Een persoonsgericht stoornisen interventiemodel voor verslavingsproblemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een persoonsgericht stoornisen interventiemodel voor verslavingsproblemen"

Transcriptie

1 Een persoonsgericht stoornisen interventiemodel voor verslavingsproblemen Dirk Fiedler* Vertaling: Niels van Doesum Samenvatting Deze bijdrage is de weergave van een workshop die werd gegeven in het kader van het PCE-wereldcongres in Potsdam op 15 juli Het betreft een proces waarin we iemand met incongruenties, die door zijn verslaving verveelvoudigd worden, op een persoonsgerichte manier kunnen benaderen. Het persoonsgerichte begrip van de motiverende gespreksvoering van Miller en Rollnick (2004) wordt theoretisch geplaatst en er worden enige interventieprincipes voorgesteld die zich specifiek richten op het ambivalente gevoel dat verslaafde cliënten vaak koesteren tegenover hun incongruenties. Trefwoorden: persoonsgerichte psychotherapie, verslavingsproblematiek, incongruentiebehandeling Empathie in proces De persoonsgerichte benadering kan op een vereenvoudigde wijze worden beschreven als een proces waarin de counselor of therapeute 2 zich congruent, positief waarderend, en empathisch opstelt tegenover de beleving van de cliënte. Deze beleving kan worden onderverdeeld in een organismisch actualiserende beleving (Rogers, 1987), in het ervaren van positieve zelfwaardering, en in de zelfempathie. Deze beleving wordt onder andere bepaald door het zelfconcept en het zelfideaal. Als het congruente, positief waarderende begrip van de therapeute of counselor door de cliënte als zodanig wordt ervaren, dan kan deze in toenemende mate zichzelf waarnemen, begrijpen, en naar waarde schatten, zodat ze bijvoorbeeld een incongruente beleving van irritatie of angst in haar zelfconcept kan integreren, in haar gevoel kan overwegen of veranderen. Dirk Fiedler, Diplompsychologe, Psychologischer Psychotherapeut, Supervisor und Ausbilder in personzentrierter Beratung (Gesellschaft für wissenschaftliche Gesprächstherapie). 18 Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4

2 Een persoonsgericht stoornis- en interventiemodel voor verslavingsproblemen Afbeelding 1 De plaats van empathie Het begrijpen van een door de verslaving gespleten zelfbeeld Wanneer we ons een nuchter incongruent beleven voorstellen dan kunnen daarbij gevoelens zoals angst, onzekerheid, rouw, of irritatie incongruent zijn met het zelfconcept. Dit bevat misschien wel meer zelfverzekerde, productieve, competente en tolerante opvattingen van de cliënt over zichzelf, zodat de gevoelens die hij doormaakt bij de verwerking van bijvoorbeeld een kwetsende, angstige, deprimerende, of irriterende situatie daarmee in conflict kunnen komen. Bovenop deze nuchtere incongruentiebeleving komt voor een cliënt met een zich ontwikkelende verslaving nog een gevoel van incongruentie dat onder de invloed van bijvoorbeeld alcohol is ontstaan, zodat hij in tegenspraak met zijn positieve zelfconcept, en naast de reeds aanwezige onwelkome gevoelens, zich vaak ook nog eens aangeschoten, ongecontroleerd, onbekwaam, gedeprimeerd of schuldig voelt. Zijn zelfbeeld vertelt hem: dat ben jij niet!, terwijl zijn gevoel op dat moment hem zegt: dat ben jij wel!. Juist dit gevoel van incongruentie vormt voor de persoonsgerichte counselor of therapeut een aanknopingspunt voor het aanbieden van empathisch begrip aan zijn verslaafde cliënt. Afbeelding 2 Het begrijpen van een door verslaving gespleten zelfbeeld Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4 19

3 Dirk Fiedler Het persoonsgericht begrip van afhankelijkheid in het geval van een alcohol verslaving Over de zogenaamde verslaafde persoonlijkheid Er zijn ongeveer net zoveel concrete redenen en motivaties om aan de drugs te raken als er belevingswijzen en incongruenties bij mensen zijn. In veel wetenschappelijk onderzoek heeft men zonder resultaat geprobeerd om de verslaafde persoonlijkheid aan te wijzen als een persoonlijkheid die is gepredisponeerd voor verslaving. De gedragingen die men in het kader van vele verslavingsbehandelingen kan waarnemen, zoals bijvoorbeeld het verminderd vermogen tot zelfcontrole, het vermijden van sociale conflicten, het bagatelliseren van de drugsconsumptie, een gering vermogen om de gevoelens te benoemen, een verminderd eigenwaardegevoel, wantrouwen en een weinig open houding in de therapeutische relatie (en vele andere), zijn echter eerder een gevolg van de verslaving dan dat ze premorbide trekken van de persoonlijkheid vormen. Er zijn natuurlijk wel objectieve en subjectieve risicofactoren aan te wijzen, waarvan de voornaamste wordt gevormd door de verslaving van één van de ouders (Fischer & Frick, 1992). Niet iedereen die roesmiddelen misbruikt raakt echter verslaafd aan één of meer van die stoffen. Deze verbinding wordt subjectief bevorderd door de reeds aanwezige incongruenties, of ook door een geblokkeerde dan wel verwrongen, destructieve actualisering. De werking van alcohol op het zelfconcept Alcohol heeft bij regelmatig misbruik of verslaving een ingrijpende invloed op de ervaringsopbouw, en verandert het zelfbeeld. De invloed op de waarneming, de zelfervaring, en het waarderingsproces De waarneming naar buiten en naar binnen toe kan bijvoorbeeld worden beïnvloed door een afname of juist intensivering van de krenking of de eigen agressie. Alcohol zorgt soms voor een verhoging van de prikkels en een vermindering van de remmingen, en beïnvloedt zo de zelfervaring op een chemische wijze. De gevoelskwaliteit en de betekenis van de innerlijke beleving, van situaties en van personen wordt wisselend positiever of negatiever, belangrijker of juist onbelangrijker. De chemisch veranderde waarnemingen en belevenissen worden in het geheugen opgeslagen, zodat bijvoorbeeld een innerlijk gevoel van ontspanning of macht in tegenspraak begint te raken met het gelijktijdig optredende geprikkelde en ongeconcentreerde gedrag op het werk of in het sociale contact. Kritische reacties uit de omgeving komen meestal pas laat op gang, en worden dan vaak geformuleerd als een primair vijandige houding van de anderen. Het bijzondere daaraan is dat iemand deze processen met behulp van een ander medium, in dit geval een chemische stof, aan de psyche geleidelijk opdringt. Men zou dit eufemistisch een overgedragen zelfbestemming kunnen noemen. Tegenwoordig zien we iets soortgelijks bij het gebruik van psychofarmaca of antidepressiva zonder medische indicatie, buiten het kader van een behandeling. Het effect op de geïntrojecteerde waardepatronen De geïntrojecteerde waardepatronen (Speierer, 1994) die een intrapsychisch deel vormen van de voorwaarden voor het toekennen van waarde (Rogers, 1987) worden in de loop van de tijd afgezwakt; onder invloed van het verslavende middel verschuiven zo bijvoorbeeld de oorspronkelijke arbeidsmoraal, 20 Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4

4 Een persoonsgericht stoornis- en interventiemodel voor verslavingsproblemen de betekenis van de relatie met partner of kinderen, de idealen ten aanzien van de oprechtheid, het zelfbeeld als ook het moreel besef en het geweten, die allen een rol spelen bij de vorming van iemands zelfwaardering. De hiërarchie van waardetoekenning en motivatie ondergaat een proces van verandering waarin het roesmiddel, dan wel de verslaving, langzamerhand de hoogste prioriteit en een eigen kwaliteit toegewezen krijgt, en zo het voelen, denken, en het gedrag gaat overheersen. De verslaafde richt zich op zijn eigen behoeftes: bijvoorbeeld het versterken van zijn gevoel van eigenwaarde, het verminderen van zijn onzekerheid, of het afdempen en vermijden van de beleving van incongruentie of alcoholgerelateerde externe conflicten. Niet in de laatste plaats moet hij voor zijn relaties met de sociale omgeving een vorm zien te vinden die de speelruimte voor het verslaafde gedrag zo min mogelijk inperkt. Het effect op waarneming en geheugen Een fysiek effect van de alcohol is ook het optreden van waarnemings- en geheugenstoornissen: bij chronisch alcoholisme treden er fysiologisch-functioneel gerelateerde cognitieve defecten op in de prestaties en de capaciteit van het kortetermijngeheugen, die hun oorsprong vinden in de schade die de stof in de hersenen heeft aangericht, en die onafhankelijk zijn van de inhoud. De ervaringsopbouw raakt gefragmenteerd en verwrongen, en leidt in haar sterkste vorm tot desoriëntatie als gevolg van het optreden van een amnesie syndroom (ICD-10) (zie daarvoor ook Soyka, 1995). De mate van de schade kan door middel van psychologische testen achterhaald worden, en wordt meestal gekenmerkt door het behoud van intelligentie, maar tekortkomingen in de actuele geheugencapaciteit. Door dit effect op de herinnering wordt het zelfbeeld van alcoholafhankelijke verslaafden vaak op onnavolgbare wijze vertekend. De ontwikkeling van een verslaving als een persoonlijkheidsstoornis Complicerend voor de toegankelijkheid van een incongruentiebehandeling is het feit dat bij jonge verslaafden, of bij een op jeugdige leeftijd begonnen verslaving, zich vaak het probleem voordoet dat de ervaringen en de belevenissen met het roesmiddel als socialiserende ervaringen in het zich ontwikkelende zelfconcept worden opgenomen. Zo zijn er bijvoorbeeld in het contact met het andere geslacht, of bij het ervaren en oplossen van problemen in het ontwikkelingsproces, weinig of geen drugsvrije organismische ervaringen. Bovendien bouwen er zich maar weinig incongruenties op in het zelf, omdat de verslaving wordt geïntegreerd in het zelfconcept. In dergelijke gevallen wordt het gevoel van congruentie alleen nog maar verstoord door de sociale omgeving of door gezondheidsproblemen. Deze ontwikkeling van een verslaafde persoonlijkheid lijkt ego-syntoon, en vertoont gelijkenissen met een persoonlijkheidsstoornis. Het zijn voornamelijk de externe omstandigheden die zulke personen in behandeling doen komen; ze staan meer open voor een incongruentiebehandeling wanneer ze vanwege hun drugsconsumptie vervelende of kwetsende ervaringen hebben gehad, en hulp komen zoeken om verdere schade te vermijden. De meervoudige bedreiging van het zelfconcept Het zelfconcept van iemand die een verslaving aan het ontwikkelen is, wordt op drie manieren door incongruenties bedreigd: 1. door te merken dat men de controle over de alcohol (of een andere drug) is Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4 21

5 Dirk Fiedler kwijtgeraakt, dit in tegenstelling tot het eigen ideaal van zelfcontrole; 2. door het toenemend beleven van door de drugs veroorzaakte incongruenties tussen actualisering en ervaring: in plaats van het gewenste gevoel van verhoogde eigenwaarde en ontspanning ondervindt men door gebruik van het roesmiddel juist lichamelijke en geestelijke problemen; 3. door een in nuchtere toestand incongruente beleving van bijvoorbeeld sociale angst en beroepsmatige eerzucht. Ook zonder high of dronken te zijn kunnen angst en verwrongen waarnemingen de kop opsteken, bijvoorbeeld in de vorm van zelfoverschatting, dus wanneer men geen oplossing op grond van zijn persoonlijke capaciteiten zoekt. Neemt men desondanks een verslavend middel tegen de angst, dan versterkt dat de neiging om de bedreiging te ontkennen, en om het zelfconcept in stand te houden door middel van een verdraaide waarneming en incorrecte symbolisering. Alcohol splitst én beschermt het zelfconcept Op de lange termijn brengt alcohol een splitsing aan tussen de negatieve en de positieve elementen van het zelfconcept. Dit is vooral te merken wanneer iemand van tevoren reeds aan premorbide en nog sterkere incongruenties leed. Wat dat betreft zou je kunnen spreken over twee verschillende zelfconcepten binnen één persoon. Een Dr. Jekyll en Mr. Hyde -fenomeen is niet ver weg: in nuchtere staat is iemand vriendelijk, hulpvaardig, en stelt zich eerder afhankelijk op in zijn relaties, wat bijdraagt aan een positief zelfconcept, terwijl hij in beschonken toestand al snel geprikkeld, agressief, destructief en onbeheerst is, en gevoelens naar boven laat komen die hij nuchter nooit te berde zou brengen. Aan de ene kant heeft iemand onder de invloed van alcohol een positiever zelfbeeld, en voelt zich sterker, gevoeliger, en meer ontspannen. Zolang deze positieve werking aanhoudt, lijken geestelijke en sociale spanningen en conflicten minder bedreigend. Subjectief gezien dient het verslavende middel dus ter ontspanning, bevordering, en integratie van het zelf. Dat is een belangrijke reden om het verslaafde gedrag onder alle omstandigheden vol te houden, en zich net zo te gedragen als dit vóór de verslaving vreemd zou zijn. Dat geldt trouwens niet alleen voor alcohol, maar is een innerlijke psychische dynamiek van alle verslavingen. De verslaafde ontkent voor zichzelf en anderen zijn gevoelens en gedragingen in samenhang met de verslavende stof en zijn afhankelijkheid daarvan, en neemt eventuele sociale en andere negatieve gevolgen op de koop toe. Ook het reduceren van ontwenningsverschijnselen zowel bij lichamelijke afhankelijkheid als bij psychische onthouding is subjectief gezien noodzakelijk om het actuele zelf te kunnen handhaven. Aan de andere kant wordt de druk van de externe problemen en de innerlijke angsten, depressies, gevoelens van onmacht en woede, die door drugsconsumptie maar tijdelijk worden verlicht, steeds groter. De kloof tussen zelfconcept en ervaring blijft door het chronisch gebruik van verslavende middelen steeds groeien. De toenemende passiviteit en hulpeloosheid van iemand die in de ban raakt van een verslaving, werkt in de hand dat de zeggenschap over het welbevinden en het sociale handelen wordt verschoven naar de werking van het verslavende middel. Bij afhankelijkheidsziekten zien we vaak dat dit mechanisme ook wordt geprojecteerd op de naaste verwanten en helpers; er vormt zich dan een passief-afhankelijke relatiestructuur waarin de verantwoordelijkheid wordt overgedragen. 22 Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4

6 Een persoonsgericht stoornis- en interventiemodel voor verslavingsproblemen De werking van een alcoholverslaving op de zelfempathie, zelfwaardering, en congruentie van het zelf Alcohol verschaft subjectief een tijdelijk en aanvankelijk intensief gevoel van zelfempathie, zelfwaardering, en congruentie van het zelf, en dat niet alleen bij verslaafde gebruikers. De symptomen van incongruentie, zoals angsten, depressies, problemen met de eigenwaarde, en onzekerheid, worden verlicht (zie Feselmayer & Heinzl, 1985). In de beleving van verslaafde mensen speelt deze psychofysieke werking een bijzonder grote rol, en zet een toenemende drang tot herhaling in gang (Swildens, 1991). Bij een chronische verslaving kan de positieve werking soms als gevolg van de opbouw van een geestelijke en/of lichamelijke tolerantie niet eens meer de negatieve waarnemingen en gevoelens kortstondig uitschakelen, maar kan alleen nog maar tot intoxicatie leiden. In het verloop van elke verslaving krijgt men op den duur te maken met dit verlies van de aanvankelijke euforische gevoelens. De zelfempathie wordt vertekend, met als resultaat zelfmedelijden en verwijten aan de sociale omgeving. De begrijpende toegang tot het eigen zelf wordt smaller, de betrokkene bouwt aan verklaringen voor zijn gedrag die in toenemende mate de eigen verantwoordelijkheid naar buiten verleggen, en tegelijkertijd ontwikkelt hij sterke schuldgevoelens. Waarneming, gevoelens en gedrag worden ondergeschikt gemaakt aan de handhaving van het actuele zelf, in de vorm van stabilisering door verslavende middelen. Ook worden destructieve of afhankelijke relaties met partner of ouders in stand gehouden. Vaak ziet men zichzelf als slachtoffer, en wordt de eigen agressie onder de invloed van alcohol uitgeleefd of destructief tegen zichzelf gericht. Het zelfrespect en de zelfwaardering zijn fors lager, en worden in tijden van (psychische of fysieke) onthouding nog negatiever bevonden. Het zelfmoordcijfer (zie Soyka, 1995), dat ten opzichte van de psychisch gezonde populatie 120 keer hoger ligt, lijkt een uiting te zijn van de toenemende incongruentie en het gevoel van uitzichtloosheid en vertwijfeling. Het gevoel van congruentie wordt door het verslavende middel tijdelijk eerst versterkt of bewerkt, maar nadat de roes over is laten schuld- en schaamtegevoelens de oorspronkelijke incongruentie des te harder aankomen. Een cliënte is bijvoorbeeld succesvol in haar werk, maar voelt zich door het bijkomende huishouden en de kinderverzorging in de loop der tijd nogal overbelast, wat vraagt om passende maatregelen, zoals het zoeken naar manieren om de druk te verminderen. Ze symboliseert deze overbelasting echter niet als een gerechtvaardigde beleving die op een voor haar gunstige manier opgelost kan worden, maar probeert de bedreiging van haar onafhankelijke en van productiviteit doordrongen zelfbeeld met de hulp van alcohol het hoofd te bieden, om zo tot een zelfcongruent gevoel te komen. Het wordt vervolgens steeds moeilijker om congruentie te beleven zonder hulp van het roesmiddel. De incongruentie tussen het zelfconcept van een autonome, competente, productieve persoon die het verdient om te worden bemind, en het gelijktijdig beleven van afhankelijkheid, hulpeloosheid, neerslachtigheid, en agressie leidt tot een steeds sterker en hernieuwd verlangen naar de bedwelming van verslavende middelen. Het zelfconcept splitst zich in verschillende, elkaar wederzijds tegensprekende en afwisselend waargenomen delen. In deze zin mondt het verlies van controle over het verslavende middel uit in een proces van verval van het zelf. De reeds aanwezige premorbide tekortkomingen in de zelfempathie, eigendunk, zelfcongruentie, en actualiseringscapaciteit worden allengs groter. Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4 23

7 Dirk Fiedler Algemene persoonsgerichte behandelingsprincipes in de verslavingszorg Ook bij alcoholafhankelijke cliënten richt de persoonsgerichte behandeling zich op de integratie van de tot dan toe ontoereikend gesymboliseerde belevingen. De incongruenties van de nuchtere persoon worden bewerkt, evenals de incongruenties die in het verloop van de verslaving zijn ontstaan. De centrale focus is de strategie om de verslaving te overwinnen. De persoonsgerichte psychotherapeutische behandeling geeft een inzicht in de ontwikkeling van de verslaving, en richt zich op het in eerste aanleg waarneembare gevoel van incongruentie en de bereidheid tot verandering van de cliënt. Hiermee wordt het vermogen van de cliënt om een door zichzelf bepaalde en naar tevredenheid functionerende levenshouding op te bouwen, aanzienlijk verbeterd, evenals de controle over de abstinentie. Tegen de achtergrond van de specifieke kennis van de therapeute over de heersende denkprocessen, gevoelens, en gedragswijzen bij verslaving, stimuleert deze de zelfempathie, de zelfwaardering, en de zelfcongruentie van de cliënt. Dat is bij drugsafhankelijke cliënten op den duur alleen mogelijk als ze drugs- of alcoholvrij zijn, en de beschikking hebben over hun nuchtere persoonlijke actualiseringsbronnen. Het hieronder voorgestelde concept voor een motiverende gespreksvoering is een instrument voor de counseling en de psychotherapie, zonder dat daarbij een onderscheid gemaakt hoeft te worden tussen misbruik of afhankelijkheid. In de herziene uitgave van 2004 hebben Miller en Rollnick dit concept verder uitgewerkt voor verschillende ambivalentieconflicten. Het wordt hier door mij neergezet als een persoonsgericht interventieconcept dat nauw samenhangt met het beschreven persoonsgerichte stoornisconcept, zoals het ook in de vervolgopleiding tot sociaaltherapeut/cliëntgericht therapeut van het Gesellschaft für wissenschaftliche Gesprächstherapie onderwezen en toegepast wordt. Het motiverend gesprek als persoonsgericht interventieconcept Miller en Rollnick beschrijven hun concept als emancipatoire raadgeving aan een autonoom individu met een (verslavings)probleem. Ze definiëren: een motiverend gesprek is een cliëntgericht, directief communicatiemiddel dat de intrinsieke motivatie voor verandering stimuleert middels het opzoeken en oplossen van ambivalentie (Miller & Rollnick, 2004). Het centrale doel van de motiverend gespreksvoering is het begrijpen, intensiveren, en oplossen van ambivalentie. Het veranderingsmodel van Prochaska en DiClemente In tegenstelling tot de uitgave van 2004, baseerden Miller en Rollnick zich in de eerste vertaalde versie van 1999 nog op het veranderingsmodel van Prochaska en DiClemente, dat tot op heden nog niet eenduidig geëvalueerd kon worden. Dat komt volgens mij omdat het moeilijk is om de complexiteit van het model te operationaliseren, want ieder mens heeft zijn eigen manier om van het misbruik of de verslaving af te komen. Ik zie het als één van de hulpmiddelen die we hebben om het ontwenningsproces te begrijpen, zonder me angstvallig aan de voorgeschreven volgorde te moeten houden, en zonder andere processen uit te sluiten. Het is op een levensechte wijze persoonsgericht, en komt tegemoet aan de ervaring die men heeft met het ontwenningsproces, dat leert dat de verslaafde vaak terechtkomt in een zich herhalende kringloop, waarin een proces van erkenning en overtuiging kan leiden tot zowel 24 Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4

8 Een persoonsgericht stoornis- en interventiemodel voor verslavingsproblemen ontwenning als terugval. Zowel in menselijke als professionele zin vind ik dat wanneer iemand terugvalt in verslaafd gedrag, het veranderingsproces verder ondersteund moet worden op basis van concrete ervaringen met succes en mislukking. Het model helpt om de huidige positie van de cliënt in het ontwenningsproces te bepalen, wanneer ik me een voorstelling kan maken van de vraagstelling waar deze op dat moment mee worstelt. Het veranderingsmodel richt zich impliciet op een verslavingsbetrokken zelfconcept en actualisering; het is evident dat ik met een cliënt die zich net bezig begint te houden met zijn depressieve gevoelens en gedachten over de moeilijkheden op het werk, allereerst een vertrouwensrelatie moet zien op te bouwen, voordat ik de eventuele zorgen over zijn alcoholconsumptie kan bespreken en zijn ambivalentie kan doorgronden, wat hem er dan weer toe kan brengen om een verandering te overwegen. Bij andere mensen is de weg van het opbouwen van het besluit naar het daadwerkelijke stoppen extreem kort, wat dan vaak gebeurt zonder counseling ook daar is plaats voor in het model. Afbeelding 3: Stadia van verandering volgens Prochaska en DiClemente De vier principes en verdere strategieën De basisinterventies van de motiverende gespreksvoering richten zich op het realiseren van empathisch begrip, op het werken aan incongruenties, op de omgang met de weerstand, en op het stimuleren van het gevoel van zelfwerkzaamheid. 1. Uitdrukken van empathie, want acceptatie bevordert de verandering, en actief luisteren is onontbeerlijk; ambivalentie is normaal. 2. Ontdekken en bewerken van discrepantie: het waarnemen van discrepantie tussen het gedrag in het verleden en de persoonlijk belangrijke waarden en doelen (incongruentie) creëert motivatie voor verandering. De cliënt zelf levert de argumenten voor die verandering. Geen discrepantie, geen motivatie! Rogers formuleerde dit al als een voorwaarde voor het cliëntgerichte therapeutische proces: de cliënt bevindt zich in een toestand van incongruentie, hij is kwetsbaar en angstig (Rogers, 1987). 3. Indirecte benadering van de weerstand: niet voor de verandering pleiten, de weerstand niet direct aanspreken, uitnodigen tot nieuwe perspectieven niet voorschrijven. Weerstand is een signaal; om die te kunnen doorbreken is de cliënt de beste bron voor antwoorden en oplossingen. Door Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4 25

9 Dirk Fiedler weerstand als falende empathie te classificeren, onderstrepen Miller en Rollnick twee dingen: ten eerste kom ik er niet omheen om me te richten op het zelfbegrip en het zelfconcept van de cliënt, en deze expliciet te maken. Ten tweede bepalen de grenzen van de cliënt ook de grenzen van de therapeut of counselor. 4. Stimuleren van zelfwerkzaamheid: het geloof dat men zichzelf kan veranderen is een belangrijke motivatiebron. De cliënt, en niet de therapeut is verantwoordelijk voor de beslissing tot verandering, en de uitvoering daarvan. Het geloof van de counselor dat de cliënt daartoe in staat is, wordt zo tot een selffulfilling prophecy. In de totaalopvatting van de motiverende gespreksvoering figureren talrijke interventies uit het persoonsgerichte repertoire. Ik noem er enkele: open vragen stellen, actief luisteren, bevestigen, samenvatten. Er bestaan enkele strategieën die de uitingen van de cliënt direct benaderen en doelbewust beantwoorden, en die zich richten zich op de verandering, het vertrouwen, of de weerstand. Zoals gebruikelijk in een counselor- of therapieopleiding, worden binnen deze opvatting typische gevallen en communicatieproblemen onder de aandacht van de counselor gebracht. Directieve interventies moeten de cliënt op zijn eigen verantwoordelijkheid wijzen, waarbij natuurlijk meteen ondersteuning wordt aangeboden. Tenslotte In dit artikel heb ik een werkzame toegang tot de persoonsgerichte counseling en/of behandeling van verslaafde cliënten willen neerzetten, waarin de samenhang van de persoonlijkheidstheorie, het stoornisbegrip, en de praktijk zichtbaar wordt. De daadwerkelijke processen zijn complexer dan hier beschreven een bleke afspiegeling van de menselijke werkelijkheid. Correspondentieadres Dirk Fiedler Stadthof Offenbach Duitsland Noot 1 De termen therapeut en cliënt worden in de vrouwelijke vorm gebruikt, maar er wordt ook de mannelijke vorm bedoeld. Literatuur Fichter, M., & Frick, U. (1992). Therapie und Verlauf von Alkoholabhängigkeit. Berlin/ Heidelberg/New York: Springer Verlag. Feselmayer, S., & Heinzl, K. (1985). Die klientenzentrierte Psychotherapie mit Suchtkranken. Wiener Zeitschrift für Suchtforschung, 8 (1-2), Fiedler, D. (1994). Die Suchtkrankenversorgung in Offenbach/Main und Erfahrungen mit der Nachsorge an der psychiatrischen Abteilung der städtischen Kliniken. Psychiatrische Praxis 1, Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4

10 Een persoonsgericht stoornis- en interventiemodel voor verslavingsproblemen Fiedler, D. (1998). Psychische Störungen durch Alkohol und ihre gesprächspsychotherapeutische Behandlung. Gesprächspsychotherapie und Personzentrierte Behandlung 2, Miller, W.R., Rollnick, S. (2004). Motivierende Gesprächsführung. Freiburg: Lambertus-Verlag. Prochaska, J.O., & Di Clemente, C.C. (1982). Transtheoretical therapy: Toward a more integrative model of change. Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 19, Rogers, C. (1987). Eine Theorie der Psychotherapie, der Persönlichkeit und der zwischenmenschlichen Beziehungen. Köln: GwG Verlag. Soyka, Michael (1995). Die Alkoholkrankheit - Diagnose und Therapie. Weinheim: Chapman & Hall. Speierer, Gert-Walter (1994). Das Differentielle Inkongruenzmodell (DIM). Heidelberg: Roland Asanger Verlag. Swildens, Hans (1991). Prozeßorientierte Gesprächspsychotherapie. (Hrsg. von Wolfgang M. Pfeiffer). Köln: GwG Verlag. Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45, 2007, 4 27

Let s motivate the patient

Let s motivate the patient LET S MOTIVATE THE PATIENT Melissa.Ooms@Ugent.be Let s motivate the patient 1. Wat is motivatie? 2. Het belang van motivationele gespreksvoering (MG) 3. Theoretische achtergrond 4. Basisprincipes in MG

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg VMDB 15-06-2013 Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg DUBBELE DIAGNOSE Psychiatrische Stoornis + middelenproblematiek Er bestaat wederzijdse beïnvloeding Prognose is minder goed Afzonderlijke

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

Hoofdstuk 9 Oefeningen

Hoofdstuk 9 Oefeningen Hodstuk 9 De eerste stap in werken aan jezelf is ook meteen de belangrijkste stap: Het durven onderkennen van je innerlijke conflicten en dat je daardoor je emoties nog niet voor je kan laten werken. De

Nadere informatie

Motiverend leidinggeven: invloed op gedrag. 26 november 2014 Frank Goijarts

Motiverend leidinggeven: invloed op gedrag. 26 november 2014 Frank Goijarts Motiverend leidinggeven: invloed op gedrag 26 november 2014 Frank Goijarts Programma Gedragsverandering: wat werkt? Weerstand tegen veranderen Motivatie 3.0 (intrinsiek) Kernpunten Motiverende benadering

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

2015 Gerard de Wit voor Psychodidact Waalwijk Bron: Stijn van Merendonk, Sergio van der Pluim, Gerard de Wit e.a. Niets uit deze uitgave mag worden

2015 Gerard de Wit voor Psychodidact Waalwijk Bron: Stijn van Merendonk, Sergio van der Pluim, Gerard de Wit e.a. Niets uit deze uitgave mag worden 2015 Gerard de Wit voor Psychodidact Waalwijk Bron: Stijn van Merendonk, Sergio van der Pluim, Gerard de Wit e.a. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van

Nadere informatie

De psychiatrische cliënt in beeld Terugkeer in de maatschappij Psychiatrisch stigma bekeken vanuit client, familie en samenleving Job van t Veer Wat is het psychiatrisch stigma? Psychiatrisch stigma Kennis

Nadere informatie

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo. Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.nl Waarom mensen niet? Dus wat kun je doen? Ze weten niet

Nadere informatie

Reflectief luisteren bij psychische problematiek? Léon van Woerden, MNSc Docent IVS, Trainer MI HAN

Reflectief luisteren bij psychische problematiek? Léon van Woerden, MNSc Docent IVS, Trainer MI HAN Reflectief luisteren bij psychische problematiek? Léon van Woerden, MNSc Docent IVS, Trainer MI HAN Introductie van de workshop Voorstellen, connectie met MGV Korte theoretische inleiding over reflectie

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim Deze visienota richt zich specifiek op preventie van arbeidsverzuim. Deze visie is door te vertalen naar terugkeer vanuit arbeidsverzuim en op instroom, doorstroom en uitstroom vraagstukken. Deze doorvertaling

Nadere informatie

Motiverende Gespreksvoering. CNE, Vasculaire zorg

Motiverende Gespreksvoering. CNE, Vasculaire zorg Motiverende Gespreksvoering CNE, Vasculaire zorg Welkom! Introductie Agenda Workshop Motivatie Motiverende gespreksvoering Ambivalentie Weerstand/behoud Verandering Commitment/behouden van resultaat Motivatie..?

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 8. Leeswijzer 10

Inhoud. Inleiding 8. Leeswijzer 10 Inhoud Inleiding 8 Leeswijzer 10 1 Motiverende gespreksvoering: een introductie 14 1.1 Wat is motiverende gespreksvoering? 14 1.2 Kenmerken van motivatie 15 1.3 Waarom werkt motiverende gespreksvoering?

Nadere informatie

CHANGE MANAGEMENT de menselijke kant

CHANGE MANAGEMENT de menselijke kant CHANGE MANAGEMENT de menselijke kant hugo.der.kinderen@pandora.be changen HDK 1 het verwerken van verlies het rouwproces: ontkenning en isolatie boosheid onderhandeling depressie acceptatie Elisabeth Kübler-Ross

Nadere informatie

Motiverende Gespreksvoering

Motiverende Gespreksvoering Motiverende Gespreksvoering Gert Jan van der Burg Kinderarts - MI trainer Wie ben ik en wat doe ik? Sinds 1988 Kinderarts (Amsterdam, Blaricum, Ede) Driedaagse MI cursus in 2005 Toepassen in de praktijk

Nadere informatie

Motieven en persoonlijkheid. Waarom doen mensen de dingen die ze doen?

Motieven en persoonlijkheid. Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motieven en persoonlijkheid Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motivatie psychologen vragen: Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motivatiepsychologen zoeken naar de motieven, de drijfveren

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht.

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht. Aanbod Maaszicht Toelichting per product: Opsporing en toeleiding Maaszicht krijgt regelmatig aanmeldingen van en voor jongeren voor wie niet direct duidelijk is voor welke zorg zij nodig hebben. Dit kan

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 14 Geslacht Normgroep Sociale wenselijkeheid man jongens 12 t/m 15 jaar

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel Diagnostiek fase Samenvattingskaart WANNEER, HOE? 1. Diagnostiek middelengebruik 2. Vaststellen problematisch middelengebruik en relatie met delict Aandacht voor interacties psychische problemen en middelengebruik

Nadere informatie

WERKEN MET ONTKENNING EN WEERSTAND AAN TOEKOMSTIGE VEILIGHEID. Judith Yntema

WERKEN MET ONTKENNING EN WEERSTAND AAN TOEKOMSTIGE VEILIGHEID. Judith Yntema WERKEN MET ONTKENNING EN WEERSTAND AAN TOEKOMSTIGE VEILIGHEID Judith Yntema Wat is waarheid? J. Yntema 30 september 2015 Wat is weerstand? Redenen voor ontkenning Angst voor verstoting/verlating Angst

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Verslavingszorg en meer...

Verslavingszorg en meer... Verslavingszorg en meer... Wanneer spreek je van VERSLAAFD? Het 12 Steps Minnesota Model gaat uit van 4 criteria, tezamen vormen zij de MACHTELOOSHEID 1. Controleverlies over de inname 1 is teveel 100

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding en theoretische achtergrond van de studie

Samenvatting. Inleiding en theoretische achtergrond van de studie Samenvatting Jaarlijks wordt in Nederland bij meer dan 57.000 personen kanker vastgesteld en sterven 37.000 personen aan deze ziekte. Dit maakt kanker, na hart- en vaatziekten, de belangrijkste doodsoorzaak

Nadere informatie

Voorwaarden voor gedragsverandering

Voorwaarden voor gedragsverandering Voorwaarden voor gedragsverandering Naast het geven van adviezen of instructies (wat kan ik precies doen?) en het veranderen van de omgeving, indien mogelijk, (het wordt me gemakkelijk gemaakt) is het

Nadere informatie

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan Inhoud Inleiding VII Ingrid Groenendijk & Jolien Zevalkink 1 Drie basale stellingen van de psychoanalyse: hoe staat het er nu mee? 1 Frans de Jonghe 2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

Motivatie. Even voorstellen 11-11-14. Gedragsverandering bij schulden Waarom en hoe?

Motivatie. Even voorstellen 11-11-14. Gedragsverandering bij schulden Waarom en hoe? Gedragsverandering bij schulden Waarom en hoe? Gejo Duinkerken Motivatie 0 10 Op een schaal van 1 tot 10, hoe belangrijk vindt u het om uw achterstand in te lopen? Even voorstellen Wat is de rol van motivatie

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Keuze voor beheerst gebruik Egbert Meeter, 28-5-2013 Hoe begon het De eerste vergadering 21-07-2010 Bronnen Bronnen Bronnen Bronnen Inhoud Veiligiheid Toetsing

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november HersenletselCongres 2014 3 november Disclosure belangen sprekers C1 Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; wat is lastig en wat kun je als professional doen? (potentiële)

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering cursusbijeenkomst 1: Het wiel van verandering

Motiverende gespreksvoering cursusbijeenkomst 1: Het wiel van verandering Motiverende gespreksvoering cursusbijeenkomst 1: Het wiel van verandering Afdeling Vroege Psychose AMC Marijke Krikke Carin Meijer Voorstellen / Achtergrond werken MI Inventariseren MI versus hoe eerder

Nadere informatie

1.1 Relatie verslaving

1.1 Relatie verslaving 1.1 Relatie verslaving Typering Iemand wordt relatieverslaafd genoemd als hij denkt niet zonder relatie te kunnen leven. Soms zijn mensen zo afhankelijk van een relatie, dat ze er alles voor doen om die

Nadere informatie

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Rouw en Verdriet bij Ouderen Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Ouder worden: spontane ongewilde onomkeerbare veranderingen Fysieke veranderingen - Gezondheid - Mobiliteit - Fysieke capaciteiten

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen?

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen? Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen? Leerlingen met SOLK Effectieve gesprekken met ouders en leerlingen drs. Hilde Jans psycholoog

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Informatie betreffende relatietherapie aan paren met een partner met het syndroom van Asperger

Informatie betreffende relatietherapie aan paren met een partner met het syndroom van Asperger Informatie betreffende relatietherapie aan paren met een partner met het syndroom van Asperger Dr. Martine F. Delfos Beknopte notitie op verzoek van Dr. Kan, voorzitter zorgprogramma volwassenen met autisme,

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Herstel bij verslaving

Herstel bij verslaving 13-11- 12 Herstel bij verslaving Op de voordeur staat geschreven: hier werken wij samen aan herstel Visie op moderne verslavingszorg Jaap van der Stel Lector Geestelijke Gezondheidszorg Hogeschool Leiden

Nadere informatie

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 Co-morbiditeit is de norm (gegevens uit intern onderzoek Bouman GGZ) HEROÏNE (VAAK POLYDRUGGE BRUIK) ALCOHOL STIMULAN- TIA CANNABIS

Nadere informatie

de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing

de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing 2. November 2012 www.franz-ruppert.de (c) Prof. Dr. Franz Ruppert 1 Dader wordt men door een daad waarmee men een ander schade toebrengt (door lichamelijk

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Symbiose en Autonomie

Symbiose en Autonomie Symbiose en Autonomie Symbiosetrauma en Liefde voorbij de verstrikkingen Baarn, 5 november 2010 www.franz-ruppert.de Serie Leben Lernen bij Klett-Cotta Nieuw in september 2010 Nederlandse uitgave bij Akasha

Nadere informatie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Woord vooraf: -Het examen is vrij uitgebreid en pittig. Dit is bewust gedaan zodat u vragen heef rond verschillende onderwerpen en aspecten van de

Nadere informatie

Inhoud Inleiding DEEL 1 THEORIE 23

Inhoud Inleiding DEEL 1 THEORIE 23 Inhoud Inleiding 1 Waar dit boek over gaat 17 2 Waar dit boek niet over gaat 18 3 Een patiëntgerichte attitude 19 4 Doelgroep 20 5 Opzet van het boek en leeswijzer 20 Noten 21 Dank 21 Literatuur 22 DEEL

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Modules Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor 1. Psychologie en Psychopathologie 2. Sociale psychologie

Nadere informatie

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen.

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen. Y-BOCS Algemene instructies Het is de bedoeling dat deze vragenlijst wordt gebruikt als een semi-gestructureerd interview. De interviewer dient de items in de aangegeven volgorde af te nemen en de vragen

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand.

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Theoretische achtergrond: - Miller en Rollnick De motivering van cliënten en het verminderen van weerstand zijn centrale thema's.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging namens Jellinek dank voor uw uitnodiging Bani da Lima - Ahrendt Manager Behandelzaken JellinekMinnesota Franca Hasenbos Manager Bedrijfsvoering Jellinek Gooi- en Vechtstreek & JellinekMinnesota Onderwerpen

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Heleen Schoots-Wilke

Heleen Schoots-Wilke Heleen Schoots-Wilke Principe 7 Principe 7 Leerlingen: Heb vertrouwen in je zelf Maak het jezelf niet te gemakkelijk Docenten: Geef vertrouwen Zorg voor voldoende uitdaging Stress. 100 biljoen neuronen

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Makkelijk mensen motiveren deel 5

Makkelijk mensen motiveren deel 5 Makkelijk mensen motiveren deel 5 De kracht van niet-oordelen. Makkelijk mensen motiveren, deel 5 Hoe gaat het met U? Stelt u zich eens voor dat iemand u deze vraag stelt en vervolgens met oprechte aandacht

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

www.tma-methode.nl Talentenanalyse annemieke de Kuijper 21 april 2009

www.tma-methode.nl Talentenanalyse annemieke de Kuijper 21 april 2009 annemieke de Kuijper 21 april 2009 Talentenanalyse ceylonpoort 5-25 2037 AA Haarlem T 023-5463747 I www. E webdiscussie@ Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3 2. Betekenis van de scores 3 3. Consistentie 3 4.

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

20-9-2012. Motiverende Gespreksvoering. It s dancing; not wrestling. 1. Wie heeft er iemand in zijn/haar omgeving (privé of werk) die rookt?

20-9-2012. Motiverende Gespreksvoering. It s dancing; not wrestling. 1. Wie heeft er iemand in zijn/haar omgeving (privé of werk) die rookt? Motiverende Gespreksvoering It s dancing; not wrestling Van klacht naar kracht! It s dancing; not wrestling 1. Wie heeft er iemand in zijn/haar omgeving (privé of werk) die rookt? 1. Wie heeft er iemand

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN

PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN drs. Ad van der Made, psycholoog, coach, docent De training Sociale Psychologie van Veranderen is bedoeld voor professionals voor wie de

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE, WAARHEIDSVINDING & HET INTERVIEW ALS OPSPORINGSMIDDEL

PSYCHOLOGIE, WAARHEIDSVINDING & HET INTERVIEW ALS OPSPORINGSMIDDEL Bram B. Van der Meer Recherchepsycholoog PIV Conferentie 2016 Onderweg naar overmorgen Apeldoorn, 18 Maart 2016 PSYCHOLOGIE, WAARHEIDSVINDING & HET INTERVIEW ALS OPSPORINGSMIDDEL INTRODUCTIE Recherchepsycholoog

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Hoe begeleid je mensen bij het realiseren van veranderingen in hun leven? Jaarcongres 2013 Merel van Uden Waar gaat MGV over? Cliënt / cliëntsysteem worstelt met door ziekte

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden

Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden DAGBEHANDELING: DRIE DAGEN PER WEEK, TWAALF WEKEN LANG Onderdeel van Arkin De intensieve behandeling tijdens de Dagbehandeling helpt om uw verslaving

Nadere informatie

Ravenswoud. Ons aanbod. Behandeldoel

Ravenswoud. Ons aanbod. Behandeldoel Ravenswoud In de landelijke omgeving van Oosterwolde en Appelscha staat onze boerderij Ravenswoud. Je kunt voor korte tijd opgenomen worden, om een pas op de plaats te maken, voordat je verder aan de slag

Nadere informatie

TMA Talentenanalyse. Kandidaat-rapportage samenvatting. Demo Kandidaat 29 augustus 2011

TMA Talentenanalyse. Kandidaat-rapportage samenvatting. Demo Kandidaat 29 augustus 2011 TMA Talentenanalyse Kandidaat-rapportage samenvatting Demo Kandidaat 29 augustus 2011 Waddenring 24 2993 VE Barendrecht T 0180 848044 I www.priman.nl E info@priman.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3 2. Betekenis

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie