PALLIATIEVE ZORG VOOR VERSLAAFDEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PALLIATIEVE ZORG VOOR VERSLAAFDEN"

Transcriptie

1 PALLIATIEVE ZORG VOOR VERSLAAFDEN Anne-Levien Thijs Chantal ter Huurne Jan de Heer

2 PALLIATIEVE ZORG VOOR VERSLAAFDEN Een beschrijving van de behoeften aan palliatieve zorg voor de groep verslaafden, de specifieke knelpunten daarvan en de aandachtsgebieden daarvoor. Anne-Levien Thijs, verpleegkundige Chantal ter Huurne, sociotherapeut Jan de Heer, geneeskundige TACTUS, Instelling voor verslavingszorg Sociale Verslavingszorg Enschede Ripperdastraat 8 Postbus AK Enschede Tel: Fax:

3 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING 4 INLEIDING 5 Definitie van Palliatieve Zorg 6 Doel van Palliatieve Zorg 6 Uitgangspunten van Palliatieve Zorg 6 KNELPUNTEN EN AANDACHTSPUNTEN IN DE PALLIATIEVE ZORG VOOR VERSLAAFDEN EN DE ROL VAN DE VERSLAVINGSZORG 8 Het medisch somatische domein 8 Het psychische domein 9 Het sociale domein 10 Het maatschappelijke domein 11 Lichamelijke verzorging 12 Ethiek 12 Spirituele zorg 14 Stervensbegeleiding 14 Zorg voor de naasten 15 Communicatie en Voorlichting 16 3

4 PALLIATIEVE ZORG VOOR VERSLAAFDEN SAMENVATTING Taloos zijn depaden,waarlangs wij zoekend grafwaarts gaan. ACW Staring We beschrijven de geschatte behoeften aan palliatieve zorg voor de groep verslaafden, de specifieke knelpunten daarvan en de aandachtsgebieden daarvoor. Vanuit de verslavingszorg zal specifieke hulp geboden kunnen worden ter ondersteuning van een zo goed mogelijk verloop van de reguliere palliatieve zorgverlening aan mensen met een verslavingsprobleem. Goede zorgverlening aan patiënten die behoren tot deze doelgroep wordt bedreigd door diverse factoren. Een verslaving wordt maatschappelijk vaak slecht geaccepteerd of zelfs veroordeeld, waarmee de verslaafde niet de aandacht dreigt te krijgen die noodzakelijk is voor goede zorg en behandeling. Bovendien kunnen de wijze van presenteren van de klachten, de persoonlijkheid en het gedrag van de verslaafde en diens compliance, ten aanzien van de behandeling, die zorg negatief beïnvloeden. En dan zijn er medisch gezien nog ingewikkelde zaken als een niet gebruikelijke werking van in de terminale fase vaak toegepaste geneesmiddelen en interacties met de door de verslaafde gebruikte middelen. Zorgverleners werkzaam in de verslavingszorg kunnen vanuit hun specifieke deskundigheid ondersteuning bieden en praktische hulp om het primaire proces in de reguliere zorg in deze fase beter te laten verlopen. De verslavingszorg kan hulp en ondersteuning bieden ter verbetering van: de samenwerking van verschillende disciplines/professies door middel van aandacht voor de wijze van communiceren met en over de patiënt; de compliance van de patiënt in het nakomen van afspraken voor onderzoeken, over behandelingen en de inname van medicatie; informatie-uitwisseling over te verwachten effecten van geneesmiddelen, interacties daarvan en over de andersoortige verwachtingen van de patiënt van medicatie; begrip voor een verslaafde van de reguliere gezondheidszorg door het leveren van kennis en inzicht over verslaving, verslavingsgedrag en specifiek over de persoonlijkheid, het gedrag en de problematiek van een verslaafde; het omgaan met angst, onzekerheid en schaamte van de patiënt; herstel in enigerlei mate van het sociale systeem van de patiënt met oog voor draagkracht en draaglast; problemen die te maken hebben met huisvesting en financiën; de lichamelijke verzorging; de kwaliteit van de zorg en de zorgverlening met aandacht voor de autonomie van de verslaafde patiënt; spirituele zorg, stervensbegeleiding zorg voor de naasten, zorg voor de zorgenden. 4

5 INLEIDING Palliatieve zorg krijgt de laatste jaren veel aandacht in onze maatschappij. Daarbij wordt vooral gedacht aan de zorg in de laatste levensmaanden van een kankerpatiënt. De laatste tijd komt er, mede op aangeven van VWS, meer aandacht voor palliatieve zorg voor andere groepen dan patiënten met enige vorm van kanker, zoals mensen die lijden aan COPD, neurologische aandoeningen als MS, ALS en CVA, aan dementie, hartfalen en mensen met een verstandelijke beperking. Er zijn, voor zover wij weten tot nu toe, geen beschrijvingen van palliatieve zorg voor patiënten met psychiatrische symptomatologie en met verslavingsproblemen. Het lijkt ons noodzakelijk dat de verslavingszorg haar visie beschrijft voor haar taak en rol in de palliatieve zorg voor verslaafden. Bij mensen die verslaafd zijn zal er bijvoorbeeld een andere presentatie kunnen zijn van klachten en symptomen door een andere ervaring daarvan onder invloed van middelengebruik. Ook kan het voorkomen dat klachten en symptomen niet gemeld worden, mogelijk mede door een aanwezig schuldgevoel, of door schaamte. Bij veel mensen met een verslaving is er sprake van een afwijkende persoonlijkheid, vaak zelfs van een persoonlijkheidsstoornis, die veroorzaakt dat deze mensen heel anders omgaan met ziekte, met behandelingen en met afspraken. Voor een goede medische diagnostiek en behandeling is specifieke deskundigheid vereist en zal vaak gespecialiseerde ondersteuning nodig zijn door professionele hulpverleners met expertise in de verslavingszorg. Patiënten die lijden aan hoofdhals tumoren gebruiken vaak veel alcohol en ook bij andere kankersoorten moet rekening gehouden worden met de mogelijkheid van alcoholverslaving. Levercelkanker is vaak het gevolg van het langdurige en overmatige gebruik van alcohol of van chronische hepatitis B en/of C. Intraveneuze drugsgebruikers hebben nogal eens infecties met hepatitis B of C of met HIV. Dat kan de behandeling van bepaalde aandoeningen compliceren. Kwalitatief goede palliatieve zorg zal slechts kunnen worden vormgegeven door samenwerking tussen vele partijen zoals huisartsen, medisch specialisten, thuiszorginstelingen, instellingen voor algemeen maatschappelijk werk, verzorgingshuizen en verpleeghuizen. Afhankelijk per regio maken nog andere organisaties deel uit van dit veld zoals het Leger des Heils, Humanitas, vrijwilligersorganisaties e.a. Ook de GGZ, waarvan de verslavingszorg een specifiek deel uitmaakt, kan een belangrijke bijdrage leveren aan de kwaliteit van de palliatieve zorg. Hiermee is tevens duidelijk dat communicatie en coördinatie van groot belang is. 5

6 Definitie van Palliatieve Zorg Palliatieve zorg heeft ten doel de kwaliteit van leven te verbeteren van patiënten en hun families, wanneer zij geconfronteerd worden met de problemen die samengaan met levensbedreigende ziekten. Er wordt gezorgd voor preventie en verlichting van het lijden door vroegtijdige signalering, inschatting en behandeling van pijn en andere problemen, zowel fysiek, psychosociaal als spiritueel. Meestal wordt gesproken over palliatieve zorg als het de laatste 3 tot 6 maanden van het leven betreft. Voor bepaalde groepen van aandoeningen is het moeilijk te bepalen welke termijn de terminale fase zal bestrijken, zoals bij COPD, hartfalen, hoofdhals tumoren en AIDS. Doel van Palliatieve Zorg Het doel van palliatieve zorg is het bereiken van de best mogelijke kwaliteit van leven voor de patiënt die lijdt aan een ongeneeslijke ziekte in de laatste maanden van zijn leven en ondersteuning en zorg voor diens naasten in deze fase en in een periode na het overlijden. Uitgangspunten van Palliatieve Zorg Holistisch mensbeeld Palliatieve zorg wordt geboden vanuit een visie van een holistisch mensbeeld. Klachten en symptomen worden beoordeeld vanuit een multidimensioneel perspectief. Anticiperen - Zorgplan De zorg is gebaseerd op een zorgplan en anticipeert op te verwachten ontwikkelingen op het gebied van de diverse dimensies. Autonomie Een van de belangrijkste aandachtspunten in de palliatieve zorg betreft de autonomie van de hulpvrager. Voorzover het mogelijk is moet de regie van de hulpverlening in handen blijven van de cliënt. Hiertoe moet deze over volledige en juiste informatie beschikken over zijn situatie en de beschikbare hulp die mogelijkerwijs geboden kan worden. De beslissing van welk aanbod gebruik gemaakt zal worden en hoe ligt bij de cliënt, hoewel ook de hulpverlener zijn eigen professionele autonomie heeft. Er kan dus geen sprake zijn van u vraagt en wij draaien. In die zin kunnen we spreken van een relationele autonomie. Indien voorzien wordt dat de hulpvrager de vermogens om beslissingen te kunnen nemen zal verliezen zal er gestimuleerd worden een wilsbeschikking op te stellen en zo mogelijk een alter ego aan te stellen. Ethische grondslagen Het zorgaanbod zal in het voordeel van de hulpvrager moeten werken en hem geen schade mogen toebrengen. In een terminale fase kan er echter een 6

7 situatie zijn waarin middelen worden gebruikt met een hoge kans (eventueel fatale) bijwerkingen. Deze kunnen dan geaccepteerd worden, omdat er geen andere mogelijkheden zijn. Het goede effect is dan het uitgangspunt en niet het niet-beoogde, maar het soms onvermijdelijke fatale effect. Palliatieve zorg vraagt altijd om een ethische reflectie. De geboden zorg moet rechtvaardig zijn. Daartoe moet de hulpvrager, de cliënt, over voldoende informatie beschikken. De hulpverlener moet zich (laten) informeren om over voldoende kennis, de juiste materialen en de benodigde vaardigheden te beschikken om daarmee de best denkbare en beschikbare behandeling en zorg te kunnen aanbieden. Hierbij moeten ook financiële overwegingen een rol spelen. De zorg moet realistisch zijn en voor velen beschikbaar zijn. Armoede van de hulpvrager mag niet een beletsel zijn om de beste zorg binnen een realistisch kader aan te bieden. Multidimensioneel - Multidisciplinair Palliatieve zorg is in opzet vaak multidisciplinair gezien het multidimensionele karakter daarvan. Dit uitgangspunt vereist aandacht voor de communicatie, de coördinatie en de continuïteit van die zorg. Regelmatige evaluatie zal noodzakelijk zijn. Vriend Vriend, metgezel, die meer en minder is dan vader, moeder, minnaar, kind hetzelfde als ik, maar anders onafhankelijk en toegewijd ouder, jonger, van dezelfde tijd. Trooster, die getroost kan worden baker en verhanger van de borden broeder, maar van andre moeder, zonder rivaliteit met wie ik samenloop en die mij begeleidt. Hij gunt mij om te leven en als ik dood zou willen, geeft hij mij gelijk. Soms is het, dat ik om hem alleen verdragen blijf, wat zonder hem ondraaglijk scheen. Zonder een enkele verplichting loop ik en loop altijd in zijn richting. M. Vasalis (De oude kustlijn.) 7

8 KNELPUNTEN EN AANDACHTSPUNTEN IN DE PALLIATIEVE ZORG VOOR VERSLAAFDEN EN DE ROL VAN DE VERSLAVINGSZORG Problemen in de palliatieve zorg aan verslaafden kunnen zich op verschillende gebieden voordoen. Hieronder beschrijven we een aantal van die gebieden waarbij de verslavingszorg een rol kan spelen in de hulpverlening. Het medisch somatische domein In de terminale fase, als alleen nog sprake kan zijn van een palliatieve behandeling van lichamelijke klachten en symptomen, is een goede samenwerking van verschillende disciplines noodzakelijk. De huisarts, specialist en de thuiszorg zijn vaak de belangrijkste disciplines die hierbij een rol spelen. Symptomen als pijn, misselijkheid, braken, obstipatie of diarree, problemen met de zintuigen, moeheid, verwardheid, sufheid, gebrek aan eetlust, wonden, lymfoedeem, decubitus, mondproblemen en daarmede met de communicatie vragen alle specifieke geneeskundige en verpleegkundige deskundigheid. Knelpunten die bij de doelgroep verslaafden optreden liggen op het terrein van de compliance, de medicatie en de communicatie. Voor verslaafden is het nogal eens lastig om afspraken na te komen of tijdig af te zeggen. Daardoor worden noodzakelijke onderzoeken niet verricht of vinden de benodigde behandelingen niet plaats. Dit kan leiden tot irritatie bij hulpverleners en het ondersteunende personeel van die hulpverleners. Enerzijds kan vanuit de verslavingszorg ondersteuning gegeven worden aan de cliënt om afspraken en behandelingen goed te laten verlopen, anderzijds kan aan hulpverleners en hun personeel uitleg worden gegeven over de oorzaak van het gedrag van de verslaafde in algemene zin en bij een bepaalde verslaafde specifiek. Aan de belangrijkste hulpverleners kan informatie worden verschaft welke begeleiding door de verslavingszorg kan worden verleend om het behandelingsplan zo goed mogelijk te kunnen uitvoeren. Aan behandelaars zal uitgelegd moeten worden dat het stoppen met de middelen waaraan de cliënt verslaafd is vaak niet haalbaar is, hoe wenselijk dat ook kan zijn, dat het beter maar geaccepteerd kan worden. Belangrijker dan alleen voorwaarden te stellen om het gedrag van de verslaafde te beïnvloeden is het om met verslavingsdeskundigen een plan op te stellen dat realistisch is en haalbaar. Overleg tussen de verslavingsarts en de huisarts, en eventueel ook de behandelende specialist, is belangrijk voor het uitwisselen van relevante informatie, het in kaart brengen van de juiste context waarbinnen de problematiek van de cliënt zich afspeelt en het op elkaar afstemmen van de verschillende perspectieven van de behandelingen. 8

9 Belangrijk hierbij is het afstemmen over eventuele adjuvante medicatie, omdat de verslaafde kan proberen zoveel mogelijk door hem gewenste middelen te verkrijgen (het zogenaamde shoppen ). Uitwisseling van kennis is nodig om zicht te krijgen op interacties van gegeven geneesmiddelen en de door de cliënt gebruikte middelen en de eventueel door de verslavingszorginstelling verstrekte medicatie. Er moet meer dan anders rekening gehouden met de mogelijke gevolgen van polypragmasie en moeilijk verklaarbare symptomen van verwardheid en andere psychische stoornissen. Ook moet ermee rekening worden gehouden, indien het een cliënt betreft die langdurig heroïne, methadon en dergelijke heeft gebruikt, dat de gebruikelijke pijnmedicatie met opioïden in de palliatieve fase, niet het gebruikelijke effect sorteert. Overleg van behandelaars met een deskundig palliatief team, dat overal in het gebied van TACTUS operationeel is, en een verslavingsgeneeskundige wordt bij deze patiënten aanbevolen. Als een cliënt methadon verstrekt krijgt kan benodigde medicatie ook worden verstrekt door de verpleegkundige van de methadonpost als dat voor de compliance behulpzaam zal zijn. Specifieke gedragsstoornissen die nogal eens bij mensen met een verslaving voorkomen kunnen de behandeling door bijvoorbeeld een thuiszorginstelling, maar ook in een ziekenhuis, verpleeghuis of hospice belemmeren. Dit soort van problemen kunnen door de expertise van medewerkers van de verslavingszorginstelling mogelijk hanteerbaar worden gemaakt. Voeding, hygiëne en verzorging vormen ook een specifiek aandachtsgebied vanuit de sociale verslavingszorg. Het psychische domein Bij de palliatieve zorg is het voor de behandeling en begeleiding van cliënten met een verslavingsprobleem belangrijk om aandacht te hebben voor de specifieke problemen die hiermee gepaard gaan. Bij deze groep is er vaak sprake van een zogenaamde dubbeldiagnose: naast verslaving is er dan ook psychiatrische problematiek.er is nogal eens sprake van schizofrenie, (episoden met een) psychose, angststoornissen of andere angsten en stemmingsstoornissen. Verder kan er sprake zijn van een gestoord realiteitsbesef en het ontbreken van ziekte-inzicht, van een identiteitsstoornis en schuldgevoel. Een substantieel deel van de verslaafden heeft een persoonlijkheidsstoornis. Vaak is er sprake van hechtingsproblematiek, van ADHD en van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en ook komen verschijnselen voor die te maken hebben met een posttraumatische stressstoornis. Er doen zich ook specifieke problemen voor op het gebied van lichaamsbeeld, het omgaan met de aftakeling en het stervensproces. De psyche van de verslaafde is dus nogal eens gehavend, waardoor deze anders met een ziekte en de behandeling daarvan zal omgaan dan gebruikelijk. Veel behandelaars en zorginstellingen houden hiermee onvoldoende rekening, wat kan leiden tot conflicten en onderbehandeling van deze populatie. Alle bovenbeschreven situaties kunnen leiden tot een toename van gebruik (misbruik) van psychotrope middelen tijdens hun ziekte 9

10 en de behandeling. Ook komt het voor dat een verslaafde vrij plotseling stopt met het gebruiken illegale middelen, wat ook kan leiden tot onverwachte effecten. Om processen in de behandeling en de begeleiding van deze groep te optimaliseren en op zoveel als mogelijk gelijk niveau te brengen als bij de gemiddelde populatie zal gebruik kunnen worden gemaakt van specifieke deskundigheid. De verslavingszorg beschikt over deskundige hulpverleners en verslavingsgeneeskundige en psychiatrische expertise op dit gebied. Het sociale domein Voor cliënten die verslaafd zijn zal het moeilijk zijn om steun te vinden bij naasten en familie. Belangrijk kan zijn om voor hen een sociaal draagvlak te vinden. Kennis en kunde op het gebied van de verslavingszorg is hierbij noodzakelijk: het omgaan met een verslaafde, het onderhouden van een werkbare relatie en het goed communiceren met hem en zijn naasten vereist specifieke deskundigheid en ervaring. Op het sociale domein hebben we te maken met een populatie waarbij niet alleen hulpverleners afhaken of dreigen af te haken maar ook met de situatie dat er geen sociaal netwerk (meer) bestaat. Het sociale netwerk van verslaafden kenmerkt zich vaak door verbroken relaties, of ze staan op scherp. Cliënten willen vaak ook geen communicatie meer met de familie of omgekeerd wil de familie geen zorg meer bieden voor de verslaafde door de ervaringen uit het verleden. Soms bestaat het sociale netwerk alleen maar uit verslaafden en gebruikers, die hun eigen problemen hebben en hun eigen oplossingen voorop stellen. Het sociale netwerksysteem wordt soms gestut door hulpverleners van bijvoorbeeld de sociale dienst, het Leger des Heils en de verslavingszorg. Dit is een broos systeem dat onvoldoende zorg en steun kan bieden in de palliatieve fase, waardoor de zorg vanuit kwalitatief oogpunt al gauw te kort zal schieten. Eerder dan in andere situaties zal er mogelijk gebruik gemaakt moeten worden van vrijwilligersoganisaties zoals de stichting Leendert Vriel.. Hulpverleners zijn meestal niet op de hoogte van de scene, de gebruikerscultuur, zodat de afstemming van de zorg op de feitelijke behoeften van de cliënt wordt bemoeilijkt. Nog een ander probleem is dat ondersteunend personeel en sommige hulpverleners het gedrag van cliënten overnemen en stante pede een oplossing willen aanbieden en daarbij voor zichzelf of bij andere hulpverleners de druk enorm opvoeren. De verslavingszorginstelling kan hulp bieden bij het informeren van hulpverleners over verslavingsproblematiek en bijbehorende psychosociale problemen en ondersteuning bieden voor problemen die door het gedrag van verslaafden worden veroorzaakt. Hulpverleners uit de verslavingszorg kunnen in deze fase ondersteuning geven aan processen die relaties met familie en vroegere vrienden in kaart brengen en een plan helpen opstellen om relaties te herstellen of daarin te bemiddelen. Geïnventariseerd kan worden wat vrienden en familieleden in deze fase, vanuit het nieuwe perspectief van deze 10

11 terminale fase kunnen bieden. Ook kan hulp geboden worden om verstoorde relaties met hulpverleners en instanties te herstellen of te verbeteren. Het is van belang dat reguliere zorgverleners op een professionele wijze en met kennis verrijkte blik, opnieuw de problematiek van hun patiënt in de terminale fase van diens bestaan beoordelen en de best mogelijke behandeling (laten) uitvoeren. Bij de populatie verslaafden zal er met veel zorg gekeken moeten worden naar de draaglast en de draagkracht van de verzorgenden. Het gelaat van de ander, zoals Levinas definieert, de soms bodemloze noodkreet om zorg van de verslaafde terminale patiënt, kan een grensoverschrijdende claim doen voelen bij de hulpverlener die geen oog meer heeft voor deze hulpverlenersvalkuil. Intervisie en supervisie, reflectie over eigen gedrag en handelen, kunnen in deze situatie noodzakelijk zijn. Het maatschappelijke domein Huisvesting is vaak een probleem bij de populatie verslaafden. In de terminale fase is huisvesting van groot belang voor het bieden van de noodzakelijke hulp door de ambulante zorgverleners. Met behulp van verslavingsdeskundigen kan er gezocht worden naar passende huisvesting, zoals ook een gespecialiseerd verpleeghuis of een hospice. Beoordeeld moet worden in hoeverre een cliënt zich kan handhaven in een speciale woonvoorziening zoals een verzorgingshuis, verpleeghuis, ziekenhuis of hospice. De 24-uurszorg in de palliatieve fase is alleen mogelijk met ondersteuning door het zorgaanbod van vrijwilligers. Deze hebben zelden ervaring in het omgaan met de specifieke persoonskenmerken en het gedrag van de verslaafde. Ook hierbij zal ondersteuning van deskundigen in de verslavingszorg ingezet moeten worden door middel van voorlichting, ondersteuning en begeleiding. Verder kan het nodig zijn ondersteuning te bieden vanuit de verslavingszorg om een opname mogelijk te maken of een overplaatsing of ontslag naar een andere instelling of naar huis. Er zal geanticipeerd moeten worden hoe het is om te overlijden op enigerlei plek zonder naasten. Financiële zaken vormen vaak een groot probleem, ook en vooral in de terminale fase. Er zijn bijvoorbeeld schulden of er is geen zorgverzekering of er zijn onvoldoende middelen om de behoeften in deze fase te financieren. Het nieuwe zorgstelsel zal ertoe kunnen leiden dat mensen vaker nog dan nu onverzekerd zullen zijn, omdat zij hun maandelijkse bijdrage niet (op tijd) zullen betalen en de eventueel aan hen uitgekeerde zorgtoeslag aan andere zaken zullen besteden. Financiële onzekerheid zal er ook zijn betreffende zaken die betaald kunnen worden vanuit WMO en WIA. Het is te verwachten dat er in de praktijk vaak een beroep gedaan zal moeten worden op de DMO voor een bijzondere 11

12 bijstandsregeling. Indien een patiënt al bij de verslavingszorginstelling bekend is kan hulp vanuit deze instelling hierbij geboden worden, zoals bijvoorbeeld bemiddeling en het aanschrijven van fondsen. Lichamelijke verzorging Vaak hebben cliënten die bekend zijn in de sociale verslavingszorg altijd al enige coaching nodig bij hun lichamelijke verzorging. In de palliatieve fase zal meer ondersteuning nodig zijn op dit gebied. Hiervoor zal gebruik gemaakt kunnen worden van een thuiszorgorganisatie. De hulpverlener van de thuiszorgorganisatie kan ondersteuning en begeleiding nodig hebben voor de uitvoering van deze taken van een medewerker van TACTUS voor het zoeken naar een juiste houding om met bepaalde cliënten om te gaan om de benodigde hulp te kunnen bieden. Een en ander geldt ook voor de inzet van huishoudelijke zorg. Specifieke aandacht kan nodig zijn voor eten en drinken, mogelijk is de expertise noodzakelijk van een diëtist en eventueel moet speciale voeding worden aangevraagd (bijv. hypercalorische drinkvoeding via de apotheek). Daar een sociaal netwerk vaak ontbreekt en de cliënt wordt gehinderd door zijn verslaving in het regelen van dit soort zaken kan speciale begeleiding hiervoor nodig zijn vanuit de verslavingszorg. Dat geldt ook voor het maken van een plan voor het beheer van deze middelen, omdat die in het circuit van verslaafden nogal gewild zijn. De lichamelijke problemen kunnen van dien aard zijn dat opname voor verzorging in een ziekenhuis, verzorgingshuis, verpleeghuis of hospice in dit laatste levensstadium noodzakelijk is. Ter ondersteuning van dit proces en ook in de uitvoering van de zorg kan gespecialiseerde verslavingszorg of kennis en kunde hieromtrent nodig zijn. Ethiek In de praktijk van de zorg spelen beslissingen zich altijd af binnen het spanningsveld tussen de uitersten, van de paternalistische houding van weten wat goed voor je is toteen de ontwortelde zelfbeschikking u vraagt en wij draaien. Het beeld dat bij sommigen is ontstaan over autonomie is geworteld in het karikaturale idee over individualisme, waarbij iemand geheel los wordt gezien van zijn sociale context. Ieder mens zal uiteindelijk moeten bekennen dat hij alleen niet kan bestaan in een zekere mate van anderen afhankelijk is. En dat hij, in alle nederigheid, zal moeten bekennen dat hij een mens is temidden van andere mensen. De autonomie voor de verslaafde patiënt vraagt juist in de palliatieve fase van zijn leven speciale aandacht. De neiging vanuit de reguliere zorg is vaak om de verslaafde de schuld voor zijn beklagenswaardige situatie toe te schrijven aan diens leefwijze. En vanuit de idee dat hij toch niet goed voor zichzelf kan zorgen en altijd de verkeerde keuzes maakt dreigt voor de verslaafde beslissingen genomen te worden. Er zal dus speciale aandacht nodig kunnen zijn, vanuit de verslavingszorg vanwege haar expertise, dat deze cliënten in 12

13 staat worden gesteld om hun eigen keuzes te maken. Ook om het fundament van die keuze te bezien binnen de context van hun bestaan en te onderscheiden van hun, door hun persoonlijkheid en verslaving, soms destructieve gedrag. Net als iedereen moet ook de verslaafde kunnen afzien van in zijn ogen niet meer zinvolle of gewenste behandelingen en toch gebruik kunnen maken van goede palliatieve zorg en begeleiding, ook vanuit de verslavingszorg. Dat zorgverleners er op uit zijn mensen beter te maken, dat zij er voor zorgen dat het beter met hen gaat, dat ze niet (verder) achteruitgaan, kan soms een spanningsveld creëren met de cliënt die niet langer wil vechten, beter gemaakt wil worden. In een ziekteproces, dat uiteindelijk zal leiden tot de dood, moet er ruimte zijn om een keuze te maken die niet als doel heeft de situatie te verbeteren maar die juist de ziekte accepteert en de gevolgen daarvan. Verborgen labyrint Er is geen vrijheid in de zandwoestijn Al staan er nergens hekken, nergens palen Het is maar beter als je vrij wilt zijn Om sierlijk door een labyrint te dwalen. Gerrit Komrij Alle mensen hebben recht op de beste medische behandeling die voor de aandoening waaraan zij lijden beschikbaar en gebruikelijk is. Verslaafden hebben met andere woorden recht op normale, gebruikelijke medische behandelingen. Ook zij verdienen behandelingen die zoveel mogelijk het gunstigste effect beogen en zo weinig mogelijk het negatieve effect dat sommige behandelingen nu eenmaal met zich meebrengen. Dat behandelingen gecompliceerd kunnen worden door effecten die teweeggebracht zijn door hun verslaving of door de middelen die (nog) gebruikt worden moet meegewogen worden maar mag op zich geen beweegreden zijn op voorhand een behandeling niet uit te voeren. De situatie die door de verslaving wordt veroorzaakt dient serieus bij de, voorgenomen, behandeling te worden betrokken. Expertise vanuit de verslavingszorg kan ondersteuning bieden voor besluitvorming en uitvoering van de behandeling. Indien in een terminale fase sprake is van een refractair symptoom kan het zijn dat de patiënt om euthanasie zal verzoeken. Aangezien het nogal eens voorkomt dat de verslaafde in het verleden al eens koketteerde met de dood kan de inbreng van de verslavingsdeskundigen, onder hen ook een verslavingsgeneeskundige en een psychiater, voor de huisarts of specialist ondersteuning bieden. 13

14 Spirituele zorg Ieder mens is een spiritueel wezen en de meeste mensen die geconfronteerd worden met de dood in de nabije toekomst, zowel patiënten als hun naasten, hebben vragen en problemen binnen dit domein. Ook voor verslaafden is aandacht voor deze dimensie heel erg nodig. Uit het succes van de aanpak van verslavingsproblematiek met het Minnesota-project, waarvan het 12stappenplan is afgeleid, blijkt dat verslaafden behoefte hebben aan ondersteuning en begeleiding op dit gebied. Verslaafden zijn er door hun lifestyle vaak niet toe gekomen een vorm te vinden om hun spirituele noden en behoeften te communiceren. Dat vraagt dus van hulpverleners speciale behendigheid in deze fase als er in een beperkte tijd met deze achterstand iets gedaan zal moeten worden. * Spirituele vragen kunnen niet altijd gedelegeerd worden aan een pastor of een andere geestelijke verzorger. Niet altijd is een geschikte verzorger beschikbaar en ook zijn in onze geseculariseerde maatschappij mensen vaak niet religieus. Veel mensen behoren in ieder geval niet tot een kerkgenootschap of iets dergelijks. Denkbaar is dat de spirituele zorg dan geboden wordt door een psycholoog of maatschappelijk werker. Omdat spiritualiteit toch eigenlijk de kern is, de kwintessens van het bestaan van ieder mens, is het toch nodig dat iedere hulpverlener beschikt over enkele vaardigheden in het omgaan met spirituele vraagstukken van hun cliënt. Bij de ondersteuning van de reguliere zorg voor patiënten in de palliatieve fase zullen medewerkers vanuit de verslavingszorg ook hulp kunnen bieden op dit terrein. Stervensbegeleiding Niemand kan eigenlijk verrast worden door zijn sterven, hooguit door het moment waarop zich het aandient. Ook hulpverleners in verslavingszorg worden geconfronteerd met situaties dat een cliënt van hen een diagnose te horen krijgt waarvan wij weten dat het levenseinde concreet in beeld gekomen is. Iedere hulpverlener zal dus wel een keer (moeten) spreken met zijn cliënt over de dood. Ook over wat de verwachtingen van de cliënt zijn van diens laatste levensfase, en over zijn sterven. Over hoe hij zou willen dat zoiets gaat, wie er worden gewenst daarin een rol te spelen, wie aanwezig zouden moeten zijn tijdens het overlijden. Gesproken moet worden over wensen ten aanzien van begrafenis of crematie en over eventueel gewenste, cultuurgebonden, rituelen. In de praktijk, waarbij er sprake is van hechte familierelaties, zijn deze onderwerpen niet altijd gemakkelijk bespreekbaar en helder te krijgen. In de situatie van een verslaafde is er regelmatig sprake van verstoorde relaties met familie en andere naasten en vraagt dit thema extra inzet van professionele hulpverleners. In deze fase moet ook besproken * Een probleem is dat hulpverleners niet altijd concreet voor ogen hebben wat nu eigenlijk met spirituele zorg wordt bedoeld, laat staan hoe deze over spirituele onderwerpen met een cliënt kan communiceren. 14

15 worden of er plannen waren of afspraken over het afstaan van het lichaam na het overlijden voor wetenschappelijk onderzoek. Het is zinvol om de nazorg voor de naasten te bespreken en daarover afspraken te maken met de patiënt, andere hulpverleners en de familieleden. In t Nederlands is iemand dood gegaan, over zijn reis wordt nooit meer iets vernomen. In het Twents is iemand uit de tijd gekomen, dus je weet zeker: hij kwam veilig aan. Willem Wilmink Zorg voor de naasten Het is denkbaar dat de zorg voor de naasten voor cliënten van de verslavingszorg tekortschiet omdat de maatschappelijke acceptatie van ziekten die het gevolg zijn van verslaving gering is. Speciale aandacht voor de zorg voor naasten cq nabestaanden vanuit de verslavingszorg kan dringend gewenst zijn. In praktijk blijkt dat het voor nabestaanden moeilijk kan zijn om steun te krijgen voor de verwerking van het verlies. Bij de familie spelen gevoelens van schuld en schaamte een rol en de nabestaanden ondervinden bij familie en vrienden vaak onbegrip, omdat het immers was te voorzien dat het zo zou eindigen, en er wordt gewezen op de eigen schuld van de overledene. Dit perspectief wordt door de reguliere hulpverlening vaak niet onderkend dus kan het een taak zijn voor de verslavingszorg. Ook voorlichting over dit aspect aan de reguliere hulpverleners kan een taak zijn vanuit de verslavingszorg. Nabestaanden moeten geïnformeerd worden over het bestaan van rouwgroepen zoals van een organisatie voor terminale zorg (in Twente bijvoorbeeld de Leendert Vrielstichting). Naasten kunnen vanuit de verslavingszorg begeleidt worden totdat een verwijzing is gerealiseerd. Het kan zinvol zijn om een zorgplan op te stellen waarin de zorg voor naasten cq nabestaanden wordt beschreven dat dit zorgplan met hen wordt besproken. Ook is het van belang dat deze zorg wordt geëvalueerd. Belangrijk is om de wensen van de cliënt en betrokkenen apart en gezamenlijk te bespreken en te beschrijven en er uitvoering aan te geven. Het kan ook nodig zijn om ruimte te geven aan de uitvoering van zorg aan de familie, ook als de cliënt geen contacten met familie of nabestaanden wil onderhouden, uiteraard met respect voor ieders autonomie. Dus er moet aandacht zijn voor de cliënt, maar onderscheiden daarvan en soms zelfs in bepaalde mate daarvan onafhankelijk, voor diens familie. 15

16 Communicatie en Voorlichting Communicatie, coöperatie en coördinatie zijn van grote waarde voor goede hulpverlening. Bij verslaafden ontbreekt vaak de nodige structuur om zelf te kunnen coördineren dus moeten hierover goede afspraken gemaakt worden. In de praktijk wordt de coördinatie nogal eens uitgevoerd door degene die zich het meest verantwoordelijk voelt, belangrijker is natuurlijk om af te spreken wie deze verantwoordelijkheid heeft dan wel op zich neemt. Voorlichting en informatie zijn van belang, zowel over de ziekte en het verloop en over de behandeling en ook over de zorg die geboden kan worden en over eventuele hulpmiddelen. Het verwerken van informatie is bij verslaafden vaak een probleem, zodat hier speciale aandacht aan moet worden besteed. Een sociale kaart van hulpaanbieders is voor iedereen van grote waarde zijn. Deze is ook te vinden via: De uitvoering van de zorg wordt in de praktijk bemoeilijkt doordat er verschil van inzicht of van mening bestaat over het begrip autonomie. En ook voor wat betreft de ethiek kunnen er verschillende opvattingen bestaan in normen en waarden over wat goede zorg voor een bepaald individu moet inhouden. Soms berust dit op een gebrek aan kennis en soms ook door onvoldoende ervaring in het omgaan met een pragmatische ethiek die in onze postmoderne praktijk noodzakelijk is. Zeker als het om ingewikkelde casuïstiek gaat, zoals dat bij verslaafden vaak het geval zal zijn, is deskundigheidsbevordering van hulpverleners inzake deze onderwerpen nodig. Enschede, februari 2006 Anne-Levien Thijs Chantal ter Huurne Jan de Heer 16

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter)

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) De diagnose kanker kan grote impact op u en uw naaste(n) hebben. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke klachten met zich meebrengen,

Nadere informatie

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg A. Algemeen Proactieve zorgplanning: markering Het palliatief overdrachtsdocument is bedoeld voor palliatieve patiënten. Vaak

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild volwassenen pallatieve terminale zorg Inhoudsopgave Inleiding 2 Palliatieve unit locatie Zon & Schild 2 Visie en uitgangspunten

Nadere informatie

Zorg na een ziekenhuisopname

Zorg na een ziekenhuisopname Zorg na een ziekenhuisopname Inhoudsopgave Inleiding... 1 Heeft u nog extra zorg nodig na uw ziekenhuis verblijf... 1 Als u naar huis gaat... 1 Thuiszorg... 1 Hulpmiddelen... 2 Medisch Specialistische

Nadere informatie

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ De praktijk van palliatieve zorg huisartspraktijk Mw van Z,

Nadere informatie

Zorgen rondom sterven

Zorgen rondom sterven Geriatrie Zorgen rondom sterven www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Welke zorg... 3 Wat kan familie betekenen... 3 Het stervensproces... 4 Eten en drinken... 5 Medicijnen... 5 Waar sterven... 5 Na de dood...

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft?

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Het belang van een integraal anticiperend beleid 22 maart 2012 Bernardina Wanrooij Huisarts, consulent palliatieve zorg AMC Palliatieve zorg

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Zorg bij ontslag uit het ziekenhuis. Wat kunnen wij voor u betekenen

Zorg bij ontslag uit het ziekenhuis. Wat kunnen wij voor u betekenen Zorg bij ontslag uit het ziekenhuis Wat kunnen wij voor u betekenen U ontvangt deze folder omdat u na opname in het ziekenhuis mogelijk nog hulp of zorg nodig heeft. In deze folder staat beschreven wat

Nadere informatie

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN WAT VINDT U BELANGRIJK? SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN LEVEN OP EEN MANIER DIE BIJ U PAST Wat heeft u nodig om te kunnen leven op een manier die bij u past? Om u te leren kennen, gaan we met

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

Hiv/aids Verpleegkundig perspectief

Hiv/aids Verpleegkundig perspectief Hiv/aids Verpleegkundig perspectief Geert Peuskens Cursus hiv en aids, de multi-disciplinaire aanpak Les 7 15 april 2008 www.itg.be rubriek Onderwijs & Training Reden hospitalisaties Laattijdige diagnose

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011 Ziek zijn en (niet) genezen Leuven 1-12-2011 Johan Menten Walter Rombouts UZ Leuven - Goed ouder worden is een levenskunst. - Oudere mensen hebben vele zaken misschien minder in de hand, maar.zo lang mogelijk

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Klinisch redeneren doen we in feite al heel lang. VUmc Amstel Academie heeft hiervoor een systematiek ontwikkeld, klinisch redeneren in 6 stappen, om gedetailleerd

Nadere informatie

Overdrachtsformulier Palliatieve Zorg Ponsplaatje

Overdrachtsformulier Palliatieve Zorg Ponsplaatje Overdrachtsformulier Palliatieve Zorg Ponsplaatje Geboortedatum: M / V Adres: Woonplaats: Telnr : Zorgverzekeraar: Verzekeringsnr: BSN : Datum overplaatsing: Van : afd: Naar : Contactpersonen van de patiënt

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN Februari 2009 Zorgkantoor DWO/NWN Inhoudsopgave Voorwoord 2 Hoofdstuk 1: Wat is palliatieve terminale zorg? 3 Hoofdstuk 2: Uitgangspunten palliatieve

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Thuis in de laatste levensfase. Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg

Thuis in de laatste levensfase. Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg Thuis in de laatste levensfase Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg Wat is Hospice De Winde? Hospice De Winde is onderdeel van Zorggroep Solis. Zorggroep Solis verleent sinds 1267 zorg aan

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Een deel van de mensen die kampen met ernstige en langdurige psychiatrische problemen heeft geen contact met de hulpverlening. Bij hen is geregeld sprake van acute nood. Desondanks

Nadere informatie

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis De grote impact van het kleine gebaar Liselotte Van Ooteghem Mia Vervaeck Studiedag Kronkels - 27 november 2014 Wie we zijn en waarom we hier staan Inleiding

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN. Onderdeel van Arkin

Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN. Onderdeel van Arkin Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN Onderdeel van Arkin Ieder mens is waardevol. Mentrum behandelt mensen met langerdurende ernstige problemen op het gebied van psychiatrie en/of verslaving.

Nadere informatie

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Verpleegkundige mbo. Werkversie 0.1. 1/12 Verpleegkundige mbo v0.1

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Verpleegkundige mbo. Werkversie 0.1. 1/12 Verpleegkundige mbo v0.1 Body of Knowledge Kwalificatiedossier Verpleegkundige mbo Werkversie 0.1 1/12 Verpleegkundige mbo v0.1 Inhoud 1 Verpleegkundige MBO basis... 3 1.1 Menselijk functioneren... 3 1.2 Methodisch handelen...

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid Deeltijdbehandeling Informatie voor cliënten Ouderen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Ouderen Deeltijdbehandeling De Divisie Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van

Nadere informatie

Zorg na een ziekenhuisopname

Zorg na een ziekenhuisopname Zorg na een ziekenhuisopname Met ingang van 1 januari 2015 is er veel veranderd in de zorg. Belangrijk is dat u weet dat niet meer alle zorg wordt vergoed en verzorgd door de overheid, thuiszorg of het

Nadere informatie

Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg

Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg Visie op Palliatieve Terminale Zorg in Oostelijke Zuid-Limburg en de rol van het netwerk PTZ Inleiding Mensen die terminaal zijn terminale patiënten

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Ouderen

Deeltijdbehandeling. Ouderen Deeltijdbehandeling Ouderen Deeltijdbehandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling, ondersteuning en begeleiding aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan

Nadere informatie

STerven op je Eigen Manier. Het Transmuraal Netwerk. Netwerk palliatieve zorg

STerven op je Eigen Manier. Het Transmuraal Netwerk. Netwerk palliatieve zorg STerven op je Eigen Manier Het Transmuraal Netwerk Lisette van Dingenen Arts Maatschappij & Gezondheid leider zorgketens Stichting Transmuraal Netwerk leider Stem-project Samenwerkingsverband met een klein

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Inhoud. 1 Oudere zorgvragers met een psychische stoornis 1

Inhoud. 1 Oudere zorgvragers met een psychische stoornis 1 IX Inhoud 1 Oudere zorgvragers met een psychische stoornis 1 1 Oudere zorgvragers met een delier 2 1.1 Inleiding 2 1.2 Delier 2 1.2.1 Oorzaken 2 1.2.2 Herkennen van een delier 3 1.2.3 Behandeling 4 1.2.4

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word

Wat als ik niet meer beter word Wat als ik niet meer beter word moeilijke keuzes & beslissingen rondom levenseinde Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Consulent en adviseur IKNL Antoon van Dijck Palliatieve zorg is integrale

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Psychosociale zorg. voor mensen met kanker

PATIËNTEN INFORMATIE. Psychosociale zorg. voor mensen met kanker PATIËNTEN INFORMATIE Psychosociale zorg voor mensen met kanker 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren over psychosociale zorg voor mensen met

Nadere informatie

De lange weg is vaak te kort.

De lange weg is vaak te kort. www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw De lange weg is vaak te kort. Dr. F. Krekelbergh Geriater Verantwoordelijke arts palliatieve zorgen Levenseinde is belangrijk moment Vroeg of laat Leven : veel verlieservaringen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Wanneer we de kernelementen van het Chronic Care Model toepassen op de epilepsiezorg dan praten we over de

Nadere informatie

Een niet vrijwillige opname in het verpleeghuis

Een niet vrijwillige opname in het verpleeghuis Een niet vrijwillige opname in het verpleeghuis Ouderen Een niet vrijwillige opname in het verpleeghuis Introductie Op dit moment is uw dementerend familielid in behandeling bij Mondriaan Ouderen van Mondriaan.

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio?

Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio? Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio? Symposium Schakels in de palliatieve zorg Herten, 22 mei 2014 Cor Spreeuwenberg, voorzitter ontwikkelgroep van de zorgmodule palliatieve

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden L.Paulides, huisarts S.Vollenberg, maatschappelijk werk JBZ T.Smilde, Internist oncoloog Margot Verkuylen, specialist ouderengnk voorzitter 07 November

Nadere informatie

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Overzicht Inleiding Prevalentie psychosociale problemen Specifieke aspecten bij longkanker

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

Zorg na een ziekenhuisopname

Zorg na een ziekenhuisopname Medisch Maatschappelijk Werk en Transferpunt Zorg na een ziekenhuisopname Inhoudsopgave Inleiding pag. 2 Heeft u zorg nodig na het verblijf in het ziekenhuis? pag. 2 Wie regelt deze zorg? pag. 2 Komt u

Nadere informatie

Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet. De veertien kernpunten van onze aanpak

Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet. De veertien kernpunten van onze aanpak Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet De veertien kernpunten van onze aanpak Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet De veertien kernpunten van onze aanpak De Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet biedt

Nadere informatie

Signalering in de palliatieve fase

Signalering in de palliatieve fase 17 maart 2015 Signalering in de palliatieve fase Denk- en werkmethode voor verzorgenden Karin Willemse Gespecialiseerd wijkverpleegkundige Oncologie & Palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg NHN en

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Wat te doen als er niets meer aan te doen is? Over palliatieve zorg en ergotherapie

Wat te doen als er niets meer aan te doen is? Over palliatieve zorg en ergotherapie Groeien in leven en sterven Wat te doen als er niets meer aan te doen is? Over palliatieve zorg en ergotherapie Dr. Alexander Verstaen (psycholoog) Centrum PERENNIS Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen

Nadere informatie

Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf

Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf Vincent van Gogh voor geestelijke gezondheidszorg Contactgegevens voor familieleden / naasten Uw familielid of naaste is in behandeling op locatie Afdeling

Nadere informatie

Scholingen Najaar 2015

Scholingen Najaar 2015 Scholingen Najaar 2015 verpleegkundigen en verzorgenden Expertisecentrum Palliatieve Zorg Basiscursus Palliatieve Zorg verpleegkundigen De basistraining Palliatieve Zorg voor verpleegkundigen besteedt

Nadere informatie

Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant

Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Marlie Spijkers Arts symptoombestrijding en palliatieve zorg Sint Annaziekenhuis Medisch adviseur netwerk palliatieve zorg

Nadere informatie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 00 De Lastmeter Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 1 Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Thema Palliatieve en Terminale Zorg Colofon Expertgroep Palliatieve en Terminale Zorg Marcel Reinders (voorzitter), huisarts, projectleider toetsing

Nadere informatie

Blauwdruk ZorgPad Nieuwe leeroplossing 2016

Blauwdruk ZorgPad Nieuwe leeroplossing 2016 Blauwdruk ZorgPad Nieuwe leeroplossing 2016 MBO Verzorgende (IG) Versie 1.4 Noordhoff Health Het Spoor 8-14 3994 AK HOUTEN 088-522 68 66 zorgpadmbo@noordhoff.nl Noordhoff Health, aantoonbaar beter. www.noordhoff-health.nl

Nadere informatie

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen Casus : terechte vragen!! Psychiatrie vandaag Vooruitgangsdenken Toename van diagnostische

Nadere informatie

Poliklinische behandeling

Poliklinische behandeling Poliklinische behandeling Ouderen Poliklinische behandeling Introductie Mondriaan Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van 65 jaar en ouder, die behoefte hebben aan behandeling,

Nadere informatie

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Heleen Nederveen: palliatief verpleegkundige Maasstadziekenhuis Lolkje Roos: palliatief verpleegkundige hospice Cadenza / Laurens Levina Oosterom: longverpleegkundige

Nadere informatie

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan Allemaal denken we wel eens aan de dood. Door media of door wat er rondom ons gebeurt, worden we wel

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij COPD

Palliatieve zorg bij COPD Palliatieve zorg bij COPD Joke Hes Longverpleegkundige Palliatieve zorg bij COPD 26/06/2014 Joke Hes Inhoud presentatie Welkom Wat is COPD Wanneer is er sprake van palliatieve zorg bij COPD Ziektelast

Nadere informatie

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten,

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten, Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid hun laatste levensfase kunnen afsluiten, in een sfeer die de thuissituatie zoveel mogelijk benadert. Sinds ongeveer 20 jaar worden er in Nederland regelmatig

Nadere informatie

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Zorgpad Casus Cervixcarcinoom Follow up Supportive care Soorten zorg in de psychosociale ondersteuning

Nadere informatie

Ondraaglijk lijden en euthanasie

Ondraaglijk lijden en euthanasie Onderzoeksgroep UMCN St Radboud Ondraaglijk lijden en euthanasie een kwalitatief onderzoek naar de beleving van patiënten met een actueel euthanasieverzoek HAG Marianne Dees, Chris van Weel KWAZO Myrra

Nadere informatie

Thuiszorg Sint Annaklooster. Uw wensen, onze zorg

Thuiszorg Sint Annaklooster. Uw wensen, onze zorg Thuiszorg Sint Annaklooster Uw wensen, onze zorg Even voorstellen Stichting Sint Annaklooster is een brede zorginstelling in de regio Eindhoven. Met een op maat gesneden aanbod van zorg- en dienstverlening

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

ZORGAANBODPLAN. Reflectie. Beweegprogramma. Hartfalen

ZORGAANBODPLAN. Reflectie. Beweegprogramma. Hartfalen ZORGAANBODPLAN 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Reflectie Hartfalen Het hartfalenprogramma wordt in 4 huisartsenpraktijken geïmplementeerd. Er is een selectie gemaakt van patiënten die geïncludeerd moeten

Nadere informatie

Werkplan 2007 Netwerk Palliatieve Zorg Hoeksche Waard Vastgesteld 28 februari 2007

Werkplan 2007 Netwerk Palliatieve Zorg Hoeksche Waard Vastgesteld 28 februari 2007 Werkplan 2007 Netwerk Palliatieve Zorg Hoeksche Waard 1. Inleiding In 2005 is het Netwerk Palliatieve Zorg Hoelsche Waard (NPZ HW) gestart met als doel het optimaliseren van de kwaliteit van de palliatieve

Nadere informatie

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis Terminale Zorg Wanneer u en uw naasten deze folder onder ogen krijgen, heeft u van uw behandelend arts te horen gekregen dat u ongeneeslijk ziek bent en uw levensverwachting beperkt is. De behandeling

Nadere informatie

Transmurale overdracht

Transmurale overdracht Transmurale overdracht palliatieve zorg...... blad 2 medisch, blad 3 verpleegkundig algemeen, blad 4 verpleegkundig psychosociaal blad 1 naw en medicatie Overdracht van: Overdracht naar: Opnamedatum: Ontslagdatum:

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

WERKAFSPRAKEN OVER COMMUNICATIE ROND KWETSBARE OUDEREN

WERKAFSPRAKEN OVER COMMUNICATIE ROND KWETSBARE OUDEREN WERKAFSPRAKEN OVER COMMUNICATIE ROND KWETSBARE OUDEREN Huisartsenpraktijk (huisarts en/of POH) levert 1 e lijns zorg, d.w.z. doet diagnostisch onderzoek en behandeling t.b.v. álle inwoners in thuissituatie

Nadere informatie

Aanmelding. Voor wie is de aanmelding bestemd, wie is de hulpvrager? Voornaam. Tussenvoegsel(s) Telefoonnummer: E-mailadres:

Aanmelding. Voor wie is de aanmelding bestemd, wie is de hulpvrager? Voornaam. Tussenvoegsel(s) Telefoonnummer: E-mailadres: Aanmelding Om uw aanmelding te kunnen verzenden moet u van iedere vraag alle onderdelen beantwoorden. Blijft een vraag of onderdeel onbeantwoord dan kunt u dit formulier niet verzenden en kan de Levenseindekliniek

Nadere informatie

Intensieve Zorgafdeling de Hazelaar

Intensieve Zorgafdeling de Hazelaar Intensieve Zorgafdeling de Hazelaar 2 Doelstelling Het doel van het project is om patiënten die vallen binnen de doelgroep zo spoedig mogelijk weer naar de - of een thuissituatie te laten terugkeren of

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Palliatieve zorg voor andere doelgroepen

Palliatieve zorg voor andere doelgroepen Palliatieve zorg voor andere doelgroepen CVA, Dementie, COPD, Hartfalen, psychiatrische aandoening, verstandelijke beperking 27 november Rob Krol en Annemiek Kwast Aanleiding IKNL activiteiten palliatieve

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst KKC

Netwerkbijeenkomst KKC Netwerkbijeenkomst KKC Samen voorbereid op de toekomst Breda, 26 maart 2015 Dr. Sandra W. Geerlings Psycholoog, projectleider zorginnovatie Saffier De Residentiegroep s.geerlings@saffierderesidentie.nl

Nadere informatie

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft H.307216.0714 Waar kunt u terecht als u kanker heeft Inleiding Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling

Nadere informatie

Protocol ADHD bij verslaving 139

Protocol ADHD bij verslaving 139 Bijlage 12 Checklist Coaching Protocol ADHD bij verslaving 139 CHECKLIST ADHD-COACH Naam Cliënt: Naam Coach: Geboortedatum cliënt dag maand jaar De start van dit coordinerende coachingstraject vindt plaats

Nadere informatie