Fact Finding Missie 2013 Oman Bahrein Qatar november 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Fact Finding Missie 2013 Oman Bahrein Qatar. 24 28 november 2013"

Transcriptie

1 Fact Finding Missie 2013 Oman Bahrein Qatar november 2013 netherlands aerospace group 1

2 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) stimuleert ondernemers bij duurzaam, agrarisch, innovatief en internationaal ondernemen. Met subsidies, het vinden van zakenpartners, kennis en het voldoen aan wet- en regelgeving. Het doel is om kansen van ondernemers te vergroten en hun positie te versterken. RVO.nl werkt in opdracht van ministeries en de Europese Unie. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland is onderdeel van het ministerie van Economische Zaken. De organisatie bestaat sinds 2014 en is ontstaan uit een fusie van Agentschap NL en Dienst Regelingen. Ook zijn er taken van de Productschappen ondergebracht. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland stelt dienstverlening aan de ondernemer centraal. Door slimme organisatie en digitale communicatie zorgt de rijksdienst voor een soepele en optimale dienstverlening. RVO.nl werkt in binnen- en buitenland samen met overheden, kennisinstellingen, internationale organisaties en tal van andere partnerorganisaties. Netherlands Aerospace Group (NAG) De Netherlands Aerospace Group (NAG) is trots om het sterke Nederlandse aerospace cluster, als branche organisatie, te mogen ondersteunen op de wereldmarkt. Praktisch alle ondernemingen die excelleren in opleidingen, R&D, engineering, productie, onderhoud (MRO) en de daarbij behorende supportfuncties hebben zich verenigd in de NAG. Daardoor wordt de NAG erkend als de gesprekspartner met de overheid, de vertegenwoordiger van de sector binnen de Europese ASD en het gezicht van de sector op de wereldmarkt. Samengevat zijn dit de hoofdfuncties van de NAG: kennis, promotie en belangenbehartiging. De meer dan 100 leden van de NAG bestaan uit enkele grote bedrijven, onderzoeksinstituten, opleidingscentra en vele gespecialiseerde MKB s die gezamenlijk een omzet genereren van 2,3 miljard euro met werknemers. 2/3 van de activiteiten zijn gericht op MRO en de rest op nieuwbouw. 80% van de omzet komt vanuit export. De sector onderscheid zich op de wereldmarkt door onafhankelijkheid, een uitmuntende kennisinfrastructuur, een gestructureerd innovatieproces en de unieke logistieke positie. 2

3 Voorwoord Het recente Topsectorenbeleid heeft de industrie doen nadenken over de nieuwe kansen die dit beleid biedt. De drie pijlers Human Capital, Innovatie en Internationalisering zijn voor de aerospace industrie essentiële raakvlakken tussen de driehoek overheid, kennis en industrie. In het kader van Internationalisering is de gezamenlijke marktbetreding een belangrijke voorwaarde om de kansen in deze complexe markt te realiseren. Hoewel de diverse internationale markten sterk kunnen verschillen, lijkt de algemene deler de rol van de overheid. Zowel in China, Zuid-Amerika als in de Golf regio speelt de overheid een cruciale rol in de ontwikkeling van de lokale aerospace markt. Vanuit deze achtergrond is de Nederlandse aerospace sector een kans geboden om samen met de overheid de kansen voor de Nederlandse industrie in de aerospace markt in de Golfstaten in kaart te brengen. Daartoe is een korte factfinding missie georganiseerd naar Bahrein, Qatar en Oman. De gezamenlijke marktbetreding heeft vele voordelen laten zien. Zo was het binnenkomen op hoog niveau en het bespreken van de juiste onderwerpen een voordeel van dit gezamenlijk optreden. In de totstandkoming van deze missie gaat speciale dank uit naar Nasrat Popal van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), de heer Jurgen Bartelink van de Nederlandse Ambassade in Doha, Qatar, mevrouw Barbara Joziasse, Ambassadeur in Muscat, Oman en de heer Jaap Vaandrager, Honorair Consul in Bahrein. Binnen het bestuur van de NAG heeft Jan Gerrits zijn netwerk in de regio ontsloten voor deze missie hetgeen heeft geresulteerd in een volledig programma in alle beoogde landen. Het instrument van factfinding is na twee missies in de Golf regio bijzonder effectief gebleken. Vanzelfsprekend zullen nu de economische kansen door de sector moeten worden opgepakt. De aerospace sector weet zich daarbij blijvend ondersteund door de NAG, een sterke kennisinfrastructuur en een actieve Nederlandse overheid. 3

4 Inhoudsopgave pagina Overzicht 6 1 Inleiding 7 2 Werkwijze & Programma 2.1 Werkwijze 2.2 Programma 8 3 Luchtvaartindustrie Midden-Oosten 3.1 Facts & Figures 3.2 Uitdagingen 3.3 Samenwerking 3.4 Informatie / beurzen 10 4 Oman 4.1 Algemeen 4.2 Programma 4.3 Conclusie 14

5 pagina 5 Bahrein 5.1 Algemeen 5.2 Programma 5.3 Conclusie 18 6 Qatar 6.1 Algemeen 6.2 Programma 6.3 Conclusie 22

6 Overzicht Onderstaand een kort overzicht aan de hand van bullet points. Aanvullende informatie is verder in dit verslag te vinden. De informatie is gesorteerd per land. Oman: - Oman Air groeit komende jaren naar een vloot van 50 toestellen. Deze zal dan bestaan uit Airbus A330 s, Boeing 737 s en 787 s. - Oman Air verzorgt zelf alleen line maintenance en A-checks. Overig onderhoud wordt uitbesteed aan ADAT. Met de opening van de nieuwe onderhoudshangar zal Oman Air ook groter onderhoud zelf gaan uitvoeren. De inrichting van de faciliteit is reeds uitbesteed. - De nieuwe luchthaven, met een capaciteit van 12 miljoen passagiers per jaar, zal naar verwachting in 2016 openen. Diverse tenders worden hier de komende periode voor uitgeschreven. Daarnaast zijn er nog diverse kleinere luchthavens in ontwikkeling bij Salalah en Al Duqm. - De Oman Air Force heeft, net zoals de Nederlandse luchtmacht, F-16 s en NH-90 s in operatie. - Er staat momenteel een uitnodiging open voor een bezoek van de Minister van Transport van Oman aan Nederland. Dit moment zou dan tevens benut kunnen worden voor de ondertekening van een MoU tussen de overheden van Oman en Nederland. Bahrein: - Gulf Air heeft in 2013 gesaneerd in personeel en aantal vliegtuigen. Twaalf toestellen zijn uit gefaseerd. Inmiddels is de situatie stabiel en heeft de maatschappij 26 toestellen in operatie en 42 in bestelling. In de toekomst zullen onder andere Airbus A320neo s en Boeing 787 s in gebruik nemen. - Al het groot onderhoud wordt uitbesteed aan JorAMCo. De ambitie is om de komende vijf jaar al het onderhoud zelf te doen. Hiervoor moet onder andere nog kennis worden opgebouwd waar het gaat om NDT, structuur en composiet en onderhoud van interieurs. - De luchthaven zal in de komende jaren ontwikkeld worden, met een capaciteitsvergroting naar 13,5 miljoen passagiers per jaar. - Bahrein biedt uitstekende toegang tot de Saoedi-Arabische markt, met name de oostelijke regio s. Qatar: - Qatar Airways is één van de snelst groeiende luchtvaartmaatschappijen ter wereld. Naast de 130 toestellen reeds in operatie staan er momenteel ook 196 in bestelling. De gemiddelde leeftijd van de toestellen is slechts vijf jaar. Qatar Airways heeft een grote eigen onderhoudscapaciteit. - Behalve Qatar Airways is er in Qatar een grote markt voor helikopters (Qatar Helicopter), business jets (Qatar Executive) en VIP (Qatar Emiri Flight). Het onderhoud voor Qatar Executive en Qatar Emiri Flight wordt tevens gedaan door Qatar Airways. - Qatar heeft middels de Qatar Foundation sterk ingezet op educatie en het opbouwen van lokale kennis. Eigen R&D op het gebied van luchtvaart is één van de doelstellingen. - De nieuwe internationale luchthaven zal in 2014 openen. Mogelijk liggen er nog kansen voor de herontwikkeling van de huidige luchthaven. De plannen hiervoor zijn nog niet bekend. - NAG handelsmissie Qatar wordt gepland voor de tweede helft van

7 1 Inleiding De Netherlands Aerospace Group (NAG) is sinds 1976 de branche organisatie voor de Nederlandse luchtvaartindustrie. Praktisch alle ondernemingen die excelleren in opleidingen, R&D, engineering, productie, MRO en de daarbij behorende supportfuncties hebben zich verenigd in de NAG. De 108 leden vertegenwoordigen 98% van de Nederlandse luchtvaartindustrie. De hoofdfuncties van de NAG zijn: kennis, promotie en belangenbehartiging. Zie verder op In het kader van de promotionele activiteiten is in juni 2012 een samenwerking tussen industrie, overheid en de NAG aangegaan in het kader van het Partners for International Business (PIB) programma van RVO (www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/partners-international-business-pib). De NAG-leden KVE Composites Group, NLR, QAPS, TNT Express Worldwide en VisionWaves zijn de partijen die de strategische samenwerking met de Nederlandse overheid zijn aangegaan. De doelstelling van dit partnership is het bevorderen van de business positie van de Nederlandse luchtvaartindustrie in de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) door het identificeren, initiëren, ontwikkelen en contracteren van substantiële opdrachten. In eerste instantie is de focus gericht op resultaat voor de deelnemende leden, maar gedurende de uitvoering van het programma bestaat de mogelijkheid om de deelnemers uit te breiden. Om te onderzoeken of er mogelijkheden en kansen zijn om deze PIB Desert Tulip uit te breiden naar andere landen in de Golf Regio, hebben RVO en de NAG het initiatief genomen voor het organiseren van een tweetal fact finding missie. De eerste missie naar Saoedi-Arabië en Koeweit heeft reeds plaatsgevonden in januari De tweede missie richtte zich op Oman, Bahrein en Qatar en vond plaats van 24 tot 30 november Tijdens de missie werd een beeld gecreëerd van de kansen voor onze maak- en onderhoudsindustrie en de dienstverlenende partijen. Dit rapport beschrijft de bevindingen van de missie per land. 7

8 2 Werkwijze & Programma 2.1 Werkwijze Het programma van de fact finding missie is tot stand gekomen na desk research en overleg met NAG leden die reeds in de regio actief zijn. Op basis hiervan is een short list van organisaties samengesteld die benaderd zijn voor een bezoek tijdens de missie. Het uiteindelijke programma is door nauwe samenwerking met RVO en de Nederlandse Ambassades tot stand gekomen. Conform verwachting en manier van zakendoen in het Midden-Oosten zijn er tevens een aantal afspraken op locatie gemaakt, met organisaties die nog niet benaderd waren. Het bezoek is uitgevoerd door Frank Jansen en Sjoerd Keizerwaard van de Netherlands Aerospace Group. De NAG heeft een neutrale rol binnen de Nederlandse luchtvaartindustrie en is hierdoor in de gelegenheid om vanuit een breed perspectief de gesprekken met de lokale organisaties aan te gaan. Door het neutrale en overkoepelende karakter van de NAG waren de gesprekspartner op het juiste niveau en ontstonden open discussies en kennisuitwisseling. Daarnaast is Nasrat Popal, Programma Manager Partners for International Business bij RVO, als vertegenwoordiger van de Nederlandse overheid aanwezig geweest bij de bezoeken in Oman, Bahrein en Qatar. Betrokkenheid van de Nederlandse overheid wordt gezien als een kwaliteitsstempel waar de Nederlandse industrie van kan profiteren. Indien bedrijven naar aanleiding van dit rapport interesse hebben om zaken te doen met Bahrein, Qatar en Oman, kan contact worden opgenomen met het bureau van de NAG om eventuele additionele informatie of support te bespreken. Tevens biedt RVO (www.rvo.nl) vele mogelijkheden om bedrijven te ondersteunen op internationale markten. 2.2 Programma Gesprekken met de volgende organisaties hebben tijdens de Fact Finding Missie plaatsgevonden: Oman: Oman Air Oman Airports Management Company Oman Oil Industry Supplies & Services Co. LLC Technique LLC. Nederlandse Ambassade (Muscat, Oman) 8

9 Bahrein: Global Aviation Services Gulf Air Gulf Aviation Academy Mumtalakat Honorair Consul (Manama, Koninkrijk van Bahrein) Qatar: Gulf Helicopters Qatar Aeronautical College Nederlandse Ambassade (Doha, Qatar) Een inhoudelijk verslag van deze gesprekken is te vinden in de afzonderlijke hoofdstukken (per land). Contactgegevens van deze organisaties zijn op te vragen bij de Netherlands Aerospace Group. Deze contacten zijn direct of met behulp van de NAG te benaderen voor verdere opvolging. 9

10 3 Luchtvaartindustrie Midden-Oosten 3.1 Facts & Figures De vooruitzichten van de voornaamste vliegtuigbouwers zijn positief en de orderboeken voor de verschillende vliegtuigtypes zijn goed gevuld. De verwachting is dat het totaal aantal vliegtuigen wereldwijd tot 2022 zal stijgen met 950 toestellen per jaar. Procentueel gezien is deze groei, oftewel de vraag naar transport/vervoer per vliegtuig, het sterkst in het Midden-Oosten en Azië. Tijdens de laatste, grote internationale luchtvaartbeurs, de Dubai Airshow, is de groei van de internationale, maar vooral ook de lokale luchtvaartindustrie bevestigd. Tijdens de luchtvaartbeurs is een record van US$ 200 miljard aan nieuwe orders bevestigd: Dubai Airshow 2013 fired up with record-breaking orders. The Dubai Airshow 2013 has seen record-breaking order books breaking through the US$200 billion mark... (volledig artikel) De sterk groeiende luchtvaartmaatschappijen Emirates, Qatar Aiways, Etihad zijn leidend in de groei van de luchtvaart in het Midden-Oosten. Een groeiende luchtvaartsector betekent ook een groeiende luchtvaartindustrie. Enerzijds vanwege de ambities in het Midden-Oosten om een rol te spelen in de toeleveringsketen van vliegtuigbouwers zoals Airbus en Boeing. Anderzijds door een groeiende vliegtuigonderhoudsindustrie (MRO). Als belangrijke afnemer van nieuwe vliegtuigen hebben luchtvaartmaatschappijen en overheden in het Midden-Oosten vanzelfsprekend een uitstekende onderhandelingspositie richting vliegtuigbouwers in het opbouwen (versterken) van een lokale industrie. Zowel voor wat betreft de vliegtuig maakindustrie als de onderhoudsindustrie. Naast de sterke groei in het Midden-Oosten zelf zal de regio ook een belangrijke rol kunnen spelen in het vliegtuigonderhoud voor Afrika, waarvan eveneens wordt verwacht dat de luchtvaart in de komende jaren zal groeien. 10

11 Verwacht wordt dat de totale MRO markt in het Midden-Oosten de komende 10 jaar met 4,2 miljard USD zal groeien. 3.2 Uitdagingen Het managen van de sterke groei en het vinden/opleiden en behouden van voldoende gecertificeerd personeel vormen de grootste uitdagingen voor een groeiende onderhouds- en maakindustrie. In Oman, Bahrein zijn er met name ambities op het gebied van het uitbreiden van de luchtvaartmaatschappijen, luchthavens en bijbehorende onderhoudsactiviteiten (inclusief mogelijk vliegtuigonderhoud voor derden), maar niet zo zeer op het ontwikkelen van een maakindustrie of het opbouwen van kennis. Qatar daarentegen heeft met zijn Education City een duidelijke focus op onderwijs en daarmee mogelijk ook op het opbouwen van R&D capaciteit voor de luchtvaart. Binnen het vliegtuigonderhoud is de groeiende vraag naar motorenonderhoud de belangrijkste motor achter de totale groei naar 85 miljard USD in Op dit moment wordt 6% van het totale motorenonderhoud verzorgd in het Midden-Oosten. 11

12 Voor de groeiende luchtvaartindustrie zijn er vooral uitdagingen op het gebied van het aantrekken van geschikt personeel. De nieuwe type vliegtuigen (Boeing 787, Airbus A350, enz.) waar de regionale maatschappijen mee (gaan) vliegen betekenen ook een intensivering van de behoefte aan training/opleiding en uitbesteding van onderhoud waarvoor lokaal (nog) niet de juiste certificeringen beschikbaar zijn. Voor specifieke niches, zoals bepaalde type trainingen (MBO), liggen er echter kansen om deze uitdaging samen met lokale instanties aan te gaan. 3.3 Samenwerking Voor het ontwikkelen van de lokale industrie wordt het belang van MKB onderstreept door de verschillende overheden. Het ontwikkelen van lokale MKB bedrijven zal naar verwachting een duurzame uitbreiding van de industrie betekenen. Hiervoor is echter externe expertise nodig, bijvoorbeeld in het ontwikkelen van niches op het gebied van NDT (non destructive testing, oppervlakte behandeling of toepassing van nieuwe materialen). Ook voor de transitie van lokale bedrijven uit andere sectoren (oil & gas, medisch) naar de luchtvaartindustrie is externe kennis nodig, bijvoorbeeld op het gebied van certificering. Binnen de onderhoudsindustrie bouwen de nationale luchtvaartmaatschappijen vanzelfsprekend verder aan de eigen onderhoudsorganisaties. De kleinere maatschappijen (Oman Air / Gulf Air) richten zich behalve op het onderhoud van de eigen vloot op de groeiende vraag naar vliegtuigonderhoud van de drie grote maatschappijen in de regio, Emirates, Etihad en Qatar Airways. De onderhoudsorganisaties van deze maatschappijen kunnen de groei van het aantal vliegtuigen in operatie, en dus in onderhoud, niet bijhouden. Hierdoor is de verwachting dat er bepaald onderhoud, bij voorkeur in de regio, uitbesteed zal worden. Samenwerking met de kleinere onderhoudsorganisaties kan dus relevant worden voor de positionering binnen de toeleveringsketen van de MRO faciliteiten van Emirates, Etihad en Qatar Airways. Daarnaast zorgt de opkomst van de budget maatschappijen (zonder eigen onderhoudsorganisatie) voor kansen voor externe toeleveranciers. Het onderhoud voor deze luchtvaartmaatschappijen zal gedaan moeten worden door onafhankelijke MRO bedrijven of door onderhoudsorganisaties van nationale luchtvaartmaat- 12

13 schappijen met capaciteit voor third party maintenance. De onderhoudsorganisaties van de nationale luchtvaartmaatschappijen lijken een uitstekende samenwerkingspartner voor het ontwikkelen van business in de regio. Om volledig toegang te krijgen tot aanbestedingen en business kansen op het gebied van luchthavenontwikkeling of binnen de defensieorganisatie is samenwerking met lokale partners van belang. Dit om lokaal netwerk op te bouwen en de officiële communicatie kanalen van de overheid te scannen. Het komt voor dat aanbestedingen alleen via lokale media worden gecommuniceerd. Toegang voor buitenlandse bedrijven is dan afhankelijk van het lokale netwerk, en lokale samenwerking. De lokale Nederlandse Ambassade of de NAG kunnen Nederlandse bedrijven in contact brengen met deze organisaties. In de bezochte landen bestaan nog geen lokale branche organisaties voor de luchtvaartindustrie. Voor informatie over het opzetten van een joint venture en juridische aspecten van zakendoen in het Midden-Oosten raden wordt aangeraden om in contact te treden met de lokale Nederlandse Ambassade. 3.4 Informatie / beurzen Op overheidsniveau zijn de autoriteiten voor civiele luchtvaart en ministeries van defensie van belang. Het contact hiermee wordt het meest efficiënt gelegd via Ambassade, branche organisatie of lokale partner. Een goed overzicht van de luchtvaartindustrie in alle opkomende markten is te vinden op de website www. aviationguideem.com. Daarnaast is een goede bron gebleken voor luchtvaartnieuws uit het Midden-Oosten. In de regio vinden diverse beurzen plaats op het gebied van luchtvaart en specialisaties zoals business jets, MRO, defensie, vliegtuiginterieur en helikopters. Daarnaast vindt tevens een Airport Show, gericht op luchthavenontwikkeling plaats. Het merendeel van deze evenementen vindt plaats in Dubai of Abu Dhabi, slechts een enkele in het bezochte Oman, Bahrein of Qatar. De belangrijkste evenementen zijn: - Airport Show Middle East Dubai - Bahrein Airshow Bahrein - Dubai Airshow Dubai - Global Aerospace Summit Abu Dhabi - Helishow Dubai Dubai - IDEX Abu Dhabi - Interiors Middle East Dubai - MEBA Dubai - MRO Middle East Dubai Daarnaast vindt in 2014 de IATA Annual General Meeting plaats in Doha, Qatar. De bijeenkomst vindt plaats van 1 3 juni 2014 en wordt mogelijk gecombineerd met een business event voor de luchtvaartindustrie. Meer informatie: website. 13

14 4 Oman Vanuit het Midden-Oosten zijn daarnaast over het algemeen sterke militaire en civiele delegaties aanwezig op de grootste internationale luchtvaartbeurzen: de Paris Air Show (Frankrijk) en de Farnborough Airshow (Verenigd Koninkrijk). 4.1 Algemeen Het Sultanaat van Oman heeft de ambitie om een transport hub voor de regio te worden, met name waar het gaat om goederentransport. De ambitie wordt vormgegeven door investeringen in het aanleggen of uitbreiden van nieuwe havens en luchthavens in Muscat, Salalah en Sohar. Daarnaast wordt geïnvesteerd in de aanleg van spoorwegen en hiermee hoopt Oman ook op termijn ook het achterland, met name de grootste afzetmarkt in de regio Saoedi-Arabië, te bedienen. Door de geografische ligging heeft Oman een voorsprong waar het gaat om goederentransport. De investeringen in infrastructuur en de positionering van Oman als toeristische bestemming zijn onderdeel van het plan om de afhankelijkheid van de olie- & gasindustrie te verminderen. De invloed van Groot-Brittannië lijkt bij de aanbesteding van grote infrastructuur projecten erg groot. Ongeveer 30% van de ruim drie miljoen inwoners zijn expat. De relatief jonge bevolking en de sterke groei, verwachting is dat iedere 20 jaar een verdubbeling van de bevolking, maken onderwijs en het creëren van banen, oftewel het bieden van toekomstperspectief, een speerpunt voor Sultan Qaboes bin Said Al Said. De relatie tussen Sultan Qaboes bin Said Al Said en het Nederlandse Koningshuis zijn uitstekend en onder andere het Havenbedrijf Rotterdam en Shell zijn actief in Oman. De vliegtuigindustrie is overzichtelijk. Oman Air heeft momenteel 30 vliegtuigen in operatie waarvan het merendeel van het type Boeing 737, Airbus A330 en Embraer 175. Vanaf 2015 zullen zes reeds bestelde Boeing 787 Dreamliners hieraan toegevoegd worden. De ambitie is om de maatschappij langzaam te laten groeien naar 50 vliegtuigen waarbij het geen hub functie zal gaan vervullen zoals dit bij Emirates, Etihad of Qatar Airways het geval is. De groeiende aantrekkingskracht van Oman als toeristische bestemming betekent ook een groeiend aantal (budget) luchtvaartmaatschappijen dat actief is in het land. Om hiervan te profiteren overweegt de overheid de oprichting van een low cost carrier (budget airline). Plannen hiervoor zijn echter nog niet concreet. Oman Air heeft een eigen onderhoudsorganisatie waarop onder paragraaf programma wordt ingegaan. Een aantal van de systemen die gebruikt worden door de Oman Air Force zijn gelijk aan die van de Nederlandse luchtmacht. Hier vallen onder andere de F-16 en NH90 helikopter onder. Als aanvulling op de F-16 heeft Oman gekozen voor de Eurofighter Typhoon, die vanaf 2017 in operatie zullen worden genomen. De Nederlandse overheid heeft de Minister van Transport van Oman uitgenodigd voor een bezoek aan Nederland. De planning is dat dit bezoek in de eerste helft van 2014 plaats zou moeten vinden. Tijdens dit bezoek kan tevens het opzetten van een Memorandum of Understanding tussen beide overheden worden besproken. Een dergelijke overeenkomst kan deuren openen voor Nederlandse bedrijven in het zakendoen met Oman. 14

15 4.2 Programma De volgende kennismakingen hebben plaatsgevonden in Oman: Oman Air De nationale luchtvaartmaatschappij zal een nieuwe MRO faciliteit betrekken op het nieuwe vliegveld. Deze wordt gerealiseerd en gefinancierd door het Ministerie van Transport. De opdrachten voor de bouw en inrichting van de hangar zijn reeds vergeven. Het management van de faciliteit wordt gedaan door Oman Air. Er liepen hiervoor gesprekken met Lufthansa Technik, maar deze zijn op niets uitgelopen. De MRO organisatie werkt volgens de EASA standaard. Momenteel heeft de onderhoudsdivisie van Oman Air 600 mensen in dienst met een verwachte groei naar werknemers bij het betrekken van de nieuwe faciliteit. Hiervan houden 60 mensen zich bezig met line maintenance voor alle maatschappijen die actief zijn op Muscat Airport. De huidige faciliteiten ondersteunen geen zwaar onderhoud. Dit wordt momenteel gedaan door ADAT in Abu Dhabi. Naast de onderhoudsfaciliteit in Muscat is er een mogelijkheid voor de ontwikkeling van een onderhoudshangar bij Salalah Airport. Budget en planning hiervoor is beschikbaar vanuit het Ministerie van Transport, maar dit zal echter niet benut worden door Oman Air, zij richten zich volledig op Muscat Airport. De aanwas van nieuw technisch personeel komt met name van het Military Technical College. Zij leveren jaarlijks, volledig gesubsidieerd, 20 technici aan Oman Air. De uitdaging is echter dat bedrijven in Oman strikte Omanisatie doelstellingen opgelegd krijgen, maar dat de lokale mensen met name geïnteresseerd zijn in de hogere posities en niet op beginnersniveau willen starten. Oman Airports Management Company De Oman Airports Management Company is verantwoordelijk voor het management van de luchthavens in Muscat en Salalah. Daarnaast zijn er havens en luchthavens in ontwikkeling in Al Duqm en Sohar. De ontwikkeling van de luchthavens wordt gedaan door het Ministerie van Transport. De ontwikkeling en bouw van de nieuwe luchthaven in Muscat is het grootste infrastructuurproject ooit in Oman. Het loopt echter twee jaar achter op schema. De geplande opening is nu 2016 waarbij het een capaciteit zal hebben van 12 miljoen passagiers met als aanvullende doelstelling een capaciteit (en benutting) van 16 miljoen passagiers in Momenteel ontvangt de luchthaven in Muscat 2 miljoen passagiers per jaar. De groei zal met name moeten komen uit het aantrekkende toerisme aangezien de luchthaven en Oman Air als maatschappij niet als hub met de overige landen in de regio zullen kunnen concurreren. De OAMC organisatie telt momenteel 800 werknemers, met een verwachtte groei naar werknemers op het moment dat de nieuwe luchthaven wordt geopend. Met name de IT organisatie is sterk gegroeid naar momenteel 250 werknemers. Huidige en toekomstige behoeften liggen met name op service, training, engineering, inrichting en faciliteit management. Tenders hiervoor worden in de komende periode vrijgegeven en gepubliceerd in lokale media. Vanderlande is reeds geselecteerd als leverancier voor het bagage afhandelingssysteem. 15

16 In de trainingsbehoefte wordt momenteel voorzien door buitenlandse organisaties, maar hier is duidelijk ruimte voor aanvullende leveranciers. Op het nieuwe vliegveld liggen nog commerciële kansen voor een nieuwe grondafhandelaar en voor een operatie die zich richt op zakelijke / privé luchtvaart. Oman Oil Industry Supplies & Services Co. LLC OOISS is toeleverancier en dienstverlener voor de lokale olie- en gasindustrie en is onderdeel van de Zubair Energy Group. De organisatie heeft een omzet van US $ 100 miljoen en is volledig Omani eigendom. De Al Zubair familie is één van de invloedrijkste families van Oman. De organisatie richt zich weliswaar op de olie- en gasindustrie, maar heeft dankzij hun achtergrond een uitstekend netwerk binnen de overheid, waaronder de divisie die verantwoordelijk is voor het management van de luchthavens, de Oman Airports Management Company. Technique LLC Technique LLC is een handels-, engineering- en service organisatie. De organisatie is in 1976 in Oman gestart door de toenmalige Minister van Defensie. Momenteel ondernemen zij met name activiteiten in de toelevering van defensie, auto- en vliegtuig coatings, marine en zware industrie. Zij werken onder andere voor het Nederlandse bedrijf Akzo Nobel, onder andere in de defensie- en luchtvaartindustrie. Binnen de luchtvaart liggen de activiteiten met name op defensie en de politiemacht. De Qatarese politie heeft momenteel zeven helikopters in gebruik, waaronder de Bell 214ST en de AW139. Technique LLC was de inkooporganisatie voor alle militaire systemen, maar richt zich nu met name op toelevering ten behoeve instandhouding. Doel is om het aandeel van hun operatie in de luchtmacht te vergroten. In algemene zin ziet Technique LLC kansen op het gebied van luchthavenontwikkeling, MRO en training. Momenteel bevinden de meeste training organisaties, waar Omani MRO personeel wordt opgeleid, zich in de Verenigde Arabische Emiraten, maar de relatie tussen de VAE en Oman is niet optimaal. Door educatie hoog op de agenda te plaatsen is de verwachting dat er vorm gegeven kan worden aan de Omanisatie doelstelling, het bieden van opleiding en toekomst voor de bevolking van Oman en de invloed van expats minimaliseren. Verder is een lokale aanwezigheid, bijvoorbeeld door middel van een agent/vertegenwoordiging, van belang. In het zakendoen met overheid bijvoorbeeld is het anders een uitdaging om garanties te krijgen op het gebied van het nakomen van financiële verplichtingen. 16

17 4.3 Conclusie De ontwikkeling van Oman gaat niet zo snel als in sommige buurlanden. Er wordt (deels) bewust een ander tempo gehanteerd en bijvoorbeeld in de architectuur wordt veel meer waarde gehecht aan de traditionele achtergronden. De positionering van Oman is hierdoor anders dan bijvoorbeeld Dubai en Abu Dhabi. Er is echter wel een economische groei in een redelijk stabiele omgeving. De ontwikkeling wordt met name gevormd door de ontwikkeling van toerisme en investeringen in logistiek. Voor de luchtvaartindustrie zijn de kansen niet evident. Oman Air is een relatief kleine luchtvaartmaatschappij met beperkte groei. Het grote onderhoud van de toestellen wordt gedaan in Abu Dhabi en het kleinere onderhoud door de eigen onderhoudsorganisatie van Oman Air. De opdrachten voor de nieuw te bouwen en inrichten onderhoudshangar zijn reeds vergeven. Voor tenders binnen de ontwikkeling van de luchthavens is de Oman Airports Management Company het meest geschikte contact. Toegang tot de defensiemarkt is het best te realiseren via een lokale partner met toegang tot het Ministerie van Defensie en de diverse onderdelen. In zijn algemeenheid geldt dat lokale samenwerking, lokale input en kennisopbouw speerpunten zijn voor de overheid van Oman. 17

18 5 Bahrein 5.1 Algemeen Ondanks de beperkte voorraden van olie is de eilandstaat Bahrein, met 1,2 miljoen inwoners (waarvan 30% expat), uitgegroeid tot een belangrijke economische speler in de regio. Met name op de financiële markt en de verwerking van olie vanuit de regio is Bahrein één van de sterkste landen in het Midden-Oosten, dit wordt met name gedreven door de vrijheid van zakendoen die gecreëerd is. Toerisme uit de regio is een andere belangrijke pijler van de economie. Vanwege de strategische, centrale ligging heeft de Amerikaanse marine haar standplaats voor de regio in de Bahreinse hoofdstad Manamah. De Verenigde Staten is dan ook één van de belangrijkste partners van het land. De ligging maakt ook toegang tot de Saoedi- Arabische markt mogelijk, dit is versterkt door de aanleg van de King Fahd Causeway die Bahrein met het oosten van Saoedi-Arabië verbindt. Deze fysieke verbinding met de grote Saoedi-Arabische markt, gecombineerd met het vrije economische klimaat, kan een reden zijn voor vestiging in Bahrein. De luchtvaart in Bahrein heeft een onrustige periode achter de rug. Gulf Technics, de MRO divisie van Bahreins investeringsmaatschappij Mumtalakat, is in 2013 zijn operatie gestopt. Daarnaast heeft de nationale luchtvaartmaatschappij, Gulf Air, zichzelf opnieuw moeten positioneren nadat Oman en Abu Dhabi, Gulf Air aandeelhouders, in 2005 besloten zich te richten op hun eigen nationale luchtvaartmaatschappijen Oman Air en het nieuw opgerichte Etihad. Na deze moeizame herstructurering werkt Gulf Air nu aan financiële stabiliteit, waarna pas aan de ambitieuze groeiplannen gewerkt kan gaan worden. Doordat Gulf Air voor de oprichting van Emirates en Etihad 35 jaar lang de nationale carrier van de Verenigde Arabische Emiraten was, heeft het nog steeds een sterk netwerk in de regio. Momenteel heeft Gulf Air 26 toestellen (Airbus A320 en A321) in operatie en zijn er 42 toestellen in bestelling. In de toekomst zal Gulf Air gaan vliegen met Airbus A320neo s, Boeing 787 Dreamliner s en Bombardier CS100. Naast Gulf Air opereert ook DHL International Aviation ME vanuit Bahrain International Airport. Zij bedienen hiermee het Midden-Oosten en Irak, Afghanistan en Pakistan met 10 Boeing transportvliegtuigen. Op het gebied van privé luchtvaart wordt Bahrein gezien als belangrijke hub voor het bedienen van de rijke families in zowel Bahrein als het oosten van Saoedi-Arabië. Zo zijn onder andere Comlux en Mena Aerospace vanuit Bahrein actief op deze markt. Door de samenwerking tussen de Amerikaanse luchtmacht en het Ministerie van Defensie van Bahrein heeft de Royal Bahraini Air Force met name Amerikaanse systemen in operatie. Hieronder vallen onder andere de F-16, F-5, Sikorsky UH-60 Black Hawk en Bell AH-1 Cobra. Inmiddels is de oriëntatie voor de vervanging van de F-16 gestart waarbij de Eurofighter Typhoon, Gripen, Rafale en F-35 kanshebbers zijn. 5.2 Programma De volgende kennismakingen hebben plaatsgevonden in Bahrein: Global Aviation Services Global Aviation Services is een leverancier van reserve onderdelen en logistieke oplossingen gericht op civiele, commerciële, militaire en VIP luchtvaart. De organisatie is onafhankelijk en gevestigd in Bahrein van waaruit met name Azië en het Midden-Oosten bediend worden. 18

19 De voornaamste dienst die geleverd wordt is het toeleveren van consumables aan budget airlines en luchtmacht organisaties (met name Saoedi-Arabië) in de regio. De ambitie is om te verschuiven van een logistieke dienstverlener naar een organisatie die meer supply chain management en technische diensten, zoals engineering, biedt. Zo wordt er bijvoorbeeld gedacht aan het opzetten van een lokaal netwerk van technici en engineers, maar ook piloten. De organisatie ziet Bahrein als een uitstekende basis voor activiteiten in de gehele regio. Bahrein biedt een open economisch klimaat, zo is er bijvoorbeeld een handelsovereenkomst met de Verenigde Staten, is centraal gelegen en heeft een goede verhouding met andere GCC landen. Global Aviation Services staat open voor samenwerking met internationale bedrijven die een positie in de regionale luchtvaartindustrie willen verwerven. De uitdagingen voor het land liggen in het aanpakken van de sociale onrusten en het opbouwen van lokale technische kennis en MRO capaciteit. Gulf Air Gulf Air is de nationale luchtvaartmaatschappij van Bahrein die, zoals eerder aangegeven, recentelijk uit een turbulente periode is gekomen. Zo zijn in vliegtuigen uit gefaseerd en is het personeelsbestand van de maatschappij en de onderhoudsorganisatie gekrompen. De organisatie is momenteel stabiel met een vooruitzicht op groei. Gulf Air is 100% eigendom van de overheid middels de investeringsorganisatie Mumtalakat. Mumtalakat is vergelijkbaar met de Mubadala Group uit Abu Dhabi. Het onderhoud werd volledig uitbesteed door Gulf Air aan onder andere ST Engineering, ADAT en SRT, maar om op lange termijn de kosten te controleren wordt nu alleen het grote onderhoud, de C-checks, uitbesteed aan JorAMCo. Daarnaast worden de motoren onderhouden door KLM Engineering & Maintenance op Schiphol. De A-checks worden door de eigen onderhoudsorganisatie gedaan. Gulf Air gaat daarnaast het klein onderhoud voor een nieuwe op te richten budget airline uit Saoedi-Arabië op zich nemen. Van de 450 mensen werkzaam in de onderhoudsorganisatie is slechts 40% van Bahreinse afkomst. De ambitie is om op termijn al het onderhoud onder te kunnen brengen bij Gulf Air. Behalve de C-checks betekent dit ook NDT, structuur en composieten, interieur en engineering (part 21 DoA). Behalve onderhoud van de eigen vloot kan het dan tevens werkzaam zijn voor andere maatschappijen in de regio. Voornaamste uitdaging is het vasthouden van gekwalificeerd, technisch personeel. De aanwezigheid van Emirates, Etihad en Qatar Airways zorgen voor een tekort aan technisch personeel op de lokale arbeidsmarkt. De tenderprocedures voor het inkopen van technische diensten is strikt gereguleerd door de Bahrein Tender Board. Alle aanbestedingen van Gulf Air worden op de website van deze overheidsorganisatie gepubliceerd. De short list van gekwalificeerde toeleveranciers wordt echter bepaald door Gulf Air. In Bahrein is er (nog) geen capaciteit voor lokale productie. Of deze ambitie er is, is zeer de vraag. Gulf Aviation Academy De onafhankelijke trainingsorganisatie Gulf Aviation Academy is in 2009 gestart met het trainen van piloten, 19

20 cabine personeel en engineers. Allen volledig volgens de EASA standaard. De studenten van de Gulf Aviation Academy hebben allen de Bahreinse nationaliteit. Als afzetmarkt richt de opleiding zich echter op de gehele GCC regio. Naast de eerder genoemde trainingen is de academie een IATA training partner voor Air Traffic Control. Het merendeel van de opleiding richt zich echter op cabine personeel en piloten. Voor het trainen van piloten zijn vijf simulatoren beschikbaar, waaronder Airbus A330 en Embraer 190. In 2011 is het programma voor het trainen van 250 technici gestart, samen met Bahrein Airport Services (die al technische trainingen verzorgden). De uitdaging voor alle onderdelen van de opleidingen is het vinden van mogelijkheden voor het opdoen van praktijkervaring voor de studenten. Het beschikbare technische personeel wordt in de regel aangetrokken door Gulf Air en andere maatschappijen in de regio. De ambitie is om het aantal studenten te verdubbelen en om een kenniscentrum voor de regio te worden waar het gaat om training van piloten, cabine personeel en technici. De grootste uitdaging is het vinden van geschikte plekken voor het voltooien van de praktijkstage. Mumtalakat De investeringsmaatschappij van Bahrein, Mumtalakat, is in 2006 gestart en verantwoordelijk voor investeringen buiten de olie- en gasindustrie. Diversificatie is van belang gezien de afwezigheid van olie- en gasreserves in Bahrein. Mumtalakat is de drijvende kracht achter een groot deel van de economie in Bahrein, De luchtvaartindustrie vormt een belangrijke pijler binnen de lange termijn strategie. Zo is Mumtalakat al volledig eigenaar van Gulf Air, grondafhandelaar Bahrein Airport Services, de Gulf Aviation Academy en het internationale vliegveld. Mumtalakat heeft geen eigen kennis op het gebied van de luchtvaartindustrie, maar probeert deze op basis van strategische samenwerkingen en investeringen te vergaren. Uitbreidingsplannen voor de luchthaven maken deel uit van het plan Vision 2030, maar de plannen voor de luchthaven zijn nog niet concreet. Het doel is om in de komende jaren de capaciteit van de luchthaven met 50% te vergroten naar 13,5 miljoen passagiers per jaar. Verder zal bij de ontwikkeling van de luchthaven ook de onderhoudsfaciliteit van Gulf Air een upgrade krijgen waarna zij al het benodigde vliegtuigonderhoud zelf kunnen verzorgen. Dit laatste zal in de komende vier tot vijf jaar vormgegeven worden. Mumtalakat benadrukt de mogelijke toegang tot de Saoedi- Arabische markt via Bahrein. Er zal naast de King Fahd Causeway een tweede brug worden gerealiseerd die Saoedi-Arabië en Bahrein met elkaar verbinden. Op lange termijn is een brug voorzien die Qatar en Bahrein verbinden. 5.3 Conclusie De lokale markt in Bahrein is klein, maar de centrale locatie maakt het een goede ingang voor zakendoen met de oostelijke regio s van Saoedi-Arabië. In hoeverre dit interessant is voor de luchtvaartindustrie, die met name gevestigd is in het westelijke Jeddah en het centraal gelegen Riyadh, is moeilijk aan te geven. 20

21 Vanwege het besef dat de economie niet op basis van olie en gas zal groeien maakt de bereidheid tot samenwerken echter groot. Gulf Air is een toegankelijke organisatie met een heldere structuur met betrekking tot aanbestedingen. Op lange termijn zijn er mogelijkheden bij het ontwikkelen van de luchthaven en nieuwe onderhoudsfaciliteiten van Gulf Air. Ook de ambitie om kennis op te bouwen in NDT, structuur en composiet kunnen mogelijkheden bieden voor Nederlandse toeleveranciers. 21

22 6 Qatar 6.1 Algemeen Dankzij de grote olie- en gasreserves, Qatar heeft na Rusland en Iran de grootste aardgasreserve ter wereld, gaat de ontwikkeling van Qatar razendsnel. In de laatste negen jaar is het aantal inwoners van de kleine, zelfstandige Emiraat (absolute monarchie) met 150% gestegen tot 1,9 miljoen. Hiervan is slechts 20% Qatari en met 1,4 miljoen mannen is er een duidelijk tekort aan vrouwen. De ontwikkeling die Qatar momenteel doormaakt wordt weleens vergeleken met de ontwikkeling van Dubai. Het Qatar van nu is het Dubai van enkele jaren geleden, en de ontwikkeling zal zich dankzij de inkomsten uit olie en gas nog zeker de komende jaren doorzetten. Qua investeringen wordt er stevig in gezet op infrastructuur, zoals de aanleg van spoorwegen en de nieuwe luchthaven Hamad International Airport waarvan de opening in april 2014 is gepland. Deze opening is al enkele malen uitgesteld (oorspronkelijk 2012). Het nieuwe vliegveld zal bij opening een capaciteit hebben van 29 miljoen passagiers, drie keer zoveel als het huidige vliegveld, en bij ingebruikname van alle terminals een capaciteit van 93 miljoen passagiers per jaar. Dit maakt het vliegveld het op één na grootste van de regio, na Dubai. Ter vergelijking, Schiphol heeft in miljoen passagiers verwelkomt. De plannen voor het oude vliegveld variëren van gebruik voor militaire doeleinden of gebruik voor business en general aviation tot herontwikkeling van het gebied. Het gebied rondom het nieuwe vliegveld zal op termijn worden ontwikkeld tot aerospace city. Een gebied voor organisaties actief in luchtvaartindustrie. Naast infrastructuur zijn er grote investeringen in onderwijs door het opzetten van Education City en het aantrekken van internationale universiteiten voor Qatar. De ontwikkeling van Education City en het mogen organiseren van het Wereldkampioenschap voetbal in 2022 hebben de start van aerospace city vertraagd. In het kader van het Wereldkampioenschap voetbal en de ontwikkeling van sportstadions en infrastructuur zijn er al diverse Nederlandse bedrijven actief in het land. De ambitie bij de ontwikkeling van de nieuwe luchthaven geeft tevens aan wat de ambitie is voor de nationale luchtvaartmaatschappij. De maatschappij opereert met een hub-en-spoke netwerk vanuit Doha. De vijfsterren airline is sinds de start in 1994 uitgegroeid tot een maatschappij met ruim 130 toestellen in operatie, 196 toestellen in bestelling en 48 toestellen in optie. Alle gangbare, nieuwe toestellen van Airbus en Boeing heeft de maatschappij in operatie of bestelling. De gemiddelde leeftijd van de toestellen is slechts 5 jaar. Naast de operatie is Qatar Airways eigenaar van een eigen onderhoudsorganisatie, Qatar Airways Cargo als vrachtvervoerder en Qatar Executive. Qatar Executive heeft een eigen hangar op Doha International en heeft zes business jets in operatie, waaronder de Bombardier Global en Challenger. Qatar Emiri Flight is de VIP maatschappij van en voor de koninklijke familie. Hoewel de vliegtuigen zijn gespoten in de kleuren van Qatar Airways, staat de operatie volledig los van de nationale luchtvaartmaatschappij. De toestellen van Qatar Emiri Flight zijn Airbus A319, A320, A330 en A340, twee Boeing 747 s en een C-17 Globemaster. De luchtmacht zit momenteel in het proces voor de vervanging van de huidige Dassault Mirage De aanschaf van de nieuwe straaljagers, naar verwachting oplopend tot een aantal van 72 stuks, is een afweging tussen de eveneens Franse Dassault Rafale, de Eurofighter Typhoon of de F-35. Sinds de Golfoorlog heeft de Qatarese luchtmacht een belangrijke samenwerking met Frankrijk. Destijds is de luchtmacht voor US$ 200 miljoen opgewaardeerd met Franse systemen. 22

23 6.2 Programma De volgende kennismakingen hebben plaatsgevonden in Qatar: Gulf Helicopters Qatar (Doha) heeft de grootste helikopter luchthaven in de regio, met name om de lokale olie- en gas industrie te bedienen. Gulf Helikopters heeft momenteel 45 helikopters in operatie, waaronder Bell, Sikorsky en AgustaWestland, verspreid over faciliteiten in Doha, India, Maleisië en Saoedi-Arabië. Op korte termijn komen hier nog 12 toestellen, waarschijnlijk van het type AW139, bij. De onderhoudsorganisatie is volledig Part-145 gecertificeerd en heeft momenteel 350 medewerkers die al het onderhoud, ook componentenonderhoud, vanuit Doha verzorgen. De verwachting is dat de organisatie zal gaan groeien door ook onderhoud aan te gaan bieden aan externe operators. Naast onderhoud heeft Gulf Helicopters een eigen trainingsorganisatie voor piloten en onderhoudspersoneel. Qatar Aeronautical College Binnen de algemene focus van Qatar op educatie heeft de Qatar Aeronautical College de rol om kennis op te bouwen en te verspreiden op het gebied van luchtvaart in de breedste zin, door het aanbieden van piloten opleidingen, technische training, airport operations en Air Traffic Control. Dit vanzelfsprekend in de eerste plaats om de snel groeiende luchtvaartmaatschappij Qatar Airways te voorzien in de personeelsbehoefte. De intake voor Qatar Airways is 30 tot 50 technische studenten per jaar. Alle studenten komen uit de regio, waarvan 70% uit Qatar zelf. De verwachting is dat de lokale behoefte naar technische studenten de komende jaren zal stijgen. De Qatar Aeronautical College heeft een overeenkomst met de Kingston University voor de engineering opleiding en is in gesprek met een Amerikaanse universiteit voor het accrediteren van de bachelor opleidingen. Voor beide is de organisatie naar alternatieve samenwerkingspartners. Het verkrijgen van voldoende en gecertificeerde docenten vormt de grootste uitdaging. De organisatie is EASA gecertificeerd en onderdeel van het Ministerie van Onderwijs. Het opzetten van Education City in Qatar is gedaan met daarbij het opbouwen van lokale R&D capaciteit in gedachten. De ontwikkeling hiervan wordt begeleid door de Qatar Foundation. Momenteel heeft Rolls Royce reeds een R&D faciliteit op het gebied van vliegtuigmotoren in Qatar gevestigd. 23

24 6.3 Conclusie De ontwikkeling in Qatar heeft momenteel met name betrekking op het organiseren van het Wereldkampioenschap voetbal in Dit betekent echter niet dat de ontwikkeling in de luchtvaart stil staat. Qatar Airways blijft een sterkt groeiende luchtvaartmaatschappij en de nieuwe internationale luchthaven zal in 2014 geopend worden. Het is helaas alleen mogelijk geweest om Qatar Airways en Qatar Executive tijdens de Dubai Airshow, voorafgaand aan de Fact Finding Missie, te spreken. De ambitie en groei van deze organisaties betekent echter dat hier kansen liggen voor de Nederlandse industrie waar het gaat om innovatieve MRO oplossingen en specifieke kennis. Daarnaast heeft Qatar een groot aantal VIP en business toestellen in operatie en bovendien de grootste markt voor helikopteronderhoud in de regio. Voor de ontwikkeling van de nieuwe internationale luchthaven zijn de kansen beperkt gezien de opening in Het huidige vliegveld zal op termijn echter opnieuw ontwikkeld gaan worden. Hoewel de plannen hiervoor nog niet duidelijk zijn biedt dit in de toekomst mogelijk kansen voor bedrijven actief in luchthavenontwikkeling. 24

25 25

26 Contact: Netherlands Aerospace Group (NAG) Tel (0) netherlands aerospace group

Rapport. Fact Finding Missie 2013 Saoedi-Arabië & Koeweit

Rapport. Fact Finding Missie 2013 Saoedi-Arabië & Koeweit Rapport Fact Finding Missie 2013 Saoedi-Arabië & Koeweit 26 30 januari 2013 Riyadh Jeddah - Koeweit Inhoudsopgave 1. Inleiding...2 2. Opzet / werkwijze...3 3. Luchtvaartindustrie Midden-Oosten...4 3.1

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

NAG Algemene Ledenvergadering

NAG Algemene Ledenvergadering NAG Algemene Ledenvergadering Gastheer: Fokker Landing Gear 9 december 2015 Agenda 14:30 Opening Notulen ALV 20 mei 2015 Mededelingen en ingekomen stukken Ledenbestand Bestuurszaken NAG highlights 2015

Nadere informatie

Factsheet Eindhoven Airport

Factsheet Eindhoven Airport Factsheet Eindhoven Airport Geschiedenis: - 1932 Vliegveld Welschap geopend - 1984 Passagiers terminal gebouwd - 2002 Komst Ryanair - 2006 Komst Wizz Air en Transavia - 2009 KLM stopt - 2013 Ryanair opent

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld

Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld JOINT PRESS RELEASE GEZAMENLIJKE PERSBERICHT Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld Op Aruba Airport is vandaag

Nadere informatie

Bezoek Omgevingsraad Schiphol

Bezoek Omgevingsraad Schiphol 24 sept 2015 Bezoek Omgevingsraad Schiphol NLR - Amsterdam 24 september 2015 Welkomstwoord directie Marja Eijkman Divisiemanager Aerospace Operations NLR - Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum 7 sept

Nadere informatie

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden??

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden?? > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Zakendoen met België Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Overzicht 1. Kamer van Koophandel 2. KvK: afdeling Internationale Zaken 3. België: kansen en ontwikkelingen

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Offshorehaven bij uitstek De internationale zeehaven van Den Helder biedt een zee aan ruimte en mogelijkheden. Het is de thuisbasis voor een groeiend aantal

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen Netherlands Maritime Technology 10 september 2015 Groningen De roots van NMT liggen in Hoogezand 1900 Scheepsbouwvereniging Hoogezand opgericht 1917 CEBOSINE opgericht (CBSN Centrale Bond van Scheepsbouwmeesters

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Investeringen door buitenlandse bedrijven hebben een belangrijke toe gevoegde

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

AVANS HOGESCHOOL. Nies Rijnders Manager of Centre of Expertise for Sustainable Business

AVANS HOGESCHOOL. Nies Rijnders Manager of Centre of Expertise for Sustainable Business Economische opgave Internationalisering - Kennis: wat gebeurt daar? - Verzoek van het bedrijfsleven uit de Osse Haven: logistieke hub - Internationale bedrijven naar Oss - Platform om andere partijen te

Nadere informatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Ontketend - 10 sept 2015 Innovatie Ontketend: Smart Industries,

Nadere informatie

Luchthavens in Nederland

Luchthavens in Nederland Fact Sheet Luchthavens in Nederland In deze fact sheet worden de belangrijkste feiten, cijfers en ontwikkelingen weergeven die over de Nederlandse luchthavens gaan. Alleen de luchthavens die aangesloten

Nadere informatie

TOM - TWENTS ONDERNEMERS MAGAZINE. Business Development Mission naar Dubai en Qatar

TOM - TWENTS ONDERNEMERS MAGAZINE. Business Development Mission naar Dubai en Qatar TOM - TWENTS ONDERNEMERS MAGAZINE Business Development Mission naar Dubai en Qatar Een buitengewone kennismaking vol highlights Dubai en Qatar behoren op dit moment tot de meest interessante landen ter

Nadere informatie

Vanuit Nederland de hele wereld over. Continenten verbonden. Personally worldwide.

Vanuit Nederland de hele wereld over. Continenten verbonden. Personally worldwide. Vanuit Nederland de hele wereld over. Continenten verbonden. Personally worldwide. Wij staan voor u klaar. Wereldwijd. Al sinds 1921 vervoeren wij goederen voor onze klanten over de gehele wereld. Van

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Finding the optimal solution is An our open standard mind comes standard... Burdock is de verbindende schakel tussen opdrachtgevers

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Van de Groep Olsthoorn Finding Excellence

Van de Groep Olsthoorn Finding Excellence Van de Groep Olsthoorn Finding Excellence technology / industry / logistics 2 1 Management search Executive search International management search Interim management Missie Van de Groep & Olsthoorn staat

Nadere informatie

Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina

Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina Nieuwe ICT exportmarkten kostenbesparing innovatie Impressie van de ICT-missies naar Dubai en naar Palestina 1. Missie naar Palestina Van 6 tot 8 december 2013 vond een economische missie naar Palestina

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Vueling breidt netwerk met 61% uit op Amsterdam Schiphol in zomer 2016

Vueling breidt netwerk met 61% uit op Amsterdam Schiphol in zomer 2016 Vueling breidt netwerk met 61% uit op Amsterdam Schiphol in zomer 2016 De maatschappij voegt zeven nieuwe routes toe; van Amsterdam naar London- Luton, Milaan-Malpensa, Napels, Catania, Porto, Lissabon

Nadere informatie

AVIATION St 2 u 0 d 1 i 2 ej -2 a 0 a 1 r 3 2 016-2017

AVIATION St 2 u 0 d 1 i 2 ej -2 a 0 a 1 r 3 2 016-2017 AVIATION Studiejaar 2012-2013 2016-2017 'Welcome on board' bij de Aviation Academy Opleiding Bachelor Engineering Aviation (Operations & Engineering) Extra Excellentie Programma s in Propedeuse Honours

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven:

Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven: De Nederlandse software product sector Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven: het Midden-Oosten en Golfgebied Woerden, 20 februari 2013 Paul Tjia, GPI Consultancy Product software sector

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Convenant Partners for International Business. Taskforce Qatar WK 2022

Convenant Partners for International Business. Taskforce Qatar WK 2022 Convenant Partners for International Business Taskforce Qatar WK 2022 Amsterdam, 19 september 2012 Ondergetekenden, Convenant Partners for International Business Taskforce Qatar WK 2022 Cluster Sport,

Nadere informatie

Palletways Express distributie van palletzendingen

Palletways Express distributie van palletzendingen Palletways Express distributie van palletzendingen Het netwerk van Palletways Europe strekt zich uit over de Benelux, Noord-Frankrijk en West-Duitsland. Londen BELGIË NEDERLAND Hamburg Nijmegen DUITSLAND

Nadere informatie

Logistiek Vastgoedevent

Logistiek Vastgoedevent Logistiek Vastgoedevent Internationale Luchthaven Oostende-Brugge 02 juni 2015 Emmanuel Schelfthout, Business Unit Manager LEM Oostende-Brugge N.V. Commerciële exploitatie door LEM Oostende-Brugge N.V.

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network emarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden Denemarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden France Netherlansds Frankrijk Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic

Nadere informatie

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht Intergouvernementeel / VN Europees Kennis NGO Onderwijs Cultuur en expatorganisaties Ambassades en consulaten Den Haag: Internationale stad van vrede en recht De gemeente Den Haag is internationale stad

Nadere informatie

26 november 2015 Rapportage & achtergronden

26 november 2015 Rapportage & achtergronden 26 november 2015 Rapportage & achtergronden Inhoud 1. Inleiding 1. Onderzoeksopdracht 2. Onderzoeksmethode 3. Respons en betrouwbaarheid 2. Steekproefsamenstelling 3. Resultaten 1. Eerder onderzoek 2.

Nadere informatie

Wapensysteemmanagement

Wapensysteemmanagement Wapensysteemmanagement Directeur Wapensystemen & Bedrijven Commodore drs. A.R. Laurijssen 1 Intro Commodore drs. Richard Laurijssen Huidige functie: Directeur Wapensystemen & Bedrijven Geboren 06 november

Nadere informatie

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager Ondernemen in crisistijd Eddy Drent International Finance Manager 13 september 2012 Rabobank Groep wereldwijd 1.650 kantoren in 48 landen, 19 International Desks om NL klanten te bedienen in 23 landen

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

DHK: subsidieregeling voor Demonstratieprojecten, Haalbaarheidsstudies en Kennisverwerving

DHK: subsidieregeling voor Demonstratieprojecten, Haalbaarheidsstudies en Kennisverwerving Subsidieregeling DHK: ondersteunt MKB ondernemingen bij export en internationalisering in 3 soorten landen De DHK-regeling staat open voor 88 landen. Afhankelijk van het land en het beschikbare budget

Nadere informatie

25 jaar bewegen rond de luchthaven

25 jaar bewegen rond de luchthaven 25 jaar bewegen rond de luchthaven Peter Joustra Senior Projectleider 13 november 2015 @peter_joustra #SADC_NL Outline 1. SADC : organisatie en scope. 2. Van 1987 tot heden: de ontwikkeling van luchthaven

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Welkom bij het Trade Seminar Midden-Oosten. Madurodam, Den Haag Donderdag 21 mei 2015

Welkom bij het Trade Seminar Midden-Oosten. Madurodam, Den Haag Donderdag 21 mei 2015 Welkom bij het Trade Seminar Midden-Oosten Madurodam, Den Haag Donderdag 21 mei 2015 Programma 12.00 12.30 Inloop met lunchmogelijkheid 12.30 12.45 Intro presentatie door Ralph Dazert 12.45 13.00 Antoinette

Nadere informatie

Meet the global leader with the personal touch

Meet the global leader with the personal touch Meet the global leader with the personal touch Wereldwijd toonaangevend op het gebied van werving & selectie Sinds Michael Page in 1976 in Londen werd opgericht, heeft zij zich ontwikkeld tot een toonaangevende

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

DHL Export Trophy. Michiel Greeven VP Marketing & Sales - DHL Express

DHL Export Trophy. Michiel Greeven VP Marketing & Sales - DHL Express DHL Export Trophy Michiel Greeven VP Marketing & Sales - DHL Express Export is onze levensader DPDHL: een global company met een uniek portfolio Nummer 1 in internationale expresleveringen Europa s grootste

Nadere informatie

open mind sharp business

open mind sharp business open mind sharp business De kracht van Amsterdam als (inter)nationale congresstad foto Siebe Swart Investeren in congresmarketing is goed voor de economische en maatschappelijke waarde van de metropool

Nadere informatie

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar Nationaal Export Event Ruben Dubelaar I 1 Wat doet FME met voetbal? I 2 Clusters FME Agro & Food Betaalbaar en gezond voedsel voor iedereen met technologie uit NL door slimmere samenwerking in de keten.

Nadere informatie

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020 Gerard Blom & Patrick Essers Contents Koepelvisie Strategic Board Delta Region Strategische Innovatie Agenda Innovatiethema

Nadere informatie

SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015

SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015 SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015 Jan Veldhuis 2 1968 1975: Studie algemene econometrie (Tilburg) 1975 1979: Vervoerseconomisch onderzoek (NEA, Rijswijk)

Nadere informatie

VANUIT SHANGHAI SUCCESVOL ZAKEN DOEN IN CHINA

VANUIT SHANGHAI SUCCESVOL ZAKEN DOEN IN CHINA VANUIT SHANGHAI SUCCESVOL ZAKEN DOEN IN CHINA (Uw eigen kantoor in China) Yu Shan Management Yu Shan Management Co. Ltd, opgericht in 2005 door mr.cees Baay, is een in Azië gevestigde onderneming met kantoren

Nadere informatie

De Economische Impact van Onderhoud Wat kunnen we leren van de MORE4CORE benchmarkstudie?

De Economische Impact van Onderhoud Wat kunnen we leren van de MORE4CORE benchmarkstudie? De Economische Impact van Onderhoud Wat kunnen we leren van de MORE4CORE benchmarkstudie? Rob van Dongen Executive Consultant, Mainnovation 1 Agenda 1: Introductie More4Core benchmark studie 2: Voorlopige

Nadere informatie

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Trends in de luchtvaart 2 3 SWOT Lelystad Airport 2 4 Scenario s 5 5 Economische betekenis 5 6 Hoe nu verder? 7

Nadere informatie

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN LOOK CLOSER UNDERSTAND MORE NEEM DE TIJD Ontdek Robeco 1 Wij willen alles weten over de wereld en hoe die werkt, over de risico s en kansen. Op deze manier herkennen we langetermijnkansen, innoveren we

Nadere informatie

IATA & ADP Clearing een succesformule!

IATA & ADP Clearing een succesformule! IATA & ADP Clearing een succesformule! Manfred Blondeel Country Manager the Netherlands 1 Introductie IATA De International Air Transport Association (IATA) is de wereldwijde handelsorganisatie voor de

Nadere informatie

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren pagina 1 van 8 Page 1 LTA-Someren Secretariaat LTA-Someren P/a J. van Lierop Limburglaan 36 5712PM Someren info@heidehoeve.nl - 1 - Datum 7 juni 2014 Onderwerp: LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum

Nadere informatie

Rapportage Trends & Signalen uit het Internationale Vestigingsklimaat van de MRDH in 2015

Rapportage Trends & Signalen uit het Internationale Vestigingsklimaat van de MRDH in 2015 Rapportage Trends & Signalen uit het Internationale Vestigingsklimaat van de MRDH in 2015 Niels Krol Investor Relations Manager 14 april 2016 Regionale acquisitiepartners 1 Binnen het MRDH gebied richten

Nadere informatie

Convenant Partners for International Business. Orange goes Green Transatlantic Green & Clean Tech Cluster

Convenant Partners for International Business. Orange goes Green Transatlantic Green & Clean Tech Cluster Convenant Partners for International Business Orange goes Green Transatlantic Green & Clean Tech Cluster Den Haag, 25 juni 2012 Convenant Partners for International Business Orange goes Green transatlantic

Nadere informatie

Dairy India. NAFTC-India. Zoetermeer, 18 February 2015

Dairy India. NAFTC-India. Zoetermeer, 18 February 2015 Dairy India NAFTC-India Zoetermeer, 18 February 2015 Netherlands Agro Food Technology Centre Publiek private samenwerking Sector vertegenwoordigend Expertise cluster focus Lokaal gevestigd Ervaring Introductie

Nadere informatie

Executive Search & Interim Management

Executive Search & Interim Management Executive Search & Interim Management Van de Groep & Olsthoorn Executive Search Interim Management Nationaal en Internationaal Van eigenwijze zelfstandige tot een begrip in de industrie en techniek. Van

Nadere informatie

Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan

Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan Den Haag is uniek in de wereld vanwege haar positie als internationale stad van vrede en recht. Den Haag is Legal Capital of the World. De derde VN-stad na New

Nadere informatie

Beleving op Schiphol

Beleving op Schiphol Beleving op Schiphol Schiphol wil Europe s preferred airport zijn. Dat lukt aardig: onze nationale luchthaven is ook dit jaar weer verkozen tot de beste van Europa en tot de nummer drie op de wereldranglijst.

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Starters International Business

Starters International Business Internationaal Ondernemen Starters International Business >> Als het gaat om duurzaamheid, innovatie en internationaal Go abroad, well prepared U denkt erover te beginnen met exporteren of een nieuwe buitenlandse

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

WIN TIJD, WIN GELD WERELDWIJD

WIN TIJD, WIN GELD WERELDWIJD WIN TIJD, WIN GELD WERELDWIJD TNT GAAT EEN STAPJE VERDER Het zeer uitgebreide lucht- en wegennetwerk van TNT heeft nu een nog groter geografisch bereik: tot wel 99,9 % van de wereldwijde bestemmingen.

Nadere informatie

AviAtion Logistics 2011-2012

AviAtion Logistics 2011-2012 AviAtion Logistics 2011-2012 T TECHNIEK Aviation Logistics 2011-2012 Aviation Logistics: Slimme organisatie op de grond en in de lucht. De luchtvaart is een dynamische wereld. Het op vluchtschema laten

Nadere informatie

Ontdek de verborgen schat in onderhoud

Ontdek de verborgen schat in onderhoud Ontdek de verborgen schat in onderhoud Zoektocht naar waarde Zoektocht naar waarde Zoektocht naar waarde Zoektocht Zoektocht naar waarde Zoektocht naar waarde Zoektocht naar waarde Zoektocht Zoektocht

Nadere informatie

Human Capital Tafel Logistiek in Drenthe op 3 oktober 2013

Human Capital Tafel Logistiek in Drenthe op 3 oktober 2013 Human Capital Tafel Logistiek in Drenthe op 3 oktober 2013 Op 3 oktober 2013 hebben Stenden Hogeschool en de provincie Drenthe samen met Transport en Logistiek Nederland, EVO en de Kamer van Koophandel

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Score Ram Mobile Data BV

Score Ram Mobile Data BV Score Ram Mobile Data BV Visie Missie Strategie Doelen: financieel Doelen: organisatieontwikkeling Doelen: marktbenadering Doelen: producten en dienst-ontwikkeling Rendementsverbetering Versterken en uitbouwen

Nadere informatie

Voor een actueel overzicht van de evenementen en partners kijkt u op MaritimeDelta.nl

Voor een actueel overzicht van de evenementen en partners kijkt u op MaritimeDelta.nl Hierbij ontvangt u de Update Maritime Delta Geachte heer, mevrouw, Via deze Update Maritime Delta ontvangt u een overzicht van een aantal succesvolle resultaten die samen met de partners van Maritime Delta

Nadere informatie

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Opgesteld door: Helene Marcus-Baart, coördinator HagaVrienden I.s.m: Hans de Sonnaville, secretaris HagaVrienden (Beknopt) beleidsplan HagaVrienden 2013-2015

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Wie de norm heeft, heeft de hub

Wie de norm heeft, heeft de hub Wie de norm heeft, heeft de hub Ing. Emiel Verhoeff Consultant Business Development NEN Nederlands Normalisatie-instituut, Delft Emiel.verhoeff@nen.nl, (015) 26 90 334, http://www.nen.nl Dr.ir. Henk J.

Nadere informatie

Basisinformatie. Düsseldorf Airport Groeimotor en voor Noordrijn- Westfalen de poort naar de wereld. April, 2013

Basisinformatie. Düsseldorf Airport Groeimotor en voor Noordrijn- Westfalen de poort naar de wereld. April, 2013 Basisinformatie April, 2013 Düsseldorf Airport Groeimotor en voor Noordrijn- Westfalen de poort naar de wereld Düsseldorf Airport is de grootste luchthaven van Noordrijn-Westfalen en voor de meest bevolkte

Nadere informatie

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Meer of Minder Turkije Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Inhoud De Perceptie op Turkije is fout. 1O goede redenen om te investeren in Turkije. Voor je zaken begint te doen. Contracten

Nadere informatie

Kent, een geweldige plek om zaken te doen

Kent, een geweldige plek om zaken te doen Kent, een geweldige plek om zaken te doen Kent is de beste plek om zaken te doen in het Verenigd Koninkrijk. Gelegen in Zuidoost-Engeland is Kent de regio die het dichtst bij het vasteland van Europa ligt.

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt PERSBERICHT Hasselt, 12 april 2012 Onderzoek UNIZO-Limburg en VKW Limburg: 7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt UNIZO-Limburg

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

BIM op Schiphol -23-02-2015 -Y.R. Vos

BIM op Schiphol -23-02-2015 -Y.R. Vos BIM op Schiphol -23-02-2015 -Y.R. Vos Inhoud Schiphol Groep Context & strategie Aanpak Toekomst Aanbevelingen& ervaringen Schiphol Group: vier business areas Aviation Levert diensten en faciliteiten aan

Nadere informatie

Strategie Schiphol Group

Strategie Schiphol Group Strategie Schiphol Group Om de preferred airport in Europa te blijven, wil Schiphol Group de luchthaven verder ontwikkelen als hoogwaardige hub. Daartoe werken we nauw samen met onze homecarrier KLM, die

Nadere informatie

Samenwerking. Innovatie. Groei. Bedrijven, kennisinstellingen en overheden voor een krachtige metropoolregio Amsterdam

Samenwerking. Innovatie. Groei. Bedrijven, kennisinstellingen en overheden voor een krachtige metropoolregio Amsterdam Samenwerking. Innovatie. Groei. Bedrijven, kennisinstellingen en overheden voor een krachtige metropoolregio Amsterdam De metropoolregio Amsterdam heeft alles in huis Een krachtige economische regio. Daarvoor

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

DUTCH DATACENTER ASSOCIATION

DUTCH DATACENTER ASSOCIATION DUTCH DATACENTER ASSOCIATION Onze missie: De DDA verbindt de marktleidende datacenters in Nederland met als missie het versterken van de economische groei en het profileren van datacenters in de samenleving.

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

Internationaliseringsdesk regio Zwolle

Internationaliseringsdesk regio Zwolle Internationaliseringsdesk regio Zwolle Rapportage over de mogelijke behoefte aan een internationaliseringsdesk/duitslanddesk voor de regio Zwolle Lectoraat International Business Kenniscentrum Strategisch

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

INVESTEREN IN UW REGIO

INVESTEREN IN UW REGIO INVESTEREN IN UW REGIO HEEFT DE TOEKOMST AIRPORTHOLLAND O B L I G A T I E S - O N T W I K K E L I N G - V A S T G O E D Looptijd 3 jaar Vast rendement van 8% Rente per 4 weken uitgekeerd Inhoudsopgave

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering

Algemene Ledenvergadering Algemene Ledenvergadering MRO segment René van Doorn Netherlands Aerospace Group Chairman of the Board NAG ALV MRO segment 151209 1 Algemene Ledenvergadering MRO segment A G E N D A 1 MRO Toekomstige Ontwikkelingen

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie