/66) (68/68) 18,2 5,6 Greece 61,3 61,4 65/60 65/60 65/65 18,4 4,9 Spain 60,3 62,6 65/65 65/65 19,0 4,8 France 58,1 59, /62 19,9 4,5 Italy 59,8 60,8 65/60 65/60**** *** 19,5 4,7 Cyprus 62,3 63,5* 65/65 65/65 18,0 5,2 Latvia 62,4 62,7 62/62 62/62 14,9 7,1 Lithuania 58,9 59,9** 62y6m/60 64/63 65/65 15,3 6,7 Luxembourg 56,8 : 65/65 65/65 18,3 5,1 Hungary 57,6 : 62/62 64/64 65/65 15,5 6,8 Malta 57,6 59,8 61/60 63/63 65/65 17,5 5,6 Netherlands 60,9 63,2 65/65 65/65 (66/66) (67/67) 18,2 5,1 Austria 59,2 60,9* 65/60 65/60 65/65 18,7 4,9 Poland 56,6 59,3* 65/60 65/60 16,5 6,2 Portugal 61,9 62,6* 65/65 65/65 18,1 5,1 Romania 59, y8m/58y8m 65/60 (65/61y11m) (65/65) 15,0 6,8 Slovenia 56,6 59,8** 63/61 63/61 (65/65) 17,6 5,5 Slovakia 57,5 58,7* 62/59 62/62 15,2 6,8 Finland 61,4 61,6* 65/65, /65, ,6 4,9 Sweden 62,1 63, ,9 4,8 United Kingdom 62,0 63,1 65/60 65/65 68/68 18,2 5,4 EU 27 average 59,9 61,4 18,2 5,3 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities 10 Potential of WORKING LONGER: Old-age dependency ratios under different average exit age scenarios. EU-27 old-age dependency ratios, , under four exit assumptions (working ages from 20 to 59 through 69) to 59 / to 63 / to 66 / to 69 / An illustration of the basic organisation of pension systems FINANCING PAYG Funded PENSION FORMULA DB DC 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities 12 4

5 Going deeper into the organisation of pension schemes FINANCING PAYG Funded PENSION FORMULA DB DC PAYG redistributive PAYG earnings-related Funded Public Public Public Occupational Individual DB DB (N)DC DC DB DC DC 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities 13 Variation of systems in EU after reform PAYG redistributive PAYG earnings-related Funded Public Occupational Public Public Individual DB DB (N)DC DC DB DC DC PAYG Resdistributive PAYG earnings-related Funded Component 4 Minimum Earnings-related Occupational BE DC BG Minimum Earnings-related Public DC CZ Basic Earnings-related DK Basic Occupational DC DE Minimum Earnings-related Occupational DC EE Basic Earnings-related Public DC EL Minimum Earnings-related ES Minimum Earnings-related FR Minimum Public IE Basic Occupational DC IT Social assistance Notional accounts Occupational DC CY Basic Supplementary LV Minimum Notional accounts Public DC LT Basic Earnings-related Public DC LU Minimum Earnings-related HU Minimum Earnings-related Public DC MT Basic Earnings-related NL Basic Occupational DB AT Minimum Income tested PL Minimum Notional accounts Public DC PT Minimum Earnings-related RO Points Public DC SI Minimum Earnings-related SK Minimum Earnings-related Public DC FI Minimum Earnings-related SE Minimum Notional accounts Public DC Occupational DB UK Minimum Basic Occupational DB Funded Pensions: Current situation and expected evolution 75 Current situation LV Contribution to income (%) PT FI FR IT Expected development UK AT IE 0 25 CZ EE Coverage level (% of active population) BE SI DE LT NL SE DK DK EE PL 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities Unit 15 5

6 Extent & Character of Funded Pensions in EU MS - Currently Funded Pensions In EU retirement systems Average share in income of retired people Low or negligible (<10%) Medium (between 10% and 25%) Coverage (% of the workforce) Low (<10%) EL FR IT Medium (between 10% and 50%) CZ ES LV LT LU AT SK High (between 50% and 90%) BE EE HU PL SI Very high (> 90%) FI PT DE IE SE High (> 25%) UK DK NL Very high (More or around 50%) Funded Pensions in Member States in Central & Eastern Europe Country % Wage to Funded Scheme Proportion of total Contribution to Funded Scheme Year Funded Scheme Started Participation in Funded Scheme Year Funded Participants Retire Bulgaria 5% 21.7% 2002 Mandatory <42 Full cohorts in 2023 Estonia 6% 20.0% 2002 Voluntary Partial cohorts by 2012 Hungary 8% 23.9% 1998 Mandatory new entrants; voluntary for all others Latvia 8% 24.0% 2001 Mandatory <30, Voluntary Partial cohorts by 2008; full cohorts by 2035 Partial cohorts by 2013; full cohorts by 2033 Lithuania 5.5% 22.0% 2004 Voluntary Partial cohorts by 2014 Poland 7.3% 26.1% 1999 Mandatory <30; Voluntary Partial cohorts of women by 2009 and of men by 2014; full cohorts of women by 2029 and of men by 2034 Romania 2%, increasing to 6% 6.7% 2008 Mandatory <35; voluntary Partial cohorts of women by 2023 and of men by 2028; full cohorts of women by 2033 and of men by 2038 Slovak Republic 9% 31.3% 2005 Voluntary for all Partial cohorts by 2015 A shift in the organisation of pension schemes 100% % 60% 40% 20% 0% 100% BE BG CZ DK DE EE EL ES FR IE IT CY LV LT LU HU M T NL AT PL PT RO SI SK FI SE UK % 60% 40% 20% 0% BE BG CZ DK DE EE EL ES FR IE IT CY LV LT LU HU M T NL AT PL PT RO SI SK FI SE UK P AYG DB P AYG NDC Funded M andatory Funded Occupational DC Funded Occupational 18 DB 6

7 Shift from Public PAYG to Private FUNDED Change in contributions of schemes to theoretical replacement rates % 25% 5% -15% -35% -55% EE RO IE CY NL CZ EL ES LU MT AT PT SI FI SE DE BE HU IT FR UK DK LT PL SK LV BG Statutory PAYG scheme Statutory funded scheme Other - Occupational or individual scheme Source: Source: Indicator Subgroup (ISG) of the European Commission s Social Protection Committee 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities Unit What are the main effects of reforms? PT IT FR PL CZ FI EL LV SE DK DE ES MT SI UK IE LU BE AT LT SK NL EE CY HU BG RO Change in gross replacement rates from statutory schemes Evolution of statutory pensions expenditures Change in Theoretical replacement rates and public pension expenditure between 2006 and Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities 20 Decomposition of the projected increase in public pension expenditure, EU Percentage of GDP Public pension expenditure in the EU is projected to increase from 10.1% in 2007 to 12.5% in 2060 Population ageing effect: change in the dependency ratio (number of people aged 65 and more to the working age population) Eligibility effect: tighter eligibility conditions for public pensions Employment effect: increase in the number of employed Level of benefits: less generous public pensions Population ageing effect Eligibility effect Source: Ageing Report Mar-11 Employment effect Level of benefits Residual Projected increase Social security old-age and early pensions are covered 7

8 Main reforms in Europe Sustainability & Adequacy Entitlements closely linked to contributions DB to DC Lower annual generosity Similar volume in retirement Greater affordability Greater actuarial equity Adequacy : for analysis Social Protection improvements Improved indexation and minimum pensions Improved coverage better gender and LM fit Increased pre-funding: diversification & extra funds 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities 22 Main reforms in Europe improving work incentives Higher retirement ages Stronger link between contributions and benefits a life cycle approach coverage for non-standard careers Increasing flexibility Bonus/malus systems 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities 23 Trends in pension reforms Strengthening of contributory principles Increasing contribution periods, higher pensionable age pension outcomes dependent on performance of labour markets Greater role for prefunding Mandatory individual, enhanced voluntary, automatic enrolment, occupational pension outcomes dependent on performance of capital markets Automatic adjustment mechanisms Life expectancy, GDP and labour market growth balancing the system at the expense of higher uncertainty for individuals 8

9 Funded Pensions: Current situation and expected evolution 75 Current situation LV Contribution to income (%) PT FI FR IT Expected development UK AT IE 0 25 CZ EE Coverage level (% of active population) BE SI DE LT NL SE DK DK EE PL 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities Unit 25 Nominal & real pension fund returns January- October 2008 (OECD) Real Nominal OECD weighted averagerates of return 16-Mar-11 Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities Unit 26 Crisis responses affecting mandatory funded pension schemes Box 1 Crisis responses affecting mandatory funded pension schemes In Estonia, all compulsory contributions to the DC scheme have been cancelled from 1 June 2009 until 31 December Scheme members can restart their contributions on a voluntary basis in The government's intention is that contributions will be partially resumed in 2011 (with a 2% state and 1% member share) and will reach their original level only in 2012 (4% plus 2%). In Lithuania, social insurance contributions to the DC pension schemes have been reduced temporarily from 5.5% to 2% by They will be increased again to 6% after 2012 for a minimum of 3 years. In Latvia, part of contributions to the mandatory funded DC scheme has been diverted to feed the PAYG NDC scheme. Contribution rates to the funded pillar are being reduced: in 2009 from 8% to 2%; in 2010 from 9% to 2%; in 2011 from 10% to 4%; in 2012 and subsequent years from 10% to 6%. In Romania, the government has suspended legal provisions that would have seen contributions to the mandatory DC scheme rise from 2% to 2.5% of employees gross salary this year. Slovakia has allowed workers to opt out of the funded scheme and return to the PAYG scheme for the second time in 2008, and the DC scheme will be optional for all new entrants to the labour market. In Poland, the government is discussing a reduction in contributions to the DC scheme from 7.3% to 3% of gross wages and to divert the difference to the PAYG scheme. Another solution under consideration of the government is to revise the way in which public debt is calculated by excluding the debt resulting from transfers to the funded pension scheme. Hungary discontinuation of payments into funds for 18 months followed by radical scrapping of scheme within two months Bulgaria thinking about some of the same 9

10 Risks for adequacy: high and long lasting unemployment Difference in net theoretical replacement rates for an average earner entering the labour market at 25 and retiring at the statutory retirement age with a 1, 2 and 3 year career break for unemployment compared with no break years 2 years I year -6-7 MT PT FR CZ ES HU BGEL DK IE NL AT LT EE SI UK BE SE LU CYDE PL LV IT FI SK RO 16-Mar-11 Genesis of EC Green Paper on Pensions Against background of demographic challenge, changing pensions and the economic crisis, time right to open debate on how the EU level pensions framework can support Member States. The President s Political Guidelines of last autumn said We need to ensure that pensions do the job intended of providing maximum support to current and future pensioners, including for vulnerable groups. Subsequently Commissioner Andor was tasked by the President to work with other Commissioners to develop proposals to secure Europe s pension systems. Green Paper on Pensions The APPROACH Uniquely JOINT and INTEGRATED Commissioner Andor worked closely with Commissioners Rehn and Barnier as co-authors Input from many Commission Services Enabled HOLISTIC view of the EU level pensions framework Commissioners Group on Pensions should help retain this holistic approach as work develops 10

11 EU role on pensions (1) Pensions largely responsibility of MS Subsidiarity recognised - NO change intended Limited EU [supporting] Role in: Cross Border REGULATION Policy COORDINATION Sum of EU support activities short hand referred to as: EU framework for pensions EU role on pensions (2) : Regulation Regulatory framework at EU level covers 4 main points: 1. Cross border coordination of social security pensions and some basic rules on supplementary pensions to facilitate the free movement of workers and equal treatment for migrant workers 2. Establishing an internal market for funded occupational schemes and the necessary minimum standards on prudential rules to protect scheme members and beneficiaries; 3. Minimum guarantees concerning occupational pensions and accrued rights in case of the insolvency of enterprises as sponsors; 4. Anti-discrimination rules which apply, although with some differentiation, to both statutory and private pension schemes. EU role on pensions (3): Policy Coordination Social OMC (Open Method of Coordination) facilitates and promotes national reform, set objectives and indicators, share best practice and mutual learning. Coordination on fiscal sustainability (SGP) where Treaty requires MS to run budgets that do not jeopardise the functioning of the EMU. Council can recommend remedial action (particularly in the framework of the SGP), also in area of social security if causing problem. More information on EU role on pensions in Commission Staff Working Document "EU legislation, coverage and related initiatives" accompanying the Green Paper. 11

12 Green Paper on pensions CONTENT Overarching objectives of ensuring adequate, sustainable and safe pensions Three main themes beneath this as well as discussion of statistics and governance: (1) Broad strategic issues (links with Europe 2020 ) (2) Removing obstacles to mobility (3) Safer pensions (Risk mitigation, Shock absorption) First theme: Balancing Work and Retirement Questions cover areas such as: - EU role on adequacy of pensions and sustainability of public finances; - How EU can support Member States to balance periods people spend in work and retirement (index pensionable age/ benefits to life expectancy, review clauses) - How to promote more & longer employment through Europe 2020 (incl. age management: discrimination, training, working conditions) 2nd Theme: Removing obstacles to MOBILITY Questions cover areas such as : - Strengthening the internal market for pensions, e.g. review of the IORP Directive - Scope of pension schemes covered by EU - Action on removing obstacles to mobility - What that action should be taken (acquisition/ preservation rules, transfers, tracing services) 12

13 Third Theme: SAFER pensions Questions cover areas such as:- - Whether to review EU legislation and which parts - How EU could help with the balance of risk, security and affordability - What solvency rules should apply to pension funds. - Enhancing protection in case of sponsoring employer insolvency - Information disclosure - Participation and investment default options Green Paper CONSULTATION Anyone can get involved and respond to the consultation via the online questionnaire (or by post) Conference with all stakeholders 29 October in Brussels. Pension Forum 24 th September (made up of Member States, social partners and other organisations involved in such pensions) Deadline for responses 15 th November 2010 After GP consultation responses considered and summary published. All responses also placed online as part of commitment to openness, yet respondents can request anonymity. EPC- SPC Joint Pensions Review Reforms have radically changed and renewed pension systems in Member States Period ending with Crisis of unprecedented scale & scope public budget deterioration Lisbon to be replaced by Europe 2020 Transition from larger to smaller cohorts starting: working age population shrinking

14 EPC-SPC Joint Review 1 EPC and SPC joint review of EU pension systems: Results of the last decade of reforms Impacts of the crisis Long term perspectives beyond the crisis Re-assess pension reforms in light of aggravated challenges & update agenda for delivering adequate & sustainable pensions EPC-SPC Joint Review 3 Analysis will: Take stock of progress in pension reform Re-asses advances in the light of crisis setbacks: accentuated challenges of delivering in context of lower employment, lower growth, accelerating ageing, and strongly deteriorated fiscal positions Conclude with updated agenda for securing adequate and sustainable pensions Contain country fiches EPC-SPC Interim Messages A - CHALLENGES AND ACHIEVEMENTS Despite progress, reforms bear considerable risks Changes in pension systems make benefits more contingent on labour and financial markets. Important risks are if employment rates do not increase enough or if capital markets do not deliver as expected. Also important old risks

15 EPC-SPC Interim Messages B - CRISIS SETBACKS AND REMAINING RISKS The crisis has highlighted the need to review: Degree of financial market exposure Design of risk sharing and Shock absorption in funded pensions EPC-SPC Interim Messages C - AGGRAVATED CHALLENGES AND PROSPECTS Adequacy and sustainability are two faces of the same coin. People need to work more and longer to ensure both. No one-size-fits-all solution to pension delivery: all systems have pros and cons and all need to adapt to demographic and economic trends. Challenge for policy makers to aim for good balance between sustainability and adequacy. The crisis and possible lower growth will make this harder and more urgent EPC-SPC Interim Messages C - AGGRAVATED CHALLENGES AND PROSPECTS Vital to strengthen awareness of all available routes to adequate income in retirement. Transparency and information essential to gain public trust and guide behaviour. Both appropriate work incentives and open labour markets are needed to deliver more people working more and longer

16 White Paper 2011 Q3: possible EMPL focus and actions Raising the retirement age as the chapeau Active ageing strategies needed to raise the effective retirement age SPC/EPC/EMCO opinion on incentives to work longer PROGRESS grants/calls for proposal on reform projects Adequacy priorities Projections of impact of reforms on poverty of pensioners (Ageing Report 2012) Reinforced Economic Policy Coordination Souvereign Debt Crisis. 7-8 May meeting of EU Finance Ministers Late May proposal of principles 29 September Reinforced Policy Coordination Package: Much stronger demands much stronger instruments Pensions in Annual Growth Survey (AGS) 5. Reforming pensions systems Fiscal consolidation should be supported by reform of pension systems, making them more sustainable. Member States should: increase the retirement age and link it with life expectancy. reduce early retirement schemes as a priority, and use targeted incentives to employ older workers and promote lifelong learning. support the development of complementary private savings to enhance retirement incomes. avoid adopting pension measures which undermine the long term sustainability and adequacy of their public finances. The Commission will review the IORP Directive on pension funds and present follow up measures to the Green Paper on Pensions. 16

17 Pensions in Competitiveness Pact Sustainability of pensions, health care and social benefits This will be assessed on the basis of the sustainability gap indicators. These indicators measure whether debt levels are sustainable based on current policies, notably pensions schemes, health care and benefit systems, and taking into account demographic factors. Reforms necessary to ensure the sustainability and adequacy of pensions and social benefits could include: aligning the pension system to the national demographic situation, for example by aligning the effective retirement age with life expectancy or by increasing participation rates; limiting early retirement schemes and using targeted incentives to employ older workers (notably in the age tranche above 55). End & reminder how to contribute Green Paper on the website of DG Employment, Social affairs and Equal opportunities. Link: d=89&newsid=839&furthernews=yes Everybody can contribute via an online questionnaire available at the following link: orm=pensions The European Commission looking forward to hearing your views. Thank you for your attention. 17

18 Europees groenboek pensioenen Vanuit syndicale hoek bekeken Nathalie Diesbecq Studiedienst ACV 1 ALGEMENE BEDENKINGEN De drie Belgische vakbonden vinden nog altijd dat de sociale zekerheid van gepensioneerden moet voortkomen van WETTELIJK EN SOLIDAIRE OVERHEIDSPENSIOENEN. Analyse in het Groenboek privépensioenstelsels of aanvullende pensioenen wondermiddeltje! 2 Algemene principes in EU kader Organisatie van sociale zekerheidsstelsels onder meer het niveau van de wettelijke pensioen bevoegdheden van de Unie. Wij zijn ook geen vragende partij om dit te veranderen. Toch moet er met spoed werk gemaakt worden van de adequate pensioenen. 3

19 Wat willen we wel? Voorstander van het ontwikkelen van sociale standaarden binnen de EU, dat is niet in strijd met het sudsidiariteitsprincipe. Concreet: gekwantificeerde doelstellingen in sociale zekerheid. (Verdergaan dan louter preventie van armoede!) Het wettelijk pensioen moet minstens ¾ de van het gemiddelde loon van de volledige loopbaan bedragen. (rekening houdende met bepaalde ondergrenzen ) 4 Voornaamste kritiek(en) op het groenboek Te weinig aandacht voor de adequaatheid van pensioenen (eventueel bepaald % van bruto binnenlands product toe te wijzen aan de sociale zekerheid,., werken met minima ligt niet voor de hand wegens subsidiariteit!) Ecofin is niet de juiste instantie om het toekomstig beleid in zake pensioenen uit te stippelen (in het kader van Europa 2020strategie) 5 Voornaamste kritiek(en) op het groenboek (2) Europa 2020 strategie is een transversale strategie die de bevoegdheden van de thematische Raden moet respecteren: bijgevolg: EPSCO of de vergadering van de ministers van werk en sociale zaken moet ten volle zijn rol kunnen spelen! 6

20 Pensioenleeftijd, aanpassing aan demografische ontwikkelingen 7 Aandachtspunten voor een hervormd wettelijk pensioenstelsel 8 Langere arbeidsloopbanen wegwerken leeftijdsdiscriminatie op de arbeidsmarkt De Belgische vakbonden zien geen heil in het radicaal en lineair optrekken van de pensioenleeftijd (trouwens wettelijke pensioenleeftijd effectieve pensioenleeftijd ). Verzet tegen het verminderen van de pensioenen! Artikel 3 Verdrag van Lissabon! 9

21 Artikel 3 Verdrag van Lissabon De Unie brengt een interne markt tot stand. Zij zet zich in voor de duurzame ontwikkeling van Europa, op basis van een evenwichtige economische groei en van prijsstabiliteit, een sociale markteconomie met een groot concurrentievermogen die gericht is op volledige werkgelegenheid en sociale vooruitgang, en van een hoog niveau van bescherming en verbetering van de kwaliteit van het milieu. De Unie bevordert wetenschappelijke en technische vooruitgang. De Unie bestrijdt sociale uitsluiting en discriminatie, en bevordert sociale rechtvaardigheid en bescherming, de gelijkheid van vrouwen en mannen, de solidariteit tussen generaties en de bescherming van de rechten van het kind. De Unie bevordert de economische, sociale en territoriale samenhang, en de solidariteit tussen de lidstaten. De Unie eerbiedigt haar rijke verscheidenheid van cultuur en taal en ziet toe op de instandhouding en de ontwikkeling van het Europese culturele erfgoed Aanvullende pensioenen Verbetering van IBPV richtlijn. meer transparantie en meer controle Meer transparantie ook voor de verzekeringsmaatschappijen! 12

22 IBP s Krachtens RL 2003/41/EG moeten IBP s een eigen vermogen aanhouden (artikel 17) = bedrag overeenkomstig artikel 27 en 28 RL 2002/83/EG 2 pijnpunten: Transparantie en communicatie hierover naar de deelnemers is niet voldoende uitgewerkt Indien geen grensoverschrijdende activiteiten worden ontwikkeld kan de IBP hier van vrijgesteld worden door de lidstaat 13 Voorstel In elk geval zou artikel 17 ten volle moeten spelen ook indien er geen grensoverschrijdende activiteiten zijn. Er moet gewaakt worden op een maximale dekking van de aangegane verplichtingen door zowel IPB s als verzekeringsmaatschappijen. 14 Hoe de nog bestaande belemmeringen voor het vrij verkeer wegwerken? EG verordeningen 883/2004 van 29 april 2004 en 987/2009 van 16 september 2009 betreffende de overdraagbaarheid van de sociale zekerheidsrechten zijn van groot belang. men zou de werking er van moeten uitbreiden tot de ganse waaier van niet wettelijk verplichte aanvullende pensioenen! (haalbaarheid?) 15

23 Noodzakelijk stap: Verplicht minimumkader in zake het bijhouden van alle gegevens van de aanvullende pensioenstelsels in de lidstaten; Zodra deze gegevensbanken beschikbaar zijn opsporing van verworven rechten van werknemers (in loondienst) in de andere lidstaten dan de woonstaat. 16 Fiscale harmonisatie teneinde dubbele belasting (in werk- en woonstaat) alsook dubbele vrijstelling (in woon- en werkstaat) te vermijden. Het verhogen van de overdraagbaarheid tussen lidstaten mag GEENSZINS TOT GEVOLG HEBBEN DAT HET AANDEEL DAT HET WETTELIJK PENSIOEN HEEFT IN HET INKOMEN DAT MEN GENIET TIJDENS DE PENSIOENGERECHTIGDE LEEFTIJD ZOU VERMINDEREN! 17 Financiële crisis? Heeft zwakke punt van kapitaalsgedekte pensioenregelingen aan het licht gebracht veel deelnemers zien hun rechten gereduceerd of er wordt bijkomende bijdragen opgelegd. Oplossingen voor de toekomst? 18

24 Oprichten van garantiefondsen die bij malaise op de beurs kunnen tussenkomen Garantiefondsen - welk niveau Europees of nationaal? Wie moet die fondsen spijzen? IPB s en verzekeringsmaatschappijen moet daarvoor bijdragen. Beheer : dergelijke garantiefondsen moeten zeer voorzichtig beheerd worden (quasi risicoloos) 19 Hoe kan de Europese regelgever een betere balans bewerkstellingen tussen risico s, zekerheid en betaalbaarheid? Speelt zowel in het voordeel van de deelnemers als van de pensioenaanbieders. Rendementsgaranties verplicht doen herverzekeren schaalvergroting door verplicht karakter drukt kostprijs van zo n herverzekering. Verplichte screening op haalbaarheid van de pensioenplannen: Kosten die noodzakelijk zijn Geïnde bijdragen afdoende voor de gedane toezeggingen? 20 Afdoende solvabiliteitsregeling = een must Moet Europees IPB s moeten aan even stringente regels worden onderworpen als verzekeringsmaatschappijen (verzekeringsmaatschappijen groeperen verschillende risico s, dus als één risico onderpresteert, is dat niet noodzakelijk het geval voor de andere takken!) 21

25 Insolventie werkgevers Europees omkaderen De geboden bescherming op Europees vlak moet verbeterd worden. Artikel 8 van de insolventierichtlijn 2008/94/EG : bescherming van de rechten die werknemers binnen een bedrijfstak opbouwen in het kader van een aanvullend stelsel van sociale voorzieningen welk bestaat naast de nationale wettelijke stelsels van sociale zekerheid. 22 verkregen rechten of rechten in wording op ouderdomsuitkeringen. Europese Unie moet bepalen hoe de lidstaten deze rechten moeten beschermen. Vragen die rijzen: Kan het dat een bedrijfstak deze rechten garandeert zonder dat er effectief premies werden voor gestort omdat de betrokken bijdragende onderneming op het moment dat de premies moesten gestort worden, insolvent blijkt te zijn? Moeten er in dat geval door de Europese regelgeving niet worden aangeduid wie de last van deze niet betaalde premies op zich moet nemen? Inzonderheid zou een specifiek voor dit doel opgericht garantiefonds kunnen tussenkomen, wat meteen ook weer impliceert dat dit garantiefonds ook moet gespijsd worden. 23 Beperkingen in investeringsbeleid bepaalde financiële producten zijn alom bekend als bijzonder risicovol. ( private equity fondsen ) alleen met eigen vermogen of vrije reserves mag geïnvesteerd worden in meer risicovolle producten maar niet met de bijdragen van de werknemers die op een stabiele manier moeten worden beheerd. 24

26 Informatieverstrekking? Er zijn geen eenvormige verplichtingen tav IPB s en verzekeringsmaatschappijen. Trouwens deelnemers (werknemers) zijn niet steeds voldoende beslagen in het lezen van jaarrekeningen en balansen. De verzekerde bij de verzekeringsmaatschappijen is niet steeds de deelnemer. (maar wel de werkgever) De deelnemer = de verzekerde of de begunstigde maar wat de begunstigde betreft voorziet de levensverzekeringsrichtlijn niet in minimale informatieverplichtingen; Prestaties die in het vooruitzicht worden gesteld al dan niet gegarandeerd zijn (dan wel louter als richtniveau worden beschouwd) Actuele financieringsniveau zou zowel voor IBP s al voor verzekeringsmaatschappijen op een eenduidige manier moeten worden weergegeven op de jaarlijkse fiche. Verhoging van de eisen in zake informatie mag de verantwoordelijkheid van het gekozen beleggingsbeleid niet naar 25 de deelnemers verschuiven!

27 KUL 15 mars 2011 Bernadette Adnet Premier Conseiller département social FEB Le livre vert belge : réponses de la FEB Financiële houdbaarheid? Pensioen als inkomen? I. PENSIOEN IN GEVAAR? Rechtvaardige financiering? 3

28 Viabilité financière? Dépenses pensions : + 4,8% PIB entre , supérieure à la moyenne européenne Age effectif de retraite : 60 ans Age légal : 65 ans Dette publique : 98,5% du PIB en La pension comme revenu? 1. Pension légale = pas très élevée 2. Mais patrimoine et services publics ne sont pas pris en compte! 3. Indicateur européen niveau de consommation des pensionnés : Belgique en tête! 5 Financement équitable? 1. Pas de plafonnement des cotisations 2. Taux de cotisation d équilibre : 23% pour sortie anticipée du marché du travail à 55 ans!!! 3. Solidarité énorme en matière de financement 6

29 II. PENSIOENBELEID : DRIE PIJLERS 1 ste pijler 2 de pijler 3 de pijler Combinatie nodig omwille van financiële houdbaarheid en vervangingsratio Repartitie / collectief Kapitalisatie / individueel Combinatie nodig omwille van vergrijzing en economische onzekerheid 7 Hervormingen / Bestendiging Le premier pilier: pension légale l = revenu décent d et lien avec la carrière re maintenu Examiner à temps l augmentation de l âge de la retraite si les réformes s avèrent insuffisantes bilan en 2015 Renforcer le lien avec la carrière : Adapter le plafond Renforcer le critère carrière pour les départs anticipés (idée du sac à dos ) Augmentation de l âge de pension à partir duquel on peut prendre sa pension anticipée = 62 ans 9

30 Introduire une équité actuarielle dans le calcul de la pension ; c est-à-dire tenir compte de la durée pendant laquelle on touchera une allocation sociale quand on quitte définitivement le marché du travail : les périodes d inactivité devraient avoir un poids différent dans la carrière par rapport aux périodes de travail effectif; une période de travail au-delà de 60 ans reçoit un bonus; une période d inactivité (prepension, chômage, crédittemps) entre 50 et 60 ans reçoit un malus 10 2 de pijler : maatschappelijke noodzaak Keuze cash - uitgesteld loon loonoverleg Vrij aanvullend pensioen voor de werknemers nieuw Zonder verplichting voor de werkgevers In kader van de art 33 van de WAP maar voor iedereen Eenvoudig : % van het loon of forfait Transparante info : jaarlijks pensioenfiche; uittredingsfiche; overlijdensdekking 11 3 ème pilier 1. Pas de rupture de contrat confiance! 2. Pas de nouvelle extension des avantages fiscaux possible à court terme 12

31 2 ème Pacte des générationsg 1. Besoin urgent d un 2 ème pacte des générations 2. Impossibilité de combiner crédit-temps pendant la carrière (sauf congés thématiques?) et prépension à la fin de la carrière 3. Relever l âge de la prépension (d abord en cas de restructurations) 4. Pension (légale) anticipée seulement à partir de 62 ans (+ paiement 2 e pilier pension à.p.d. 62 ans) 13 Ambtenarenpensioen 1. Aangepast personeelsbeleid efficiëntiewinsten 2. Perequatie = aanpassing pensioenen aan reële loonsverhogingen (boven index) voor actieve ambtenaren 3. Tantièmes = uitzonderlijk gunstige regelingen voor bijzondere categorieën 4. (Mede-)financiering pensioenkost door Gewesten voor hun eigen ambtenaren 14 III. CONCLUSIONS : 5 AXES 1. Premier pilier : système de bonus/malus sur les années de fin de carrière; si pas de réformes et progrès insuffisants, augmenter l âge de la retraite pour garantir la durabilité financière 2. Deuxième pilier : intégrer la discussion salaire cash-salaire différé dans négociation et généraliser via une pension libre et complémentaire du salarié pour assurer un bon niveau de pension 3. Troisième pilier : préserver et ne pas rompre le contrat actuel 4. Fonctionnaires : adapter les mécanismes peu équitables 5. Travailler plus et plus longtemps est inévitable pour préserver la sécurité sociale 15

32 The European Green Paper : réponses de la FEB Pensions viables et adéquates Responsabilité des Etats Membres Rôle de l Union Européenne : inciter les Etats Membres à faire des réformes au travers des différents processus : Méthode Ouverte de Coordination : mettre en évidence les bonnes pratiques; Pacte de stabilité et de croissance : imposer aux Etats Membres, un retour urgent à des finances publiques saines; Agenda 2020: entre autres, inciter à augmenter le taux d emploi des travailleurs âgés de 55 ans et plus. La mobilité des travailleurs Détachements transfrontaliers : permettre le versement des cotisations pensions complémentaires dans le pays d origine- pendant 5 ans; Projet de directive sur l amélioration de la portabilité des droits à pension complementaire : - pour : préservation des droits acquis et portabilité des réserves en cas de sortie; - contre: gestion dynamique des droits des dormants : coûts supplémentaires de 25 à 30 %

33 Solvabilité sécurité protection déja poussée en Belgique : Obligation d externaliser le plan de pension via un fonds de pension ou une compagnie d assurance; Rendement minimum garanti par l employeur, dans le cadre des plans en cotisations définies; Droits acquis; possiblité de transfert sans coût pour l affilié, en cas de sorties; Contrôle; constitution de la banque de données 2 pilier pas de nouvelles règles qui augmenteraient encore les coûts des régimes complémentaires Information développer, dans les Etats Membres, des systèmes d information sur les trois piliers de pensions:voir avis récent des partenaires sociaux au CNT(n 1767) en 2013, bilan par la Commission européenne des différentes initiatives entreprises par les EM Vragen/ Questions

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Documentatie European Commission, The 2015 Ageing Report, European

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

European frameworks for VET

European frameworks for VET European frameworks for VET VLOR Brussels, 4 June 2014 Carlo Scatoli Vocational Training and Adult Learning 2002 The Copenhagen Declaration 30 November 2002 Strengthen the European dimension Improve transparency,

Nadere informatie

Trends and dilemma s in an aging society

Trends and dilemma s in an aging society Trends and dilemma s in an aging society Martin van Rijn, CEO PGGM March 11 th 2011 Roadmap PGGM in a nutshell Societies in transformation and the impact on collective schemes The strategy for a pension

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Einde aan "roaming-afzetterij": tarieven voor sms-en, bellen en internetten vanuit het buitenland vanaf vandaag een stuk lager dankzij EU-maatregelen

Einde aan roaming-afzetterij: tarieven voor sms-en, bellen en internetten vanuit het buitenland vanaf vandaag een stuk lager dankzij EU-maatregelen IP/09/1064 Brussel, 1 juli 2009 Einde aan "roaming-afzetterij": tarieven voor sms-en, bellen en internetten vanuit het buitenland vanaf vandaag een stuk lager dankzij EU-maatregelen Met ingang van vandaag

Nadere informatie

Meer dan 250 miljoen Europeanen gebruiken regelmatig het internet, volgens het Voortgangsrapport ICT van de Commissie

Meer dan 250 miljoen Europeanen gebruiken regelmatig het internet, volgens het Voortgangsrapport ICT van de Commissie IP/08/605 Brussel, 18 april 2008 Meer dan 2 miljoen Europeanen gebruiken regelmatig het internet, volgens het Voortgangsrapport ICT van de Commissie Meer dan de helft van de Europeanen zijn regelmatige

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Themadag Europa. Europa hoe werkt het? 30/11/2011. Sibylle Reichert Pensioenfederatie Tomas Wijffels Pensioenfederatie

Themadag Europa. Europa hoe werkt het? 30/11/2011. Sibylle Reichert Pensioenfederatie Tomas Wijffels Pensioenfederatie Themadag Europa Europa hoe werkt het? 30/11/2011 Sibylle Reichert Pensioenfederatie Tomas Wijffels Pensioenfederatie 2 Inhoud Europese Instellingen Europees Parlement Europese Raad Raad van de Europese

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015 Resultaten Derde Kwartaal 2015 27 oktober 2015 Kernpunten derde kwartaal 2015 2 Groeiend aantal klanten 3 Stijgende klanttevredenheid Bron: TNS NIPO. Consumenten Thuis (alle merken), Consumenten Mobiel

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Development of the broadband market in Belgium & the role of

Development of the broadband market in Belgium & the role of Development of the broadband market in Belgium & the role of the BIPT Axel Desmedt Member of the BIPT Council 27 February 2014 Fixed Broadband 2 Basic broadband for all by 2013 Standard fixed broadband*

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Over oude en nieuwe paradigma's: herverdelen, investeren, innoveren

Over oude en nieuwe paradigma's: herverdelen, investeren, innoveren Over oude en nieuwe paradigma's: herverdelen, investeren, innoveren Bea Cantillon Het Europees Sociaal Investeringspakket door een Vlaamse bril, 4 november 2013, VLEVA, Brussel Hoe realistisch zijn de

Nadere informatie

Het Europese perspectief van de oncologieverpleegkunde

Het Europese perspectief van de oncologieverpleegkunde Het Europese perspectief van de oncologieverpleegkunde Erik van Muilekom MANP, OCN, RN Verpleegkundig specialist Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis- Nederlands Kanker Instituut Amsterdam President European

Nadere informatie

Naar een Dutch Design voor flexibel én zeker werk

Naar een Dutch Design voor flexibel én zeker werk Naar een Dutch Design voor flexibel én zeker werk Ton Wilthagen Universiteit van Tilburg @wilthagen wilthagen@uvt.nl www.tilburguniversity.edu/reflect Euroguidance Arbeidsmarkt en menselijk kapitaal achilleshiel

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Themasessie vluchtelingen. Frans van Hoek Marieke Hanekamp

Themasessie vluchtelingen. Frans van Hoek Marieke Hanekamp Themasessie vluchtelingen Frans van Hoek Marieke Hanekamp Wat in deze sessie? Strategisch Kader Terugkoppeling sessie in Brussel Brainstormen in subgroepen Strategisch Kader EU-beleid en doelstellingen

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

30/11/2011. AG Insurance Jean-Michel Kupper 30/11/2011 page 1

30/11/2011. AG Insurance Jean-Michel Kupper 30/11/2011 page 1 AG Insurance Jean-Michel Kupper 30/11/2011 page 1 1 Sécurité des pensions Solvabilité Solvency II Chaire UCL Sécurité des pensions Crise financière 2008 Evolution Solvency II Crise financière 2011 Obligations

Nadere informatie

copyright DJB International

copyright DJB International copyright DJB International copyright DJB International Your Insurance Cy, since 19XX Still going strong copyright DJB International copyright DJB International Directive 2009/138/EC of 25 nov 2009 On

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg?

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Workshop Public & Private Governance Wageningen UR / MinBuZa Th Hague, February 1, 2013 The Hague, Febr. 1, 2013 Public & Private Governance slide 1 Initiatieven

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

EndParalysis foundation Financial report- Year 2014

EndParalysis foundation Financial report- Year 2014 EndParalysis foundation Financial report- Year 2014 Established by Jaap Pipping, Treasurer, February 2 nd, 2014 Version francaise: ici Nederlandse versie: hier EndParalysis foundation Non-profit organization

Nadere informatie

Lage rentevoeten sluipend gif voor de economie? Alumni & Friends Actuariaat Leuven 28.09.2015 Tom Meeus

Lage rentevoeten sluipend gif voor de economie? Alumni & Friends Actuariaat Leuven 28.09.2015 Tom Meeus Lage rentevoeten sluipend gif voor de economie? Alumni & Friends Actuariaat Leuven 28.09.2015 Tom Meeus Trends, 06.06.2013 Is een lage rente (

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1 Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Fysieke Activiteit bij Ouderen Main Effects and Mediators of a

Nadere informatie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Peter Lelie Europese Commissie - DG EMPL 7-Oct-09 Directoraat-Generaal for Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Gelijke Kansen Eenheid Sociale

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015 Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime Woensdag 20 mei 2015 1. Globaal perspectief 1. Globaal perspectief: evolutie van CO² emissie tot 2005 The big picture 1971 General Motors, 1971 Buick Riviera Owner

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Good governance in a Complex World

Good governance in a Complex World Good governance in a Complex World Some examples from The Netherlands Rian van Gulijk-Boon Willem Stapel Subjects SD Team at the Ministry of Security & Justice Main Trends Use of SD and GMB (1): dealing

Nadere informatie

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De toekomst van de welvaartsstaat Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De actieve welvaartsstaat herbekeken De duurzaamheid van het succes van de welvaartsstaat Investeren in kinderen Beleidsuitdagingen

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Ton Wilthagen - EPC taskforce public event. Towards a Youth Guarantee in the Dutch region Noord-Brabant

Ton Wilthagen - EPC taskforce public event. Towards a Youth Guarantee in the Dutch region Noord-Brabant Ton Wilthagen - EPC taskforce public event Towards a Youth Guarantee in the Dutch region Noord-Brabant Geography 2.3 million inhabitants Largest cities: Eindhoven, Tilburg, Breda, Den Bosch Home of: Philips

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

EFSI Info-session for the Flemish Region

EFSI Info-session for the Flemish Region EFSI Info-session for the Flemish Region Publieke financiering van infrastructuurprojecten voor transport, ziekenhuizen, onderwijs, water en energie,... Brussels, 14 September 2015 1 Eligibility voor EFSI

Nadere informatie

Onderzoek naar e-gezondheidszorg in Europa: artsen moeten meer gebruik maken van ICT

Onderzoek naar e-gezondheidszorg in Europa: artsen moeten meer gebruik maken van ICT IP/08/641 Brussel, 25 april 2008 Onderzoek naar e-gezondheidszorg in Europa: artsen moeten meer gebruik maken van ICT De Europese Commissie heeft vandaag de resultaten bekendgemaakt van een pan-europees

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een VERORDENING VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een VERORDENING VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 4.2.2005 COM(2005) 27 definitief Voorstel voor een VERORDENING VAN DE RAAD tot wijziging van Verordening (EEG) nr. 1883/78 betreffende de algemene regels

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen

Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen Samenwerkingsverband tussen IWT Vlaanderen en het Departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX CORPORATE EVENT NOTICE: Toewijzing van aandelen REED ELSEVIER N.V. LOCATIE: Amsterdam BERICHT NR: AMS_20150610_04040_EUR DATUM: 10/06/2015 MARKT: EURONEXT AMSTERDAM - Change of Issuer name and trading

Nadere informatie

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011 Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6 Jaarverslag / Auditor s report 2011 1 2 Het bestuur van de NGO All for Children heeft op 26 mei 2012 het volgende jaarverslag vastgesteld

Nadere informatie

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA:

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: Handleiding Regelgeving Accountancy Engelstalige voorbeeldteksten Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: 1.1.1.4: Goedkeurende controleverklaring,

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100 56 (1974) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1983 Nr. 100 A. TITEL Verdrag inzake een gedragscode voor lijnvaartconferences, met bijlage; Genève, 6 april 1974 B. TEKST De Engelse

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

Eumedion symposium Nederland vestigingsland aantrekkelijk voor beleggers én ondernemingen

Eumedion symposium Nederland vestigingsland aantrekkelijk voor beleggers én ondernemingen Eumedion symposium Nederland vestigingsland aantrekkelijk voor beleggers én ondernemingen Belastingen: het dilemma van het betalen van een fair share en de verschillende voorkeuren van aandeelhouders en

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2.

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2. Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English Voorbeelden machtigingsformulieren standaard Europese incasso Examples of authorisation

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Prove Everything or Die. Presentatie meetbaarheid Woensdag 9 mei 2012 Robin den Hoed

Prove Everything or Die. Presentatie meetbaarheid Woensdag 9 mei 2012 Robin den Hoed Prove Everything or Die Presentatie meetbaarheid Woensdag 9 mei 2012 Robin den Hoed Een stelling Met een PR- budget van 20.000 hebben we een mediawaarde gerealiseerd van 60.000 en 500 nieuwe fans op Facebook

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

Verlengingsprocedurevoor werkzame stoffenen middelen

Verlengingsprocedurevoor werkzame stoffenen middelen Ctgb Relatiedag 11 juni 2015, Ede Verlengingsprocedurevoor werkzame stoffenen middelen Jeroen Meeussen European Commission DG SANTE (Health and Food Safety Directorate-General) Unit Pesticides and Biocides

Nadere informatie

VOGON SEMINAR. Beleggen in Nederlandse huurwoningen, interessant voor (internationale) beleggers? 22 mei 2014

VOGON SEMINAR. Beleggen in Nederlandse huurwoningen, interessant voor (internationale) beleggers? 22 mei 2014 VOGON SEMINAR Beleggen in Nederlandse huurwoningen, interessant voor (internationale) beleggers? 22 mei 2014 AGENDA Perspectief van (internationale) beleggers op Nederlandse huurwoningen Korte introductie

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas IPFOS Bestuurders Conferentie Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas SCENARIO PLANNING DE TOEKOMST VOOR PENSIOENFONDSEN? Onno de Vrij, SAS HET

Nadere informatie

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015 Concept development Haga Hospital 17 september 2015 Marije Talstra 2015 Healthcare consultant at fluent 2003-2015 Healthcare consultant at Twynstra Gudde TUDelft, real estate & housing, urban planning

Nadere informatie