Startnotitie programmacommissie Systems Engineering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Startnotitie programmacommissie Systems Engineering"

Transcriptie

1 Startnotitie programmacommissie Systems Engineering F.J. Willems Flow-Way, K.Th. Veenvliet Universiteit Twente Oktober 2008

2

3 1 Management samenvatting 1.1 Aanleiding Een eerste oriëntatie op de toepassing van Systems Engineering (SE) in GWW-projecten is opgesteld door vertegenwoordigers van RWS, ProRail, Bouwend Nederland en ONRI. Dit heeft geleid tot het verschijnen van de Leidraad SE op 19 februari Deze Leidraad is geen handboek of werkinstructie, maar een beschrijving van de inrichting van een verificatie georiënteerde projectstructuur op basis van het V-model. Het is niet verwonderlijk dat het V-model in de Leidraad is opgenomen al is de keuze niet specifiek onderbouwd. Vanuit de doelstelling meer markt minder overheid is een verificatie georiënteerde structuur van het voortbrengingsproces echter een logische aanpak. Het V-model biedt de opdrachtgevers immers de mogelijkheid een expliciete wijze tot verantwoording van ontwerp- en uitvoeringsactiviteiten voor te schrijven aan gegadigden en opdrachtnemers. De Leidraad benadrukt dan ook een groot aantal voorwaarden waaraan de structuur van die expliciete beschrijvingswijze moet voldoen, maar gaat in veel mindere mate in op ontwerpstrategieën, doelgerichte procesbeschrijvingen, bijbehorende methoden en gereedschappen en de omgevingscondities voor de organisatie. Om op professionele en volwassen wijze de SE benadering in te zetten in een project- en bedrijfsomgeving is naast inzicht en kennis over principes en procesbeschrijvingen ook kennis en inzicht nodig over bijbehorende procedures, methoden, gereedschappen en omgevingscondities. De laatste jaren hebben vele opdrachtnemende bedrijven geïnvesteerd in het uitwerken van de SE benadering. Als een aandachtsgebied groeit naar volwassenheid dan leidt dit vaak tot een veelheid aan gedifferentieerde werkwijzen. Enerzijds is dit een positieve ontwikkeling anderzijds kan het leiden tot fragmentatie wanneer elk gerenommeerd bedrijf zijn werkwijze ontwikkeld vanuit eigen belangen en bedrijfsdoelstellingen. Aangezien vele bedrijven intern trainingen en opleidingen op dit gebied ontwikkelen is de kans op fragmentatie niet ondenkbeeldig. De CROW ziet voor zichzelf als taak fragmentatie van werkwijzen zoveel mogelijk in te beperken door te streven naar sectorbreed gedragen uniforme werkwijzen. In dit kader heeft de CROW een programmacommissie SE ingesteld. Aan de Universiteit Twente afdeling Bouw/Infra is de opdracht verstrekt een missie statement te schrijven dat moet dienen als startdocument voor de werkzaamheden van de programmacommissie. Het document verschaft hiertoe inzicht in de wijze waarop aanvaardbare uniforme omgevingcondities voor de SE benadering in de GWW ontwikkeld kunnen worden, gekoppeld aan al bestaande uniforme omgevingen zoals de UAV-gc. Het visie document bevat daartoe concrete aanbevelingen. 1.2 Visie en missie Visie Het bevorderen van een integraal voortbrengingsproces waarmee alle partijen in de GWW-sector op een duurzame wijze, maatschappelijk verantwoord en internationaal concurrerend waarde creëren over de hele levensduur (aanleg, beheer, onderhoud en sloop) van de fysieke infrastructuur. Missie: Het creëren van een uniforme voortbrenging omgeving op basis van Systems Engineering ten behoeve van een duurzame samenwerking in de waardeketen van de GWW-sector opdat de verwachte waarde voor de klant over de gehele levensduur gewaarborgd wordt. 1

4 1.3 Aanbevolen wordt: De Win-condities van de verschillende actoren ten aanzien van de ontwikkeling van uniforme SE omgevingen met elkaar in balans te brengen; Draagvlak binnen de programmacommissie SE creëren over de missie, doelstellingen en rol van CROW Uit de missie kunnen de volgende doelstellingen ter ondersteuning van de implementatie van Systems Engineering worden afgeleid: Uitdragen gedachtegoed Systems Engineering De sector van informatie voorzien waaruit blijkt dat een op Systems Engineering gebaseerd voortbrengingsproces de transparantie verhoogd en technische risico's beheersbaar maakt. De drempel voor de implementatie van een op Systems Engineering gebaseerd voortbrengingsproces verlagen Ontwikkelen van een procesondersteunende architectuur. Vanuit de architectuur moet ook een filosofie ontwikkeld worden over de organisatie specifieke implementatie rekening houdend met de omvang van de organisatie en de rol in de waardeketen. Stimuleren van competentie- en loopbaanontwikkeling van sleutelspelers in de Systems Engineering Ontwikkelen van competentieprofielen en loopbaantrajecten voor spelers in de Systems Engineering en de coördinatie met het MBO, HBO en WO op dit gebied. Stimuleren van het meten van de kwaliteit van het voortbrengingsproces Ontwikkelen van een assessmentkader van het voortbrengingsproces en het opzetten van een databank waar de resultaten van de verschillende assessments verzameld worden, zodat uitspraken over Return on Investment en Return on Knowledge gedaan kunnen worden. Rol CROW Regisseur van het versterken van de waardeketens in de GWW-sector. De regisseursrol krijgt vorm door de spelers in de sector bij elkaar te brengen in de programmacommissie Systems Engineering; Eigenaar van de procesondersteunende architectuur De CROW neemt het initiatief om tot een Systems Engineering handboek voor de GWW-sector te komen. Daarnaast stimuleert zij partijen om een architectuurkader te ontwikkelen waarin de gebruiker eenvoudig toegang krijgt tot de afsprakenstelsels, kennisbanken en andere IT gereedschappen. Voor het ontwikkelen en onderhouden van het Systems Engineering handboek kan de CROW een 'open source' filosofie entameren waardoor organisaties en kennisinstellingen gestimuleerd worden een bijdrage te leveren en waarbij de CROW de kwaliteitsborging organiseert. Regisseur voor het ontwikkelen van competentieprofielen voor Systems Engineering rollen De CROW kan de verschillende partijen in de sector (bedrijven, overheidsagentschappen en kennisinstellingen) bij elkaar brengen. Daarnaast kan de CROW ook als beheerder van de profielen optreden. Regisseur bij het ontwikkelen van een assessmentkader voor de Systems Engineering implementatie. Het verbeteren van het voortbrengingsproces levert nooit meteen kosten voordelen op. Het voorkomt kostenoverschrijdingen in de toekomst. Dit aspect bemoeilijkt de verkoop van de implementatie van Systems Engineering. Wanneer op initiatief van de 2

5 CROW een assessmentkader voor een Systems Engineering implementatie wordt ontwikkeld en als de CROW resultaten van assessments in de GWW-sector verzameld en analyseert kan zij een extra dimensie aan haar rol als kennisplatform geven. De analyses leiden hopelijk tot een methode om de implementatie van Systems Engineering te kunnen kapitaliseren en verder kan een uitspraak gedaan worden over de efficiëntie van de verschillende implementatie trajecten. Ontwikkelen van een SE roadmap door de programmacommissie op basis van missie, doelstellingen en rol CROW, vanuit de aspecten markt, product, proces, procesondersteuning en medewerkers; Opstellen van een programmaplan met daarin doelstellingen, vraagstellingen en op te leveren producten door verschillende SE werkgroepen; Versterken van de SE begripsbepaling binnen de programmacommissie door de SEdenkwijze en werkwijze in hun samenhang pragmatisch uit te werken voor een eenvoudig project. 1.4 Motivatie Door de Universiteit Twente afdeling Bouw / Infra en Flow-Way te Borne is op basis van kennis en ervaring op het gebied van de implementatie van SE werkwijzen in de GWW-sector de startnotitie voor de programmacommissie SE opgesteld. Het belang van SE als middel tot het ondersteunen van de waardeketen wordt hierin benadrukt. Het gaat dan niet alleen om het beteugelen van de problematiek van faalkosten, maar ook om die van de toenemende complexiteit van organisatie, product en proces. In een drietal scenario s is aangegeven wat SE kan betekenen voor de bouw. Het invoeringsproces van SE heeft grote consequenties voor het technische en projectmanagement proces, onverlet welk scenario gevolgd wordt. De SE benadering is gebaseerd op systeem denken, waarin analyse en synthese elkaar dienen te versterken. Alleen uitgaan van een analytisch denkvermogen is te beperkt om de SE benadering te begrijpen, adopteren, implementeren en assimileren. Het invoeringsproces van SE vraagt om verandering van traditionele denkwijzen bij zowel technici als managers. Deze verandering van denkwijze leidt tot verandering van werkwijzen. Dit betekent aanpassing van zowel abstracte zaken, de bestaande principes en procesbeschrijvingen, als concrete zaken, de bestaande procedures, methoden, gereedschappen en omgevingscondities. Opvallend, maar niet verwonderlijk, is dat in vele bedrijven en organisaties in de GWW juist de ontwikkeling van SE procedures, methoden en gereedschappen een grote vlucht neemt. De nadruk ligt dan minder op de abstracte denkwijzen, maar meer op de verandering van concrete werkwijzen. In deze startnotitie wordt het belang van de samenhang tussen denkwijze en werkwijze benadrukt om sectorbrede doelgerichte en projectcontext afhankelijke procedures, methoden en gereedschappen te ontwikkelen. Hiermee wordt voorkomen dat SE benaderingen een doel op zichzelf worden, maar juist een middel om een specifieke problematiek aan te pakken. 1.5 Consequenties De SE begripsbepaling toelichten aan de hand van een eenvoudig project; Het overleg over de Win-condities van de actoren uit de programmacommissie intensiveren. Het draagvlak ten aanzien van de missie uiteengezet en toegelicht in het startdocument op korte termijn creëren. Om de SE werkgroepen te kunnen starten de SE roadmap samenstellen met de betrokken actoren 3

6 1.6 Eindbeeld De programmacommissie sytems engineering (PC SE) kan zijn missie als een succes beschouwen wanneer het erin slaagt de volgende vier producten te realiseren: 1. Een architectuur waarmee aan de hand van wensen en behoeften van een organisatie in de GWW-sector een op maat gesneden Systems Engineering implementatie geleverd kan worden. Deze implementatie omvat procesbeschrijvingen, procesondersteuning en rollen van de spelers in het proces; 2. Een competentiehandboek met competentieprofielen van de verschillende rollen in het Systems Engineering proces; 3. Een methodiek om de kwaliteit van de Systems Engineering implementatie te meten en een databank met metingen van de kwaliteit van de implementatie bij verschillende organisaties. Met de gegevens uit de databank een optimale Systems Engineering implementatie voor een organisatie bepaald worden. 4. Een verzameling van relevante gegevens over het Systems Engineering proces (case studies, succes verhalen, enz.). De verzamelde gegevens kunnen gebruikt worden bij het uitdragen van het Systems Engineering gedachtegoed. 4

7 2 Inleiding Deze notitie geeft een visie op de implementatie van Systems Engineering in de Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW). De notitie is de startnotitie voor de programmacommissie Systems Engineering binnen de CROW. Samen met het programmaplan Systems Engineering dient deze notitie als leidraad voor de implementatie van Systems Engineering in de bouwsector. Er bestaan vele definities voor het begrip Systems Engineering. De leidraad voor Systems Engineering binnen de GWW sector geeft de volgend omschrijving: 'Systems Engineering biedt een geïntegreerde en gestructureerde set methodieken om projecten succesvol te verwezenlijken en te beheren.'. Systems Engineering is de engineering discipline, die het volledig voortbrengingsproces ondersteunt. Het geeft een visie op de hele levensduur van het product of systeem, zowel de creatie-, realisatie- als exploitatiefase. Vanuit dit gezichtspunt is een visie op de implementatie van Systems Engineering direct gekoppeld aan de visie op de ontwikkeling van de bedrijfsdoelstellingen. Vandaar dat in deze notie gekozen is om de implementatie van Systems Engineering te bekijken vanuit een kwaliteitsstandpunt. Het uitgangspunt is de kwaliteitspiramide (afbeelding 1) Afbeelding 1: Kwaliteitspiramide Een onderneming streeft naar duurzame winstgevendheid. Teneinde dit te realiseren formuleert de onderneming op ondernemingsniveau een missie, visie en ondernemingsdoelen. In haar kwaliteitssysteem geeft de onderneming aan op welke wijze de processen op procesniveau bijdragen aan het realiseren van de ondernemingsdoelen. Op hun beurt sturen de processen de activiteiten, die op activiteitenniveau door de werknemers worden uitgevoerd. Redenerend vanuit de kwaliteitspiramide is een visie op de implementatie van Systems Engineering in het voortbrengingsproces een afgeleide van de missie, visie en doelstellingen van de onderneming. De kwaliteitspiramide dient als rode draad bij de opbouw van deze notitie. In het hoofdstuk Visie belichten wij het ondernemingsniveau. De GWW sector is in beweging. Voor het realiseren van complexe projecten, die met hoogwaardige technische kennis gerealiseerd moeten worden ontstaan kansen voor nieuwe businessmodellen. Maar ook in de traditionele waardeketen treden verschuivingen op. Wij laten zien dat een voortbrengingsproces gebaseerd op Systems Engineering ondernemingen in staat stellen optimaal van deze kansen te profiteren. De implementatie van Systems Engineering is niet het enige veranderingsproces dat in de sector plaats vind. In dit hoofdstuk zal de implementatie van Systems Engineering in het perspectief van de verschillende initiatieven, die op dit moment in de sector lopen, geplaatst worden. Tevens geven we een doorkijk naar de toekomst van de bouw vanuit een Systems Engineering perspectief. Hiervoor worden drie scenario s geïntroduceerd; status quo, meest waarschijnlijke en radicale 5

8 veranderingen. Afbeelding 2: De drie gezichtspunten voor High Performance systeemvoortbrenging Het procesniveau is onderwerp van het hoofdstuk Processen. Hierin wordt de wijze waarop Systems Engineering in het voortbrengingsproces wordt verwerkt belicht. Tevens is er aandacht voor de rollen in het proces, de procesovergangen en de aansluiting van deze overgangen met de afsprakenstelsels (UAV-GC 2005, UAV 89 en VISI), die in de sector gebruikt worden. Een verandering in het voortbrengingsproces introduceert nieuwe rollen en vraagt om aanpassingen van bestaande rollen. Het hoofdstuk Human Resource Management adresseert de competentieprofielen en opleidingstrajecten voor de uitvoerders van de rollen. Het activiteitenniveau van de kwaliteitspiramide is onderwerp van het hoofdstuk Procesondersteuning. Door de procesondersteuning sectorwijd te uniformeren ontstaat er één Systems Engineering taal. Deze standaard procesondersteuning kan dan door ieder bedrijf worden aangevuld met bedrijfsspecifieke informatie, zodat de medewerkers optimaal worden ondersteund in hun activiteiten. De ingrediënten van de procesondersteuning zijn: Een Systems Engineering handboek voor de GWW sector; Gestandaardiseerde IT tooling; Sectorspecifieke kennisbank (bijvoorbeeld functiebibliotheek en richtlijnen in het kader van wet- en regelgeving) Zoals afbeelding 2 laat zien is een goede samenhang tussen het proces, geschoolde medewerkers en procesondersteuning (gerei en technologie) noodzakelijk voor een optimale voortbrenging van systemen. Het hoofdstuk Rol CROW bespreekt de rol van CROW. De CROW is de aangewezen partij om op sectorniveau de regie te voeren over de ondersteuning van de Systems Engineering implementatie. De regierol sluit aan bij de profilering van CROW als het nationale kennisplatform 6

9 voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. In dit hoofdstuk wordt invulling gegeven aan de visie in termen van initiatieven over de invulling van de rol en interactie met andere op Systems Engineering gebaseerde initiatieven op lange termijn. De notie wordt afgesloten met een plan van aanpak voor een implementatietraject in de sector. 7

10 3 Visie Door zowel maatschappelijke ontwikkelingen als de internationalisering is de GWW-sector in beweging. Het programma Systems Engineering van de CROW ondersteunt de partijen in de GWW-sector om op deze ontwikkelingen in te spelen. De visie van het programma laat zich als volgt verwoorden Visie Het bevorderen van een integraal voortbrengingsproces waarmee alle partijen in de GWW-sector op een duurzame wijze, maatschappelijk verantwoord en internationaal concurrerend waarde creëren over de hele levensduur (aanleg, beheer, onderhoud en sloop) van de fysieke infrastructuur. Systems Engineering is de basis voor het in de visie genoemde integrale voortbrengingsproces dat organisaties in staat stelt hun doelstellingen te verwezenlijken. Systems Engineering is gekoppeld aan de bedrijfsprocessen, die op hun beurt de bedrijfsdoelstellingen ondersteunen. Voor een succesvolle implementatie van Systems Engineering is het dus van belang inzicht te krijgen in de ontwikkelingen in de GWW sector. Iedere organisatie, die in de GWW sector wil overleven zal zijn doelstellingen aanpassen aan de veranderingen in de sector. Daarnaast bevordert de Systems Engineering benadering als concept deze ontwikkelingen. In dit geval is er sprake van push. Dit hoofdstuk geeft een beeld van de dynamiek van de GWW sector en laat zien hoe Systems Engineering helpt bij het inrichten van bedrijfsprocessen waardoor de organisatie optimaal kan inspelen op de kansen, die ontstaan in de GWW sector. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een doorkijk op de toekomst van Systems Engineering in de bouw in drie scenario s. 3.1 Waardeketen Op het Nederlandse Wegencongres in 2006 zei de toenmalige minister van Verkeer en Waterstaat Karla Peijs het volgende : Het is fout als een sector leeft van de fouten in bestekken. Je moet leven van eerlijk samenwerken.. Wat betekent eerlijk samenwerken? Het antwoord op deze vraag ligt verscholen in de waardeketen van de GWW sector. Een organisatie kan alleen duurzaam winst maken, wanneer de organisatie het genereren van waarde voor de klant als leidend principe hanteert. Van Dale geeft omschrijft waarde als betekenis die iets heeft als bezit of ruilobject. Verschillende partijen die begrip hebben voor de betekenis, die diensten en goederen voor elkaar hebben, zijn uitstekend in staat eerlijk samen te werken. Wij laten nu zien hoe waardeketens in de GWW sector er uit zien en vervolgens lichten we toe hoe dit inzicht helpt bij het eerlijk samenwerken. 8

11 Afbeelding 3: Waardeketen in de GWW sector In afbeelding 3 is een waardeketen van een spoor- water- of verkeersweg afgebeeld. Als voorbeeld nemen we een spoorweg. In Nederland wordt door ProRail de rol van Systeemintegrator, Infraprovider en Verkeersmanager ingevuld. NS is een spoorgebruiker, die diensten aan de reiziger aanbiedt. Verschillende gebruikers bieden goederenvervoerscapaciteit aan. Betonbouwers, technische installateurs, verkeerstechniek leveranciers en ingenieursbureaus leveren aan de systeemintegrator toe. Neem nu als voorbeeld de renovatie van bestaande spoorinfrastructuur. In zijn rol als systeemintegrator zal ProRail de markt aansturen met een uitvraag. De belangrijkste waarde voor ProRail is dat de werkzaamheden een minimale verstoring geven op de beschikbaarheid van het spoor voor de spoorgebruiker. Een potentiële aanbieder kan goed scoren door met ProRail mee te denken over het optimaliseren van de beschikbaarheid en door ProRail het vertrouwen te geven dat het werk op schema wordt uitgevoerd. Dit vertrouwen kan gebaseerd worden op een transparant voortbrengingsproces door aan te geven op welke wijze risico gemanaged wordt en hoe ontwerp beslissingen genomen worden en door inzage te geven in dit proces tijdens de uitvoering. Andere kansen voor eerlijk samenwerken ontstaan wanneer partijen opschuiven in de waardeketen. Onder druk van de politiek moeten de landelijke infrastructuurmanagers Rijkswaterstaat en ProRail met minder mensen meer output leveren. Door de rol van systeemintegrator in de markt te leggen schuiven ProRail en Rijkswaterstaat op in de waardeketen en voldoen ze aan de wensen van de politiek. De belangrijkste succesfactoren voor het uitbesteden van de systeemintegrator rol zijn tweeledig. Ten eerste dat de marktpartij aan kan tonen de daarbij behorende risico's op een adequate wijze te managen en ten tweede dat er een samenwerkingsvorm wordt gekozen tussen infrastructuurmanager en systeemintegrator, die recht doet aan de wederzijdse afhankelijkheid. De systeemintegrator is zich bewust van de complexiteit van proces en product, wederzijdse afhankelijkheid van proces en product, veranderbaarheid van proces en product en de beslissingsbevoegdheden. Een voortbrengingsproces dat helpt complexiteit te beheersen en transparantie garandeert is noodzakelijke voorwaarde voor het uitbesteden van de systeemintegrator rol. 3.2 Effect van Systems Engineering als Haarlemmerolie Organisaties, die optimaal willen profiteren van de veranderingen in de waarde keten binnen de GWW sector hebben een behoefte aan een voortbrengingsproces dat transparantie waarborgt en dat complexiteit beheersbaar maakt. Een voortbrengingsproces gebaseerd op Systems Engineering voldoet aan deze eisen. Transparantie kan worden bereikt door processen Reviews uitvoeren en herplannen en Change control in te voeren en door het beheersbaar maken van de procesovergangen. 9

12 Het proces Reviews uitvoeren en herplannen houdt toezicht op alle taken die nog uitgevoerd moeten worden. In de reviews wordt de consistentie van het ontwerp bewaakt. De reviews zijn fijnmazig op het niveau van de werkvloer en wijdmazig op het niveau van het management en de klant. Het doel van dit proces is om ontwerpproblemen in een zo vroeg mogelijk stadium te detecteren zodat deze tegen minimale kosten en vertragingen opgelost kunnen worden. De transparantie wordt gegarandeerd door met de klant in het contract een aantal essentiële reviews op te nemen. Daarnaast kan de klant ook inzage gegeven worden in hoe de gedetecteerde problemen worden opgelost en hoe de planning wordt aangepast. Het proces Change control is het omgekeerde proces. In dit proces worden gedetecteerde problemen geanalyseerd en wordt bepaald in hoeverre reeds afgerond werk aangepast moet worden. Hier wordt de transparantie gewaarborgd door van te voren met de klant af te spreken wanneer en op welke wijze de klant betrokken wordt bij het detecteren en oplossen van problemen. Het begrip klant in het bovenstaande kan op verschillende niveaus bekeken worden. De opdrachtgever is de klant voor de opdrachtnemer. De opdrachtnemer is de klant van de onderaannemer (enz.). De Systems Engineering processen risico management, configuratie management en requirements management ondersteunen het management van complexe projecten. Het effect van Systems Engineering wordt maximaal als alle partijen in de waardeketen een uniforme aanpak van Systems Engineering gebruiken en zo vroeg mogelijk in de levensduur starten met het gebruik. De uniforme aanpak draagt zorg voor een eenduidige fasering van het proces, voor standaardisatie van reviews, die gebruikt worden bij de faseovergangen en voor een eenduidige visie gericht op het voortdurend aantonen van de verwachtingswaarde voor de klant. 3.3 Pijlers van Systems Engineering In het voorgaande is de term Systems Engineering verschillende keren gebruikt. Het is tijd om stil te staan bij de uitgangspunten van Systems Engineering. Systems Engineering wordt gebruikt in ontwikkeltrajecten. Het doel van zo'n ontwikkeltraject is dat de opdrachtgever een systeem krijgt dat voldoet aan de verwachtingen en dat binnen het beschikbare budget en tijdschema wordt geleverd. Systems Engineering is gebaseerd op vier uitgangspunten. Deze zijn: Regie versus creatie; Eerst het probleem doorgronden en dan oplossen; Verificatie en validatie; De levenscyclus als uitgangspunt Regie versus creatie De ontwikkeling van een systeem wordt als een project uitgevoerd. Binnen zo'n project zijn twee activiteiten te onderscheiden nl. Systems Engineering en Projectplanning en -controle. Deze twee activiteiten overlappen deels. Zie afbeelding 4. De focus van beide activiteiten is echter verschillend. Projectplanning en -controle helpen de projectmanager bij het sturen op tijd, geld en kwaliteit. Een project is tijdelijk en de tijdshorizon van de projectmanager is beperkt. Na het project gaat de projectmanager een ander project doen. Echter het kader van de Systems Engineering wordt bepaald door de levensduur van het systeem. Het regie aspect richt zich op het sturen op geld en tijd en het creatie aspect richt zich op het creëren van een systeem van voldoende kwaliteit dat voldoet aan de wensen en behoeften van de klant en gebruiker van het systeem. 10

13 Afbeelding 4: Systems engineering / Project management (bron Alexander Kossiakoff en William N. Sweet (2003) Systems Engineering Principles and Practices, John Wiley & Sons Inc., p. 91) Systems Engineering verankert het systeemdenken in het project en borgt het technisch en creatief geweten van een systeem. Systeem architectuur biedt goede aanknopingspunten om het systeemdenken te concretiseren. Het systeemdenken is het ontwikkelen van de bewustwording van complexiteit van proces en product, wederzijdse afhankelijkheden daarbinnen, gevoeligheid voor veranderingen en beslissingsbevoegdheden. In het kader van het Gaudi project heeft Gerrit Muller een aantal gezichtpunten ontwikkeld, die een systeemarchitect in staat stelt een totaal overzicht te krijgen van het system of interest (zie CAFCR framework binnen SARCH op Deze gezichtspunten ondersteunen het systeemdenken. De vijf gezichtspunten zijn: Klantenperspectief Wie is de klant? Wat drijft de klant? Wanneer is de klant tevreden? Gebruik- / gebruikersperspectief Wie gebruiken het systeem? Hoe wordt het systeem gebruikt? Zijn er andere belanghebbenden en zo ja wat zijn hun belangen bij het systeem? Functionele perspectief Welke functionaliteit moet het systeem hebben? Prestaties, gebruikersgemak, etc. Welke fysieke eisen zijn er? Afmetingen, gewicht, etc. Bestand tegen omgevingsinvloeden (wind, zeewater, schokken, trillen, etc,) Welke niet-functionele kwaliteiten zijn vereist? Betrouwbaarheid, Veiligheid, Beschikbaarheid, Onderhoudbaarheid, etc. Conceptperspectief Welke systeem- en productconcepten bestaan er en welke worden toegepast door de systeemleverancier? Hergebruik van bestaande bouwblokken in het systeem Productieperspectief Welke productiemethoden worden toegepast? 11

14 Wat is de status van de productiemethoden? Hoe ziet de supply chain er uit? Het functionele perspectief staat centraal bij het systeemdenken. Bij het van buiten naar binnen denken draait het vooral om het klanten- en gebruik-/gebruikersperspectief, terwijl het van binnen naar buiten denken door het concept- en productieperspectief wordt gedomineerd. De verwachtingswaarde van de klant is leidend. Vandaar dat het van buiten naar binnen denken dominant is binnen het voortbrengingsproces Eerst het probleem doorgronden en dan oplossen Het uitgangspunt bij Eerst het probleem doorgronden en dan oplossen is dat het probleem eerst gedefinieerd moet worden voordat de oplossing wordt geïmplementeerd. Systems Engineering is een iteratief proces met zowel een top-down als een bottom-up aspect. Deze iteratieslagen moeten eerst met een voldoende diepgang doorlopen worden voordat de definitieve oplossing wordt gekozen en vervolgens geïmplementeerd. Systems Engineering is gebaseerd op een hiërarchisch systeemmodel dat uit verschillende niveaus bestaat (systeemniveau, sub-systeemniveau, moduleniveau, componentniveau etc.). Het probleem wordt omschreven met eisen. Ieder niveau stelt eisen aan het niveau daaronder. De specificaties beschrijven de oplossing. Hierdoor ontstaat een vraag en antwoord spel. De specificaties van het systeem zijn een antwoord op de eisen van de klant. De specificaties van het sub-systeem zijn een antwoord op de eisen van het systeemniveau enzovoort. Bij de specificatie van het systeem stromen eisen van het hoogste systeem niveau naar de subsystemen. Hierbij is de traceerbaarheid van de eisen en ontwerpbeslissingen van groot belang. Verticale traceerbaarheid wordt bereikt door eisen op subsysteem te koppelen aan die op het bovenliggende niveau. Bij de horizontale traceerbaarheid wordt de link gelegd tussen de eis en de wijze waarop de eis wordt aangetoond tijdens de integratie. De analyse van de eisen wordt afgesloten met een review waarin getoetst wordt of de verzameling eisen volledig is en of de eisen goed geformuleerd zijn. Een aandachtspunt is dat bij de definitie van de oplossing rekening gehouden moet worden met de stand der techniek. Definieer daar waar mogelijk de oplossing functioneel en stel definitieve technische keuzes zo lang mogelijk uit. Denk hierbij aan bijvoorbeeld computersystemen. Gekozen oplossingen kunnen op het moment van realisatie al verouderd zijn. Aan de andere kant kan het ook voorkomen dat bepaalde technische oplossingen niet beschikbaar zijn ten tijde van de realisatie (de keuze van het beveiligingssysteem van de Hoge Snelheidslijn (HSL) is hier een voorbeeld van) Verifiëren en valideren Een systeem wordt gebouwd aan de hand van een programma van eisen. Tijdens het ontwerp en realisatie van het systeem zijn er een aantal ijkpunten gedefinieerd in het contract, waarbij de systeemleverancier aan de klant moet aantonen dat het systeem aan het programma van eisen voldoet of gaat voldoen. Dit proces heet verifiëren. Daarnaast hebben de klant en de belanghebbenden ook een aantal wensen en verwachtingen met betrekking tot het operationeel gebruik van het systeem. Tijdens de validatie wordt aangetoond dat het systeem aan deze wensen en verwachtingen voldoet. Het verschil tussen verificatie en validatie kan op de volgende manier verduidelijkt worden. Bij de verificatie wordt gekeken of het systeem goed gebouwd is, terwijl de validatie onderzoekt of het goede systeem gebouwd is. Een belangrijk aspect bij verificatie en validatie is de zogenaamde kwalificatie. Bij de kwalificatie wordt verificatie- en validatiebewijslast verzameld per systeemonderdeel. Bij hergebruik van het systeemonderdeel in een volgend systeem kan de kwalificatiebewijslast worden hergebruikt, wat tot een kostenvoordeel leidt. Tijdens het verificatie- en validatieproces worden ontwerp- en productiefouten opgespoord. Een structurele aanpak van het verwerken van foutmeldingen, probleemrapporten en meldingen van defecte onderdelen en het daaraan gekoppelde wijzigingen proces is van groot belang. 12

15 3.3.4 Levenscyclus als uitgangspunt Na de validatiefase is het systeem volledig operationeel. Tijdens deze operationele fase genereert het systeem waarde voor de klant en belanghebbenden. Het succes van het lyfe cycle proces wordt voornamelijk bepaald door de niet functionele kwaliteiten (veiligheid, betrouwbaarheid, beschikbaarheid, onderhoudbaarheid, etc.) van het systeem. Daarom is het van belang te onderzoeken hoe zwaar de eisen van het life cycle proces meewegen in het ontwerpproces. 3.4 Coöperatief businessmodel We grijpen nu weer terug op de woorden van Karla Peijs in 2006 Je moet leven van eerlijk samenwerken. De Special Purpose Companies (SPC's) of Special Purpose Vehicles (SPV's), die ontstaan in Publiek-Private Samenwerkingen kunnen ook onder Eerlijk samenwerken geschaard worden. Binnen een SPC/SPV is een gemeenschappelijk doel en wederzijdse afhankelijkheden. Dit leidt tot een coöperatief businessmodel. Publiek-Private Samenwerking is niet de enige aanleiding voor het ontstaan van een coöperatief businessmodel. Projecten in de GWW sector worden complexer en de intelligentie van de netwerken neemt toe. Voorbeelden hiervan zijn Autoweg Management Systemen, bediening van sluizen en bruggen op afstand en nieuwe generatie ATB systemen. Opdrachtgevers willen meer risico bij hun toeleveranciers neerleggen en de toeleveranciers moeten steeds meer vertrouwen op het innovatieve vermogen van hun supply chain. Vergelijkbare ontwikkelingen in de complexe maakindustrie, automotive en aerospace hebben in deze branches geleid tot constructieve samenwerkingsverbanden in de waardeketen, zowel verticaal als horizontaal Case1: A15 Maasvlakte Vaanplein Inleiding De Al5 is een essentiële schakel tussen de haven van Rotterdam en het achterland. De reconstructie van de A l5 Maasvlakte-Vaanplein (MaVa) is gerelateerd aan twee andere projecten, de ontwikkeling van de 2 e Maasvlakte en de ontwikkeling van de Mainportcorridor Zuid (PMZ). De capaciteit van de A l5 moet gelijke tred houden met de ontwikkeling van de 2 e Maasvlakte. Binnen PMZ wordt de corridor rond de A4 tussen Rotterdam en Antwerpen ontwikkeld. De verbreding van de A l5 is een noodzakelijke voorwaarde voor PMZ. MaVa wordt als DBFM in een Publiek-Private Samenwerking (PPS) op de markt gezet. Het beleid van de overheid is erop gericht de PPS in te zetten voor grote infrastructurele projecten. PPS biedt een optimale omgeving voor een succesvolle realisatie van het project. De overheid wil door het MaVa project PPS in Nederland op een hoger plan tillen. Het PPS beleid is gericht op prestatieverbetering. Middels een PPS wordt een integrale dienst aangeboden en geleverd. Een PPS stimuleert innovatieve oplossingen en geeft ruimte aan ontwerpbeslissingen, die de kosten over de totale levensduur optimaliseren Uitdagingen De uitdagingen voor MaVa zijn: Verkeerstromen van ongeveer voertuigen per dag; Verhogen van de verkeersveiligheid; De toegankelijkheid van de Rotterdamse haven garanderen tijdens de werkzaamheden; Hinder voor de scheepvaart verminderen bij de Botlekbrug Doelstellingen Voor MaVa heeft Rijkswaterstaat de volgende doelstellingen gedefinieerd Robuuste en duurzame oplossing waarmee: De toegankelijkheid van de haven van Rotterdam vanuit het achterland verbeterd wordt; De verkeersveiligheid op de A15 verhoogd wordt; 13

16 De hinder voor de scheepvaart bij de Botlekbrug verminderd wordt. Het project kent een aantal randvoorwaarden. Dit zijn: Een minimaal ongemak voor de weggebruikers in het bijzonder tijdens de constructie fase; De verkeersstroom in stand houden; Aantal bestaande rijstroken in stand houden; Geluidsoverlast en luchtverontreiniging binnen de perken houden; Rekening houden met kabels en pijpleidingen; Samenstelling van het wegverkeer (bijv. 30% zware opleggers); Beperkte ruimte voor uitbreiding. De kerncijfers voor het project zijn: Een geschatte constructieperiode (verbreding en vernieuwing) van 6 jaar; Onderhoudperiode van 25 jaar; Eén DBFM contract (>20 jaar); Totale omvang ongeveer 2 miljard; Primaire doelstelling: Beschikbaarheid Verwachtingen opdrachtgever (Rijkswaterstaat) De opdrachtgever wil waar voor zijn geld door een concurrerend aanbiedingsproces dat leidt tot een succesvolle projectrealisatie met een optimale beheersbaarheid van de risico's. Rijkswaterstaat heeft gekozen voor een PPS constructie omdat dit een beleid ondersteunt dat focusseert op prestatieverbetering, een optimale afweging van kosten en baten mogelijk maakt over de totale levensduur (constructie, beheer en onderhoud). Daarnaast biedt het ruimte aan de markt om met innovatieve oplossingen te komen. Door het gebruik van een DBFM verwacht Rijkswaterstaat sterke en toegewijde partners te vinden, die een veilige en duurzame oplossing realiseren waarvoor zij de volle ontwerpverantwoordelijkheid dragen. Rijkswaterstaat streeft naar een langdurige relatie met hoogwaardige toeleveranciers, die hun volledige keten van toeleveranciers bij de partnerrelatie betrekken. De beoogde partners kunnen kennis en ervaring mobiliseren voor het leveren van excellente diensten aan weggebruikers en andere belanghebbenden Verantwoordelijkheden opdrachtnemer Met dit contract wil de overheid gebruiken om DBFM contracten in Nederland te stroomlijnen. Dit moet leiden tot het gebruik van een standaard DBFM procedure. De verantwoordelijkheden voor de opdrachtnemer zijn: Ontwerp (Design); Realisatie (Build); Onderhoud (Maintain); Bestaande infrastructuur; Nieuw aan te leggen infrastructuur; Financiering (Finance) Tijdens de uitvoering van het contract (>30 jaar) wil de opdrachtgever inzicht hebben in de prestaties van de opdrachtnemer. Hiervoor moet de opdrachtnemer een structuur optuigen waarmee aan de opdrachtgever aantoonbaar gemaakt wordt dat de risico's beheerst worden, de voortgang volgens schema is en dat de contractprestaties gehaald worden. De contractprestaties worden beschreven in de kwaliteit van de dienstverlening aan de weggebruikers en andere belanghebbenden. Voor MaVa is beschikbaarheid de belangrijkste prestatie. Beschikbaarheid uitgedrukt in een vlotte en veilige doorstroming op alle rijstroken in alle richtingen voor iedere weggebruiker. De betaling aan de opdrachtnemer worden gekoppeld aan deze prestaties. De prestaties worden genormeerd. Bij beter presteren dan de norm verdient de opdrachtnemer meer en bij slechter presteren legt de opdrachtgever boetes op Systems Engineering Binnen het project is een noodzaak voor een gestructureerd ontwerpproces. Deze noodzaak is 14

17 tweeledig. Ten eerste moet de systemintegrator / design authority de risico s beheersen. Hiervoor is het van belang dat de ontwerpbeslissingen expliciet gemanaged worden en dat de partners in de supply chain inzage geven in de voortgang. Ten tweede is er een Performance Regime van kracht. Dit regime koppelt betalingen van de opdrachtgever aan de geleverde prestaties. De toekomstige kasstroom wordt voorspelbaar door dit regime. In het contract zullen eveneens een aantal prikkels voor prestatieverbeteringen opgenomen worden. De opdrachtnemende partij kan optimaal profiteren van dit regime wanneer de voortgang voorspelbaar is (transparant proces door de hele supply chain) en wanneer formele design reviews in de planning worden opgenomen Case 2: Trespa Inleiding Trespa International BV is wereldwijd marktleider in de ontwikkeling, productie en levering van hoogwaardige panelen voor decoratieve gevelbekleding en interieuroppervlakken. Met bedrijfseigen technologieën streeft Trespa ernaar nieuwe hoge standaarden te realiseren in bouwen, persoonlijke levensstijl en de zorg voor de natuur. In de afgelopen 10 jaar heeft het bedrijf een succesvolle transformatie door gemaakt van leverancier van standaard gevelplaten naar een partner van de architect voor het ontwikkelen van innovatieve geveloplossingen Tepelarchitectuur In de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw werden Trespa gevelplaten veelvuldig gebruikt in nieuwbouwwijken. Door de standaardplaten met de karakteristieke doppen voor de bevestiging aan de woning spreekt met ook wel van tepelarchitectuur voor de wijken, die in deze periode zijn gebouwd. Rond 1990 had Trespa een marktaandeel van rond de 85% in Nederland en België met de standaardplaten. Om de gewenste groei te generen heeft Trespa zich georiënteerd op het aanpassen van het businessmodel. In 1991 is Trespa door Hoechts aan Hal Investments verkocht. Door de komst van Hal kreeg dit nieuwe businessmodel een impuls Opschuiven in de waardeketen Het nieuwe businessmodel is gebaseerd op het innoveren van het Trespa merk waarmee nieuwe markten betreden kunnen worden. Het imago moest veranderen van saai en degelijk naar innovatief en trendy. Op haar website profileert Trespa zich op dit moment als volgt. Trespa voorziet architecten en installateurs van innovatieve, esthetisch aantrekkelijke en hoogwaardige oplossingen voor vrijwel alle toepassingen. Met andere woorden Trespa wil waarde creëren voor haar klant. Een essentieel onderdeel van deze strategie is dat naast nieuwe producten ook nieuwe competenties binnen het bedrijf ontwikkeld worden Design management Begin jaren negentig was het leveren van stadaard gevelplaten de core business van Trespa. De verkoopstaf ging met stalenboeken onder de arm langs aannemers. Echter met alleen een stalenboek maak je geen indruk op architecten. Onder het motto Je bent alleen een gesprekspartner voor architecten wanneer je de taal van de architecten spreekt is de competentie Design Management binnen Trespa ontwikkeld. Hiervoor zijn nieuwe mensen uit de markt aangetrokken. Systems Engineering is een essentieel onderdeel van Design Management (de term omvat zowel het creatieve als het regie aspect) Systems Engineering ter ondersteuning van een coöperatief businessmodel Binnen de GWW sector is er een behoefte aan een coöperatief businessmodel voor de creatie, realisatie en exploitatie van complexe systemen. Binnen de samenwerkingsverbanden is het van 15

18 belang zowel projectrisico's als de systeemrisico's optimaal te managen. Systems Engineering biedt handvatten hiervoor. De bruikbaarheid van Systems Engineering voor het beheersen van de projectrisico's is in het voorgaande al voldoende belicht. De systeemrisico's refereren naar de risico's bij het gebruik van het systeem. Door voldoende aandacht te besteden aan systeem architectuur kunnen de systeemrisico's adequaat beheerst worden. Essentieel is dat tijdens het ontwerp de systeemverantwoordelijkheid belegd wordt. Het is de systeemverantwoordelijke, die zorg moet dragen voor een goede validatie van het systeem. Met de validatie kan de systeemverantwoordelijke gedurende de levensduur van het systeem bepalen wat de risico's zijn van het aangapassen onderhoud regimes en van het up graden van het systeem. Tevens kan via de discussie over de systeemverantwoordelijkheid de verantwoordelijkheid van toeleveranciers en partners afgebakend worden Voordelen op bedrijfseconomisch, maatschappelijk en operationeel gebied Door Systems Engineering op een juiste manier toe te passen levert een coöperatief businessmodel vele voordelen. Een coöperatief businessmodel biedt de randvoorwaarden om optimaal gebruik te maken van de intelligentie in de supply chain. De spelers worden gestimuleerd om met innovatieve en kosteneffectieve oplossingen te komen. Hierbij speelt de uniformering van het ontwerpproces een belangrijke rol. Voorwaarde hiervoor is wel dat er voldoende aanbieders zijn. Bij te weinig aanbieders driegt de zogenaamde vendor lock. Daarnaast kan de toeleverancier ook aan concurrenten van de systeemintegrator leveren. Echter er bestaat ook de kans dat door uniformere aanpak in het ontwerpproces en het verschuiven van ontwerpverantwoordelijkheid in de supply chain een sterke cluster van toeleveranciers ontstaat,die een belangrijke bijdrage levert aan de bedrijfseconomische en maatschappelijke ontwikkeling Invloed op de rollen in de keten en het werk- en denkniveau van de medewerkers Een gevolg van een coöperatief businessmodel is dat de verantwoordelijkheid van de partijen in de supply chain toeneemt. De grote bouwondernemingen zullen de rol van systemintegrator verder ontwikkelen. Waarschijnlijk zullen een aantal ingenieursbureaus zich ook in de rol van systemintegrator gaan profileren door allianties aan te gaan met partijen die risico kunnen dragen (bijv. banken). Zoals in het voorgaande is beschreven verandert ook de rol van toeleveranciers. Er wordt steeds meer product- en systeemverantwoordelijkheid in de keten gebracht. Dit houdt in dat er op alle niveaus in de waardeketen systeemdenken zijn intrede doet. Iedere speler in de keten moet beschikken over mensen die minimaal één niveau hoger mee kan praten over het ontwerp betreffende het system of interest Invloed van de levenscyclus In de markt worden contractvormen ontwikkeld, die niet alleen het ontwerp en realisatie maak ook de exploitatie van infrastructurele objecten en systemen omvatten. Al dan niet in PPS constructies worden consortia gevormd, die deze contracten uitvoeren. Het goed beleggen van de systeemverantwoordelijkheid over de hele levenscyclus is een belangrijke succesfactor in deze contracten. Deze verantwoordelijkheid ligt niet alleen op het niveau van het consortium maar heeft aspecten in de hele keten. 3.5 Implementatie van een voortbrengingsproces gebaseerd op Systems Engineering Het is duidelijk dat de veranderingen in de waardeketen in de GWW sector vragen om een voortbrengingsproces dat op Systems Engineering gebaseerd is. In de keten werken verschillende 16

19 partijen samen dus de eerste noodzaak is om tot een uniforme omgeving te komen zodat de transparantie gegarandeerd wordt. Dit betekent dat de faseovergangen in het proces benoemd moeten worden en dat ketenwijde afspraken gemaakt worden over de vorm en inhoud van de reviews, die deze overgangen aansturen. Daarnaast moet er in de sector eenduidigheid bestaan over de definitie van de verschillende fasen. Zoals reeds in de Leidraad voor Systems Engineering binnen de GWW-sector is geconstateerd is er behoefte aan een gemeenschappelijke taal binnen de sector. Het is dus voor de hand liggend om de taal, die in de Leidraad wordt voorgesteld te gebruiken bij de implementatie. De Leidraad voor Systems Engineering binnen de GWW-sector geeft een goede aanzet voor een uniforme omgeving van het voortbrengingsproces in de sector. Echter voor het optimaal managen van de complexiteit van ontwikkel-, realisatie- en exploitatieprojecten is een verdiepingsslag nodig. Elementen uit de verdiepingsslag zijn: Uniforme fase reviews (Inhoud, rollen en go/ no go criteria) Uniform Change control proces Uniform risicomanagement, configuratie management en requirements management Bij deze verdiepingsslag is een leidende rol voor de CROW weggelegd. De bovengenoemde elementen sluiten goed aan bij de CROW activiteiten op het gebied van afsprakenstelsels (bijv. UAV-GC 2005, U.A.V. '89, VISI). Daarnaast heeft CROW meerwaarde door inhoudelijke ondersteuning van het proces te bieden. Naast het Oplossingsvrij specificeren is de sector gebaad bij een Systems Engineering handboek gericht op de GWW sector. In dit handboek moeten de volgende aspecten herkenbaar zijn: proces, project, rollen en op te leveren documenten. Met dit handboek kan dan iedere partij in de sector een Systems Engineering implementatie kiezen, die past bij de organisatie. Dit betekent concreet dat de organisatie de processen kan vertalen in organisatiespecifieke procedures, een link kan leggen met de projectmanagement methodiek, die in de organisatie gebruikt wordt, de rollen kan projecteren op functies in de organisatie en organisatie specifieke sjablonen en 'best practices' kan koppelen aan de op te leveren documenten. Voor het succesvol uitvoeren van het voortbrengingsproces in de sector is het ook noodzakelijk dat de 'best practices' en kennisbanken in beheer bij het CROW worden gekoppeld aan het Systems Engineering proces. Daarom moet er in het handboek ook aandacht besteed worden aan de koppeling van de CROW databanken met de relevante processtappen. Voor de goede orde moet bij het begrip handboek niet aan een fysiek boek maar aan een website gedacht worden. Een zeer goed voorbeeld is het Systems Engineering Guidebook for ITS. (http://www.fhwa.dot.gov/cadiv/segb/). 3.6 Systems Engineering in de toekomst van de bouw Toepassing van SE in de bouw heeft zowel invloed op de bedrijfsprocessen van organisaties als op de technische en managementprocessen van projecten. Het gaat dan niet alleen om beïnvloeding van huidige werkwijzen maar ook om beïnvloeding van denk- en redeneerwijzen ter ondersteuning van het voortbrengingsproces van bouwobjecten. De denk- en redeneerwijzen zijn in te delen naar een drietal dimensies van het SE ontwikkelproces. In de eerste plaats de dimensie van de denkwijzen ingevuld door chaosdenken, systeemdenken en machinedenken. In de tweede plaats de dimensie van de abstracties ingevuld door de doel-middel redenering. Hiermee wordt van abstract naar concreet geredeneerd ofwel van behoefte naar oplossing. In de derde plaats de dimensie van de aggregatie ingevuld door de redenering van geheel naar delen. Hiermee wordt vanaf systeemniveau geredeneerd naar component niveau. 17

20 Schematisch zijn de drie dimensies als volgt weer te geven (zie afbeelding 5): Oplossing Oplossing Oplossing Machine Behoefte DENKWIJZE Systeem Concreet Behoefte ABSTRACTIE Chaos Abstract Geheel Behoefte AGGREGATIE Component Afbeelding 5: Drie dimensies van het Systems Engineeirng ontwikkelproces De ontwikkelbenadering volgens Systems Engineering kan in meer of mindere mate opgespannen worden vanuit de dimensies. Aard en context van het ontwerpprobleem bepalen de benodigde specifieke procedures, methoden en technieken voor het inrichten, besturen en uitvoeren van het ontwikkelproces. Deze benaderingswijze van het voortbrengingsproces is betrekkelijk nieuw voor de bouw en noopt tot verandering van bestaande traditionele werkwijzen, maar ook van denk- en redeneerwijzen. Terwijl de eerste verandering beperkt kan blijven tot het aanpassen van bestaande methoden en technieken gaat het er bij de laatste twee om verandering van mind-set en dus competenties van medewerkers. Om die veranderingen in organisaties en projecten te bewerkstelligen is een traject van initiatie, adoptie, implementatie en assimilatie noodzakelijk. Bij de initiatie bepaalt de organisatie het standpunt om de werkwijze volgens SE al of niet te adopteren. Druk om te veranderen kan voortvloeien uit een interne behoefte, een externe opgelegde werkwijze of beide. Aangezien grote opdrachtgevende partijen, zoals ProRail en Rijkswaterstaat, de werkwijze volgens SE voorschrijven is aan een positief standpunt over adoptie van SE bijna niet te ontkomen. Bij de adoptie gaat het er in eerste instantie om de business waarde van de nieuwe werkwijze en de uitdagingen gepresenteerd door het verander perspectief af te wegen voordat een organisatie beslist om door te gaan en middelen vrij te maken. Vervolgens is het creëren van draagvlak en het veilig stellen van benodigde middelen essentieel. Ten slotte moet dit leiden tot het ontwikkelen van een implementatiestrategie en implementatieplan, waarmee de onderbouwing van het besluit de werkwijze daadwerkelijk te implementeren alsmede de wijze waarop wordt vastgelegd. In de implementatiefase gaat het om een groot aantal overwegingen, keuzes en acties die vorm geven aan de veranderde wijze van werken. Het gaat dan om het uitwerken van een aanpassingsfase en een acceptatiefase. In de aanpassingsfase staat het op maat maken van de 18

21 werkwijze centraal afgestemd tussen individuen, organisaties en/of andere werkwijzen. In de acceptatiefase staat de toepassing van de werkwijze centraal. Acceptatie is erop gericht om de medewerkers van de organisatie ervan te overtuigen de werkwijze op de juiste wijze toe te passen. In de assimilatie fase zal het nut van de werkwijze zichtbaar moeten worden. In eerste instantie zal sprake zijn van het opdoen van ervaring met de werkwijze om vervolgens de werkwijze ook in een bredere context toe te passen zodat het volledige vermogen benut kan worden. De bedoeling is dan dat de werkwijze volledig opgenomen wordt in de werkprocessen van de organisatie en in de competenties van de medewerkers. Tijdens deze fase zal het monitoren en evalueren van kenmerken van de werkwijzen en de reactie van medewerkers daarop een belangrijke rol vervullen om de waarde van de werkwijze te bepalen en te onderbouwen. Door een traject van initiatie naar assimilatie zorgvuldig te doorlopen kan de benaderingswijze volgens SE vanuit een ambachtelijke wijze van werken ontwikkeld worden tot een professionele technische en management ondersteuning van het voortbrengingsproces in de bouw, zowel op project- als bedrijfsniveau. Het is echter moeilijk de toekomst van de ontwikkeling van SE te beschrijven zonder de condities voor de toekomstige vraag en aanbod kant van de bouwmarkt daarin te betrekken. De toepassing van SE zal dan ook geplaatst moeten worden in de context van toekomstscenario s met daarbinnen aandacht voor mogelijke ontwikkelingen in de houding van de opdrachtgevende partijen, contractstrategieën, structuur van de uitvoerende bouwbedrijven en ontwikkelingen in de adviesbranche. In deze paragraaf zullen een drietal scenario s beschreven worden met daarbinnen een schets van mogelijke ontwikkelingen van SE in de toekomst. Hiertoe zullen huidige trends geëxtrapoleerd worden tot de drie scenario s, te weten: 1. status quo; 2. meest waarschijnlijke; 3. radicaal gezichtspunt op de toekomst. Tegen de achtergrond van deze drie scenario s worden voorstellen gedaan voor inzet van SE Scenario 1: Status quo Houding opdrachtgevers ten aanzien van hun onroerende goederen De private sector ziet bezittingen in het algemeen als kostenpost en in mindere mate als productiemiddelen om zaken mee te doen en winst mee te behalen. De publieke sector ziet het nut van hun bezittingen in het algemeen als dienstverlenend voor een grote groep mensen en meestal bepaald door de functionaliteit van het object (ProRail, RWS, Waterschappen,etc.). Het PPS concept, waarin het niet noodzakelijk is het gebouwde object te bezitten om de dienstverlening te waarborgen, wordt in deze context dan ook niet met veel enthousiasme omarmd. Contractstrategieën Traditionele contractvormen overheersen nog steeds ook al wordt door publieke partijen steeds vaker de contractvorm D&C toegepast. Echter de D&C wordt gezien als een middel het risico van de opdrachtgever zoveel mogelijk te verschuiven naar de opdrachtnemers tegen een vaste prijs. Structuur uitvoerende bouwbedrijven De beheersing van kosten staat in de bouwbedrijven centraal. Supply chain concepten zijn nog niet ver doorgevoerd. Wijzigingsmanagement wordt in beperkte mate binnen projecten toegepast, maar meestal in een laat tot zeer laat stadium van het project met alle gevolgen van dien. Daarnaast is het imago van de uitvoerende bouw laag en blijkt weinig attractief voor nieuwkomers op de arbeidsmarkt maar ook als keuze voor vervolgopleidingen. Ontwikkelingen in de adviesbranche In de adviesbranche zien we een hoge mate van professionalisering en tevens de drang naar 19

22 ontwikkeling van uniforme omgevingen ter ondersteuning van ontwerpprocessen, met name op het gebied van ICT. Daarnaast is er een verschuiving te zien in de omvang van bureaus. Het aantal grote bureaus wordt kleiner en het aantal kleine bureaus steeds groter. De eerste groep richt zich veelal op een brede portfolio aan dienstverlening terwijl de laatste groep zich specialiseert op een smalle portfolio (niches in de markt). Kleine bureaus blijken zich steeds meer te specialiseren op het leveren van diensten ten aanzien van project en proces management: een groeimarkt. De vraag naar uniforme omgevingen neemt sterk toe vooral om de communicatie en informatie doorstroming binnen projecten en bedrijven effectief en efficiënt te laten verlopen. Toekomst van SE in de context van scenario 1 De toekomst ontwikkeling van SE binnen scenario 1 is beperkt. Het zal slechts reactief door markpartijen toegepast worden. Het volle vermogen van de werkwijze zal niet onderkend worden en het gevaar bestaat dat het als een administratieve last wordt gezien waarbinnen dienstverlening in de vorm van project- en procesmanagement een steeds grotere rol gaat spelen, maar waarin de waardevolle bijdrage van specifieke denk- en redeneerwijzen minder tot hun recht kunnen komen Scenario 2: Meest waarschijnlijke Het meest waarschijnlijke scenario is ontwikkeld op basis van de huidige maar nog zeer spaarzame successen van SE assimilatie op project- en bedrijfsniveau. Scenario 2 is het meest waarschijnlijke maar zal mogelijk niet voor 2012 zijn volle beslag krijgen binnen de bouw. Houding opdrachtgevers ten aanzien van hun onroerende goederen Sommige delen van de bouwmarkt zullen bouwobjecten meer en meer gaan zien als producten zoals in de industrie het geval is. We kunnen dan met name denken aan de private markt van woningen en kantoren. In de toekomst zullen gebouwen meer en meer gezien worden als productiemiddelen die bijdrage leveren aan de efficiëntie en productiviteit van een organisatie. De financiële en vastgoed sectoren zullen gebouwen wensen die exact voldoen aan doelgerichte en operationele behoefte van henzelf of hun klanten. Industriële bedrijven zullen hun waarde en nut van hun gebouwen op dezelfde wijze gaan beschouwen als hun productiemiddelen om bedrijfseconomisch voordeel mee te behalen. Gebouwen zullen in toenemende mate ontwikkeld worden of vanuit architectonisch oogpunt waarin de esthetische waarde de primaire functie bepaalt of vanuit het oogpunt van productiemiddel waarin ontwerpen vanuit assemblage en disassemblage binnen de context van duurzaamheid benadrukt wordt vaak beschouwd vanuit korte of langere levenscycli. Facility- en assetmanagement zullen in toenemende mate de voortbrenging van gebouwen gaan bepalen. In de publieke sector zal deze ontwikkeling veel trager verlopen, alhoewel de toename van PPS constructies deze zal versnellen. Contractstrategieën De industrie laat zien dat de verschuiving naar samenwerkingsverbanden vruchten afwerpt ten aanzien van efficiëntie en effectiviteit van voortbrengingsprocessen ondanks de hoge kosten voor de ondersteuning ervan. De grote opdrachtgevende organisaties die objecten zowel in eigendom hebben, gebruiken en aan marktpartijen verhuren zullen evenals in de industrie meer en meer bepalen dat binnen de bouwindustrie concurrentie op basis van traditionele aanbesteding zal verschuiven naar dienstverlening vanuit het concept van Design & Construct gebruik makende van gestructureerde supply chains met beperkt gebruik van openbare aanbesteding op basis van concurrentie. Verondersteld mag worden dat concurrentie tussen opdrachtnemers meer en meer bepaald zal worden door de mate van dienstverlening, competenties, karakteristiek van de supply chain en meetbare en aantoonbare waardegeneratie voor de klant. In de publieke sector zal deze ontwikkeling minder zich prominent voordoen alhoewel PPS constructies een waardevolle bijdrage gaan leveren. Meer en meer zal deze sector gebruik maken van prestatiegerichte vraagspecificaties waar vele stakeholders op effectieve en efficiënte wijze aan bijgedragen hebben. Nieuwe onderhoudstrategieën en assetmanagement concepten zullen 20

23 hun intrede doen vanwege meerjarige afspraken tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers over het waarborgen van de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van objecten in de tijd. Als gevolg hiervan verschuift de nadruk van het realiseren van producten naar het leveren van diensten. Zowel in de private als publieke sectoren van de bouw zullen de projecten meer en meer voorbereid en uitgewerkt worden door integrale product en proces teams waarin de opdrachtgevende en opdrachtnemende partij samen met vertegenwoordigers van toonaangevende supply chains deelnemen. Structuur uitvoerende bouwbedrijven Allianties waarin voor een gegarandeerde maximale prijs en op basis van een gedetailleerde opdracht een object ontwikkeld wordt, wordt de norm. Toonaangevende supply chains zullen als sleutelfiguren in een alliantie overeenkomst participeren. Een heldere structuur ten aanzien van wijziging management vormt de basis van projecten ondersteund door een constructieve invulling van conflict management. Concepten van faclity- en assetmanagement zullen steeds professioneler worden en meer en meer toegepast worden. Uniforme omgevingen zullen toenemen vanwege het toenemende aantal toeleveranciers dat een volledig pakket aan diensten kan leveren aan aannemers die daardoor met een geringere personele bezetting kunnen volstaan. Ontwikkelingen in de adviesbranche De adviesbranche zal zich in toenemende mate ontwikkelen tot minder grote bedrijven met een groot aantal medewerkers en vele kleine bedrijven met specialistische kennis en dienstverlening. Toekomst van SE in de context van scenario 2 De ontwikkeling van SE in de context van scenario 2 zal extensief zijn. De waarborg van waardegeneratie en operationele prestaties gedurende de levens cyclus van objecten staan in het brandpunt van het voortbrengingsproces. Asset en facility management nemen een steeds belangrijker plaats in. Verhoudingen tussen opdrachtnemende en opdrachtgevende partijen ten aanzien van taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden gaan verschuiven, maar ook binnen de opdrachtnemende partijen veranderen de verhoudingen tussen aannemer en toeleveranciers. Het projectmatig ontwikkelen van objecten tussen bedrijven zal meer en meer gebeuren en plaatsvinden rondom 3D en 4D modellen. De communicatie en informatie doorstroming tijdens het ontwikkelproces zal steeds vaker over de grenzen van bedrijven plaatsvinden. De vraag naar uniforme omgevingen zal dan ook toenemen inclusief ICT ondersteuning. De vraag naar systematische, transparante en traceerbare werkwijzen is dan een logisch gevolg. Het conformeren aan een uniforme ontwikkelomgeving wordt een noodzakelijke voorwaarde voor deelname aan de supply chain. De vraag naar waardegeneratie zal leiden tot inzet van ontwerpstrategieën die innovatie zal stimuleren. De complexiteit van de ontwerpproblemen zal alsmaar toenemen vanuit de stelling dat de eenvoudige problemen al opgelost zijn. De context van ontwikkeling en uivoering van bouwwerken wordt steeds ingewikkelder. Inzet van het volle vermogen van de SE benadering op een volwassen niveau bouwbreed zal een effectieve en efficiënte bijdrage leveren aan het toekomstige alsmaar complexere voortbrengingsproces van bouwobjecten. Opdrachtgevende en opdrachtnemende organisaties zullen gezamenlijk de ontwikkeling van de SE benadering tot een volwassen werkwijze, denkwijze en redeneerwijze uitwerken en inzetten in projecten Scenario 3: Radicale verandering De meest radicale verandering zou eigenlijk scenario 2 al kunnen zijn uitgaande van een kortere tijdschaal tot Radicale veranderingen vanaf 2012 zouden dan de volgende kunnen zijn. Houding opdrachtgevers ten aanzien van onroerende goederen De meeste bezittingen zullen verhuurd of geleased worden. Het in eigendom hebben van bezittingen is weggelegd voor een klein aantal spelers in de markt. Wettelijke en financiële regelingen maken huren en leasen aantrekkelijker dan het in eigendom hebben van onroerende 21

24 goederen. Publieke en private sectoren onderscheiden zich slechts in hun doelstellingen ten aanzien van het maken van winst of de wijze waarop ze hun diensten verlenen, maar niet meer ten aanzien van hun houding naar marktpartijen. Contractstrategieën Werken vanuit allianties zal gemeen goed zijn. Opdrachtgevende partijen worden steeds groter en professioneler ten aanzien van asset en facility management. De link tussen deze organisaties en supply chains zal steeds sterker worden. De werkwijze van de publieke organisaties zal steeds meer de vorm aannemen van die van de private partijen. Structuur uitvoerende bouwbedrijven De transformatie van een productenmarkt naar een dienstenmarkt krijgt vorm waardoor grote bouwbedrijven zullen verdwijnen en Asset Management bedrijven de risicodragend de functie van systeem integrator zullen invullen. Supply chain management zal de norm worden. Vanuit een geïntegreerde projectomgeving zullen deze in een alliantie ingezet worden, waarin vanuit een waardegeneratie, risico, wijziging- en conflictmanagement een belangrijke plaats innemen. Kleine aannemers en onderaannemers zullen vanuit een overkoepelende organisatie opereren. Uniforme omgevingen ten behoeve van uitwisseling van informatie en communicatie in en tussen organisaties zal toenemen. Toeleveranciers zullen steeds meer een totaalpakket aan diensten leveren, vanaf conceptontwerp tot productie, onderhoud en ontmanteling. Ontwikkelingen in de adviesbranche Adviesbureaus zullen zich steeds meer richten op asset en facility management en de rol van Systeem Integrator gaan vervullen. De architect en constructeurs functie zal meer en meer ingevuld worden door kleine organisaties die geen ontwerpverantwoordelijkheid dragen maar deze verzekeren via professionele organisaties. Toekomst van SE in de context van scenario 3 Volwassen SE concepten vormen de basis van inrichting, besturing en uitvoering van elk bouwproject. Bouworganisaties beschikken over technisch en management geschoolde medewerkers die competenties op het gebied van SE bezitten en de werkwijze, denkwijze en redeneerwijze van de SE benadering beheersen. Opdrachtgevende en opdrachtnemende partijen hebben de benaderingswijze SE voor de bouwpraktijk in gezamenlijk overleg ontwikkeld en volledig geassimileerd. Branche organisaties zoals CROW en SBR ondersteunen op professionele wijze de uniforme omgevingen en gecertificeerde opleidingen van SE medewerkers. Onderwijsinstellingen met bouwtechnische en bouwmanagement afdelingen op de niveaus van WO, HBO en MBO zullen gezamenlijk onderwijstracks ontwikkelen en onderhouden, waarin de competenties ten aanzien van kennis en ervaring van en met SE op een hoog niveau bereikt worden. 22

25 4 Processen In dit hoofdstuk gaan we nader in op het Systems Engineering proces. Systems Engineering is een formeel gefaseerd ontwerpproces met gedefinieerde overgangen. Het is een gelaagde ontwerpmethode. Op een getrapte wijze worden operationele eisen en wensen van de klant vertaald naar ontwerpeisen, die aan onderling fysiek onderscheidbare sub-systemen worden gesteld. De consistentie van het systeem inclusief de non-functionele kwaliteiten zoals veiligheid, betrouwbaarheid, beschikbaarheid, onderhoudbaarheid en dergelijke worden op systeemniveau bewaakt. Systems Engineering heeft twee aspecten. Ten eerste geeft het een ontwerpmethode voor het doelmatig en doeltreffend ontwerpen, realiseren en exploiteren van systemen. Ten tweede introduceert het systeemdenken in alle facetten van het ontwerpproces. Systeemdenken is de notie dat het systeem van de één een sub-systeem van de ander is. In de tweede helft van de vorige eeuw zijn er een aantal standaarden ontwikkeld in de Systems Engineering. Met de uitgave van de Systems Engineering standaard ISO/IEC in 2002 is Systems Engineering formeel erkend als het voorkeursmechanisme voor het verkrijgen van overeenstemming over de voortbrenging van producten en diensten, die tussen twee organisaties worden verhandeld de klant en de leverancier. ISO/IEC onderkent 6 fasen in de levensloop van een systeem. In tabel 1 staan deze vermeld. Het Systems Engineering paradigma kan op de hele levensloop van het systeem worden toegepast. Aangezien in de ontwikkeling- en productiefase de meeste kosten gemaakt worden, hebben deze fasen traditioneel de meeste aandacht. De levenscyclusbenadering levert echter toegevoegde waarde voor alle fasen van de levensduur van het systeem. Concept Fasen Strekking Tolpoorten Ontwikkeling Productie Exploitatie Onderhoud Uitfasering Identificeren behoeften van de belanghebbenden; Concepten verkennen; Levensvatbare oplossingen opstellen. Systeemeisen verfijnen; Oplossing beschrijven; Systeem integreren; Systeem verifiëren en valideren. Produceer systeem; Inspectie en test. Exploiteren tot tevredenheid van de gebruikers. Duurzaam gebruik ondersteunen. Opslag of sloop van het systeem Tabel 1: Fasen in de levensloop van een systeem Tolpoorten zijn beslissingsmomenten gekoppeld aan gedefinieerde overgangen in het proces. De opties bij een tolpoort zijn: Voer de volgende fase uit; Vervolg de huidige fase; Ga terug naar een vorige fase; Leg het project stil; Beëindig het project. Het procesverloop van de ontwikkeling- en productiefase wordt vaak weergegeven in het integrale V-model (zie afbeelding 5). Vanuit dit V-model is te zien dat de fasen Ontwikkeling en Productie in elkaar grijpen. Vanuit de ontwikkeling wordt de productie aangestuurd. Vervolgens wordt door de ontwikkeling de resultaten van de productie geïntegreerd in een het hogere systeemniveau en vindt de verificatie en validatie plaats. Binnen de V zijn twee assen te onderscheiden. De horizontale as geeft de transformatie van een abstract idee voor systeem/subsysteem/module/component naar de concrete realisatie. De verticale as geeft de verschillende aggregatieniveaus van het systeem (systeem/sub-systeem/module/component) weer. Het volgen van de verticale as benadrukt tevens dat het geheel meer moet zijn dan de som der delen. Afbeelding 6 geeft een overzicht over de hele levenscyclus. Het plaatje laat zien dat ook tijdens de exploitatiefase ontwerp- en productieactiviteiten zijn (Grootonderhoud, uitbreidingen, etc.). Echter 23

26 deze zijn veel kleinschaliger dan het initiële ontwerp en productie. Afbeelding 5: Integraal V-model (bron Leidraad voor Systems Engineering in de GWW-sector) Afbeelding 6: Overzicht van de hele levenscyclus van het systeem (bron Leidraad voor Systems Engineering in de GWW-sector) 4.1 Systems Engineering standaard In de vorige hoofdstuk is de standaard ISO/IEC 15288:2002 Systems Engineering System life cycle processes (ISO 15288) geïntroduceerd. Deze standaard omvat de aspecten: Splitsen van specificeren en ontwerpen; Verifiëren en valideren; De levenscyclus als uitgangspunt. 24

27 Afbeelding 7: Proceskaart met de processen uit ISO Binnen de ISO wordt een onderscheid gemaakt tussen Technische processen, Project processen en Ondernemingsprocessen.(zie afbeelding 7). De ondernemingsprocessen beschrijven de activiteiten op ondernemingsniveau, die het uitvoeren van de projecten ondersteund. De technische en project processen ondersteunen de uitvoering en management van de projecten. De afbeelding 4 geeft de interactie tussen Systems Engineering en Project Management weer. De technische processen uit de ISO zijn: a) Specificatieproces van eisen van belanghebbenden: omzetten van de behoeften en wensen van belanghebbenden in een gezamenlijke reeks eisen; b) Eisenanalyseproces: eisen vertalen in meetbare systeemvereisten en functies van het systeem; c) Architectuurontwerpproces: oplossing tot stand brengen die aan de systeemvereisten voldoet; d) Invoeringsproces: de systeemonderdelen bouwen; e) Integratieproces: samenstellen van het systeem uit de systeemonderdelen conform het architectuurontwerp; f) Verificatieproces: controleren of het systeem en de onderdelen daarvan voldoen aan de eisen; g) Overgangsproces: het systeem gebruiksklaar maken; h) Validatieproces: controleren of het systeem de geëiste functionaliteit biedt; i) Operationeel bedrijfsproces: gebruikmaken van het systeem; j) Beheer- en onderhoudsproces: onderhouden van het systeem, inclusief verbetering en hergebruik; 25

28 k) Verwijderingsproces: einde levenscyclus, sloop het systeem. Een standaard zoals de ISO geeft een kader voor het Systems Engineering proces. Het toepassen van het proces vereist een verbijzondering van het proces naar de specifieke toepassing. Voor de GWW sector hebben Rijkswaterstaat, ProRail, Bouwend Nederland en het ONRI onder het motto Bouwen aan één taal een leidraad opgesteld voor Systems Engineering binnen de GWW sector. Deze leidraad is beschikbaar op internet (www.leidraadse.nl). In tabel 2 is een koppeling gemaakt tussen de verschillende processtappen uit de ISO en de leidraad ISO a) Specificatieproces van eisen van belanghebbenden GWW-sector Specificatieproces van eisen belanghebbenden b) Eisenanalyseproces Eisenanalyseproces en Functionele analyse en allocatie c) Architectuurontwerpproces Ontwerpproces d) Invoeringsproces Uitvoeringsproces e) Integratieproces Uitvoeringsproces f) Verificatieproces Verificatieproces g) Overgangsproces Opleveringsproces h) Validatieproces Validatieproces i) Operationeel bedrijfsproces Operationeel bedrijfsproces j) Beheer- en onderhoudsproces Beheer- en onderhoudsproces k) Verwijderingsproces Sloopproces Engineeringproces (ontwikkeling) Realisatieproces (productie) Life cycle proces (exploitatie, onderhoud, uitfasering) Tabel 2: De gangbare benaming van de ISO processen in de GWW-sector (Bron Leidraad voor Systems Engineering binnen de GWW-sector) (zie ook tabel 1) Bij de tabel 2 moet de volgende kanttekening geplaatst worden. De Leidraad Systems Engineering voor de GWW sector adresseert de conceptfase niet (zie tabel 1). Wanneer Systems Engineering is zijn volle breedte wordt toegepast omvat het specificatieproces ook de zoektocht naar de wensen en behoeften van de belanghebbenden en de afweging van de alternatieven. In de GWW sector worden deze activiteiten uitgevoerd voordat een tender of aanbesteding in markt wordt gezet. Vandaar dat aan deze activiteiten geen aandacht hebben gekregen in de Leidraad Systems Engineering. Wanneer echter vanuit een waardeketen wordt geredeneerd moeten alle aspecten van de voortbrenging meegenomen worden dus ook de conceptfase. 4.2 Koppeling proces aan de waardeketen Voor het optimaal functioneren van de waardeketen is het noodzakelijk dat de fase reviews gestandaardiseerd worden. Een fase review is een tolpoort (zie tabel 1). Binnen de GWW sector bestaan verschillende faseovergangen (bijvoorbeeld: Voorlopig Ontwerp (VO), Definitief Ontwerp (DO), Uitvoeringsontwerp(UO), Bestek, en Oplevering). De uniforme omgeving van de fase reviews houdt in dat de tolpoorten bij de procesovergangen ingericht worden. Een goede inrichting zorgt voor een overdracht van ontwerpverantwoordelijkheid en een herijking van planning en kosten. Hierdoor kan er een directe koppeling met de afsprakenstelsels in de contracten gemaakt worden. Een uniforme omgeving van de faseovergangen in het proces leidt ook tot een uniforme weergave van de activiteiten, die per fase worden uitgevoerd. Omdat bij deze reviews zowel de verantwoordelijkheid voor het ontwerp als planning en budget kan worden overgedragen is het belangrijk om de rollen van deelnemers te beschrijven inclusief hun taken, bevoegdheden en 26

29 verantwoordelijkheden. Daarnaast is het essentieel dat ook de escalatie bij voorbaat geregeld is. Omdat alle partijen in waardeketen hiervan profiteren is het belangrijk om op sector niveau een aantal modellen te ontwikkelen voor de fase reviews. Afhankelijk van de omvang en risico's van het project kan dan voor één van de modellen gekozen worden. De CROW ligt hier een taak omdat het streven naar een uniforme omgeving van de faseovergangen de-facto het Systems Engineeringproces in de GWW sector gestandaardiseerd wordt en gekoppeld kan worden aan de bestaande afsprakenstelsels in de sector. Het uitgangspunt van de startnotitie is dat procesverbeteringen in de organisatie bijdragen aan het behalen van de doelstellingen op organisatieniveau. Het is aannemelijk gemaakt dat het invoeren van Systems Engineering bijdraagt aan het behalen van de organisatiedoelstellingen. De grootste valkuil bij proces verbeterinitiatieven is dat het formaliseren van processen leidt tot bureaucratie met alle negatieve gevolgen van dien. Aangezien de CROW het kenniscentrum is voor de GWWsector ligt het voor de hand om ook vanuit de CROW aandacht te besteden aan de efficiëntie van de Systems Engineering implementatie middels het ontwikkelen van een assessmentkader en het beschikbaar stellen van de scores tegen dit kader. 4.3 Systems Engineering en de supply chain In de waardeketen kunnen verschillende knips aangebracht worden. In de GWW sector zijn voor de verschillende knips verschillende contractvormen ontwikkeld (RAW, Design and Construct en Design, Build, Finance an Maintain). In de afbeelding 7 zijn deze met inkoopontkoppelpunten aangegeven. Afhankelijk van de rol in de waardeketen zullen er verschillende accenten in het Systems Engineering proces zijn. Het speelveld is in afbeelding 8 weergegeven. Afbeelding 8: Speelveld van het Systems Engineering proces De uitersten in het speelveld zijn de toeleverancier met een lage ontwerpverantwoordelijkheid waarbij System Design dominant is in de toepassing van Systems Engineering en de system integrator met een hoge ontwerpverantwoordelijkheid waarbij System Architecture leidend is in Systems Engineering. De karakteristieken van System Design en System Architecting zijn in tabel 3 weergegeven. 27

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Systems Engineering in de gww-sector

Systems Engineering in de gww-sector Systems Engineering in de gww-sector Ron Beem Rijkswaterstaat NEVI-PIANOo Juni 2013 Bouwen aan één taal Resultaat voorop (RWS) 16 projecten spoedaanpak uniformer naar de markt door kwaliteitsborging aanbestedingsdossiers

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

Systems Engineering en Value Engineering introductie en functie in ontwerpprocessen

Systems Engineering en Value Engineering introductie en functie in ontwerpprocessen Systems Engineering en Value Engineering introductie en functie in ontwerpprocessen Karel Veenvliet en Leo van Geffen Universiteit Twente en Ontwerp- en Adviesburo Intueri Seminar VM, NAP DACE, Soest,

Nadere informatie

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Facto Congres 26 mei 2011 Jos Barnhoorn Snr. Project Mgr. Johnson Controls Wie is Jos Barnhoorn?

Nadere informatie

Voorsprong door gebundelde kennis

Voorsprong door gebundelde kennis Advies- en ingenieursbureau dhv.nl Voorsprong door gebundelde kennis samenwerking bij complexe mobiliteitsprojecten Altijd een oplossing verder Een opdrachtgever met raad en daad bijstaan betekent meer

Nadere informatie

Waardegestuurd Contractmanagement

Waardegestuurd Contractmanagement Waardegestuurd Contractmanagement Wat is de effectiviteit van úw Inkoop- en Contractmanagement? Augustus 2015 Ontwikkeling in Inkoop & Contractmanagement Uit Onderzoek van de IACCM (International Association

Nadere informatie

Advies. Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie

Advies. Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie DIENST Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie Advies over en ondersteuning bij het initieel inrichten/optimaliseren

Nadere informatie

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN Klanten verwachten tegenwoordig een grotere leverbetrouwbaarheid, tegen lagere kosten, met betere kwaliteit en dat allemaal tegelijk. Diegenen

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 Aannemer als de spil in de keten Een aannemer is de verbindende schakel tussen: Creatieve

Nadere informatie

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Management Advies Automatisering Bouw Huisvesting Vastgoed @brinkgroep NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Als u zoekt naar samenwerking en vertrouwen Specialisten geïntegreerde contracten en

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT

INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT Integraal Projectmanagement bij Rijkswaterstaat Beknopte leaflet voor externen Versie: februari 2012 Voor meer informatie: Freek Wermer specialist projectmanagement

Nadere informatie

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers BIM in de praktijk Alexander Hoos / Kuijpers TVVL Eindedaglezing, 4 april 2016 Alexander Hoos Informatie Manager Even voorstellen Installatie bedrijf Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken: Procesoptimalisatie,

Nadere informatie

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P notitie Van project onderwerp opgemaakt door Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen status datum opmaak 20-7-2012 bijlagen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

Nadere informatie

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr)

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Identificatienummer: Publicatiedatum: 19 november 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft het werkprofiel van 'Software engineer (sr)' zoals die door

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005 Handreiking D&C Contracten 26 September 2005 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat BIBLIOTHEEK RIJKSWATERSTAAT UTRECHT NR Z4Z).5...qo& RWS bibliotheek locatie Utrecht Postbus 20.000 3502

Nadere informatie

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau CONTINUOUS VALUE DELIVERY We zorgen ervoor dat u in elke volwassenheidsfase van uw digitale platform snel en continu waarde kunt toevoegen voor eindgebruikers.

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

Even voorstellen: Historie

Even voorstellen: Historie Postbus 33 5160 AA Sprang-Capelle T 0416 280 880 F 0416 273 322 E info@vanscholladvies.nl I www.vanscholladvies.nl BTW-nr NL8057.27.826.B.01 K.v.K. Tilburg nr. 18047302 Rabobank 33.42.24.578 Even voorstellen:

Nadere informatie

DACE seminar Value Management: Van Crisis naar Kans - 4 november 2009

DACE seminar Value Management: Van Crisis naar Kans - 4 november 2009 DACE seminar Value Management: Van Crisis naar Kans - 4 november 2009 Biografie Frits Willems Flow-Way b.v. Frits Willems (1954) heeft sterrenkunde gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam. In 1987

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Masterclass - Alliantievaardigheden Een praktische leidraad voor toekomstige alliantiemanagers Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever Moderne Contract Vormen ing. Maureen de Munck ir. David Wattjes Amsterdam, 6 juni 2013 Natuurvriendelijke oevers Doelen : het

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1987-1988 Rijksbegroting voor het jaar 1988 20 200 Hoofdstuk X Ministerie van Defensie Nr. 34 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Voorsorteren op de Belofte van DBFM: Het Juist Managen en Evalueren van de Complexiteit in DBFM- Transportinfrastructuurprojecten

Voorsorteren op de Belofte van DBFM: Het Juist Managen en Evalueren van de Complexiteit in DBFM- Transportinfrastructuurprojecten Voorsorteren op de Belofte van DBFM: Het Juist Managen en Evalueren van de Complexiteit in DBFM- Transportinfrastructuurprojecten Stefan Verweij Dit artikel is verschenen als: Verweij, S. (2015). Voorsorteren

Nadere informatie

VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa. Jaap Zeilmaker projectdirecteur

VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa. Jaap Zeilmaker projectdirecteur VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa Jaap Zeilmaker projectdirecteur 1-12-2011 Leitmotief niet het object staat centraal maar de functie die het object vervult. Ontwikkeling komt voort uit

Nadere informatie

Systems Engineering Lesplan Verificatie en Validatie Management (V&V) Werkgroep opleidingen, Eric Holtrop, Bert van Wersch, Ron Beem

Systems Engineering Lesplan Verificatie en Validatie Management (V&V) Werkgroep opleidingen, Eric Holtrop, Bert van Wersch, Ron Beem notitie Van project onderwerp opgemaakt door Systems Engineering Lesplan Verificatie en Validatie Management (V&V) Werkgroep opleidingen, Eric Holtrop, Bert van Wersch, Ron Beem status datum opmaak 16-4-2012

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

VORMGEVINGSPROTOCOL KWALITEITSBORGING VORMGEVING INFRASTRUCTUUR. P.W. van den Heuvel versie 23 november 2007 pagina 1 van 7

VORMGEVINGSPROTOCOL KWALITEITSBORGING VORMGEVING INFRASTRUCTUUR. P.W. van den Heuvel versie 23 november 2007 pagina 1 van 7 VORMGEVINGSPROTOCOL KWALITEITSBORGING VORMGEVING INFRASTRUCTUUR P.W. van den Heuvel versie 23 november 2007 pagina 1 van 7 Kwaliteitsborging Vormgeving Infrastructuur Inleiding De infrastructuur heeft

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Life Cycle. Management. . als aandachtsgebied binnen Asset Management. Jaap Bakker Senior Adviseur Asset Management Rijkswaterstaat.

Life Cycle. Management. . als aandachtsgebied binnen Asset Management. Jaap Bakker Senior Adviseur Asset Management Rijkswaterstaat. Realisatie Verkenning Planuitwerking Life Cycle Prestaties Life Cycle Risico s Life Cycle Kosten Life Cycle Management. als aandachtsgebied binnen Asset Management Beheer, onderhoud, exploitatie Jaap Bakker

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

Het succes van de A12

Het succes van de A12 Het succes van de A12 Meer markt én meer samenwerking!! Carel van Belois (RWS) Jan Willem Bruining (BAM) Oktober 2014 1 Inhoud presentatie Het project A12 Luve: wat behelsde het? Wat was het Samenwerkingsmodel?

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Sense Template BluefieldFinance Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie Opgericht 2007 Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Duurzaam (kosten)effectief uitbesteden

Duurzaam (kosten)effectief uitbesteden Duurzaam (kosten)effectief uitbesteden Agenda Kiezen voor uitbesteding Uitbestedingsfeiten Wenselijke situatie Eisen volgens ISO5500X Showstoppers Aandachtspunten Afsluiting Kiezen voor uitbesteding Ontbreken

Nadere informatie

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Gemeentelijke regie Het Rijk heeft kaders opgesteld

Nadere informatie

Het stuurmodel voor een opdrachtgever

Het stuurmodel voor een opdrachtgever Het stuurmodel voor een opdrachtgever Ir. Derk K. Kremer 1. Inleiding In één van mijn eerdere artikelen heb ik al aangegeven dat de rol van opdrachtgever op zich geen moeilijke rol is. Voor een ervaren

Nadere informatie

SOM= Effectief en plezierig werken

SOM= Effectief en plezierig werken SOM= Effectief en plezierig werken 1 VRAGEN AAN U: Wordt in uw organisatie de werkplek effectief gebruikt? Zitten de collega s met een glimlach achter hun bureau? Vindt er bij u veel samenwerking tussen

Nadere informatie

Renovatie 1 ste Coentunnel

Renovatie 1 ste Coentunnel Renovatie 1 ste Coentunnel Vanuit het perspectief van de Opdrachtnemer Jan Van Steirteghem Projectdirecteur Coentunnel Construction v.o.f. Woord vooraf Doelstelling van deze lezing is om jullie mee te

Nadere informatie

Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur. Alexander Hoos 09 mei 2016

Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur. Alexander Hoos 09 mei 2016 Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur Alexander Hoos 09 mei 2016 Even voorstellen Alexander Hoos Informatiemanager Technisch dienstverlener Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken:

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman Forum Spoor & Infra Forum Spoor & Infra; de tijdlijn 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman De Tijdlijn Instelling Regieraad Bouw 2004 Innovatiebrief 2 e Kamer 2006 Tunnelproblematiek! 2009 Haardvuursessies

Nadere informatie

INTEGRAAL SAMENWERKEN BINNEN DBFMO-CONTRACTEN

INTEGRAAL SAMENWERKEN BINNEN DBFMO-CONTRACTEN INTEGRAAL SAMENWERKEN BINNEN DBFMO-CONTRACTEN Vernieuwing Bouw & Forum Utiliteitsbouw 6 november 2013 Pieter-Jan van Hooijdonk Algemeen directeur Breijer Bouw & Installatie AGENDA Introductie Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The Road to Working Capital Excellence Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The road to Working Capital Excellence Vraag Aanpak Toepassing Resultaat Quick

Nadere informatie

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 ISO Revisions Nieuw en herzien Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 Inleiding Dit document maakt een vergelijking tussen ISO 9001:2008 en de Final Draft International

Nadere informatie

Professional services organisaties Altijd en overal grip op uw projecten, van verkoop tot factuur

Professional services organisaties Altijd en overal grip op uw projecten, van verkoop tot factuur Professional services organisaties Altijd en overal grip op uw projecten, van verkoop tot factuur Kritische opdrachtgever verwacht meer De opdrachtgever van vandaag is kritisch, verlangt toegevoegde waarde

Nadere informatie

Management. Analyse Sourcing Management

Management. Analyse Sourcing Management Management Analyse Sourcing Management Management Business Driven Management Informatie- en communicatietoepassingen zijn onmisbaar geworden in de dagelijkse praktijk van uw organisatie. Steeds meer

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak Eric Burgers 2 Context: Toepassing MBSE in tunnelprojecten Modelprecisie / formaliteit LST 1.2 LST 1.1 Nijverdal (2011) SysML Statisch model Dynamisch model

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

ConQuaestor Summer Game Week

ConQuaestor Summer Game Week ConQuaestor Summer Game Week Glue It: lean management bij productiebedrijven Alles moet snel én alles moet goed. U heeft te maken met (toenemende) eisen en wensen van klanten op het gebied van kwaliteit,

Nadere informatie

Procesvalidatie voor een veiliger ketentest

Procesvalidatie voor een veiliger ketentest Procesvalidatie voor een veiliger ketentest Johan Vink TestNet Voorjaarsevenement 2010 Agenda Inleiding Typering project & testaanpak Werkwijze business proces Probleem De opdracht voor het testteam Probleemanalyse

Nadere informatie

Systeemvisie op Organisatie en Management

Systeemvisie op Organisatie en Management Systeemvisie op Organisatie en Management E.J. Mol 16 Mei 2012 1 Inhoudsopgave 1 SYSTEEMVISIE OP ORGANISATIE EN MANAGEMENT 2 1.1 De organisatie als open systeem.................. 2 1.2 De rol van de manager

Nadere informatie

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Henk Tiemensma RWS Bouwdienst 16 september 2008 Inhoud presentatie Organisatie Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat Organisatie Bouwdienst

Nadere informatie

Alles zelf blijven doen is geen optie

Alles zelf blijven doen is geen optie Alles zelf blijven doen is geen optie L.A. Bosch Beheersen door los te laten NL-ICT Externe Kwaliteitsborging en Systeemgerichte Contractbeheersing Nu ook voor de ICT sector Beheersen door los te laten

Nadere informatie

VORM GEVEN AAN VISIE

VORM GEVEN AAN VISIE VORM GEVEN AAN VISIE Hoe businessarchitectuur bijdraagt aan het bereiken van businessdoelen White paper Auteurs: Martin van den Berg, Aldert Boersma, Serge Bouwens, Erica Dane, Bonne van Dijk, Paul Dijkwel,Jan

Nadere informatie

De juiste requirements juist

De juiste requirements juist De juiste requirements juist Een voorwaarde voor succesvolle applicatie ontwikkeling Arno van Herk Managing partner Synergio B.V. a.van.herk@synergio.nl 2011 Een brug naar onze presentatie Uniface is Compuware's

Nadere informatie

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties Hoe zorgen we ervoor dat we nieuwe diensten en producten soepel in onze bedrijfsvoering op kunnen nemen? Hoe geven we betere invulling

Nadere informatie

Comm ant & Bouw. Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e

Comm ant & Bouw. Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e Methode en web-based software voor proces en resultaatverbetering Comm ant & Bouw Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e Frans Münninghoff Sandra Steijvers Heijmans gebruikt

Nadere informatie

Organisatie principes

Organisatie principes Organisatie principes Een overzicht van organisatie principes die als richtsnoer dienen bij het vormgeven van flexibele, innovatieve organisaties. Deze principes zijn gebaseerd op de Moderne Sociotechniek.

Nadere informatie

Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw

Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw 2/7 Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw Inhoud Algemeen 1 INLEIDING 1.1 Projectomschrijving 1.2 Organisatie 1.3 Scope van het werk 1.4 Randvoorwaarden 1.5 Budget 1.6 Opzet van de Vraagspecificatie

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Open Data in België en Vlaanderen; Interessante complexiteit. Noël Van Herreweghe

Open Data in België en Vlaanderen; Interessante complexiteit. Noël Van Herreweghe Open Data in België en Vlaanderen; Interessante complexiteit Noël Van Herreweghe 1 Inhoud: 1.Open data in de Belgische en Vlaamse context 2. Hoe zien wij open data in Vlaanderen 3. Status open data in

Nadere informatie

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen RRBOUWRAPPORT 144 Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen 2 Handreiking Virtueel Bouwen Aan de slag met BIM, Gewoon doen! Jan Straatman en Willem Pel, Balance & Result Organisatie

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Programme Power. De weg van Portfoliomanagement naar Programmaregie

Programme Power. De weg van Portfoliomanagement naar Programmaregie Programme Power De weg van Portfoliomanagement naar Programmaregie Agenda Introductie Stedin Historie van Project- en Portfoliomanagement Van Portfoliomanagement naar Programmaregie Waar staan we nu Oog

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM Business sounds different these days...3 1. Introductie...4 2. De veranderende omgeving van organisaties...7 3. Toenemende complexiteit van organisaties en HRM...10 3.1 Inleiding...10

Nadere informatie

Data Governance van visie naar implementatie

Data Governance van visie naar implementatie make connections share ideas be inspired Data Governance van visie naar implementatie Frank Dietvorst (PW Consulting) deelprogrammamanager Caesar - Vernieuwing Applicatie Landschap Leendert Paape (SAS

Nadere informatie

Handout. Pagina 1. SYSQA B.V. Almere. Capability Maturity Model Integration (CMMI) Technische Universiteit Eindhoven SYSQA SYSQA.

Handout. Pagina 1. SYSQA B.V. Almere. Capability Maturity Model Integration (CMMI) Technische Universiteit Eindhoven SYSQA SYSQA. Capability Maturity Model Integration (CMMI) Technische Universiteit Eindhoven Johan Zandhuis SYSQA Start: 1999 Onafhankelijk Quality Assurance in IT 150 medewerkers (en groeiend) 2 SYSQA Operationeel

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PCI DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PCI-DIAGNOSTIEK (PEOPLE CENTERED IMPLEMENTATION) Niet zelden zien

Nadere informatie

Servicedesking! Hot or Not? Egbert van der Steege MSc

Servicedesking! Hot or Not? Egbert van der Steege MSc Servicedesking! Hot or Not? Egbert van der Steege MSc FACTO CONGRES 2013 Servicedesking! Hot or Not? 11 juni 2013 BENT U TEVREDEN OVER DE PERFORMANCE VAN UW (FACILITAIRE) SERVICEDESK? DRAAGT UW (FACILITAIRE)

Nadere informatie

Lessons Learnt: de Inzichten

Lessons Learnt: de Inzichten Lessons Learnt: de Inzichten De pilot asset management vindt plaats bij het district Haaglanden. Het doel van de pilot is tweeledig: het helder krijgen van de rollen en bevoegdheden van de verschillende

Nadere informatie

Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers

Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers RBW-621-L Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers Januari 2014 Pagina 1 van 6 Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers 1. Missie Koninklijke Boskalis Westminster

Nadere informatie

PRINCE2 Symposium: Zin en Onzin van een Methode. PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen SYSQA B.V.

PRINCE2 Symposium: Zin en Onzin van een Methode. PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen SYSQA B.V. PRINCE2 Symposium: PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen Jan Jaap Cannegieter SYSQA B.V. SYSQA B.V. Operationeel Tactisch Strategisch Testen Requirements Quality assurance Auditing

Nadere informatie

4-11-2013. pagina x van y 1. Onderwerp. Qubic Solutions. Ansur gebruikersdag 2013 30 oktober 2013. Vision meets Precision. Vision meets Precision

4-11-2013. pagina x van y 1. Onderwerp. Qubic Solutions. Ansur gebruikersdag 2013 30 oktober 2013. Vision meets Precision. Vision meets Precision Ansur gebruikersdag 2013 30 oktober 2013 1 Onderwerp Kwaliteitsborging Medische Technologie met Qbus en Ansur door: Hans Schop 2 Qubic Solutions Oplossingen in procesbeheer Qubic Solutions ontwikkelt vanuit

Nadere informatie

SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK

SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK Imtech Infra Rail Snel, veilig en betrouwbaar Vervoer per spoor wint aan populariteit. Reizen per spoor zorgt voor een snelle, veilige en betrouwbare verbinding.

Nadere informatie

STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND

STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND HOE TE KOMEN TOT EEN ADEQUATE ORGANISATIE VAN INCIDENTBESTRIJDING OP HET WATER? IN AANSLUITING OP HET HANDBOEK INCIDENTBESTRIJDING OP HET WATER Uitgave van het Projectbureau

Nadere informatie

Project Portfolio. IP-Solutions

Project Portfolio. IP-Solutions Project Portfolio IP-Solutions IP-Solutions leidt de uitrol van een Maintenance Improvement Programma over 3 locaties : Op- en overslag natte bulk : 12 maanden Uitrol en verankering van een Corporate Maintenance

Nadere informatie

Professionalisering van Levensduurverlenging

Professionalisering van Levensduurverlenging Professionalisering van Levensduurverlenging De toegevoegde waarde van VITALE Rob van Dongen 9 februari 2012 Agenda 1 2 3 4 Levensduurverlenging volgens VITALE Het referentiemodel Toepasbaarheid VITALE

Nadere informatie

Functiebeschrijving Technische Architect

Functiebeschrijving Technische Architect Functiebeschrijving 1. Algemene Gegevens Organisatie Functienaam Versie Auteur : [naam organisatie] : : 1.0 concept : Ad Paauwe a. Plaats in de organisatie De rapporteert aan de manager van het architectuurteam.

Nadere informatie

Asset management. en informatie. Symposium Bouwen met informatie, 23-01-2014 Door: Matthijs Opheikens en Patricia Westerweel

Asset management. en informatie. Symposium Bouwen met informatie, 23-01-2014 Door: Matthijs Opheikens en Patricia Westerweel Asset management en informatie Symposium Bouwen met informatie, 23-01-2014 Door: Matthijs Opheikens en Patricia Westerweel Waarom veranderen 2 Beheer & Onderhoud moet professionaliseren Redenen & aanpak

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

BIM-loket draagt bij aan BIM in de praktijk van RWS

BIM-loket draagt bij aan BIM in de praktijk van RWS BIM-loket draagt bij aan BIM in de praktijk van RWS Herman Winkels/Jacqueline Meerkerk Programmamanager BIM/Directeur BIM Loket GeoBuzz Den Bosch 25 november 2015 Wat is BIM? 1. BIM is een 3-dimensionaal

Nadere informatie

Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek

Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek Heeft u zich ook al eens afgevraagd waarom uw concurrent zo veel goedkoper kan zijn? Waarschijnlijk

Nadere informatie

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer Uw samenwerking met HVL Service, Onderhoud en Beheer kan in verschillende contractvormen worden vastgelegd. Samen stellen wij een gedetailleerd onderhoudsplan op en formuleren wij een overeenkomst op maat,

Nadere informatie