In de afgelopen periode is gewerkt aan verdere invulling en concretisering van het Masterplan mineralenmanagement akkerbouw.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "In de afgelopen periode is gewerkt aan verdere invulling en concretisering van het Masterplan mineralenmanagement akkerbouw."

Transcriptie

1 VERGADERING : COMMISSIE TEELTAANGELEGENHEDEN DATUM : 12 MAART 2010 AGENDAPUNT : 4 BIJLAGE : 3a MASTERPLAN MINERALENMANAGEMENT (MMM) In de afgelopen periode is gewerkt aan verdere invulling en concretisering van het Masterplan mineralenmanagement akkerbouw. In februari zijn 3 expertbijeenkomsten gehouden, waarin verder gesproken is over: 1) de problematiek van de Zuidoostelijke zand- en lössgronden, 2) bodemvruchtbaarheid en 3) alternatieve bronnen voor stikstof en fosfaat. Deze bijeenkomsten hebben veel discussie en waardevolle projectideeën opgeleverd. Het bleek niet gemakkelijk te zijn prioriteiten te stellen binnen de eerder geformuleerde en nieuw gegenereerde projectideeën. Individueel worden er andere accenten gelegd. Uiteindelijk zijn keuzes gemaakt door zoveel mogelijk rekening te houden met deze diversiteit. De voorgestelde invulling van het plan is als bijlage bij deze notitie gevoegd. Het totale budget van het plan voor de periode 2010 t/m 2015 is ruim 10,5 miljoen euro, waarvan bijna 6 miljoen euro voor het PA. Van SPADE wordt 50% cofinanciering verwacht voor de communicatieactiviteiten, van het Ministerie van LNV 50% confinanciering voor de overige nieuwe projecten. LTO is hierover in overleg met LNV. In het reguliere praktijkonderzoeksprogramma van het PA wordt voor de periode 2010 t/m 2015 rekening gehouden met een bijdrage van ,- per jaar aan onderzoek en kennisverspreiding op het gebied van nutriënten, bodem en water, in totaal dus 3,2 miljoen euro. Er is dus voor het PA sprake van een financieel tekort van ca. 2,7 miljoen euro, variërend van ruim euro in 2010 tot ruim in Het werkelijke tekort is echter bijna euro geringer, omdat de PA-kosten van projectmanagement reeds zijn begroot en van LNV cofinanciering voor projectmanagement wordt verwacht. Voor 2010 kan het relatief kleine tekort worden opgevangen vanuit de reserves van de diverse PA-fondsen (zie bijlage 3c). Voor de jaren na 2010 is dat echter niet mogelijk. Hier moeten keuzes gemaakt worden: budget voor andere activiteiten wordt verschoven naar het MMM, of heffingen worden verhoogd. Binnen het praktijkonderzoeksprogramma van het PA wordt na 2010 zo n 40% besteed aan het MMM en het Actieplan Aaltjesbeheersing. Een verdere verschuiving van gelden naar deze beide plannen is deels mogelijk door de activiteiten van Kiemkracht en/of Kennisakker.nl na 2010 te beëindigen. Verdergaande verschuivingen leiden echter tot te weinig budget voor andere activiteiten en thema s van de programmeringsorganisatie, wat het draagvlak in de praktijk niet ten goede komt en de kennisinfrastructuur (incl. regionale proefbedrijven) voor ernstige problemen kan stellen. Een dergelijke verschuiving wordt daarom afgeraden. 1

2 Een verschuiving van budget van andere activiteiten van de PA-fondsen naar het MMM is wel mogelijk, maar leidt tot kaalslag in de activiteiten (geen Akkerbouw PR, geen bacterieziek- of valse meeldauw-onderzoek, etc?). Daarmee zijn dergelijke verschuivingen waarschijnlijk niet gewenst. De laatste mogelijkheid is een heffingsverhoging. Het gaat om een tekort van ca. 2,6 miljoen in een periode van 5 jaar. Bij een areaal akkerbouwgewassen (excl. snijmaïs) van ca ha gaat het dan om een verhoging met ca. 1 euro per ha. De CT wordt gevraagd: kennis te nemen van de ontwikkelingen en van het nieuwe concept-masterplan; de voorgestelde activiteiten voor 2010 goed te keuren; een besluit te nemen over de financiering van het MMM na

3 MASTERPLAN MINERALENMANAGEMENT (MMM) 1 AANLEIDING Directe aanleiding voor de totstandkoming van het MMM is de voedselzekerheid en de toenemende schaarste van minerale grondstoffen voor de plantaardige productie. De akkerbouwsector is van mening dat, om in de toekomst aan de toenemende vraag naar plantaardige producten te voldoen, uitbreiding van het areaal ten koste van natuurlijk habitat geen duurzame optie is. De oplossing moet gezocht worden in de meest efficiënte benutting van areaal en nutriënten met een minimale belasting van de omgeving. Kortom; meer output met minder input. Een dergelijke inzet sluit naadloos aan bij de inzet die nodig is om te voldoen aan milieudoelstellingen die vanuit Europees en nationaal beleid van kracht zijn en worden. In 1991 is in Europa de Nitraatrichtlijn vastgesteld en in 2000 de Kaderrichtlijn Water. Deze beide richtlijnen geven de kaders voor de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater. In het kader van het Vierde Actieprogramma Nitraatrichtlijn ( ) en de eerste KRWstroomgebiedbeheersplannen ( ) zijn de normen, maatregelen en voorschriften grotendeels vastgelegd op zowel landelijk als regionaal niveau. Nederland heeft daarnaast in 2008 het agroconvenant Schoon en Zuinig gepresenteerd, waarin concrete doelen zijn geformuleerd om te komen tot vermindering van de uitstoot van broeikasgassen in 2020 en besparing van energiegebruik. De akkerbouwsector kiest voor het MMM het jaar 2030 als horizon. Dan zal een emissieneutrale akkerbouw gerealiseerd moeten zijn met als onmisbare pijler behoud van rentabiliteit van teelten. 2 DOELSTELLING De akkerbouw streeft naar een emissieneutrale landbouw in Emissieneutrale akkerbouw is akkerbouw waarbij de bijdrage van het landbouwkundig handelen aan de verliezen van nutriënten naar bodem, water en lucht tot nul is gereduceerd. Verliezen door akkerbouwmatige teelten zullen dan niet hoger dienen te zijn dan verliezen op onbemeste gronden. Behoud van rentabiliteit, behoud van biodiversiteit en voldoen aan de doelen uit Schoon en Zuinig zijn de kaders waarbinnen een emissieneutrale akkerbouw moet worden gehaald. Op weg naar een emissieneutrale akkerbouw in 2030 zijn voor 2017 de volgende tussendoelen gesteld: Op gebiedsniveau worden de normen uit de Nitraatrichtlijn gehaald; Het hoofdwaterlopensysteem voldoet aan de normen van de Kaderrichtlijn Water; De akkerbouw is op koers voor het halen van de doelstellingen uit het convenant Schoon en Zuinig. 3

4 3 ORGANISATIE De organisatie kan worden weergegeven in het volgende diagram: Vakgroep Akkerbouw LTO Nederland Bestuur NAV Commissie Teeltaangelegenheden PA Stuurgroep Projectgroep In analogie van het Masterplan Phytophthora is een stuurgroep gevormd bestaande uit vertegenwoordigers uit de Vakgroep Akkerbouw van LTO Nederland, het Bestuur van de NAV en de Commissie Teeltaangelegenheden van het PA. De stuurgroep is formeel opdrachtgever en de werkzaamheden worden gecoördineerd door een projectgroep. Deze projectgroep voert de werkzaamheden uit en legt verantwoording af aan de stuurgroep. De stuurgroep bestaat vooralsnog uit de volgende leden: Voorzitter: Jaap Haanstra (LTO vakgroep Akkerbouw) Secretaris: Jaap van Wenum (LTO Noord) Leden: Joke de Geus (LTO Noord) Theo Koekoek (ZLTO) Chrit Wolfhagen (LLTB) Marc Bräntjes (NAV) Erik Greve (PA) Adviseur: Jacob Dogterom (DLV Plant) De projectgroep bestaat vooralsnog uit Jaap van Wenum (LTO), Jacob Dogterom (DLV Plant), Tonnis van Dijk (NMI) en Tjitse Bouwkamp (PA, projectleider). Indien andere partijen het MMM gaan meefinancieren en indien gewenst, kunnen zij een positie krijgen in de organisatie. De gezamenlijke organisatie kan ook tot uitdrukking komen in uitingen van het masterplan. Voor het Masterplan Mineralenmanagement zou de volgende zinsnede kunnen worden gebruikt: Het Masterplan Mineralenmanagement is een initiatief van LTO Nederland, NAV en Productschap Akkerbouw (PA). Deze formulering laat ruimte om eventuele subsidieverstrekkers te vermelden (..., en wordt mede gefinancierd door. ). 4

5 4 PROGRAMMA Binnen het MMM is een viertal hoofdthema s benoemd, namelijk: 1. Timing en management van mineralen; 2. Vitale bodem betekent optimale bodemvruchtbaarheid; 3. Mineralen en klimaat/energie en 4. Mineralenkringlopen. Daarnaast vormt communicatie een zeer belangrijk onderdeel van het programma. Timing en Management van mineralen Een renderende teelt/bedrijfsvoering in de akkerbouw binnen de gestelde kaders vraagt om optimaal en efficiënt mineralengebruik. Verbetering van de huidige prestaties, in termen van een hogere benutting en minder verliezen, zijn nodig. Om dit te bereiken is maximale inzet van de huidige kennis nodig, maar dit is niet voldoende. Verder vernieuwen en innoveren van het mineralenmanagement is cruciaal voor het bereiken van de doelen. Hoe zorgt de akkerbouwer ervoor dat de plant goed getimed door het groeiseizoen juist die mineralen ter beschikking heeft die zorgen voor een optimale groei? Voor het optimaliseren en renderend houden van het mineralengebruik is het aandacht vragen en innoveren van het mineralenmanagement dus essentieel. Vitale bodem betekent optimale bodemvruchtbaarheid Onder de noemer Vitale bodems is een aantal deelonderwerpen te onderscheiden dat een rechtstreekse link heeft met mineralenmanagement. Goed mineralenmanagement is altijd gebaseerd op de vruchtbaarheid van de bodem waarop een gewas wordt geteeld. Immers, de bemestingsadviezen zijn daar in belangrijke mate op gebaseerd. Voor de teelt van planten zijn de termen bodemvruchtbaarheid en bodemkwaliteit vrijwel synoniem. In landbouwkundige zin wordt hieronder verstaan het vermogen van de bodem om structureel voldoende water, lucht en nutriënten te leveren voor een optimale/maximale groei van de geteelde gewassen. De bodemkwaliteit wordt in belangrijke mate bepaald door de chemische, fysische en biologische bodemvruchtbaarheid, door de textuur (grondsoort) en door de grondwaterstand. Op bedrijfsniveau zijn textuur en grondwaterstand niet of nauwelijks beïnvloedbare gegevens. Direct te beïnvloeden zijn de chemische, fysische en biologische bodemvruchtbaarheid. De middelen daarvoor zijn de bemesting en meststoffenkeuze, de grondbewerking, de gewaskeuze (het bouwplan), de berijding met zware machines, het gebruik van groenbemesters of het inlassen van (groene) braakperioden, etc. Mineralen en klimaat/energie In het thema mineralen en klimaat/energie moet gezocht worden naar zogenaamde win-win situaties. Verbetering van het mineralenmanagement moet leiden tot behoud of verbetering van de rentabiliteit van de bedrijven en waar mogelijk tegelijkertijd een bijdrage leveren aan doelstelling op het gebied van energiereductie, reductie van broeikasgassen als koolzuur (CO 2 ), lachgas (N 2 O), methaan (CH 4 ) die hun effect hebben op de klimaatdoelstelling, etc. Voor wat betreft de emissie van broeikasgassen gaat het in de akkerbouw voornamelijk om CO 2 en N 2 O. Emissie van CH 4 speelt vooral in de melkveehouderij een rol en nauwelijks in de akkerbouw. Met name de emissie van N 2 O is belangrijk. N 2 O-emissie ontstaat bij de processen nitrificatie (beperkt) en denitrificatie (belangrijk), processen die zich in de bodem afspelen. Denitrificatie (omzetting van nitraat in gasvormige stikstof en voor een deel ook lachgas) vindt vooral plaats onder zuurstofloze omstandigheden bij aanwezigheid van organisch materiaal in de bodem. Zulke omstandigheden doen zich vooral voor als de grond verzadigd is met water (bijvoorbeeld bij zware neerslag) en bij een verdichte bodem. Een goede bodemstructuur en een snelle afvoer van overtollig water helpt dus bij het voorkomen of beperken van denitrificatie. 5

6 Mineralenkringlopen Bij het zoveel mogelijk sluiten van mineralenkringlopen kan worden gedacht aan kringlopen binnen het bedrijf, kringlopen binnen verschillende agrarische sectoren, kringlopen op regionaal en nationaal niveau en ook aan kringlopen op mondiaal niveau. De belangrijkste kringlopen die aan de orde komen zijn die voor stikstof en fosfaat, die voor dierlijke mest en die voor overig organisch materiaal (organische stof). De stikstofkringloop wordt in belangrijke mate bepaald door die van dierlijke mest en overige organische materialen. Dierlijke mest is een nuttige grondstof voor de teelt van akkerbouwgewassen. Het levert organische stof, stikstof, fosfaat, kali en een reeks van andere mineralen en spoorelementen. Probleem van dierlijke mest is dat niet alle mineralen op een voorspelbaar moment ter beschikking komen. Dit geldt overigens ook voor andere organische reststromen die in de akkerbouw worden gebruikt. Probleem is verder dat het maar gedurende een korte periode kan worden uitgereden. Verbetering van de benutting van deze organische producten leidt automatisch tot een verminderde behoefte aan stikstofaanvoer via kunstmest (lagere productie van kunstmest is eveneens gunstig voor thema mineralen en klimaat/energie ). Wanneer kringlopen zoveel mogelijk moeten worden gesloten, moeten vanuit de veehouderijsectoren producten uit dierlijke mest worden geleverd die zoveel mogelijk aansluiten bij de behoefte van de te telen akkerbouwgewassen en waarvan de werking goed voorspelbaar is (vraaggestuurde producten dus). Samenwerking tussen veehouderijsectoren en akkerbouw is daarbij noodzakelijk. Communicatie De centrale boodschap van de communicatie is een vertaling van de doelstelling van het masterplanplan: Door een zo efficiënt mogelijke benutting van areaal en nutriënten met een minimale belasting van de omgeving wil de akkerbouw in 2030 emissieneutraal, rendabel, divers en zuinig zijn. Deze nog vrij abstracte boodschap zal bij aanvang van het masterplan worden omgezet in meer praktische deelboodschappen die gericht zijn op o.a. probleemonderkenning, kennisverspreiding, innovatie en voortgang. Het reeds beschikbare conceptcommunicatieplan, met daarin doelgroepen, doelstellingen, strategie, instrumenten, middelen en evaluatie, zal verder ingevuld worden. Voor de uitwerking van deze thema s in concrete activiteiten is een workshop en een aantal expertbijeenkomsten georganiseerd, waarin verschillende vertegenwoordigers vanuit het primaire landbouwbedrijfsleven, agribusiness, onderzoek, adviesorganisaties, waterschappen, provincies en overheid (LNV en VROM) de problematiek op de Zuidoostelijke zand- en lössgronden, de problemen met betrekking tot bodemvruchtbaarheid en het gebruik van alternatieve stikstof- en fosfaatbronnen bespraken. Durf te dromen was de insteek, waarna verschillende innovatieve ideeën naar voren zijn gebracht. Op basis van deze ideeën zijn vervolgens concrete en relevante projecten aangewezen die een bijdrage gaan leveren aan een emissieneutrale Nederlandse akkerbouw in De resultaten van de workshop en expertbijeenkomsten zijn verwoord in dit programmavoorstel, waarin projecten worden opgesomd. Voor veel projecten geldt dat verschillende partijen betrokken (zullen) zijn. Onderstaande legenda geeft weer welke markering welke combinatie weergeeft: Markering Financiering PA/LNV PA/SPADE PA/Overige partijen In de volgende tabel zijn programma-activiteiten, al lopend of nieuw, inclusief begroting weergegeven. 6

7 Activiteiten MMM Begroting MMM (* ) Relevantie Financier Looptijd Totaal Timing en Management van mineralen: Lopende projecten (On)werkzaamheid van dierlijke mest LNV Inwerktijdstip van winterharde groenbemesters LNV Effect van vanggewassen op nitraatuitspoeling LNV Technieken voor voorjaarstoediening dierlijke mest kleigrond en precisietoediening in rijen LNV Differentiatie N-advies maïs LNV Relatie P-bemesting en P-toestand LNV Actualisatie N-bemestingsadviezen LNV Vervanging N-kunstmest dunne fractie - Koeien&Kansen LNV Effecten van teeltvervroeging LNV Programma precisielandbouw LNV Effect precisiebemesting op opbrengst en kwaliteit PA Fosfaatrijenbemesting in maïs PA Vloeibare fosfaatmeststoffen in consumptieaardappel PA Vloeibare stikstofmeststoffen in aardappel PA Vloeibare fosfaatstofmeststoffen in zaaiui PA Vergelijking bemestingsadviessystemen PA Quickscan historisch bemestingsonderzoek PA Mogelijkheden en waarde van alternatieve meststoffen PA Stikstofsystemen wintertarwe PA Timing en Management van mineralen: Nieuwe projecten Bemestingsadviezen actualiseren Samenstelling en werking van organische stofbronnen en (nieuwe) meststoffen Actuele stand van zaken nutriënten- en bodemmanagement ontsluiten Richtlijnen denitrificatie 15 Verhoging efficiëntie dierlijke mest Ontwikkelen/toetsen nieuwe bijmestsystemen en -strategiën Gewenste samenstelling organische meststoffen (workshop) 15 Sturen van mineralisatie en beschikbaarheid mineralen

8 Activiteiten MMM Vitale Bodem: Lopende projecten Organische stof- en nutriëntenstromen - bodemkwaliteit LNV Bodemweerbaarheid - invloed grondbewerking LNV Begroting MMM (* ) Relevantie Financier Looptijd Totaal Structuur- en bodemverbeteraars PA Vitale Bodem: Nieuwe projecten Kennis organische stofmanagement ontsluiten 40 Effecten en beïnvloeding van bodembiodiversiteit Referentiewaarden en indicatoren biologische bodemvruchtbaarheid Verbeteren mogelijkheden groenbemesters + nieuwe groenbemesters Mineralen en Klimaat/Energie: Lopende projecten Geen lopende projecten binnen dit thema Mineralen en Klimaat/Energie: Nieuwe projecten Verwerking organische mest, zuiveringsslib en organische reststoffen Veredeling op verhoging mineralenefficiëntie Stikstof beter benutten door biologische stikstofbinding Benutting van fosfaatvoorraad in akkerbouwgronden Mineralenkringlopen: Lopende projecten Afvoer en verwerking van N-rijke gewasresten LNV P-kringlopen LNV Commissie Bemesting Akkerbouw/Vollegrondsgroente PA Mineralenkringlopen: Nieuwe projecten Bijeenkomst regionale gemengde bedrijf 10 Bestaande kennis kringlopen N en P ontsluiten 50 Onderzoek mogelijkheden alternatieve bronnen (bijv. algen)

9 Activiteiten MMM Begroting MMM (* ) Relevantie Financier Looptijd Totaal Algemeen, Communicatie en Regelgeving: Lopende projecten Telen met Toekomst/Bedrijvennetwerk LNV/PA Algemeen, Communicatie en Regelgeving: Nieuwe projecten Monitoring en evaluatie mest en mineralen LNV Commissie Deskundigen Meststoffenwet LNV Protocol bepaling fosfaattoestand LNV Water daar waar het nodig is! PA/Limburg Kennisoverdracht SPADE/PA Bijscholing ondernemers Landbouwonderwijs betrekken Projectmanagement Reservering nieuwe onderwerpen Totaal PA LNV 124, ,0 SPADE 77, ,5 Anderen Beschikbaar PA - budget praktijkonderzoek mest en mineralen Tekort

10 Voor zijn de volgende projecten voorzien, waarin voor het PA/LNV/SPADE de volgende investeringen zijn opgenomen: Veredeling op verhoging mineralenefficiëntie ( ) Stikstof beter benutten door biologische stikstofbinding Onderzoek mogelijkheden alternatieve bronnen ( ) PA: Є LNV: Є Є PA: Є LNV: Є Є PA: Є LNV: Є Є Telen met Toekomst ( ) PA: Є LNV: Є Є Bijscholing ondernemers, landbouwonderwijs, kennisoverdracht ( ) PA: Є LNV: Є SPADE: Є Є Overige projecten Timing en management van mineralen ( ) PA: Є LNV: Є SPADE: Є Є Overige projecten Vitale bodem ( ) PA: Є LNV: Є SPADE: Є Є Overige projecten Mineralen en klimaat/energie ( ) PA: Є LNV: Є ANDERS: Є Є Overige projecten Mineralenkringlopen ( ) PA: Є SPADE: Є Є Ruimte om nieuwe onderwerpen te definiëren ( ) PA: Є LNV: Є Є Projectmanagement ( ) PA: Є LNV: Є Є

11 LNV en SPADE worden gevraagd om voor de periode Є respectievelijk Є beschikbaar te stellen om de voorgestelde projecten uit te kunnen voeren. Hierbinnen is tevens een bedrag begroot dat de projectgroep in staat stelt nieuwe onderwerpen te definiëren op basis van relevante ontwikkelingen. 5 WERKPLAN 2010 In het programma worden de volgende projecten in 2010 voorgesteld: Actuele stand van zaken nutriëntenmanagement ontsluiten Aan het management van mest en mineralen is de afgelopen jaren al veel aandacht besteed in onderzoek en kennisoverdracht. Denk aan meststoffenkeuze, toedieningtechnieken, bijmeststystemen, precisiebemesting, biodiversiteit, bodembeheer, etc. In dit project wordt de stand van zaken opgemaakt en ontsloten voor de praktijk in de vorm van een helder, duidelijk en praktisch deel van kennisakker.nl en één of meerdere brochures/vakbladartikelen. Investering PA: Є Investering SPADE: Є Totale investering 2010 Є Gewenste samenstelling organische meststoffen (incl. workshop) Binnen de akkerbouw is de grondsoort een belangrijke variabele. Afhankelijk van de grondsoort, het seizoen, gewasrotatie en overige (niet-beïnvloedbare) omgevingsfactoren wil de akkerbouwer een specifiekere samenstelling van meststoffen. Efficiënt en effectief bemesten wordt steeds belangrijker naarmate de regelgeving rond meststoffen scherper wordt geformuleerd. Idealiter kunnen bedrijven zelf bepalen in welke hoeveelheid zij een bepaalde meststof willen toedienen, afhankelijk van relevante omgevingsfactoren. Middels dit project, inclusief een workshop waar onder andere de primaire sector zal zijn vertegenwoordigd, wil de projectgroep wensen en behoeften met betrekking tot de optimale samenstelling van organische meststoffen in kaart brengen en communiceren naar leveranciers. Investering PA: Є Investering SPADE: Є Totale investering 2010 Є Kennis organische stofmanagement ontsluiten In dit project zal de kennis over het management van organische stof helder in beeld worden gebracht. Centraal staat de vraag hoe en wanneer een akkerbouwer het meeste rendement haalt uit composttoevoegingen aan de bodem binnen de regelgeving, zowel op korte als lange termijn. Er zal een adviesmodule voor kennisakker.nl worden gemaakt en één of meerdere brochures/vakbladartikelen. Investering PA: Є Investering SPADE: Є Totale investering 2010 Є Bijeenkomst regionale gemengde bedrijven In deze bijeenkomst met akkerbouwers en (melk)veehouders worden de voor- en nadelen van regionale gemengde bedrijven in kaart gebracht. Met andere woorden; bij welke problemen in de akkerbouw kunnen (melk)veehouders ondersteuning bieden en vice versa. Doel van de bijeenkomst is om potentiële kansen inzichtelijk te krijgen en waar mogelijk samenwerking tussen de akkerbouw en (melk)veehouderij te bevorderen/initiëren. Investering PA: Є Totale investering 2010 Є

12 Bestaande kennis kringlopen N en P ontsluiten (offerte is bijgevoegd, pagina 12-14) Deskundigen vanuit onderzoek en advies stellen gezamenlijk twee korte, op de akkerbouwer gerichte brochures/leaflets samen. In deze brochures wordt kort en toegankelijk ingegaan op de achtergronden van N en P. Wat doet het, wat zijn emissieroutes, waarom is er een probleem, etc. Daarnaast wordt duidelijk aangegeven wat de akkerbouwer kan doen om de emissies van N en P naar de omgeving te beperken en daarnaast zijn stikstof- en fosfaatbemesting binnen de normen op peil te houden. Hierbij rekening houdend met diverse grondsoorten. Middels deze brochures/leaflets wordt getracht de onduidelijkheden en oplossingsrichtingen voor zowel de stikstof- als fosfaatproblematiek op een toegankelijke wijze inzichtelijk te maken. Verspreiding van de brochures/leaflets volgt via PA (PA mailing), via Nieuwe Oogst en/of andere (vak)bladen. Investering PA: Є Investering SPADE: Є Totale investering 2010 Є Telen met toekomst Zie project Telen met toekomst (pagina van dit document) Investering PA: Є Investering LNV: Є Totale investering 2010 Є Water daar waar het nodig is! Dit voorstel kan goed aansluiten bij de programma s Schoon en Zuinig en het MMM. Doel van Water daar waar het nodig is! is nieuwe technieken op het gebied van watermanagement, zoals vochtsensoren en WaterWatch, in de praktijk te implementeren en te valideren. Hierbij zal de nadruk liggen op het optimaliseren van het watergebruik, dat moet leiden tot een vermindering van watergebruik. Een ander spoor is het voorkomen van doorlekken van water uit de bouwvoor naar het grondwater waardoor mineralenverlies beperkt wordt. Figuur 1: Financieringsvoorstel Water daar waar het nodig is! Investering PA: Є Totale investering 2010 Є Projectmanagement Om het programma vorm te geven voert PA het projectmanagement uit. Hierbij zal het PA extern ondersteund worden. Investering PA: Є Investering LNV: Є Totale investering 2010 Є

13 Algemeen Additionele investering PA projecten 2010 Є Additionele investering LNV projecten 2010 Є Additionele investering SPADE projecten 2010 Є Totale additionele investering 2010 Є

14 Offerte opzet Alles over P; Achtergronden, emissies en maatregelen Deskundigen vanuit onderzoek en advies stellen gezamenlijk een korte, op de akkerbouwer gerichte brochure/leaflet samen ( maximaal 6 A4-kantjes, inclusief voldoende illustraties). In deze brochure wordt kort en toegankelijk ingegaan op de achtergronden van P, wat doet het, wat zijn emissieroutes, waarom is er een probleem, etc. Daarnaast wordt heel duidelijk aangegeven wat de akkerbouwer kan doen om de emissies van P naar de omgeving te beperken en daarnaast z n fosfaatbemesting binnen de normen op peil te houden. Rekening houdend met diverse grondsoorten. Hiermee proberen we de onduidelijkheden en oplossingsrichtingen voor de fosfaatproblematiek op een toegankelijke wijze te verwoorden. Verspreiding van deze brochure/leaflet door PA via PA mailing of via Nieuwe Oogst en andere bladen. Tijdstip nader overeen te komen. Dit resulteert in een voorzet van onze (DLV Plant, NMI, WUR) kant om deze vraag invulling te geven: vanuit NMI denken we aan Wim Bussink, voor WUR aan Gert Jan Noy en voor DLV Plant aan (namen nog later in te vullen). Taakverdeling: Dit groepje komt 3 keer bij elkaar en gaat na een instructie en toelichting vanuit de projectleiding aan de slag. Ieder vanuit zijn expertise draagt materiaal aan. De tekst wordt geredigeerd en gelayout door DLV Plant, zodat een op de akkerbouwer gericht verhaal geproduceerd zal worden. Inhoud (concept) Onderwerp Uitwerking door Inleiding ( waarom deze brochure) Jaap Haanstra Waarom is P een probleem 3 partijen Achtergronden van P en overschot Idem Verschillende P-vormem,, bv. monocalciumfosfaat, Idem ammoniumfosfaat, organisch gebonden fosfaat, natuurfosfaat, etc. Werkingscoëfficienten P uit organische mest (en werking van alternatieve P-meststoffen ) Daling Pw door lager gebruik, waartoe leidt dat? Is Pw wel de juiste parameter voor beschikbaarheid in de bodem? Wat zijn de belangrijkste P gebruikers (gewassen) in de Idem akkerbouw Normen/adviesbasis. Zit er geen ruimte (baat het niet Idem dan schaadt het niet) in het P-bemestingsadvies? Emissie routes P: uitspoeling, afspoeling (run-off), fixatie (kwantitatief en kwalitatief) Achtergronden waarden P in grond- en oppervlaktewater, zowel akkerbouw als natuur Maatregelen die de akkerbouwer kan nemen Hoe slim fosfaat verdelen/inzetten bij hoge Pw? Ook in relatie tot bodemvruchtbaarheid? Verwijzingen naar meer info idem Eindredactie DLV Plant Teksten verzamelen en redigeren DLV Plant Laatste check tekst Door stuurgroep MPM Lay-out DLV Plant Drukwerk DLV Plant 14

15 Gezien het bovenstaande, de onderstaande begroting in uren van de diverse organisaties. De volgende begroting lijkt ons realistisch: Inzet van de 3 deskundigen: 3 * 4 dagen Inzet Projectleider: 2 dagen Inzet communicatie deskundige DLV Plant: 2 dagen Totale personeelskosten: Daarnaast kosten layout vormgeving (circa 1.000) en drukken (circa 5.000). Totale kosten: , ex. BTW. BTW hoeft niet in rekening gebracht te worden Offerte opzet Alles over N; Achtergronden, emissies en maatregelen Deskundigen vanuit onderzoek en advies stellen gezamenlijk een korte, op de akkerbouwer gerichte brochure/leaflet samen (maximaal 6 A4-kantjes, inclusief voldoende illustraties). In deze brochure wordt kort en toegankelijk ingegaan op de achtergronden van N, wat doet het, wat zijn emissieroutes, waarom is er een probleem etc. Daarnaast wordt heel duidelijk aangegeven wat de akkerbouwer kan doen om de emissies van N naar de omgeving te beperken en daarnaast z n stikstofbemesting binnen de normen op peil te houden. Rekening houdend met diverse grondsoorten. Hiermee proberen we de onduidelijkheden en oplossingsrichtingen voor de stikstofproblematiek op een toegankelijke wijze te verwoorden. Verspreiding van deze brochure/leaflet door PA via PA mailing of via Nieuwe Oogst en andere bladen. Tijdstip nader overeen te komen. Dit resulteert in een voorzet van onze (DLV Plant, NMI, WUR) kant om deze vraag invulling te geven: vanuit NMI denken we aan Wim Bussink, voor WUR aan Gert Jan Noy en voor DLV Plant aan (nog nader vast te stellen). Taakverdeling: Dit groepje komt 3 keer bij elkaar en gaat na een instructie en toelichting vanuit de projectleiding aan de slag. Ieder vanuit zijn expertise draagt materiaal aan. De tekst wordt geredigeerd en gelayout door DLV Plant, zodat een op de akkerbouwer gericht verhaal geproduceerd zal worden. Inhoud (concept) Onderwerp Uitwerking door Inleiding ( waarom deze brochure) Jaap Haanstra Waarom is N een probleem 3 partijen Achtergronden van N en overschot Idem Verschillende N vormen: vloeibaar vs vast; ureumamiden-ammonium-nitraat-organisch Idem gebonden (an- organische en organische meststoffen) Werkingscoëfficiënten Effecten op organische stof voorziening Wat zijn de belangrijkste N gebruikers (gewassen) in Idem de akkerbouw Welke teelten/gewassen benutten N relatief slecht? Normen vs bemestingsadviezen Idem Emissie routes N: uitspoeling, afspoeling, ammoniakvervluchtiging, denitrificatie (kwantitatief en kwalitatief) 15

16 Achtergrondwaarden in grond- en oppervlaktewater, zowel akkerbouw als natuur Maatregelen die de akkerbouwer kan nemen Hoe ver gaan met gebruik dierlijke mest? Verwijzingen naar meer info idem Eindredactie DLV Plant Teksten verzamelen en redigeren DLV Plant Laatste check tekst Door stuurgroep MPM Lay-out DLV Plant Drukwerk DLV Plant Gezien het bovenstaande, de onderstaande begroting in uren van de diverse organisaties. De volgende begroting lijkt ons realistisch: Inzet van de 3 deskundigen: 3 * 4 dagen Inzet Projectleider: 2 dagen Inzet communicatie deskundige DLV Plant: 2 dagen. Totale personeelskosten: Daarnaast kosten layout vormgeving (circa 1.000) en drukken (circa 5.000). Totale kosten: , ex. BTW. BTW hoeft niet in rekening gebracht te worden. 16

17 Bemesting in Telen met toekomst 2010 e.v. Terugblik In onderdeel bemesting, van Telen met toekomst zijn we in 2008 gestart met 12 bedrijven, verdeeld over Nederland: twee bedrijven op de Noordelijke zeeklei, in het Noordoostelijk zand- en dalgebied, in Flevoland, in Zeeland en in Noord Brabant. Verder 1 bedrijf in Noord Holland en 1 bedrijf op löss in Zuid Limburg. De werving van de bedrijven vond plaats in samenwerking met LTO. Doel was om met de bedrijven te onderzoeken: o Haalbaarheid van de gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat: kansen en knelpunten die zich hierbij voordoen. Hierbij zijn de Best- en Good Practices bemesting op de bedrijven toegepast. o In 2008 hebben we bovendien de mogelijkheden voor een systeem van flexibele gebruiksnormen verkend en hiervoor een concept ontwikkeld. Conclusies op hoofdlijnen: o Gebruiksnormen voor 2009 (derde actieprogramma!) blijken haalbaar op alle bedrijven. Bedrijven met stikstof intensieve bouwplannen en bedrijven op lichte zandgronden moeten meer moeite doen om binnen de normen de opbrengsten op peil te houden dan andere bedrijven. o Diverse Good- en Best Practices blijken goede instrumenten voor stikstofbemesting op maat. o Mest in het voorjaar op klei biedt technisch goede mogelijkheden, problemen doen zich echter voor met het uitrijden van mest, voor de praktijk acceptabele methoden van uitrijden passen niet binnen de wet. o Een systeem met flexibele gebruiksnormen voor stikstof lijkt technisch haalbaar, wordt echter niet opgenomen in het Vierde Actieprogramma. Wel is een beperkte flexibilisering afgesproken voor consumptieaardappel en suikerbieten op klei in geval van hoge opbrengsten. o Mineralenconcentraten als kunstmestvervangers zijn kansrijk. Ook andere mestsoorten, zoals digestaat en bewerkte mest, zijn in een aantal situaties interessant. o Bodemvruchtbaarheid op zandgrond en op kleigronden met relatief weinig organische stof komt in de gevarenzone en is een belangrijk aandachtspunt voor bedrijven door de aanscherping van de normen in het Vierde Actieprogramma is het derde jaar en laatste jaar van de lopende inspanning in het bemestingsdeel van Telen met toekomst. In deze notitie wordt vooruitgeblikt naar een mogelijke invulling van het werkplan in afstemming met het Materplan Mineralenplan van LTO eerste jaar Vierde Actieprogramma Nitraat In 2010 zijn de bemestingsnormen op onderdelen verder aangescherpt (het eerste jaar van het ) o o o Voor fosfaat gelden nu gebruiksnormen in afhankelijkheid van het Pw getal. De aanscherping van de gebruiksnormen voor stikstof betreft vooral een aantal gewassen op zandgrond.daarnaast wordt de uitrijdperiode van organische mest verder beperkt. Belangrijke consequentie hiervan is dat het gebruik van organische mest op klei van najaar naar voorjaar moet, een ingrijpende verandering. Moeilijke positie zandgronden De grondwaterkwaliteit onder akkerbouwpercelen in Zuidoost Nederland is duidelijk hoger dan in andere delen van Nederland. Zelfs met de wettelijke aanscherpingen van de regels zal het op de zandgronden in Zuidoost Nederland moeilijk zijn om te voldoen aan de eisen van de Nitraatrichtlijn: maximaal 50 ppm nitraat in het bovenste grondwater. Dit blijkt o.a. uit 17

18 de resultaten van het in september 2009 afgesloten project Nutriënten Waterproof op Proefboerderij Vredepeel en uit door het RIVM uitgevoerde metingen op de Tmt bedrijven. Uit Nutriënten Waterproof blijkt ook dat een teruglopende bodemvruchtbaarheid (indicator hiervoor het organische stof gehalte van de grond) ten koste lijkt te gaan van de opbrengsten. Van alle regio s in Nederland heeft deze regio hierdoor de grootste veranderopdracht. De sector (LLTB, ZLTO) realiseert zich de problematiek terdege en is van plan zich maximaal in te zetten om het nitraatgehalte in het grondwater te verlagen, binnen de randvoorwaarde van een rendabele bedrijfsvoering. Dit is geen eenvoudige opgave gezien: o Aangescherpte gebruiksnormen voor fosfaat en stikstof. In Zuidoost Nederland liggen veel gronden met hoge Pw-getallen (>55). De fosfaatgebruiksnorm op deze percelen wordt de komende jaren stapsgewijs verlaagd naar 55 kg P2O5/ha. o Moeilijkheid de bodemvruchtbaarheid in stand te houden bij deze lagere gebruiksnormen. Onbewerkte varkensdrijfmest is in deze situatie geen geschikte mestsoort. Mestbewerking en verwerking kan bijdragen aan de oplossing. o Dreiging van verdere aanscherping in het Vijfde actieprogramma, met als mogelijk gevolg dat een rendabele bedrijfsvoering niet meer mogelijk is. Synergie Masterplan Mineralen en Tmt LTO Nederland ontwikkelt momenteel een Masterplan Mineralen, waarin de sector aangeeft hoe zij denkt de komende jaren de problemen aan te pakken op weg naar een emissieneutrale akkerbouw in Het bedrijvennetwerk van Tmt wordt beschouwd als een waardevolle aanpak die goed past bij de doelen en gewenste aanpak van het masterplan. LTO wil dan ook beide trajecten goed op elkaar af te stemmen en zo mogelijk te integreren. Gezien de omvang van de problematiek in Zuidoost Nederland en de consequenties van de aanscherping van de gebruiksnormen voor akkerbouwbedrijven in Zuidoost Nederland is LTO van mening dat er in 2010 en volgende jaren extra inzet nodig is in deze regio. Dat om zowel te werken aan haalbare oplossingen binnen de verder aanscherpende normen als om de periode van het Vierde actieprogramma maximaal te gebruiken met het oog op het Vijfde Actieprogramma dat in 2014 begint. Van de 12 Tmt bedrijven zijn er echter maar drie in Zuidoost Nederland gevestigd. Gezien het feit dat de problemen in het zuidoostelijk zandgebied het grootst zijn wordt het door LTO gewenst geacht het aantal bedrijven in deze regio uit te breiden, bijvoorbeeld tot 7, met drie bedrijven in zowel Noord Brabant als Limburg op zand en 1 bedrijf op lössgrond. De overige 9 bedrijven van Tmt zouden moeten blijven bestaan. Aanpak Telen met toekomst in 2010 De situatie op de kleigronden is anders dan op het zand. Verder bepalen de bedrijfsopzet, bouwplan en vruchtwisseling op een bedrijf hoe groot de aanpassing is, nodig om binnen de gebruiksnormen te blijven. De accenten in de bemestingsstrategie zullen daarom bij de deelnemers verschillend zijn. Hieronder zijn de belangrijkste aandachtspunten voor de inzet van de deelnemers en de begeleiding vanuit Telen met toekomst gegeven. Aandachtspunten op de zandgronden o Maximale inzet van kennis over mineralenmanagement op de bedrijven, tot welke N-input leidt dit en hoe verhoudt zich dit tot de stikstofgebruiksnorm op perceels- en bedrijfsniveau. De verschillen tussen jaren zijn aanzienlijk. Waar ligt de ruimte en waar knelt het. o Managen van de bodemvruchtbaarheid binnen de randvoorwaarden van de fosfaatnormen, vooral op gronden met hoge Pw toestand. Hoe kan dan toch de organische stof voorziening op peil gehouden worden. Hierbij ook de mogelijkheden van bewerkte mest en compost benutten. o Wat zijn de meest veelbelovende Good en Best Practices (GP en en BP s,). Hierbij nemen we ook nadrukkelijk de mogelijkheden van de moderne technologie in mee (remote sensing en nearby sensing ). Op zandgronden wordt vaak beregend, hierdoor werkt geleide bemesting beter dan op (klei)gronden waar niet wordt beregend. 18

19 o o o o o Welke organische mestsoorten en kunstmeststoffen passen op het bedrijf (o.a.mestconcentraat, digestaat). Aanpassingen/optimalisatie van diverse stikstofbijmestsystemen. Verkennen van de effecten van lagere N-giften dan de gebruiksnorm (20 en 40 kg lager dan de gebruiksnorm bijvoorbeeld) op opbrengst en kwaliteit van de diverse gewassen. Voortzetting van deelname bedrijven in het meetnet van RIVM om de effecten op waterkwaliteit te monitoren. De bedrijven zijn nu twee keer gemeten. De grootte van de objecten met minder stikstof kunnen zo gekozen worden dat naast de effecten van een lagere bemesting op opbrengst, kwaliteit ook effect op nitraatgehalte in het grondwater gemeten kan worden. Verkennen van inkomenseffecten ten gevolge van lagere gebruiksnormen, op gewasniveau en bedrijfsniveau. Hiervoor worden de opbrengsten bepaald op de veldjes met een lagere bemesting. Aandachtspunten op de kleibedrijven o Maximale inzet van kennis over mineralenmanagement op de bedrijven (GP s en BP s), tot welke N-input leidt dit en hoe verhoudt zich dit tot de stikstofgebruiksnorm op perceels- en bedrijfsniveau. De verschillen tussen jaren zijn aanzienlijk. Waar ligt de ruimte en waar knelt het. o Managen van de bodemvruchtbaarheid binnen de randvoorwaarden van de fosfaatnormen. Op gronden met relatief lage organische stofgehaltes verdient dit aspect extra aandacht. Hoe kan de organische stof voorziening op peil gehouden worden. Hierbij ook de mogelijkheden van bewerkte mest en compost benutten. o Veranderde strategie voor mestgebruik op klei. De hoogte van de gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat is voor de meeste bedrijven geen groot knelpunt. Het Vierde Actieprogramma dwingt de akkerbouwers op klei echter wel tot een totaal ander gebruik van organische mest. Zowel de mestsoorten als het tijdstip en de technieken van uitrijden vragen aandacht. De inzet in Telen met toekomst is hier mede op gericht Dit levert een bijdrage aan de acceptatie in de praktijk voor toepassen van mest in het voorjaar. o Toepassen in het voorjaar in verschillende gewassen, diverse mestsoorten, ook bewerkte mest en mestproducten, met verschillende technieken en monitoring van de resultaten (N-werking, opbrengsten, etc.) o Voortzetting van deelname bedrijven in het meetnet van RIVM om de effecten op waterkwaliteit te monitoren. De bedrijven zijn nu twee keer gemeten. Beknopt werkplan Telen met toekomst 2010 Met de deelnemende bedrijven o Bemestingsplan Analyseren en aanpassen van de bemestingsstrategie op de bedrijven en zonodig aanpassen aan de eisen van het vierde actieprogramma. De resultaten uit 2008 en 2009 zijn hierbij het uitgangspunt. In het bemestingsplan worden ook keuzes aangegeven voor mestsoorten en kunstmeststoffen. In gewassen waarvoor bijmestsysteem beschikbaar is wordt voor stikstof een basisgift voorzien, de aanvulling is maatwerk, gebaseerd op het bijmestsysteem. o Toetsen van de opgestelde strategie in het veld. Haalbaarheid van de gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat, analyse van kansen en knelpunten die zich hierbij voordoen. Organische stof wordt hierbij nadrukkelijk meegenomen. o Plan voor toe te passen Good en Best Practices (o.a. NBS, bladsteeltjes, N-monitoring in combinatie met satellietbeelden, crop scan, Yara sensor en plaatsspecifiek bemesten). Welke BP s en GP s passen onder welke omstandigheden, inclusief ervaringen met toepassingstechnieken voor uitrijden mest in het voorjaar in diverse gewassen. o Meetprogramma (N-min, opbrengst en kwaliteit). o Registratie en analyse van de bedrijfsgegevens. o Rapportage van de resultaten 19

20 Projectniveau o Groepsanalyse en rapportage o Bijeenkomsten projectteam, 2x per jaar o Groepsbijeenkomsten met de deelnemers, een landelijke bijeenkomst in de winter voor de bespreking van de resultaten van het afgelopen jaar en gedurende het groeiseizoen een veldbijeenkomst in Noord en in Zuid Nederland. Frank Wijnands, Harm Brinks Bijlage: begroting

21 Begroting Tmt Bemesting 2010 In onderstaande tabel komen besproken activiteiten uit het werkplan terug en worden de kosten op basis van deelname van 12, resp. 16 bedrijven inzichtelijk gemaakt. Er is gerekend met de personeelsspecifieke uurtarieven, volgens tariefstelling Uren (of ) per eenheid Totale kosten 12 bedrijven 16 bedrijven Bedrijfsniveau Bemestingsplannen Meet- en experimenteerplannen Begeleiding en evaluatie uitvoering Registratie en analyse Rapportage Materiële kosten Projectniveau Werving nieuwe bedrijven Groepsbijeenkomsten met deelnemers en begeleiders: 80/ x winter (allen); 2 regiobijeenkomsten (noord en zuid) Bijeenkomst projectteam Onkostenvergoeding deelnemers Algemene kosten: reis- en verblijf; zaalhuur, etc Jaarrapportage overall Projectleiding Totaal (excl. BTW) Financiële dekking: Via Tmt algemeen (exclusief BTW) Resteert te financieren (exclusief BTW) Korte toelichting op begroting Bemestingsplan Verzamelen basisgegevens bedrijf, eerste versie bemestingsplan ondernemerspraktijk 2010, Tmt bemestingsplan 2010, bespreken met teler (adviseur, onderzoeker), finale versie. Totaal 16 uur per bedrijf. Meetplan Per bedrijf opstellen van plan van aanpak uit te voeren best practices, experimenten, etc. en daarop uit te voeren meetplan. Betrokkenheid adviseur en onderzoeker. Totaal 8 uur per bedrijf. Begeleiding uitvoering Bedrijfsbezoeken (10 maal 3 uur), bedrijfsbezoek onderzoekers (4 maal 3 uur), evaluatiegesprek ondernemers (adviseur en onderzoeker: 6 uur): totaal 48 uur. Registratie en analyse Voor verwerking van de bedrijfsgegevens met FARM (verzamelen, controleren, invoeren, verwerken) wordt per bedrijf 20 uur gerekend. Daarbij is een deel van het voortraject: de correcte registratie en de eerste controle bij de bedrijfsbegeleiding neergelegd. Rapportage (bedrijfsspecifieke data) Het verzamelen/evalueren van een bedrijfsspecifieke data t.b.v. rapportage, met daarin de kwalitatieve ervaringen waarnemingen en de kwantitatieve gegevens (meetresultaten en berekende kengetallen vanuit de registratie) wordt begroot op ca. 12 uur per bedrijf. 21

22 Materiële kosten De materiële kosten bestaan uit de monstername- en analyse kosten van onderzoekstechnisch relevante monsters van grond en/of gewas, inzet van ondersteuning bij bepalingen, etc., wordt begroot op k 3 euro per bedrijf. Groepsbijeenkomsten met deelnemende akkerbouwers en begeleiders Drie bijeenkomsten, twee groepen, per bijeenkomst deelname PPO en DLV Plant, tijd voor voorbereiding, uitvoering en rapportage per bijeenkomst: totaal 50 uur per bijeenkomst. Projectteambijeenkomst Bijeenkomst voor overleg, instructie, uitwisseling ervaring, etc. met begeleidende adviseurs en onderzoekers. Een bijeenkomsten. Rapportage Voor het opstellen van een specifieke jaarrapportage bemesting, inclusief analyse van alle verkregen informatie wordt ca. 140 uur begroot. Afkomstig van de verschillende subteams met redactie en analyse van de betrokken bemestingsonderzoeker. 22

WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN

WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN Masterplan Mineralenmanagement Meer met minder stikstof De vraagstukken rondom de voedselzekerheid voor een groeiende wereldbevolking en de afnemende

Nadere informatie

Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid. Harry Kager LTO Nederland

Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid. Harry Kager LTO Nederland Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid Harry Kager LTO Nederland Mestbeleid: schaken op vele borden Mestbeleid Nitraatrichtlijn leidend, daarnaast Kaderrichtlijn Water, Periodieke

Nadere informatie

Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken

Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken De voorgestelde equivalente maatregelen open teelten zijn: A. Opbrengstafhankelijke

Nadere informatie

Duurzame bemesting: omgeving

Duurzame bemesting: omgeving Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Duurzame bemesting Visie NMI Duurzame bemesting: omgeving Beperking milieubelasting

Nadere informatie

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond:

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: Zoektocht naar een duurzaam bodembeheer op klei en zand Programma Bodem 5 juni 2012, Janjo de Haan en Derk van Balen Systeemonderzoek Ontwikkeling van strategieën

Nadere informatie

Leidt Europese mestbeleid tot knelpunten voor de bodem?

Leidt Europese mestbeleid tot knelpunten voor de bodem? Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Leidt Europese mestbeleid tot knelpunten voor de bodem? Kennisdag Mest & 1 december

Nadere informatie

Kansen voor mestscheiding

Kansen voor mestscheiding Kansen voor mestscheiding Studiemiddag Inagro 29 maart 2012 Gerjan Hilhorst Livestock Research De Marke Koeien & Kansen is een samenwerkingsverband van 16 melkveehouders, proefbedrijf De Marke, Wageningen

Nadere informatie

Welke mineralen passen bij de akkerbouw?

Welke mineralen passen bij de akkerbouw? Welke mineralen passen bij de akkerbouw? Tonnis A. van Dijk, Nutriënten Management Instituut NMI Inleiding Het project BioNPK streeft ernaar zoveel mogelijk mineralen terug te winnen uit digestaat (het

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Marjoleine Hanegraaf

Nadere informatie

ALLES WAT U MOET WETEN OVER FOSFAAT VRAGEN EN ANTWOORDEN

ALLES WAT U MOET WETEN OVER FOSFAAT VRAGEN EN ANTWOORDEN ALLES WAT U MOET WETEN OVER FOSFAAT VRAGEN EN ANTWOORDEN Masterplan Mineralenmanagement Fosfaat: een grondstof om zo optimaal mogelijk in te zetten De vraagstukken rondom de voedselzekerheid voor een groeiende

Nadere informatie

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West.

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Wim Honkoop Begeleiding 35 individuele melkveehouders. Al ruim 3 jaar actief in het opstellen en optimaliseren van Kringloopwijzer resultaten.

Nadere informatie

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC LEI Wageningen UR: Co Daatselaar Aanleiding en doelstellingen onderzoek Veel mest elders af te zetten tegen hoge kosten, druk verlichten

Nadere informatie

Organische stofbeheer en stikstofleverend vermogen van de grond in de Nederlandse akkerbouw

Organische stofbeheer en stikstofleverend vermogen van de grond in de Nederlandse akkerbouw Organische stofbeheer en stikstofleverend vermogen van de grond in de Nederlandse akkerbouw In opdracht van en gefinancierd door: Dit project is uitgevoerd door: Auteur(s): Jan Bokhorst Geert-Jan van der

Nadere informatie

Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven

Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven Inleiding De CBGV baseert haar adviezen bij voorkeur op zoveel mogelijk proefresultaten. Resultaten moeten daarbij

Nadere informatie

Nieuwsbrief MMD; nr 1. 2012

Nieuwsbrief MMD; nr 1. 2012 Nieuwsbrief MMD; nr 1. 2012 De Stichting Minerale Meststoffen Distributie (MMD) beheert het register van ondernemers die handelen in minerale meststoffen, zoals dat voor het Security Convenant Kunstmest

Nadere informatie

Mestbeleid. Stelsel van verplichte mestverwerking. 13 januari 2014. Joke Noordsij. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Mestbeleid. Stelsel van verplichte mestverwerking. 13 januari 2014. Joke Noordsij. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Mestbeleid Stelsel van verplichte mestverwerking 13 januari 2014 Joke Noordsij Rijksdienst voor Ondernemend Nederland 1 Inhoud Wat hebben we nu aan mestbeleid Wat gaat er veranderen Stelsel verplichte

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu?

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Kennisdag emissies, vergroening en verduurzaming in de landbouw Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Mark Heijmans 2 december 2014 Het speelveld: schaken op meerdere borden Opzet

Nadere informatie

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans Demetertool Vlaanderen is open ruimte Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans LNE Groenbedekker Gele mosterd De online Demetertool

Nadere informatie

OVEREENKOMST. Verbeteren mineralenefficiëntie van melkveebedrijven via KringloopWijzer

OVEREENKOMST. Verbeteren mineralenefficiëntie van melkveebedrijven via KringloopWijzer OVEREENKOMST Verbeteren mineralenefficiëntie van melkveebedrijven via KringloopWijzer Van 1 januari 2014 tot 1 januari 2016 zijn de volgende afspraken van kracht tussen: - De Nederlandse Zuivelorganisatie,

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Mineralen op Maat. Mineralen op Maat. Winterbijeenkomsten 5-11-2012. Doelstelling project:

Mineralen op Maat. Mineralen op Maat. Winterbijeenkomsten 5-11-2012. Doelstelling project: Winterbijeenkomsten Dit project wordt medegefinancierd door Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland Ed Boerboom Mineralen op Maat Indeling presentatie:

Nadere informatie

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan?

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Via project Langs de Linge is er op donderdag 8 december een demonstratie rondom mestscheiding gehouden. Deze demonstratie vond plaats op het melkveebedrijf

Nadere informatie

Bemesting. Fosfaatgebruiksnormen. Mestwetgeving Wettelijk op maisland: 112 kg N/ha/jaar en bij hoge PW 50 kg P205/ha/jaar 1-2-2016.

Bemesting. Fosfaatgebruiksnormen. Mestwetgeving Wettelijk op maisland: 112 kg N/ha/jaar en bij hoge PW 50 kg P205/ha/jaar 1-2-2016. Even Voorstellen Pascal Kleeven Akkerbouw/vollegrondgroentebedrijf Sinds1999 in dienst bij Vitelia-Agrocultuur Bemesting Wie teelt er maïs? Vragen Wie heeft er een mestmonster? Wie heeft er actuele grondmonsters?

Nadere informatie

RE-gras. Bedrijfsspecifiek advies voor het sturen op ruw eiwit, grasopbrengst en stikstofbenutting

RE-gras. Bedrijfsspecifiek advies voor het sturen op ruw eiwit, grasopbrengst en stikstofbenutting Soil for life RE-gras Bedrijfsspecifiek advies voor het sturen op ruw eiwit, grasopbrengst en stikstofbenutting Een project van het Nutriënten Management Instituut NMI in opdracht van het Productschap

Nadere informatie

Grondsoorten Zand, dalgrond, veen. Klei < 10% org. stof, rivierklei

Grondsoorten Zand, dalgrond, veen. Klei < 10% org. stof, rivierklei 3.4 Maïs: Kalium De adviesgift voor kalium is afhankelijk van de grondsoort, kalitoestand en de gewasbehoefte. De opbrengst reactie van maïs op een kaligift is beperkt terwijl de onttrekking groot is.

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Uw klantnummer: 5001382 Postbus 170 NL- 6700 AD Wageningen T +31 (0)88 876 1010 E klantenservice@blgg.agroxpertus.com I blgg.agroxpertus.nl T monstername:

Nadere informatie

Voorsprong met mineralen

Voorsprong met mineralen Voorsprong met mineralen Samen staan de sectoren sterker Deze bijeenkomst werd mogelijk gemaakt door LTO Gelderland, Overijssel en de Rabobank. Circulaire Economie Nieuwe toverwoord of kansrijke uitdaging

Nadere informatie

Nota van Toelichting. 1 Inleiding

Nota van Toelichting. 1 Inleiding 1 Nota van Toelichting 1 Inleiding Het Besluit gebruik meststoffen (hierna: Bgm) heeft tot doel om de belasting van de bodem en het water door fosfaat- en stikstofverbindingen afkomstig uit dierlijke meststoffen,

Nadere informatie

Historie van melkvee en mineralen. aart.vandenham@wur.nl

Historie van melkvee en mineralen. aart.vandenham@wur.nl Historie van melkvee en mineralen Aart van den Ham aart.vandenham@wur.nl Duurzame ontwikkelingsstrategieën Nederland in Europees mineralenperspectief Nederland in Europees mineralenperspectief Nederland

Nadere informatie

De waarde van mest; bijdrage van mestmanagement aan betere bedrijfsvoering

De waarde van mest; bijdrage van mestmanagement aan betere bedrijfsvoering De waarde van mest; bijdrage van mestmanagement aan betere bedrijfsvoering Koos Verloop Koeien & Kansen is een samenwerkingsverband van 16 melkveehouders, proefbedrijf De Marke, Wageningen UR en adviesdiensten.

Nadere informatie

Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra)

Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra) Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra) Inhoud Vormen van vernatten Modelberekeningen Veldexperimenten Conclusies en discussie

Nadere informatie

Verbeter de water- en bodemkwaliteit én uw rendement subsidieregeling precisiebemesting voor agrarische ondernemers in Noord-Brabant en

Verbeter de water- en bodemkwaliteit én uw rendement subsidieregeling precisiebemesting voor agrarische ondernemers in Noord-Brabant en Verbeter de water- en bodemkwaliteit én uw rendement subsidieregeling precisiebemesting voor agrarische ondernemers in Noord-Brabant en informatiebijeenkomsten in oktober en november Nauwkeurig bemesten

Nadere informatie

van wedloop naar kringloop

van wedloop naar kringloop Trajecten Mineralen: van wedloop naar kringloop Uitwerking stelsel verantwoorde mestafzet en verplichte mestverwerking & Invulling 5 e AP Nitraatrichtlijn LTO April 2012 Mark Heijmans Concept Opzet Aftrap

Nadere informatie

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage vestiging Drachten behorende bij onderbouwing Knarweg 14, Lelystad. Op het gebied van schoon en zuinig produceren, heeft de agrarische sector nog een aantal belangrijke doelstellingen te behalen. Belangrijkste

Nadere informatie

Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw. Het effect van N-bemesting op de (energie)opbrengst van wintertarwe

Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw. Het effect van N-bemesting op de (energie)opbrengst van wintertarwe Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw Het effect van N-bemesting op de (energie)opbrengst van wintertarwe Het effect van N-bemesting op de (energie)opbrengst van wintertarwe Opdrachtgever: Auteur:

Nadere informatie

Mestverwerking in De Peel

Mestverwerking in De Peel Mestverwerking in De Peel Mestverwerking Jan van Hoof, Jeanne Stoks, Wim Verbruggen Maart 2012 Agenda Doel van de avond Wat is mest? Wat is het mestprobleem? Waar komt mest vandaan? Hoeveel mest is er?

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

voorstel aan dagelijks bestuur Onderwerp Deelname van WPM in projecten voor 2 e tender innovatieprogramma KRW

voorstel aan dagelijks bestuur Onderwerp Deelname van WPM in projecten voor 2 e tender innovatieprogramma KRW voorstel aan dagelijks bestuur routing met data: overleg portefeuillehouder : Jan Classens dagelijks bestuur : 9 september algemeen bestuur adviserend : algemeen bestuur besluitvormend : steller : Vivian

Nadere informatie

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit.

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Smart Farming. Rendement door efficiency. Herman Krebbers Mechanisatie en precisielandbouw

Smart Farming. Rendement door efficiency. Herman Krebbers Mechanisatie en precisielandbouw Smart Farming Rendement door efficiency Herman Krebbers Mechanisatie en precisielandbouw Onderzoek Rabobank Kans! 2 Gebruik beschikbare data 3 Snelle ontwikkeling techniek Meest interessante toepassingen

Nadere informatie

Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem. Linda van der Weijden

Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem. Linda van der Weijden Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem Linda van der Weijden Opzet Inhoud: Hoe ontwikkel je met het natuurlijk systeem? Proces: Hoe pakken we dat aan? 2 Wat is kringlooplandbouw?

Nadere informatie

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 Loonwerker maakt melkveehouder kringloopwijzer! www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 http://www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/

Nadere informatie

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe.

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe. Opdrachten Mestsoorten Puzzel Doel Je kunt: via een tabel verschillende mestsoorten met elkaar vergelijken; vormen van drollen bekijken en vaststellen van welke diersoort ze afkomstig zijn. Benodigheden

Nadere informatie

Precisielandbouw: voet aan wal in Nederland

Precisielandbouw: voet aan wal in Nederland Precisielandbouw: voet aan wal in Nederland Herman Krebbers DLV Plant Nederlandse telers Koplopers in Productiviteit Hoge productie per hectare Goede kwaliteit producten Hoge productie per arbeidseenheid

Nadere informatie

Bijlage 6 Model voor de rapportage, behorend bij artikel 3.73. Jaarlijks voor 1 mei inleveren, lees voor invullen eerst de toelichting.

Bijlage 6 Model voor de rapportage, behorend bij artikel 3.73. Jaarlijks voor 1 mei inleveren, lees voor invullen eerst de toelichting. BIJLAGE BIJ ARTIKEL I, ONDERDEEL J, VAN DE REGELING VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU VAN (6.0.202), NR. IENM/BSK-202/7597, TOT WIJZIGING VAN DE REGELING ALGEMENE REGELS VOOR INRICHTINGEN

Nadere informatie

Met deze tool is het mogelijk om op perceels- en bedrijfsniveau een overzicht te maken van de OSbalans. Hiervoor is de informatie nodig:

Met deze tool is het mogelijk om op perceels- en bedrijfsniveau een overzicht te maken van de OSbalans. Hiervoor is de informatie nodig: HANDLEIDING OS-tool Met deze tool is het mogelijk om op perceels- en bedrijfsniveau een overzicht te maken van de OSbalans. Hiervoor is de informatie nodig: De bodemkwaliteit (fosfaattoestand, organische

Nadere informatie

: Nieuwe Oogst editie Noord

: Nieuwe Oogst editie Noord Publicatie Datum : Veldpost : 26 okt 2013 Pagina : 10 Publicatie Datum : Nieuwe Oogst editie Noord : 28 sep 2013 Pagina : 13 Publicatie Datum : Nieuwe Oogst editie Noord : 28 sep 2013 Pagina : 13 Landbouw

Nadere informatie

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Inleiding Via de Duurzame Zuivelketen streven zuivelondernemingen (NZO) en melkveehouders (LTO) gezamenlijk naar een toekomstbestendige en verantwoorde zuivelsector.

Nadere informatie

KENNISKORRELS VOOR MEER OPBRENGST MET MINDER MINERALEN

KENNISKORRELS VOOR MEER OPBRENGST MET MINDER MINERALEN KENNISKORRELS VOOR MEER OPBRENGST MET MINDER MINERALEN Masterplan Mineralenmanagement INHOUDSOPGAVE MASTERPLAN MINERALENMANAGEMENT...2 EMISSIENEUTRALE AKKERBOUW...6 VLOEIBARE MESTSTOFSYSTEMEN IN CONSUMPTIEAARDAPPELEN...7

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Effluenten van de biologische mestverwerking

Effluenten van de biologische mestverwerking Effluenten van de biologische mestverwerking Bemestingswaarde Gebruik Economisch aspect Bemestingswaarde Samenstelling effluent: kg / 1000 l DS 13,0 Organische stof 3,1 Totale Stikstof 0,21 Ammoniakale

Nadere informatie

Inzicht in oorzaken groeistagnatie. Specifieke oplossingen voor specifieke perceel problemen

Inzicht in oorzaken groeistagnatie. Specifieke oplossingen voor specifieke perceel problemen Jump-start voor maïs! Wat kan gedaan worden? Inzicht in oorzaken groeistagnatie Specifieke oplossingen voor specifieke perceel problemen Specifieke start (mest-)stoffen voor vlotte jeugdontwikkeling Jumpstart

Nadere informatie

Kringloopdenken. centraal. op elk melkveebedrijf! ir. Frank Verhoeven

Kringloopdenken. centraal. op elk melkveebedrijf! ir. Frank Verhoeven Kringloopdenken centraal op elk melkveebedrijf! ir. Frank Verhoeven Inhoud - Introductie - Duurzame melk en de kringloopwijzer - Wetgeving geeft weinig andere opties - Van kringloopwijzer naar kringloopboer!

Nadere informatie

Dierlijke mest. Inleiding

Dierlijke mest. Inleiding 054 1 Dierlijke mest Inleiding Dierlijke mest is afkomstig van de veehouderij, waar met name runderen, varkens en kippen worden gehouden voor menselijke consumptie in binnen- en buitenland. Door de sterke

Nadere informatie

Innoveren doe je Samen

Innoveren doe je Samen Innoveren doe je Samen Deep in the shit Ervaringen van een innovatieve ondernemer in een hooggereguleerde sector Ir Roger A.B.C. Rammers CMC 1 Agenda 1. Introductie AquaPurga 2. Mestmarkt: mestproblematiek

Nadere informatie

3. Analysegegevens digistaat: Vrachten worden gewogen en bemonsterd volgens meststoffenwet en volgens meststoffenwet op de landbouwgrond aangevoerd.

3. Analysegegevens digistaat: Vrachten worden gewogen en bemonsterd volgens meststoffenwet en volgens meststoffenwet op de landbouwgrond aangevoerd. Het college van gedeputeerde staten van de Provincie Drenthe Postbus 122 9400 AC ASSEN Nijkerkerveen, 22 april 2015, Betreft: Aanvraag ontheffing, artikel 10.63 Wet milieubeheer, Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

1 Aanduiding van focusgebieden en focusbedrijven

1 Aanduiding van focusgebieden en focusbedrijven MAP V Aanduiding van focusgebieden en focusbedrijven Normen voor stikstofbemesting Normen voor fosforbemesting 1 Aanduiding van focusgebieden en focusbedrijven Gebieden waar de nitraatconcentraties in

Nadere informatie

Bodemmonster Bodemmonster

Bodemmonster Bodemmonster Evenwicht in de volkstuin? Evenwichtige bemesting Bodemmonster Bodemmonster Belangrijk om te weten: Fosfaat laag: voldoende bemesten Kali laag: voldoende bemesten of bijsturen Magnesium laag: bijsturen

Nadere informatie

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB Omslag notitie Vergadering van de sectorcommissie Bloemkwekerijproducten Datum vergadering 5 maart 2012 Agendapunt 7b Voorbereid door Jerre de Blok Totaal aantal pagina s 5 17 februari 2012 1. Project

Nadere informatie

Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. 21 maart 2013 Kees van Rooijen LTO beleidsteam water

Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. 21 maart 2013 Kees van Rooijen LTO beleidsteam water Deltaplan Agrarisch Waterbeheer 21 maart 2013 Kees van Rooijen LTO beleidsteam water NWP: Aanleiding Voor de oplossing van de wateropgaven is een nauwe samenwerking met het bedrijfsleven nodig LTO pakt

Nadere informatie

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 0 Experts verwachten een volumegroei van ~20% tot 2020 door het afschaffen van de quota... Nederlandse melkproductie (mln kg/jaar) 14,000

Nadere informatie

5-3-2012. Mestverwerking in Nederland. Wat doet de afdeling Milieu: Kunstmestvervanging door stikstof uit mest. Waarom mestverwerken?

5-3-2012. Mestverwerking in Nederland. Wat doet de afdeling Milieu: Kunstmestvervanging door stikstof uit mest. Waarom mestverwerken? Mestverwerking in Nederland Wat doet de afdeling Milieu: Wageningen, 6 maart 2012 Fridtjof de Buisonjé, Afdeling Milieu gasvormige emissies, fijnstof, emissiearme huisvestingssystemen; bodemkwaliteit,

Nadere informatie

Op weg naar een kringloopcertificaat

Op weg naar een kringloopcertificaat Op weg naar een kringloopcertificaat Extra impuls voor duurzame melkveehouderij in Midden-Delfland Er is een kringloopcertificaat in de maak voor duurzame melkveehouderij. Deze proeve van duurzaamheid

Nadere informatie

Maiszaden. Samen naar een optimaal rendement. www.cavdenham.nl

Maiszaden. Samen naar een optimaal rendement. www.cavdenham.nl Samen naar een optimaal rendement www.cavdenham.nl Maisteelt 2015 Ook voor het maisjaar 2015 hebben de rundveespecialisten van CAV Den Ham weer een keus gemaakt uit het grote aanbod van maisrassen in Nederland.

Nadere informatie

Ronde Tafel Kringlooplandbouw Noord Nederland Kansen in GLB 2014-2020. 17 okt 2013 De Tike Henk Kieft, ETC

Ronde Tafel Kringlooplandbouw Noord Nederland Kansen in GLB 2014-2020. 17 okt 2013 De Tike Henk Kieft, ETC Ronde Tafel Kringlooplandbouw Noord Nederland Kansen in GLB 2014-2020 17 okt 2013 De Tike Henk Kieft, ETC Gemeenschappelijk landbouwbeleid 2014-2020 Kansen voor Kringloop aanpak Prioriteiten 2 e pijler

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5

Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5 Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5 Uw klantnummer: 2386585 H. Driessen Korenhorsterwg 6 7044 AJ LENGEL Postbus 170 NL - 6700 AD Wageningen T monstername: Johnny te Veluwe: 0652002126 T klantenservice:

Nadere informatie

Over het mestprobleem en mogelijke oplossingen. Oene Oenema Wageningen University, Alterra

Over het mestprobleem en mogelijke oplossingen. Oene Oenema Wageningen University, Alterra Over het mestprobleem en mogelijke oplossingen Oene Oenema Wageningen University, Alterra Over het mestprobleem en mogelijke oplossingen Oene Oenema Wageningen University Alterra Nationaal Mestcongres

Nadere informatie

Precisietoediening mineralen met dierlijke mest Onderdeel Agronomie

Precisietoediening mineralen met dierlijke mest Onderdeel Agronomie Precisietoediening mineralen met dierlijke mest Onderdeel Agronomie Rapportage Ontwikkeling reken- en optimalisatieregels voor een verbeterd systeem van precisie mestaanwending. Ellen Kusters AgriConnection

Nadere informatie

Verslag slotbijeenkomst SKB-showcase De bodem als basis voor duurzame landbouw en schoon water.

Verslag slotbijeenkomst SKB-showcase De bodem als basis voor duurzame landbouw en schoon water. Verslag slotbijeenkomst SKB-showcase De bodem als basis voor duurzame landbouw en schoon water. Datum: Locatie: Aanwezigen: Donderdag 11 december 2014, aanvang 9.00 uur tot 13.00 uur Van Iersel Compost,

Nadere informatie

2 BEMESTING WINTERTARWE

2 BEMESTING WINTERTARWE 2 BEMESTING WINTERTARWE 2.1 Bekalking, basisbemesting en stikstofbemesting in wintertarwe W. Odeurs 1, J. Bries 1 Een beredeneerde bemesting is een belangrijke teelttechnische factor voor het bekomen van

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voorste deel Postbus 115

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voorste deel Postbus 115 voorste deel Onderzoek Onderzoek-/ordernr: Datum monstername: Datum verslag: 110027/001746286 07-10-2010 22-10-2010 Monster genomen bij: A. Dierhouder 8822 XX ARUM Grondsoort: Bemonsterde laag: Monster

Nadere informatie

Bijeenkomst Studieclub Geitenhouderij & LTO vakgroep Melkgeitenhouderij. Januari 2014

Bijeenkomst Studieclub Geitenhouderij & LTO vakgroep Melkgeitenhouderij. Januari 2014 Bijeenkomst Studieclub Geitenhouderij & LTO vakgroep Melkgeitenhouderij Januari 2014 Opening Actualiteiten GLB Diergezondheid Q koorts claim Productschap Zuivel Melkprijsvergelijking BZV Bokkenproject

Nadere informatie

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303 Paardenhouderij in het nieuwe mestbeleid Oosterwolde, 13 januari 2006 Vanaf 1 januari 2006 vallen paarden en pony s onder de Meststoffenwet. Dit levert veel (nieuwe) problemen op. In dit bericht worden

Nadere informatie

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie.

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie. Rapport I: Inventarisatie van de mestverwerkingactiviteiten in Europa Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de

Nadere informatie

Eindrapport:Praktijkpilot Biogreen

Eindrapport:Praktijkpilot Biogreen Eindrapport:Praktijkpilot Biogreen Resultaten van onderzoek en voorlichting project Mineralenconcentraat 2010 /2011 Ing. J.H.F Veldhuis MBA Rapportage van resultaten praktijkonderzoek, proefvelden, demovelden

Nadere informatie

2 Zand, klei, humus en kalk 25 2.1 Zandgrond 25 2.2 Kleigrond en zavelgrond 29 2.3 Humus en kalk 32 2.4 Afsluiting 36

2 Zand, klei, humus en kalk 25 2.1 Zandgrond 25 2.2 Kleigrond en zavelgrond 29 2.3 Humus en kalk 32 2.4 Afsluiting 36 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Grondonderzoek 13 1.1 Wat kan er mis zijn met de grond? 14 1.2 Vervuilde grond 14 1.3 Bodemziekten 15 1.4 Bodemprofiel en bodemstructuur 18 1.5 Resultaten van het onderzoek

Nadere informatie

Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij

Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij Carin Rougoor en Frits van der Schans CLM Onderzoek en Advies Achtergrond Begin juli 2014 heeft staatssecretaris Dijksma het voorstel voor de

Nadere informatie

Vergroening en verduurzamen landbouw

Vergroening en verduurzamen landbouw Duurzame landbouw Gezond voedsel - Vitaal platteland Vergroening en verduurzamen landbouw Wim Dijkman Dronten, 2-12 2014 1 Agenda Groen Ondernemen Gemeenschappelijk Landbouwbeleid Maatregelen POP en water

Nadere informatie

Het gebruik van gips in de fruitteelt

Het gebruik van gips in de fruitteelt Het gebruik van gips in de fruitteelt Inleiding Als voedingselement zorgt calcium voor stevige, lang houdbare vruchten. Calcium speelt daarnaast ook een belangrijke rol bij bodemstructuur en -vruchtbaarheid.

Nadere informatie

Minder ammoniak door innovatief voer en management

Minder ammoniak door innovatief voer en management SBIR Oproep Minder ammoniak door innovatief voer en management Openingsdatum: 20 augustus 2014 Sluitingsdatum: 1 oktober 2014 om 17:00 uur Budget: 2,25 mln. De staatssecretaris van Economische Zaken (EZ)

Nadere informatie

Het effect van perceelsgrootte op de bewerkingskosten

Het effect van perceelsgrootte op de bewerkingskosten Het effect van perceelsgrootte op de bewerkingskosten Effecten van grootschalige akkerbouw in een kleinschalig landschap Auteurs :Pieter van Reeuwijk, Peter Roelofs Auteurs :Vivian Hendriks Praktijkonderzoek

Nadere informatie

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant Bemestingsplan Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt Waarom een grondanalyse? Inzicht krijgen in de beschikbare voeding voor de plant; Hoofdelementen; Sporenelementen; ph van de grond; Organische stof

Nadere informatie

Paraplu Bulletin. Nieuwsbulletin. Kwaliteit komt voor Kwantiteit! Advies op maat! November 2015

Paraplu Bulletin. Nieuwsbulletin. Kwaliteit komt voor Kwantiteit! Advies op maat! November 2015 Paraplu Bulletin November 2015 Nieuwsbulletin Voor u ligt ons nieuwe Paraplu Bulletin. Ten Brinke b.v. zal u vanaf nu regelmatig op de hoogte houden van nieuwe en actuele zaken binnen ons bedrijf. Juist

Nadere informatie

Mestbenutting: innovaties in de praktijk

Mestbenutting: innovaties in de praktijk Mestbenutting: innovaties in de praktijk Verslag van een bijeenkomst met beleidsmakers en agrarische ondernemers 2 Colofon Auteurs: J.G. de Hoop, A.M. Bikker, J.W. Reijs, D.W. de Hoop In dit verslag worden

Nadere informatie

vruchtbare bodem the soil initiative

vruchtbare bodem the soil initiative vruchtbare bodem the soil initiative Frank Brinkman - Bakker Barendrecht Werken aan bodemkwaliteit is essentieel voor de smaak en vooral de houdbaarheid van onze mango s uit Mali Maria Oliveira - Van Oers

Nadere informatie

krijgt u de bodem grondig in beeld en praktische adviezen. Dit helpt om hogere opbrengsten te halen door de gewasprestaties te verhogen.

krijgt u de bodem grondig in beeld en praktische adviezen. Dit helpt om hogere opbrengsten te halen door de gewasprestaties te verhogen. Is de bodem beperkend voor uw gewas? De stand van uw gewas is een indicator van de bodemconditie. Gewaskaarten, ook biomassakaarten genoemd, geven verschillen binnen het perceel weer en daarmee indirect

Nadere informatie

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Presentatie Ing. Jaap Uenk MAB LTO Noord afdeling De Liemers, 3 november 2010 Inhoud presentatie Ontwikkeling mestsituatie in Nederland Ontwikkeling

Nadere informatie

SPNA SPNA. Laboratorium. Directzaai. Directzaai 12-1-2011. Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 2003 2010

SPNA SPNA. Laboratorium. Directzaai. Directzaai 12-1-2011. Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 2003 2010 12-1-211 SPNA Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw: 12-1-211 Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 23 21 Masterclass Niet-Kerende Grondbewerking Jaap van t Westeinde www.spna.nl

Nadere informatie

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 KOSTPRIJZEN AARDAPPELEN. www.dlvplant.nl

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 KOSTPRIJZEN AARDAPPELEN. www.dlvplant.nl KENNISBUNDEL Biologische aardappelen Mei 2013 TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN ZIEKTEN EN PLAGEN / INSECTEN ZIEKTEN EN PLAGEN / VIRUSZIEKTEN ZIEKTEN EN PLAGEN / PHYTOPHTHORA INFESTANS ZIEKTEN EN PLAGEN

Nadere informatie

Een bemestingsplan wat je meeneemt in de trekker

Een bemestingsplan wat je meeneemt in de trekker Een bemestingsplan wat je meeneemt in de trekker Albert-Jan Bos DLV Rundveeadvies 20 febr 2014 Het bemestingsplan? Het gemiddelde bemestingsplan Geeft goed inzicht in beschikbare dierlijke mest en Budget

Nadere informatie

PROEFPROJECT VASTEMESTVOORZIE- NING WEIDEVOGELRESERVATEN FRYSLÂN/GRONINGEN

PROEFPROJECT VASTEMESTVOORZIE- NING WEIDEVOGELRESERVATEN FRYSLÂN/GRONINGEN A&W-rapport 1109 PROEFPROJECT VASTEMESTVOORZIE- NING WEIDEVOGELRESERVATEN FRYSLÂN/GRONINGEN SAMENVATTING E.B. Oosterveld Altenburg & Wymenga ECOLOGISCH ONDERZOEK BV Veenwouden 2008 In samenwerking met

Nadere informatie

Nieuwsbrief Samengestelde drainage

Nieuwsbrief Samengestelde drainage Nieuwsbrief Samengestelde drainage Samengestelde peilgestuurde drainage staat op dit moment erg in de belangstelling. Naast voordelen voor telers, zoals het zelf op perceelsniveau kunnen regelen van het

Nadere informatie

Ontzorgen van de Rundveehouder. Loonbedrijf V.O.F. de Schalm Kennes Balans B.V.

Ontzorgen van de Rundveehouder. Loonbedrijf V.O.F. de Schalm Kennes Balans B.V. Ontzorgen van de Rundveehouder Loonbedrijf V.O.F. de Schalm Kennes Balans B.V. Aanleiding ontwikkelen van nieuwe dienst Groei van melkveebedrijven; Melkveebedrijven ervaren knelpunten op gebied van arbeid,

Nadere informatie

Inzet van plantaardig digestaat

Inzet van plantaardig digestaat Inzet van plantaardig digestaat Pilot in spinazie Marleen Zanen [2007] Louis Bolk Instituut Inzet van plantaardig digestaat, pilot in spinazie, M. Zanen. Voorwoord Voor het op peil houden van de bodemvruchtbaarheid

Nadere informatie