Kwalitatief onderzoek Muziek in de Klas

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kwalitatief onderzoek Muziek in de Klas"

Transcriptie

1 Kwalitatief onderzoek Muziek in de Klas Projectperiode Den Haag, februari 2013 Nienke van Olphen, MA

2 Allegro Arts 2013 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of worden openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Allegro Arts. 2

3 Inhoudsopgave Inleiding 5 Muziek educatie 6 Onderzoeksopzet 8 De interviews 10 Tiel 10 Zutphen 13 Winterswijk 15 Apeldoorn 18 Harderwijk 20 Wijchen 24 Zevenaar 26 Overkoepelende analyse 29 Conclusie 35 Bronnen 38 3

4 4

5 Inleiding Muziek in de Klas (MIK) is een initiatief dat in 2010 is gestart door EDU-ART en het Gelders Kenniscentrum voor Kunst en Cultuur (KCG). EDU-ART en KCG streven met dit initiatief naar goede muziekeducatie voor ieder kind. Zij werken aan de realisatie van een betere infrastructuur binnen de sector, het creëren van draagvlak bij gemeenten en aan kennis en kunde van muziekdocenten en leerkrachten. MIK wordt mede gefinancierd door het Fonds voor Cultuurparticipatie. In opdracht van het subsidieverstrekkende fonds moet het project ter verantwoording gemonitord en geëvalueerd worden. De afdeling Onderzoek en Ontwikkeling (O&O) van EDU-ART is hiervoor verantwoordelijk. Gedurende de gehele projectperiode heeft de afdeling O&O het project jaarlijks kwantitatief gevolgd en inhoud geëvalueerd. In opdracht van het Fonds voor Cultuurparticipatie is het kwalitatieve gedeelte van het onderzoek uitbesteed aan een extern onderzoeker. Titia Lefers van O&O legde de opdracht neer bij Allegro Arts. Aan de hand van de kwantitatieve en kwalitatieve evaluaties kunnen EDU-ART, KCG en het Fonds voor Cultuurparticipatie beoordelen of de vooraf gestelde doelstellingen na afloop van het project in 2013 bereikt zijn en of het zinvol is het project te willen verankeren in het beleid van scholen en culturele instellingen. Om het, al dan niet, behalen van de projectdoelstellingen te kunnen beoordelen is het kwalitatieve onderzoek vormgegeven aan de hand van de volgende onderzoeksvraag: Wat zijn de bevindingen van de verschillende doelgroepen die in de projectperiode deelnamen aan Muziek in de Klas op het gebied van behaalde resultaten, samenwerking en duurzaamheid van het project? Het is belangrijk kennis te nemen van de ervaringen van verschillende betrokkenen bij MIK. Zij zitten als deelnemers dichtbij het vuur en hebben daardoor goed zicht op de mate waarin het project daadwerkelijk bijdraagt aan duurzame resultaten op het gebied van muziekeducatie voor ieder kind, een betere infrastructuur binnen de sector, draagvlak bij gemeenten en kennis en kunde bij muziekdocenten en leerkrachten. Deze inzichten zijn van maatschappelijke relevantie, omdat zij duidelijkheid geven over het welslagen van het project. Dit kan een belangrijke bijdrage vormen voor de toekomstige invulling van muziekonderwijs in Gelderland. De kennis geeft de projectorganisatie EDU-ART en KCG inzicht in de sterkte en zwakke punten van het project en mogelijke kansen en bedreigingen op het gebied van muziekonderwijs. Het geeft het Fonds voor Cultuurparticipatie inzicht in de mate waarin de projectorganisatie erin geslaagd in aan de hand van het project mensen te stimuleren tot cultuurparticipatie. Ten slotte verschaft het de sector en de gemeenten inzicht in de huidige vormgeving van het muziekonderwijs en de roep die er klinkt om dit op een duurzame wijze te verbeteren. In het eerste hoofdstuk van dit rapport wordt kort het kader geschetst waarbinnen het kwalitatieve onderzoek plaatsvindt. Het belang van muziekeducatie wordt aangestipt en het project MIK wordt toegelicht. In het tweede hoofdstuk volgt de onderzoeksopzet. Hierin worden de methodologie, de onderzoeksdata, de verantwoording en de concrete uitvoering van het onderzoek verder toegelicht. In hoofdstuk drie worden de resultaten gepresenteerd aan de hand van korte weergaves van zeven interviews die zijn afgenomen met verschillende betrokkenen. In hoofdstuk vier volgt de interpretatie van de resultaten in de vorm van een overkoepelende analyse. In dit hoofdstuk worden eveneens enkele aanbevelingen gedaan in de richting van de projectorganisatie. In het vijfde en laatste hoofdstuk volgt ten slotte de conclusie, waarin een antwoord wordt gegeven op de centrale vraagstelling. Nienke van Olphen, MA namens Allegro Arts Den Haag, februari

6 Muziek educatie Het belang van muziek De grote kracht en waarde van muziek liggen in het vermogen van deze kunstvorm te inspireren, te verstillen, te ontroeren en te laten verzoenen. Het heeft niet alleen een uitwerking op het individu, ook op zijn omgeving. Muziek heeft een positieve invloed op het menselijke brein (Mieras, 2011). Het komt de intelligentie ten goede en heeft grote impact op het IQ van jonge kinderen. Muziek maakt slim en sociaal, brengt mensen samen en scherpt het verstand en de emotie (Muziek telt!, 2012). Muziekonderwijs zou de leerprestaties van kinderen verbeteren. Het verbetert het abstractievermogen en vermogen tot analytisch denken en het vergroot het concentratievermogen (Kinderen maken Muziek, 2012; Muziek telt!, 2012). Samen muziek maken versterkt het groepsgevoel en de discipline, evenals de sociale en emotionele vaardigheden (Kinderen maken Muziek, 2012). Kinderen vinden het over het algemeen leuk. De gezamenlijke prestatie laat hen genieten en geeft hen zelfvertrouwen. Muziekonderwijs bevordert sociaal gedrag bij kinderen en komt daarmee het schoolklimaat ten goede. Muziek kan fungeren als uitlaatklep; het helpt om emoties te vertalen en is inspannend en ontspannend tegelijkertijd. Het overstijgt culturen en overbrugt tegenstellingen, het draagt bij aan de economie en geeft vorm aan het sociale leven. Muziek levert een belangrijke bijdrage aan een betere samenleving (Muziek telt!, 2012). Muziekonderwijs Zelf muziek maken heeft aanzienlijk meer impact op de ontwikkeling van de hersenen dan passief luisteren naar muziek (Mieras, 2011). Muzikale training is van invloed op het auditieve systeem en raakt bij kinderen aan primaire functies als luisteren, taalverwerving, leesvaardigheid en emotionele intelligentie. De effecten van muzikale training zijn laagdrempelig (Mieras, 2011). Ze treden al op bij extensieve muzikale activiteit. Wanneer de muzikale training echter een intensief karakter heeft zijn de effecten nog breder, onder andere door verbeterde concentratie en een verhoogde integratie van hersendelen. Muziekonderwijs is, door de positieve effecten, van belang voor ieder kind, ongeacht afkomst of talent. Ieder kind heeft het recht met 6

7 muziek in aanraking te komen en zijn of haar talenten te ontplooien. Dit belang wordt door verschillende overheidslagen en instituties onderstreept en de aandacht voor cultuureducatie stijgt. Desalniettemin laat de aandacht voor muziek op de meeste basisscholen in Nederland te wensen over; structureel en kwalitatief hoofwaardig muziekonderwijs zijn zeldzaam. De kunstzinnige vakken hebben de afgelopen jaren plaats moeten maken voor cognitieve vakken als rekenen en taal, de vakken waarop scholen worden afgerekend. Om muziekonderwijs voor ieder kind toegankelijk te maken is structurele inbedding van muziekonderwijs van groot belang. School is de uitgewezen locatie waar alle kinderen, zonder financiële drempel, bereikt kunnen worden (Muziek telt!, 2012). Om het muziekonderwijs in het primair onderwijs te stimuleren zijn er daarom de afgelopen jaren verschillende initiatieven van de grond gekomen. om te achterhalen wat er leeft onder de verschillende doelgroepen en waarom. Dit is moeilijk te realiseren aan de hand van enkel kwantitatieve gegevens. Om de gewenste diepgang in de evaluatie aan te brengen is meer zicht gewenst op het gebied van drempels en knelpunten, en de attitudes, percepties, wensen en behoeften van de verschillende betrokkenen. In dit kwalitatieve onderzoek zal daarom een poging gedaan worden om het inzicht uit te breiden aan de hand van de onderzoeksvraag: Wat zijn de bevindingen van de verschillende doelgroepen die in de projectperiode deelnamen aan Muziek in de Klas op het gebied van behaalde resultaten, samenwerking en duurzaamheid van het project? De wijze waarop het onderzoek is vormgegeven wordt toegelicht in het volgende hoofdstuk. Muziek in de Klas Structureel en kwalitatief hoogwaardig muziekonderwijs is ook in Gelderland zeldzaam (EDU-ART & KCG, 2010a). Om het muziekonderwijs binnen het onderwijs een kwaliteitsimpuls te geven initieerden EDU-ART en het Gelders Kenniscentrum voor Kunst en Cultuur (KCG) daarom het project Muziek in de Klas (MIK). Met dit initiatief streven zij naar goede muziekeducatie voor ieder kind. Niet eenmalig, of af en toe, maar dertig weken per jaar, één jaar of langer, onder begeleiding van professionals die de leefwereld van de kinderen begrijpen. Daarnaast werken zij aan de realisatie van een betere infrastructuur binnen de sector, aan het creëren van draagvlak bij gemeenten en aan kennis en kunde van muziekdocenten en leerkrachten. De resultaten uit de kwantitatieve monitors die de afdeling Onderzoek en Ontwikkeling (O&O) van EDU-ART gedurende de gehele projectperiode jaarlijks heeft uitgevoerd geven inzicht in de mate waarin EDU-ART en KCG er met het project MIK in slagen goede muziekeducatie voor ieder kind te realiseren, evenals een betere infrastructuur binnen de sector, draagvlak bij gemeenten en kennis en kunde bij muziekdocenten en leerkrachten. Met het oog op duurzame resultaten is het echter minstens zo belangrijk 7

8 Onderzoeksopzet Het onderzoeksrapport vormt een schriftelijke weergave van een kwalitatief onderzoek naar de bevindingen van verschillende doelgroepen die betrokken zijn bij het project MIK in de periode Het onderzoek had een inductief karakter. Om indicaties te verzamelen van wat er leeft onder de doelgroep en waarom, is er gebruik gemaakt van de enquête strategie en kwalitatieve dataanalyse. Individuele diepte-interviews bieden EDU-ART meer inzicht in drempels, knelpunten, attitudes, percepties, wensen en behoeften van verschillende bij het project betrokken doelgroepen. Het kwalitatieve onderzoek vormt een aanvulling op het reeds uitgevoerde kwantitatieve onderzoek. Dataverzameling Onderzoekspopulatie De onderzoekspopulatie voor dit onderzoek bestond uit verschillende doelgroepen die in de projectperiode hebben deelgenomen aan MIK. In de eerste plaats waren dit twee doelgroepen die vanuit de basisscholen verbonden waren aan het project, leerkrachten van de groepen 3 t/m 6 en intern cultuurcoördinatoren/directies van de deelnemende basisscholen 1. In de tweede plaats ging het om twee doelgroepen die vanuit centra voor de kunsten verbonden waren aan het project, muziekdocenten en coördinatoren/directies van de deelnemende centra voor de kunsten 2. De eveneens bij het project betrokken doelgroepen van deelnemende leerlingen, hun ouders/verzorgers en de amateurkunstsector zijn in samenspraak met EDU-ART, niet meegenomen als onderzoekspopulatie in dit kwalitatieve onderzoek. Er is door EDU-ART onderscheid gemaakt tussen twee tranches. De eerste tranche bevat de vier gemeenten die in het schooljaar startten met het project: Tiel, Winterswijk, Wijchen en Zevenaar. De tweede tranche bevat de vier gemeenten die zich in het schooljaar of bij het project aansloten: Apeldoorn, Ede, Harderwijk en Zutphen. Onderzoekselementen De onderzoekselementen binnen dit onderzoek waren in totaal zeven aan MIK deelnemende leerkrachten, directieleden van basisscholen, 1 Prins Maurits, De Regenboog, De Achtbaan, De Moespot, De Bataaf en Prins Willem Alexanderwest in Tiel. De Vlier en Prins Willem Alexander in Winterswijk. De Boskriek en Montessori De Trinoom in Wijchen. De Overlaat in Tolkamer. Het Kofschip in Zevenaar. De Sjofar en Montessori Passe Partout in Apeldoorn. Prins Constantijn, Godfried Bomans, Calluna Montessori en t Palet in Ede. De Bron en De Rank in Wezep. Theo Thijssen in Zutphen. 2 De Plantage in Tiel, Boogie Woogie in Winterswijk, De Stroming in Wijchen, het Musiater in Zevenaar, De Muzehof in Zutphen, Markant in Apeldoorn, Cultura in Ede en Muziekschool Noordwest Veluwe in Harderwijk. 8

9 muziekdocenten en coördinatoren van centra voor de kunsten uit de gemeenten Tiel, Wijchen, Winterswijk, Zevenaar, Apeldoorn, Harderwijk en Zutphen. Uit zowel tranche 1 als tranche 2 zijn één leerkracht, één directeur van een basisschool en één muziekdocent van een centrum voor de kunsten geselecteerd. Daarnaast is uit tranche 1 één coördinator van een centrum voor de kunsten geselecteerd. Op deze manier kwamen uit beide tranches verschillende doelgroepen aan bod en kon er naast enkel de bevindingen van de verschillende doelgroepen, ook gekeken worden of deze mogelijk anders zijn naarmate het project langer heeft gelopen. De onderzoekselementen zijn steekproefsgewijs geselecteerd uit een lijst van deelnemers die voorafgaand aan het onderzoek beschikbaar is gesteld door EDU-ART, te weten: Claire van Bijleveld, coördinatrice Boogiewoogie, Winterswijk Paul Loermans, directeur De Boskriek, Wijchen Jan Lucas van Velzen, muziekdocent De Plantage, Tiel Willem Wienholts, leerkracht Het Kofschip, Zevenaar Ellen Lenderink, leerkracht Theo Thijssen, Zutphen Suze de Vries-Scholtens, directeur De Sjofar, Apeldoorn Henk van de Wetering, muziekdocent Muziekschool Noordwest Veluwe, Harderwijk Er is gekozen om de projectdeelnemers uit de gemeente Ede uit het onderzoek te houden. Het project was in deze gemeente ten tijde van het onderzoek vrij recent aangevangen, er werd derhalve weinig relevante input voor het kwalitatieve gedeelte van het onderzoek verwacht. Onderzoeksstrategie en - methode Het onderzoek is uitgevoerd aan de hand van de enquête strategie. Er zijn individuele diepteinterviews afgenomen. Deze vorm van kwalitatief onderzoek is uitermate geschikt om de persoonlijke mening van verschillende betrokkenen uit verschillende bij het project betrokken doelgroepen te achterhalen. In het diepte-interview kon de geïnterviewde zijn of haar individuele mening uiten, zonder hier direct op aangekeken te worden door de partijen waarmee hij of zij samenwerkt. Dit was belangrijk, omdat het onderdeel samenwerking een belangrijk onderwerp binnen het kwalitatieve onderzoek vormde. In totaal zijn er zeven individuele diepteinterviews afgenomen. De interviews vonden face-to-face plaats en hadden een semi gestructureerd karakter. In de interviews was naast een aantal vaste vragen over bevindingen van de betrokkenen op het gebied van behaalde resultaten, samenwerking en duurzaamheid van het project ruimte voor aanvullingen van de geïnterviewde. Data-analyse Om de eerder gestelde onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden is gebruik gemaakt van kwalitatieve data-analyse. Van de zeven individuele diepte-interviews is voor elk interview afzonderlijk een korte weerslag gegeven. Deze data is gestructureerd, door het te ordenen, te labelen en eventuele verbanden op te sporen. Met behulp van beschrijvende analyse is vervolgens een overstijgende conclusie gegeven over het behalen van de projectdoelstellingen aan de hand van bevindingen van de verschillende doelgroepen die in de projectperiode hebben deelgenomen aan MIK. Op basis van deze data kunnen ten slotte met het oog op de procesevaluatie aanbevelingen worden gedaan aan het adres van de projectgroep. Het toont EDU-ART en KCG of zij er wat betreft de onderzoekspopulatie in geslaagd zijn met MIK het muziekonderwijs in het primair onderwijs een kwaliteitsimpuls te geven en muziekonderwijs toegankelijker te maken voor kinderen in Gelderland. Het geeft hen een indruk voor de mogelijkheid tot structurele inbedding van het muziekonderwijs in de toekomst. 9

10 Tiel De interviews Naam: Functie: Jan Lucas van Velzen Coördinator MIK & docent gitaar bij De Plantage, Centrum voor de Kunsten, Tiel. Het project MIK startte in Tiel in september Jan Lucas raakte al voor de zomer van 2010 betrokken bij het project en draait mee vanaf het begin. Jan Lucas werkt op alle zes de participerende basisscholen in Tiel De Achtbaan, De Bataaf, De Regenboog, Moespot, Prins Willem Alexanderschool-west en Prins Maurits. Resultaten Leerlingen Jan Lucas geeft aan dat De Plantage heel tevreden is over Muziek in de Klas. Er zit vooruitgang in het project en de uitvoering ervan verloopt steeds makkelijker. Hoewel de resultaten op het gebied van het instrumentale onderwijs wisselend zijn, wordt op de meeste scholen inmiddels resultaat geboekt. Eén school vormt een uitzondering. Het centrum voor de kunsten voert op deze school een apart traject. Hoewel de vooruitgang op deze school met een andere snelheid verloopt, zien de docenten ook hier een goede ontwikkeling. Doelen wat betreft de haalbaarheid van de moeilijkheidsgraad die de docenten gewend zijn vanuit de instrumentale praktijk moeten vanuit het centrum voor de kunsten steeds naar beneden worden bijgesteld. In de lessen op school kunnen docenten veel minder bereiken. De groepsdynamiek werkt er anders dan binnen het centrum voor de kunsten. Het is wennen aan de schoolcultuur. De doelen die het centrum voor de kunsten en de docenten met MIK willen bereiken vormen zich gaandeweg. Belangrijker dan de muzikaal instrumentale ambitie is dat de kinderen met instrumenten in aanraking komen en het plezier van samen spelen ervaren. Een groot deel van de focus is er op gericht deze doelen niet uit het oog te verliezen met wat je

11 wil dat de kinderen op het instrument bereiken. Het lesmateriaal moet op verschillende manieren worden aangeboden. De docenten gebruiken verschillende spelvormen om de muziekles aantrekkelijk te maken. Het succes van MIK zit in het bevredigende resultaat. De kinderen vinden het leuk, luisteren naar elkaar, leren iets op een instrument spelen, gaan beter zingen, nemen beter waar en hebben een beter besef van wat zij doen en horen. De docenten zien een duidelijke ontwikkeling bij de leerlingen op het gebied van algemene muzikale vaardigheden. De klassen raken gewend om te gaan met muziek en samen te spelen. In groep 6 hebben de leerlingen geleerd rekening te houden met elkaar en te anticiperen op wat er gebeurt. In groep 4 ervaren de kinderen soms het probleem dat ze te klein zijn, hun motorische vaardigheden zijn nog niet voldoende ontwikkeld. Deze motorische vaardigheden verbeteren in de loop van groep 4. De vraag is echter of het een winst is om zo vroeg te beginnen, daar verschillen de meningen over. Vanuit het centrum van de kunsten kijken de docenten momenteel naar de meest zinvolle manier, het meest natuurlijke verloop om een instrument aan te bieden. De docenten van de Plantage denken er over om volgend cursusjaar het instrumentale onderwijs pas in groep 5 te starten. Leerkrachten In het begin waren de leerkrachten wat onwennig, maar degenen die vanaf het begin meedraaien weten nu van de hoed en de rand en tonen een zekere bereidwilligheid en enthousiasme om actief mee te doen. De teams vullen hun rol in het meespelen heel wisselend in. In sommige teams helpt de leerkracht heel actief, in andere teams weten de leerkrachten niet zo goed wat zij kunnen doen. Soms is er meer behoefte aan een monitorende leerkracht, bijvoorbeeld voor kinderen die speciale aandacht nodig hebben. Er is meer mogelijk wanneer de leerkracht de mogelijkheid ziet om naast de lessen van de muziekdocent wat te doen met muziek. Het lesmateriaal dat De Plantage aanbiedt kunnen de leerkrachten altijd zelf op een ander moment herhalen. De muziekdocenten willen de leerkrachten graag een extra rol geven, als deze daar zelf voor open staan. Jan Lucas denkt dat er nog een taak ligt de leerkrachten meer ondersteuning te bieden, buiten de eigen lessen om. De leerkrachten zijn het er namelijk unaniem over eens dat zij het leuk vinden om te zien wat er gebeurt in de klas, maar volle lesprogramma s en gebrek aan vertrouwen in de eigen zangkwaliteit vormen een belemmering. De docenten van De Plantage ontwikkelen op het moment een pakket passend voor verschillende leerkrachten, ook voor hen met niet al te veel muzikale bagage. Muziekdocenten Jan Lucas spreekt niet alleen voor zichzelf, maar ook voor zijn collega s als hij zegt: We zijn er betere muziekdocenten van geworden. In klassikale vorm leert een muziekdocent beter inschatten waar een kind zit in zijn ontwikkeling. Het algemene beeld, over wat wel en niet te doen, groeit. Uitleg komt onmiddellijk terug, door de reactie van niet één, maar wel dertig kinderen. Die spiegel toont muziekdocenten ontzettend snel de eigen plus- en minpunten, een fantastische manier om te schaven aan het eigen vakmanschap. Basisschoolprojecten zijn Jan Lucas niet nieuw. De muziekdocent voert al vanaf 1998 kortstondige projecten uit, maar is tijdens het drie jaar durende project MIK met andere dynamieken in aanraking gekomen. Een langdurig project als MIK is veel grondiger. Bij de kortstondige projecten liep alles redelijk soepel. Er was weinig reden om de eigen werkwijze als instrumentaal docent aan te passen. MIK is een extra uitkristallisatie van dat project, het is nog laagdrempeliger. Er kunnen minder eisen aan de kinderen worden gesteld en het duurt langer voordat er resultaten worden geboekt. De leeftijd van de kinderen ligt lager en het project wordt uitgevoerd in hun eigen vertrouwde territorium. De muziekdocent moet meer doen voor hij er in slaagt om iets neer te zetten. Ouderbetrokkenheid De Plantage is bekend met hulpouders, en zelfs hulpopa s en oma s, tijdens de lessen in het kader van MIK. Om te snappen wat er van ouders verlangd wordt, zouden deze eigenlijk ook getraind moeten worden. Jan Lucas gelooft dat ouders het in veel gevallen leuk vinden wat hun kinderen doen, ook al duurt het soms wat langer voor dit bereikt wordt. 11

12 Doorstroming Meerdere kinderen hebben er naar aanleiding van het project MIK voor gekozen instrumentale lessen te volgen bij het centrum voor de kunsten. Zij hebben hierbij niet noodzakelijk gekozen voor het instrument dat zij binnen het project spelen. De aansluiting van de beleving van het project MIK binnen het schoolcurriculum en de reguliere muzieklessen binnen het centrum voor de kunsten is voor verbetering vatbaar. Er is sprake van een gat tussen het laagdrempelige karakter van MIK en de reguliere lessen. Eind van het cursusjaar wil De Plantage duidelijk hebben hoe zij hier invulling aan kunnen geven. Dit kan iets op de scholen zijn, een verdiepingsorkest, tweede contacturen met kinderen die verder willen of iets op de Plantage in groepsvorm voor kinderen met aangepaste lesvormen en tarieven. De docenten onderzoeken op het moment wat het beste is voor de kinderen. In de lessen differentiëren zij steeds sterker de niveauverschillen. Tot nu toe hanteren de docenten twee niveaus, een basisniveau, dat heel eenvoudig is en waar iedereen aan mee kan doen en een niveau daarboven. Gemiddeld zijn er één of twee leerlingen per groep die zich vervelen, leerlingen die meer kunnen en willen. Langzaam leren de muziekdocenten hier ook mee om te gaan. Samenwerking Jan Lucas bekleed een dubbelrol binnen MIK, hij is zowel muziekdocent als coördinator. Hij is van mening dat hij door deze dubbele rol actiever of sneller naar de directeur gaat of contact legt met een contactpersoon en andersom leerkrachten ook sneller naar hem toe komen. De Plantage heeft het project zo opgezet dat ieder team over één contactpersoon beschikt. Er zijn drie teams, en met zijn drieën hebben de coördinatoren eens in de zes weken een overleg. Als coördinator is het niet te doen om alles bij te houden, zeker als je langere tijd niet op een school komt. Alles wat van een afstandje geregeld kan worden doet Jan Lucas tussendoor. De praktische, dagelijkse dingen die tijdens de uitvoering van de lessen aan de orde komen, daar moeten de docententeams zelf op inspringen. Jan Lucas ervaart de samenwerking met de scholen als heel goed. De scholen die meedoen zijn er van doordrongen dat zij zelf voor MIK hebben gekozen. Zij hebben de ambitie een school te worden waarin muziek een vast onderdeel wordt. Dat was in ieder geval de afspraak voor de duur van het project, maar ook de scholen hopen het na de projectperiode van drie jaar door te kunnen zetten. De Plantage stuurt daar op aan, de plannen liggen er. De samenwerking moet groeien, de muziekdocenten en leerkrachten moeten aan elkaar wennen, maar het gaat goed. De onderlinge communicatie is prima. Voor volgend cursusjaar zijn er nog geen afspraken vastgelegd. Het jaarrooster, met daarin alle uitvoeringen, ligt wel al vast. De docenten van De Plantage zoeken naar aansluiting met bestaande activiteiten op de scholen. Naarmate scholen langer deelnemen aan het project gaan leerkrachten en directies ook meer mogelijkheden zien. Verschillende groepen kunnen nu samen spelen. Het project krijgt hierdoor meer body en kan meer centraal komen te staan in het programma van de scholen. Jan Lucas geeft aan dat muziekdocenten wel eens ongenoegens hebben geuit over de leerkracht, en andersom. Zij hebben zich er actief voor ingezet dit af te stemmen. De docent en de leerkracht hebben elkaar hard nodig. Mocht er iets zijn binnen een klas, dan kom je gelijk bij de leerkracht uit. Als dat samen niet goed loopt, ben je verder van huis. Jan Lucas geeft aan dat de docenten het er unaniem over eens zijn dat zij goed contact hebben met alle leerkrachten. Duurzaamheid Zowel De Plantage als de deelnemende scholen achten het wenselijk door te gaan met MIK. De gemeente Tiel heeft samen met de Plantage het beleidsplan voor de komende jaren zo opgesteld dat lessen aan het basisonderwijs veel belangrijker worden. Dit betekent dat MIK ook voor de gemeente heel belangrijk is. Jan Lucas geeft aan dat De Plantage sowieso door gaat, met hetzelfde volume. De komende periode tot aan juni gebruikt het centrum voor de kunsten om in samenspraak met de scholen na te denken over de inhoudelijke aankleding. Het staat vast dat het muziekeducatie project doorgang vindt. 12

13 Jan Lucas ziet op dit moment weinig beren op de weg. Het enige verbeterpunt is de gebrekkige werkruimtes waar de docenten op scholen op zijn aangewezen. Het gebeurt nog vaak dat de muziekdocent in een directiekamer met een enorm bureau wordt gezet. Met zijn allen moeten zij doorgroeien naar een serieuze werkplek. Dat is voor scholen niet altijd even eenvoudig. Zutphen Naam: Functie: Ellen Lenderink Leerkracht groep 5 op basisschool Theo Thijssen, Zutphen. MIK ging in Zutphen van start aan het einde van het schooljaar 2011/2012. Ellen Lenderink is vanaf dat moment betrokken bij het project. De leerkracht werkt in de muzieklessen op school samen met muziekdocenten van het Zutphense Centrum voor de Kunsten Muzehof. Resultaten Leerlingen De looptijd van MIK in Zutphen is dusdanig kort, dat het voor leerkracht Ellen moeilijk is veel over de resultaten van het project te zeggen. Voor de zomervakantie hebben de leerlingen ongeveer vijf muzieklessen gehad, waarvan twee of drie met instrumenten. De leerkracht vindt het knap dat de kinderen in die lessen betrekkelijk snel geluid uit de instrumenten wisten te krijgen. De kinderen participeren actief tijdens de muzieklessen. De vaardigheden van de muziekdocenten zijn wisselend. De ene docent heeft meer overwicht dan de ander. Ook komt het bij de één wat meer uit zichzelf dan bij de ander. Het spontane in een docent trekt kinderen meer aan dan gebrek aan overwicht, onzekerheid of stress. De leerlingen zelf vinden de lessen helemaal geweldig. Zij laten elkaar nu meer de ruimte tijdens het spelen, dan in het begin van het project. Ze luisteren meer naar elkaar en geven elkaar meer ruimte. Hier is gelegenheid toe, omdat er in kleine groepjes gewerkt wordt. De leerlingen krijgen de ruimte om te groeien. Met acht à tien kinderen in een groepje krijgen de kinderen ook individuele aandacht. Leerkrachten Voor de introductie van MIK in Zutphen gaf Ellen zelf de muzieklessen in haar klas, een beetje volgens de methode. De situatie in onderwijsland is volgens de leerkracht zo dat muziekles één van de eerste dingen is die bij tijdtekort ondergesneeuwd raakt. Op de PABO waar zij studeerde werd er veel aandacht besteed aan muziek, eigen vaardigheid was hierbinnen ook belangrijk. In haar eigen muzieklessen bleef zij echter toch vaak steken op zingen. Ellen geeft aan dat het haar niet ontbreekt aan de vaardigheden en het enthousiasme voor het geven van muzieklessen, maar dat het echt tijdgebrek is wat haar belet. Het invullen van muzieklessen kost redelijk veel voorbereiding en dat is de crux, leerkrachten kunnen nergens meer tijd vandaan halen. Ellen zingt veel met de leerlingen, maar weet dat er meer is dan zingen. Zij heeft niet het idee dat haar vaardigheden als leerkracht vooruit zijn gegaan door de samenwerking met de muziekdocenten of dat zij op een andere manier tegen de muzieklessen aan is gaan kijken. Wat zij ziet is bekend, maar het stimuleert haar in de gedachte zelf wat te moeten doen. Ellen denkt dat zij zelf, met meer tijd, ook in staat zou zijn de muzieklessen te geven, hoewel zij op het gebied van muzikale vaardigheden voor de muziekdocenten zou onderdoen. Wat de leerkracht zou kunnen leren van de muziekdocenten is de manier waarop deze de muzieklessen opbouwen. Zij werken met een vaste opbouw en zoeken naar aansluiting, waar Ellen zelf meer hapsnap te werk gaat. Muziekdocenten Ellen beoordeelt alle muziekdocenten die op basisschool Theo Thijssen over de vloer komen 13

14 voldoende, maar niet heel hoog. Zij is zeer positief over de muzikale vaardigheden van de muziekdocenten. Het overwicht van de muziekdocenten en de manier waarop zij onderwijs aanbieden is bij een aantal echter voor verbetering vatbaar. Het ontbreekt hen aan didactische vaardigheden. De mate waarin verschilt per docent, er zijn ook hele goede bij. Ellen ziet tot op heden nog weinig ontwikkeling op dit gebied. De leerkracht geeft aan dat je met kinderen heel flexibel moet zijn. Niet alles verloopt volgens verwachting, daar moet je op in kunnen spelen. De muziekdocenten hechten binnen de lessen soms teveel waarde aan het muzikale aspect, terwijl dat binnen muzieklessen op school minder belangrijk is dan binnen lessen op de muziekschool. Ouderbetrokkenheid Op basisschool Theo Thijssen is er sprake van weinig ouderbetrokkenheid bij MIK. Er is een voorstelling geweest voor ouders, verder niet. Ellen geeft aan dat zij tot nu toe nog geen enkele respons van ouders kreeg met betrekking tot het project. De intentie is dat de leerlingen de instrumenten mee naar huis krijgen, de leerkrachten zijn echter nog met de contracten voor de bruikleen bezig. De ouders van de kinderen hebben deze nog niet ondertekend. De leerlingen beschikken over voldoende enthousiasme om thuis te oefenen. Zij hebben één keer een trompet mee naar huis gehad, toen werd er wel geoefend. Doorstroming Leerkracht Ellen acht het goed mogelijk dat er leerlingen in haar klas zitten die op basis van de muzieklessen doorstromen of willen doorstromen naar reguliere muzieklessen aan een centrum voor de kunsten of een muziekvereniging. Misschien willen de leerlingen dan wel een ander instrument spelen. De leerkracht hoort veel enthousiasme voor de instrumenten die anderen spelen. Samenwerking De communicatie tussen basisschool Theo Thijssen en het centrum voor de kunsten Muzehof verliep in Ellens ogen, vooral vorig jaar, zeer slecht. Gemaakte afspraken, niet gemaakte afspraken. De start van het project MIK was door miscommunicatie heel lastig. Dat was vooral iets tussen de directeur van basisschool Theo Thijssen en het centrum voor de kunsten. Uiteindelijk is het allemaal geregeld, maar nog steeds is Ellen niet echt te spreken over de samenwerking. Zij wijt dit vooral aan gebrek aan communicatie. Ook de onderlinge communicatie tussen haar en de muziekdocenten is niet ideaal. Ellen werkt als leerkracht op basisschool Theo Thijssen met het continurooster. De muzieklessen vinden plaats op het moment dat er ook workshops plaatsvinden. Dit brengt haar in een lastige situatie. Ellen krijgt voor aanvang van de muziekles niet alleen muziekdocenten over de vloer, maar ook ouders die workshops komen geven. Zij moet tegelijkertijd ouders helpen, haar klas in de gaten houden en muziekdocenten van informatie voorzien. De echte voorbereidingstijd voor de muzieklessen is daardoor te kort. Tijdens de lessen is zij aanwezig, maar echte samenwerking met de muziekdocenten is moeilijk. De groep leerlingen gaat op verschillende plekken in de school uiteen, de leerkracht loopt continu rond tussen de verschillende klaslokalen waar de lessen worden gegeven. Duurzaamheid Ellen vindt MIK een heel goed initiatief. Zij merkt dat kinderen nauwelijks meer in aanraking komen met muziek of instrumenten. De jeugd speelt bijna geen instrument meer. Een precieze oorzaak kan de leerkracht niet duiden. Het centrum voor de kunsten Muzehof is gevestigd in het centrum van Zutphen en is prima te bereiken voor de kinderen die deze school bezoeken. Ouders zijn tegenwoordig druk. Sport is dan prioriteit nummer één, merkt Ellen op. Zij vindt het geweldig dat leerlingen via MIK toch allemaal een instrument leren bespelen. Over voortzetting van MIK na de projectperiode en beleidsmatige verankering van het project binnen de school heeft Ellen nog niet gesproken. De leerkracht weet niet of de directeur daar misschien aan werkt, maar mocht dit zo zijn, dan gebeurt dit in ieder geval niet in samenwerking met de leerkracht. Zelf weet zij niet of het mogelijk is MIK voort te zetten. Het heeft heel veel moeite gekost om het project in het rooster in te passen. Op basisschool Theo Thijssen vonden de directie en leerkrachten het echter een dusdanige kans, 14

15 dat zij er alles aan hebben gedaan om dit voor elkaar te krijgen. De huidige hoedanigheid van MIK is in Ellens ogen nog niet ideaal. De directie van Theo Thijssen moet de mogelijkheid vinden MIK in het rooster in te passen. De school verzorgt workshops waarin alle artistieke, kunstzinnige en creatieve uitingen worden ondervangen, muziek hoort daar ook bij. Het is lastig het project binnen de workshops in te passen. Er is in totaal anderhalf uur tijd beschikbaar en daar gaat nu elke week drie kwartier van af voor muziek. De wisseling is heel chaotisch en er gaat tijd verloren met opruimen, dat is zonde. Om MIK voort te kunnen zetten op basisschool Theo Thijssen is het van belang de organisatie rondom het project te verbeteren. Dit is vooral een taak voor de directie van de school. Ellen geeft aan dat geld eveneens een grote rol speelt. In de ogen van de leerkracht zullen hevige bezuinigingen die op komst zijn binnen de stichting van belangrijke invloed zijn op de toekomstige financiering van MIK. Winterswijk Naam: Functie: Claire van Bijleveld Coördinator & coach bij Centrum voor cultuureducatie Boogie Woogie, Winterswijk. Centrum voor cultuureducatie Boogie Woogie is betrokken bij MIK vanaf het eerste moment, zo ook Claire van Bijleveld. In eerste instantie begeleidde zij als coach de muziekdocenten op de werkvloer, zowel organisatorisch als inhoudelijk. Een jaar geleden nam zij daarnaast ook de rol van coördinator van het project binnen Boogie Woogie op zich. Boogie Woogie werkt samen met twee scholen in Winterswijk, de Katholieke Daltonschool De Vlier en de christelijke Prins Willem Alexanderschool. Resultaten Leerlingen Vanuit het oogpunt van de muziekdocenten van Boogie Woogie is het resultaat op het gebied van muzikale vaardigheden van de leerlingen die deelnemen aan MIK nihil. Claire ervaart MIK in beginsel als een leuk project, maar merkt dat het studeren een knelpunt vormt. Het is fijn dat de lessen onder schooltijd gegeven worden. Het grootste probleem is echter dat de leerlingen geen typische muziekschoolleerlingen zijn. De leerlingen beschikken allemaal over een leeninstrument, maar studeren desondanks heel weinig thuis. Zij denkt dit veroorzaakt wordt door het gratis karakter van de lessen. Muziekles op de muziekschool is vaak een bewuste keuze van de ouders. Zij betalen voor de lessen en zijn daardoor veel meer geneigd hun kinderen te stimuleren te oefenen. In het eerste jaar vinden de kinderen de muzieklessen leuk. Zij leren rustig aan en treden één of twee keer per jaar op. Zij kunnen dan drie noten spelen, maar toch wordt het heel wat leuks. Volgens Claire is dat ook een verdienste van haar collega s. Het is dit jaar voor het eerst dat ook groep 6 deelneemt aan MIK. De leerlingen van deze groep spelen nu voor het tweede achtereenvolgende jaar een instrument. Om enig resultaat te boeken geven de muziekdocenten twee à drie lessen apart en spelen de leerlingen pas de vierde les met zijn allen. De motivatie is minder. Er zijn behoorlijk wat leerlingen die, vooral in het tweede jaar, liever een ander instrument zouden spelen. Het blijkt dat zij minder geschikt zijn, of ze willen gewoon liever wat anders. Dit kan Boogie Woogie de kinderen binnen dit project niet bieden, de keus aan instrumenten is beperkt. De kinderen ontwikkelen bepaalde motorische vaardigheden en leren samen te spelen. De muziekdocenten verwerken in de instrumentale lessen veel AMV elementen, zoals het maken van ritmes op het instrument, in plaats van klappen. Ook besteden zij veel aandacht aan luisteren. De resultaten bij de basisschoolleerlingen zijn in vergelijking met de resultaten van kinderen die in groep 6 beginnen met gewone muziekles op de muziekschool minder. Op de basisschool hebben zij dan ook maar drie kwartier les, met zijn zessen. Claire is zich ervan bewust dat het binnen het project MIK niet enkel om het ontwikkelen van de muzikale vaardigheden gaat. Zij weet dat het er 15

16 ook om gaat dat de kinderen met en naar elkaar luisteren. Leerkrachten Claire geeft aan dat het voor de muziekdocenten moeilijk is om samen te werken met de leerkrachten. De muziekdocenten komen met vier man tegelijk naar de basisschool en geven hun lessen op verschillende locaties binnen de school. De leerkrachten werken prima mee, in die zin, dat zij zorgen dat alles klaar staat en wel eens komen luisteren. De leerkrachten participeren nagenoeg niet. Zij dragen zorg voor de randvoorwaarden, komen twee keer per jaar naar de muziekschool om iets te doen, verzorgen en verspreiden de briefing naar de ouders. Dat is allemaal hartstikke leuk, maar dat was niet de bedoeling, geeft Claire kritisch aan. De leerkrachten horen wel vooruitgang als de kinderen samenspelen of optreden en horen het ook van de kinderen, maar hebben daar zelf geen bijdrage aan geleverd. De stof die aan de orde komt in de lessen wordt door de leerkrachten weinig herhaald buiten de MIK lessen om. In groep 5 en 6 gebeurt dit sowieso niet. Bij de AMV in groep 4 zijn er wel leerkrachten die sporadisch een liedje zingen of de leerlingen hun muziekboek laten pakken om een oefeningetje te maken. De deskundigheid van de leerkrachten gaat niet vooruit. Het enthousiasme is niet het probleem bij de leerkrachten, zij voelen zich niet zeker genoeg. Claire geeft aan zich te storten op het in haar ogen noodzakelijke nieuwe project Zangmakers 3. Muziekdocenten Claire vertelt dat één van de muziekdocenten van Boogie Woogie het voor de klas staan meteen goed af ging. De anderen zijn voor de leeuwen gegooid. Die hebben de cursus van KCG gevolgd en hebben daar redelijk veel van opgestoken. De praktijk bleek echter anders. 3 Zangmakers is een methode die helpt volwassenen met gemak en plezier te zingen met kinderen, aan de hand van professionele coaching, tientallen originele liedjes en begeleidend lesmateriaal in een online database. Het programma is erop gericht zingen tot een goede gewoonte te maken in de klas, op de BSO of in het buurthuis en dus zeer geschikt voor leerkrachten In het basisonderwijs. De docenten ervoeren in het begin heel veel problemen. Claire is op dat moment als coach ingesprongen, om ervoor te zorgen dat de muziekdocenten het lesgeven leuk zouden gaan vinden en afhaken te voorkomen. De docenten waren op hun instrument zeer kundig, maar hadden nooit groepslessen gegeven. Bij drie collega s is zij meteen beginnen te coachen. Haar duidelijke terugkoppeling was naar eigen zeggen echt nodig, ze kreeg zelfs klachten van de school. Zij heeft dit maar drie, vier keer hoeven doen, voordat de docenten het lesgeven goed oppakten. Bij de trainingen van KCG is er volgens Claire niet veel aandacht besteed aan het voor de klas staan. De docenten moesten veel aanleren. Zij waren gewend les te geven aan één, hooguit twee leerlingen tegelijk. Een les in het omgaan met grote groepen is dan veel belangrijker. Claire vindt de aandacht die besteed is aan orde in de klas en de stage veel te minimaal, één of twee keer kijken bij een collega is volgens haar geen stage. Stage lopen is zelf doen, zelf de fout in gaan en daar van leren. Claire heeft de rol van coach veel uitgebreider ingevuld dan het beperkte aantal uren dat er vanuit EDU-ART voor stond. Zij is een perfectionist en wilde vanaf het begin graag dat het goed ging. Zij merkt op dat als zij niet had ingegrepen er waarschijnlijk drie collega s overspannen thuis waren geweest. Nu in het tweede jaar zeggen deze docenten allemaal dat zij veel beter in staat zijn les te geven dan vorig jaar. Ouderbetrokkenheid Boogie Woogie betrekt de ouders van de leerlingen veel bij het project, is Claire van mening. Allereerst ontvangen zij aan het begin van het jaar een brief en tijdens het tien minutengesprek bespreekt de leerkracht MIK. Boogie Woogie nodigt de kinderen uit op de muziekschool, zij mogen er optreden en alle ouders mogen komen kijken. De docenten proberen ook iets met de kinderen in te studeren, zodat zij tijdens de kerstuitvoering met de instrumenten spelen. Twee van de muziekdocenten wonen vlakbij en gaan daar wel even naar toe. Claire geeft aan dat haar collega s veel meer doen dan echt moet. Zij denkt dat dit ook de reden is voor het welslagen. Het is wat haar betreft een voordeel 16

17 dat Boogie Woogie zich in een achterhoekgebied bevindt en er slechts twee scholen in Winterswijk deelnemen aan het project. Dit maakt het voor de leraren mogelijk deze extra inzet te tonen. Doorstroming Boogie Woogie merkt volgens Claire niets van doorstroming van leerlingen die deelnemen aan MIK. Logisch, volgens haar, waarom zouden ouders al naar de muziekschool gaan, als het kind op school muziekonderwijs krijgt? Als zij iets zou merken dan zou dat aan het einde van het jaar moeten zijn. Claire vraagt zich echter af of dit gaat gebeuren, aangezien één van de scholen waarop zij lesgeeft een achterstandsschool is. Het enige dat het centrum voor cultuureducatie momenteel merkt van het project is de tijd en energie die het in beslag neemt. De coördinatrice weet dat MIK een pilot is en dat er een leerproces gaande is, maar is er eerlijk in dat MIK voor haar niet de beste optie is om kinderen te bereiken. Zij heeft als coördinatrice bij Boogie Woogie duidelijke ideeën over een eventuele andere invulling van muziekeducatie. Samenwerking De samenwerking tussen de basisscholen en Boogie Woogie is goed. Dit komt van twee kanten. Boogie Woogie lost problemen waar de scholen mee zitten op, en andersom. Dit komt voort uit goede contacten. Claire zorgt dat zij van tevoren goed kennis maakt. De boeken en de instrumenten liggen klaar en de docenten proberen de scholen zo min mogelijk tot last te zijn. De communicatie is sterk. Ook dat is volgens Claire, omdat zij al langer op die scholen komt, ze kennen haar daar. Claire geeft aan dat het moeilijk is om afspraken te maken met de scholen over het eventueel verankeren van de muzieklessen binnen de scholen, zij het in deze vorm, zij het in een andere vorm. De scholen hebben geen geld en hopen op toestemming van de provincie voor het nieuwe project, dat Claire eerder noemde. Aan enthousiasme ontbreekt het de scholen niet. Alle basisscholen in Winterswijk, met uitzondering van de vrije school, hebben het plan ondertekend. Duurzaamheid Claire acht doorgang van het project wenselijk, maar niet in de huidige hoedanigheid, zoveel is duidelijk. Geld is een groot probleem en de manier waarop het nu gebruikt is levert volgens haar uiteindelijk niets op. In haar optiek hadden zij meer kunnen doen met het geld dat nu besteed is aan nieuwe instrumenten voor de huidige groep 5, voor slechts één jaar. Weggegooid geld, vindt Claire. Boogie Woogie zit nu aan het einde van het schooljaar met heel veel instrumenten. Boogie Woogie werkt aan een nieuwe projectaanvraag bij de provincie. Deze is naar Claire heeft begrepen redelijk goed ontvangen. In de projectaanvraag stelt zij haar manier voor om kinderen een betere muzikale ondergrond te bieden. Het is in haar ogen ideaal om kinderen op school kennis te laten maken met muziek door middel van AMV en degenen die op basis daarvan interesse tonen te laten doorstromen naar de muziekschool. De muziekeducatie moet niet enkel aan een instrument worden opgehangen. Zingen kan iedereen en is daarom veel belangrijker dan het spelen van een instrument. De coördinatrice pleit er voor om veel meer te zingen. Als de provincie instemt met de aanvraag wil zij inzetten op de introductie van het programma Zangmakers in groep 3. Zij is er heel blij mee dat KCG en EDU-ART dit opzetten. Deelname kost de scholen niet veel. Zij kunnen het betalen vanuit opleidings- of scholingsgeld. Op deze wijze is vanaf groep 3 in ieder geval iedereen aan het zingen. Nog beter lijkt het Claire om al met groep 1 te beginnen, maar dat acht zij financieel niet haalbaar. In haar ideaalbeeld volgen daarna de lessen AMV, gespreid over groep 4 en 5. Door deze lessen over twee jaar te spreiden kunnen de lessen met veel meer rust gegeven worden. De docenten doen nu veel en werken keihard. Claire zou het leren lezen van noten liever uitstellen en de leerlingen de instrumenten uitgebreider laten proberen. Zij kunnen zo op een later moment kiezen voor een instrument dat hen past. Aan het einde van groep 5 wil zij de kinderen testen, de ouders adviseren over de muzikaliteit van hun kinderen en de kinderen een gratis proefles aanbieden bij Boogie Woogie. Kinderen die echt muzikaal zijn haal je er volgens haar wel tussenuit, die moet je stimuleren een instrument te gaan spelen. In groep 6 kunnen de kinderen les krijgen op de muziekschool, tegen een goedkoop tarief. Elke 17

18 week drie kwartier, met zijn vieren, na school, net als voetbal of tennis. Daarnaast wil Boogie Woogie een schoolorkest c.q. schoolkoor introduceren, waaraan de leerlingen vanuit het project meteen aansluitend op school, vrijwillig kunnen deelnemen. Claire wil veel kinderen in aanraking laten komen met muziek, en een schoolorkest, of schoolkoor, is daar in haar ogen zeer geschikt voor. Zij vindt echter ook dat je dit niet moet verplichten. Apeldoorn Naam: Functie: Suze de Vries-Scholtens Directrice bij PCBS De Sjofar, Apeldoorn. Suze de Vries-Scholtens werkt mee aan MIK vanaf het moment dat het project in Apeldoorn van start ging, januari vorig jaar (2012). PCBS De Sjofar werkt samen met Markant, centrum voor kunsteducatie in Apeldoorn. Resultaten Leerlingen De vaardigheden van de leerlingen van De Sjofar die deelnemen aan MIK zijn in de loop van het project op bepaalde gebieden toegenomen, denkt directrice Suze de Vries- Scholtens. De leerlingen krijgen nu elke week muziekonderwijs, terwijl dit de laatste tijd, net als op de meeste basisscholen, een nogal ondergeschoven kindje was. Scholen leggen, net als de overheid, de meeste nadruk op de cognitieve vakken taal en rekenen. De Sjofar is een christelijke school. De docenten zingen er veel met de kinderen. Desondanks kwam muziekonderwijs er voor aanvang van MIK slechts sporadisch aan bod. De resultaten van de investering in de kinderen zijn wat Suze betreft duidelijk waar te nemen, zij ziet dat de kinderen meer weten. De directrice geeft aan dat zij dit natuurlijk niet meet, de kinderen worden niet getoetst. De directrice kan haar vermoedens niet staven op concrete voorbeelden, maar baseert deze op het muziekonderwijs en haar eigen observaties. Leerkrachten De leerkrachten van De Sjofar die deelnemen aan MIK vinden het een heel fijn project, het stimuleert hen. In de kleutergroepen geeft de muziekdocent van Markant nu twee lessen en de eigen leerkracht één, gecoacht door de muziekdocent. Eén keer in de drie weken spreken zij samen de lessen door. In groep 3 geven de muziekdocent en de leerkracht de lessen om en om of samen. De kennis van de leerkrachten breidt uit, zij doen ideeën op en vinden dit fijn. De directrice merkt dat daar behoefte aan was. Vanuit De Sjofar is de laatste jaren niet veel scholing ingezet op het gebied van muziekeducatie. Op de PABO krijgen de leerkrachten niet heel veel kennis op het gebied van muziek mee. Nu krijgen zij input van iemand die er meer vanaf weet. Suze heeft dan ook het idee dat de leerkrachten na verloop van tijd in staat zouden zijn de muzieklessen zelf in te vullen. Muziekdocenten De directrice is tevreden over de kwaliteit van de muziekdocenten die vanuit Markant bij De Sjofar over de vloer komen. De muziekdocente voor de AMV in groep 1 t/m 3 is in haar ogen een goede docente. Zij heeft een klik met de kinderen. De docenten die de instrumentale lessen geven kennen hun vak, maar moeten op pedagogisch gebied nog bij leren. Zij zijn niet gewend om met grotere groepen te werken. De muziekdocenten vinden het vooral lastig om te gaan met kinderen die niet, of niet makkelijk, meedoen of clownesk gedrag vertonen en schakelen de eigen leerkracht in om dit op te lossen. De opleiding die zij binnen het project krijgen, loopt gelijk met het traject. De muziekdocenten maken in Suzes ogen wel vorderingen op het gebied van hun pedagogische vaardigheden. Voor Suze is dit de enige aanmerking op de muziekdocenten. Zij verstaan hun vak en doen leuke dingen met de kinderen, die de basisschoolleerkrachten niet in huis hebben. Suze geeft aan dat hun 18

19 vaardigheden op dit gebied echt van een ander niveau zijn. Het is wat haar betreft een aanwinst om de muziekdocenten voor de klas te hebben staan. Ouderbetrokkenheid De Sjofar houdt de ouders van de leerlingen die deelnemen aan MIK op de hoogte van het project. Vorig jaar gaven de leerlingen na het eerste half jaar een presentatie voor de ouders. Ook nu zij de instrumenten enige tijd bespelen hebben zij weer een presentatie gegeven. Volgens Suze is dit een goede manier om de ouders te betrekken. In groep 5 mogen de leerlingen de instrumenten nu mee naar huis nemen. Voor de ouders volgt er een ouderavond waarbij zij uitleg krijgen over het gebruik en het onderhoud van deze instrumenten. Daarnaast verschijnt er af en toe eens een stukje over MIK in de nieuwsbrief die de school verstuurt. Doorstroming Ouders zijn enthousiast. Zij zien het als een aanwinst dat hun kind binnen schooltijd een instrument leert spelen en meer van muziek opsteekt. Sommige van hen maken, op basis van het enthousiasme van hun kind, de stap naar de muziekschool. Suze merkt dat voor anderen de muziekschool gewoon te duur is. Zij geven aan blij te zijn dat hun kind via MIK op school wat van muziek meekrijgt, aangezien zij het zelf niet kunnen betalen. Overige effecten Suze merkt dat MIK vooral speelt in de groepen waar de muzieklessen gegeven worden. In de andere groepen is er weinig interesse voor het project. Dit gebrek aan aandacht heeft zij op de agenda staan voor het teamoverleg. In de week van het interview waren er op De Sjofar presentaties door de leerlingen van de deelnemende klassen voor hun ouders. Het is haar opgevallen dat de leerkrachten van niet deelnemende groepen niet eens even kwamen kijken. Suze geeft aan dat dit gebrek aan interesse een ontwikkeling is die zij op alle fronten terug ziet. Leerkrachten vinden dat zij het druk hebben en daarom, als zij zelf niet bij het project betrokken zijn, niet hoeven komen kijken. Komt MIK in hun klas, of komen zij voor een groep 4 of 5 te staan, dan is het project hen nieuw. Samenwerking Leerkracht en muziekdocent De samenwerking tussen de leerkrachten en muziekdocenten heeft Suze van bovenaf moeten aansturen. De samenwerking is nu goed, maar het is niet vanzelf gegaan. Voor de ene docent is het vanzelfsprekender dan voor de ander. Zij heeft aangegeven dat zij graag een coachende rol binnen het project ziet voor de muziekdocent. Als het project afloopt gaat De Sjofar misschien verder met instrumentale lessen door externe docenten, maar het algemene stukje in groep 1, 2 en 3 moeten de leerkrachten zelf doen. Zij moeten gebruik maken van de mogelijkheid zich te laten coachen. Vanaf de zomervakantie verbeterde dit. Suze blijft de samenwerking af en toe een beetje sturen. Leerkrachten hebben wel eens de neiging gebruik te maken van het feit dat er iemand van buitenaf hun klas in komt. Zij gaan achterover zitten of even weg om koffie te halen, een praatje te maken en komen terug tegen het einde van de les. Na de evaluatie met Markant heeft Suze haar leerkrachten verteld dat zij bij de lessen aanwezig moeten zijn. Als de groep in drieën wordt verdeeld, moeten zij ieder kwartier bij een andere groep gaan zitten om te kijken wat er daar gebeurt. De leerkrachten kunnen de muziekdocenten pedagogische tips geven. Zij geven zelf niet aan dat ze hier behoefte aan hebben, dat moet Suze af en toe achteraf terugkoppelen. Directie basisschool en directie centrum voor de kunsten De communicatie tussen De Sjofar en Markant is goed, meent Suze. Zij geeft aan dat bij projecten als MIK communicatie heel erg belangrijk is. Van tevoren wordt er echter het minst nagedacht over de manier waarop en door wie de communicatie opgepakt zal worden. Suze vindt het niet erg om tijd te besteden aan de communicatie, maar nu moet zij de communicatie zoeken en aangeven dat zij wil overleggen of vindt dat er iets moet gebeuren. Periodiek overleg tussen de verschillende betrokkenen is niet in het project opgenomen. Suze zou dit graag meer geregeld zien, ook vanuit de projectorganisatie. Nu gebeurt het telefonisch, per mail of wanneer zij of Markant het zelf oppakken en mensen bij elkaar roepen. 19

20 Er vindt ook wel eens overleg plaats met zowel Markant als het Passe Partout, de andere basisschool in Apeldoorn die deelneemt aan het project. Suze pleit voor een vastere omschrijving voor het inrichten van een communicatiestructuur. De muziekdocenten hebben moeite tijd te vinden om te overleggen. Dat is begrijpelijk, maar zonder communicatie valt het project automatisch gauw uit elkaar, zaken die niet goed lopen ontkrachten het project. Het contact met Markant vindt alleen plaats omtrent MIK, van verder contact komt het eigenlijk niet. Over een eventuele voortgang van het project is door De Sjofar en Markant nog niet gesproken. Suze geeft aan dat zij wel nadenkt over de mogelijkheid om door te gaan met muzieklessen in samenwerking met Markant, maar er staat nog niets vast. Duurzaamheid Suze zou het heel mooi vinden om door te gaan met MIK. Het project valt of staat in haar ogen met geld. MIK past zeker in de visie van de school, zij acht muziekeducatie van belang. De subsidie is echter de reden dat de school is ingestapt. Het blijkt een heel mooi project en nu kijken zij of het geschikt is om voort te zetten en zo ja, in wat voor een vorm. Inhoudelijk ziet Suze niet direct verbeterpunten. Het vormt wat haar betreft wel een kleine belemmering dat niet alle kinderen over een instrument beschikken. De Sjofar beschikt in totaal over voldoende instrumenten voor één groep: twaalf violen, twaalf trompetten en twaalf dwarsfluiten. Eerst kan één groep drie kwartier aan het werk met de instrumenten, dan de volgende. Aan het begin is door de projectorganisatie aangegeven dat de kinderen zelf instrumenten in bruikleen zouden krijgen om mee naar huis te nemen en te kunnen oefenen. Het eerste half jaar is er helemaal niet geoefend. Enige tijd geleden heeft De Sjofar overleg gehad met EDU-ART, omdat de school de instrumenten niet kreeg. EDU-ART deed voor alsof de school te groot is en teveel vraagt. Zij hadden niet met zoveel leerlingen rekening gehouden, terwijl Suze dergelijke scenario s al zag opdoemen voordat zij het project in stapte en hier vanaf het begin aandacht voor heeft gevraagd. Haar is beloofd dat als de school deel zou nemen aan MIK, de instrumenten voor zowel de groepen 4 als 5 geregeld zouden worden. Dit blijkt nu dus niet zo te zijn. Na een gesprek met EDU-ART is er een aantal extra instrumenten losgekomen. In de praktijk lost de school het nu zo op dat de kinderen de instrumenten afwisselend mee naar huis krijgen, de ene week de ene groep 5, de andere week de andere groep 5. Groep 4 krijgt de instrumenten nog niet mee. Dit is niet volgens het oorspronkelijke plan en het werkt belemmerend. Suze vraagt zich af hoe zij het project moeten aanpakken als zij het doorzetten na de pilotperiode. Het aanpassen van de werkwijze, maakt dat zij hun ambities naar beneden moeten bijstellen. De directrice van de school vraagt zich af van wie de instrumenten zijn. Tijdens het opstellen van de bruikleenovereenkomst werd gezegd dat de instrumenten van Markant zijn. De directeur van Passe Partout en zij zelf dachten dat de instrumenten de basisscholen toebehoorden. Als zij aan het eind van het jaar de instrumenten moeten inleveren, kunnen de basisscholen al helemaal niet meer verder. Het eigendom van de instrumenten is van doorslaggevend belang voor het, al dan niet, voortzetten van de instrumentale lessen na afloop van het project. Mogen de scholen de instrumenten houden, dan hoeven zij alleen de muziekdocenten in te huren voor de groepen 4 en 5 en is doorzetten een stuk haalbaarder. Harderwijk Naam: Functie: Henk van de Wetering Directeur, coördinator & muziekdocent trompet en trombone bij Muziekschool Noordwest Veluwe, Harderwijk. Muziekschool Noordwest Veluwe startte met de uitvoering van MIK in januari Daarvoor werkte Henk van de Wetering al enige tijd aan de voorbereidingen voor het project. 20

Programma Kinderen Maken Muziek

Programma Kinderen Maken Muziek Programma Kinderen Maken Muziek Periode 2015-2017 Inleiding Kinderen Maken Muziek wil een bijdrage leveren aan het versterken van de sociale cohesie door kinderen samen een instrument te leren bespelen.

Nadere informatie

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op]

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] +31613021720 Info@muziekschoolmontauban.nl www.muziekschoolmontauban.nl Over Muziekschool Montauban Muziekschool Montauban staat voor de bereikbaarheid van muziekles voor

Nadere informatie

Inkoop van buitenschoolse cultuureducatie seizoen 2015/2016 - Rondom de (brede) school - Popmuziek - Dans - Beeldende Kunst Visie, uitgangspunten en

Inkoop van buitenschoolse cultuureducatie seizoen 2015/2016 - Rondom de (brede) school - Popmuziek - Dans - Beeldende Kunst Visie, uitgangspunten en Inkoop van buitenschoolse cultuureducatie seizoen 2015/2016 - Rondom de (brede) school - Popmuziek - Dans - Beeldende Kunst Visie, uitgangspunten en voorwaarden December 2014 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Visie

Nadere informatie

FLEVOLAND; DAAR ZIT MUZIEK IN GOOD PRACTICE FRAAILAWAAI

FLEVOLAND; DAAR ZIT MUZIEK IN GOOD PRACTICE FRAAILAWAAI FLEVOLAND; DAAR ZIT MUZIEK IN GOOD PRACTICE FRAAILAWAAI FLEVOLAND; DAAR ZIT MUZIEK IN! Stel...je zit in groep 6 en je krijgt muziekles op echte instrumenten als gitaar en piano, door echte muzikanten,

Nadere informatie

Samenvatting tevredenheidsmeting ouders

Samenvatting tevredenheidsmeting ouders Samenvatting tevredenheidsmeting ouders Hierbij ontvangt u van mij een samenvatting van de uitkomsten van de tevredenheidsmeting, die begin november is afgenomen. We hebben deze in het team en met de MR

Nadere informatie

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE Keizersgrach T 020-6 info@mocca-amsterdam.nl Factsheet Basispakket, Overgangsregeling Kunstkijkuren en de Cultuurbus Amsterdam Juli 2014 Inhoud Het Basispakket Kunst- en Cultuureducatie 2 MoccaAcademie

Nadere informatie

Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities.

Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities. N e e r, 2 6 m e i 2 0 1 0 Visie & Beleid Beste lezer, Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities. Indien u opmerkingen, suggesties of vragen heeft, laat ons dit weten.

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Informatie. Maak kennis, maak muziek! Onderwijsprogramma. voor GROEP 5 van het basisonderwijs Gemeente. Woudrichem BROCHURE. www.cultuurpuntaltena.

Informatie. Maak kennis, maak muziek! Onderwijsprogramma. voor GROEP 5 van het basisonderwijs Gemeente. Woudrichem BROCHURE. www.cultuurpuntaltena. Maak kennis, maak muziek! Onderwijsprogramma www.cultuurpuntaltena.nl Informatie voor van het basisonderwijs Gemeente Woudrichem 019500_BIBLIOTHEEK_ALTENA_brochure_CPA_MuziekWijzer_Altena_A5.indd 16-17

Nadere informatie

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs Bijlage 2 Aanvraag Cultuureducatie met Kwaliteit in het Primair Onderwijs 2013 2016 Opgesteld door Cultura in samenwerking met de en besproken met Fonds Cultuurparticipatie. Lokale Situatie en context

Nadere informatie

Informatie over Hallo Muziek voor de ouders van De Weidevogel

Informatie over Hallo Muziek voor de ouders van De Weidevogel Informatie over Hallo Muziek voor de ouders van De Weidevogel Stichting Educatieorkest Holland Hallo Muziek Korte Zijlstraat 22 Postbus 413 2000 AK Haarlem E:info@hallomuziek.nl M: 0612905800 KvK: 54500524

Nadere informatie

Inkoop van buitenschoolse theatereducatie seizoen 2015/2016 Uitgangspunten en voorwaarden

Inkoop van buitenschoolse theatereducatie seizoen 2015/2016 Uitgangspunten en voorwaarden Inkoop van buitenschoolse theatereducatie seizoen 2015/2016 Uitgangspunten en voorwaarden Mei 2015 Inleiding Westland Cultuurweb is op zeer korte termijn op zoek naar aanbieders voor lessen theater aan

Nadere informatie

Huiswerkbeleid. Cluster Itter. Basisschool de Schakel Basisschool Sint Lambertus

Huiswerkbeleid. Cluster Itter. Basisschool de Schakel Basisschool Sint Lambertus Huiswerkbeleid Cluster Itter Basisschool de Schakel Basisschool Sint Lambertus Huiswerk Op onze school wordt in diverse groepen huiswerk gegeven. Onder huiswerk verstaan we werk dat vanuit de school meegegeven

Nadere informatie

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)!

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)! 18 responses View all Publish analytics 18 responses ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 9 ouders) Summary View all responses Publish analytics In welke mate ziet u uw zoon of dochter de ipad thuis

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?!

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Een onderzoek van de Evangelische Alliantie naar het jeugdbeleid binnen evangelische en pinksterkerken in Nederland in samenwerking met Youth Alive, LEF, Youth for

Nadere informatie

JEUGDPLAN MUZIEKOPLEIDING

JEUGDPLAN MUZIEKOPLEIDING muziekvereniging Door Eendracht Sterk Hall JEUGDPLAN MUZIEKOPLEIDING VERSIE APRIL 2009-1- INHOUDSOPGAVE 1.0 INLEIDING.. 3 2.0 DE OPLEIDING.. 3 2.1 STAP 1 BLOKFLUITOPLEIDING.. 3 2.2 STAP 2 INSTRUMENTOPLEIDING...

Nadere informatie

Evaluatie Pilot Klasse-ergo basisschool De Bolster Amersfoort Ergotherapie Kinderen Amersfoort

Evaluatie Pilot Klasse-ergo basisschool De Bolster Amersfoort Ergotherapie Kinderen Amersfoort Evaluatie Pilot Klasse-ergo basisschool De Bolster Amersfoort Ergotherapie Kinderen Amersfoort Groep: 2 Leerkracht : Arianne van der Laan IB-er: Ria Ruyne Ergotherapeuten: Eelke van Haeften en Viviane

Nadere informatie

blazersbende Muziek voor het leven KUNSTHUIS blazersbende is muziekonderwijs waarvan iedereen profiteert: leerlingen, ouders, docenten en de school.

blazersbende Muziek voor het leven KUNSTHUIS blazersbende is muziekonderwijs waarvan iedereen profiteert: leerlingen, ouders, docenten en de school. blazersbende Muziek voor het leven blazersbende is muziekonderwijs waarvan iedereen profiteert: leerlingen, ouders, docenten en de school. KUNSTHUIS open academie lingewaard www.openacademie.nl t is de

Nadere informatie

Planmatig samenwerken met ouders

Planmatig samenwerken met ouders Ouderparticipatie Team Planmatig samenwerken met ouders Samen vooruit! Tamara Wally Tamara Wally (MSc.) is werkzaam bij de CED- Groep. Ze werkte mee aan de publicatie Samen vooruit, over planmatig werken

Nadere informatie

YAMAHA Blazersklas Muziek voor het leven

YAMAHA Blazersklas Muziek voor het leven YAMAHA Blazersklas Muziek voor het leven Blazersklas is muziekonderwijs waarvan iedereen profiteert: leerlingen, ouders, docenten en de school. Wat is de Blazersklas? De Blazersklas is muziekles hebben

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Broekmolenweg 16 2289 BE Rijswijk www.kunstgebouw.nl B e l e i d s p l a n 2 0 1 3-2 0 1 6 Z I C H T B A AR M AK E N W AT E R I S, S T I M U L E R E N W AT

Nadere informatie

Huiswerkbeleid op basisschool De Leerlingst

Huiswerkbeleid op basisschool De Leerlingst Basisschool De Leerlingst Postbus 4052 6080 AB Haelen 0475-300989 info@deleerlingst.nl Huiswerkbeleid op basisschool De Leerlingst Inhoud: 1. Waarom geven wij huiswerk? 2. In welke groepen krijgen de kinderen

Nadere informatie

Product beschrijvingen. september 2014

Product beschrijvingen. september 2014 Product beschrijvingen september 2014 Groep 1 en 2 Muziek en Beweging Cursus muziek en beweging voor kinderen van groep 1 en 2 van het basisonderwijs Korte beschrijving van de lessen Binnenschools traject:

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Examentrainingen 2013. Alle informatie op een rij. Bijles Maas en Waal

Examentrainingen 2013. Alle informatie op een rij. Bijles Maas en Waal Examentrainingen 2013 Alle informatie op een rij Bijles Maas en Waal Inhoudsopgave Wat is een examentraining?... 3 Informatieavond voor examenkandidaten... 4 Studiebegeleiding voor examenkandidaten...

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

Locatie Buitenbaan Je doet ertoe!

Locatie Buitenbaan Je doet ertoe! JENAPLAN Locatie Buitenbaan Je doet ertoe! BUITENGEWOON JENA een andere, succesvolle aanpak In Heerenveen kunnen leerlingen sinds 1997 in de onderbouw van Jenaplan-onderwijs volgen in heterogene klassen:

Nadere informatie

TEVREDENHEIDSONDERZOEK

TEVREDENHEIDSONDERZOEK verslag van het TEVREDENHEIDSONDERZOEK afgenomen in NOVEMBER 2014 Inleiding Eén keer in de twee jaar wordt er een tevredenheidsonderzoek gehouden. Ouders, leerlingen van groep 5, 6, 7 en 8 en personeelsleden

Nadere informatie

Bezuinigingen muziekonderwijs

Bezuinigingen muziekonderwijs Muziek en cultuur bezuinigingen & nieuw beleid 7 november 2012 Bezuinigingen muziekonderwijs Begrotingsbehandeling november 2011: Afschaffen subsidie muziekschool Muziekles t/m 18 jaar tegen gereduceerd

Nadere informatie

OVO Talentontwikkeling

OVO Talentontwikkeling OVO Talentontwikkeling www.stichtingovo.nl Stichting OVO: Samen werken aan talent Samen gaan wij een nog mooiere toekomst tegemoet Stichting OVO vormt het bovenschools bestuur voor acht basisscholen en

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Wishful Music. Education. Powered by. Meer in je mars met muziek

Wishful Music. Education. Powered by. Meer in je mars met muziek Wishful Music Education Meer in je mars met muziek Powered by Stichting Wishful Singing November 2014 SAM ENVATTING Wishful Singing wil een impuls geven aan beter klassikaal muziekonderwijs op basisscholen.

Nadere informatie

1 van 6 10/13/10 9:11 AM

1 van 6 10/13/10 9:11 AM Is deze e-mail niet goed leesbaar? Klik hier. 1 van 6 10/13/10 9:11 AM Juli 2010 Nieuwsbrief 11 Publieksverslag Onlangs is het publieksverslag 2009, het Cultuurmagarzijn 2009 verspreid onder een groot

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

WEERBAARHEIDSTRAININGEN

WEERBAARHEIDSTRAININGEN WEERBAARHEIDSTRAININGEN INBEDDEN IN EEN MEERSPOREN WEERBAARHEIDSBELEID voor BASISSCHOLEN VAN HET SAMENWERKINGSVERBAND BREVOORDT Sacha Jansen Schuiling, weerbaarheidstrainingen Groenlo, oktober 2010 INLEIDING

Nadere informatie

completer is beter Meer weten? = leren + U heeft nu een beeld van onze school, en misschien wilt u daarom nog meer weten.

completer is beter Meer weten? = leren + U heeft nu een beeld van onze school, en misschien wilt u daarom nog meer weten. Meer weten? completer is beter U heeft nu een beeld van onze school, en misschien wilt u daarom nog meer weten. Op onze website www.rscollege.nl vindt u alle informatie. Daarnaast is het natuurlijk mogelijk

Nadere informatie

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons 12 Sardes Speciale Editie nummer 13 juni 2012 Karin Hoogeveen (Sardes) Ouders en de Van Ostadeschool in Den Haag Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons In opdracht van de gemeente

Nadere informatie

Muziekaanbod 2016-2017 Locatie: kulturhus, Wekerom

Muziekaanbod 2016-2017 Locatie: kulturhus, Wekerom Muziekaanbod 2016-2017 Locatie: kulturhus, Wekerom De dwarsfluitlessen, AMV (algemene muzikale vorming) lessen, aangepaste muziekles en muziektherapie worden verzorgd door docente/therapeute Erika van

Nadere informatie

Jaarplan SOPOH 2014-2018. Personeel. Onderwijs. Organisatie. Voor ieder kind het beste bereiken, met passie, plezier en professionaliteit.

Jaarplan SOPOH 2014-2018. Personeel. Onderwijs. Organisatie. Voor ieder kind het beste bereiken, met passie, plezier en professionaliteit. SOPOH Jaarplan 2014-2018 Voor ieder kind het beste bereiken, met passie, plezier en professionaliteit Personeel Onderwijs Organisatie Huisvesting Pr-Marketing Financiën 1 Voorwoord Stichting Openbaar Primair

Nadere informatie

Basispakket Kunst- en Cultuureducatie. Naam spreker: Dick Bentvelzen Functie spreker: beleidsadviseur Jeugd en Onderwijs Amsterdam, 20 maart 2013

Basispakket Kunst- en Cultuureducatie. Naam spreker: Dick Bentvelzen Functie spreker: beleidsadviseur Jeugd en Onderwijs Amsterdam, 20 maart 2013 Basispakket Kunst- en Cultuureducatie Naam spreker: Dick Bentvelzen Functie spreker: beleidsadviseur Jeugd en Onderwijs Amsterdam, 20 maart 2013 Voor alle kinderen in Amsterdam Een gemeenschappelijke visie

Nadere informatie

zingen in de klas Zingen is gezond KUNSTHUIS

zingen in de klas Zingen is gezond KUNSTHUIS zingen in de klas Zingen is gezond Zingen: de meest pure vorm van muziek maken waarvan iedereen profiteert leerlingen, ouders, docenten op school KUNSTHUIS open academie lingewaard www.openacademie.nl

Nadere informatie

GLANS-TECHNIEK School met glans

GLANS-TECHNIEK School met glans GLANS-TECHNIEK School met glans School en ouder, schouder aan schouder GLANS-TECHNIEK School met glans School en ouder, schouder aan schouder een boekje voor ouders Colofon Uitgeverij: Klaveracademie Tekst:

Nadere informatie

Schooljaar 2014-2015. Schoolondersteuningsprofiel van Anne Frankschool De Basis

Schooljaar 2014-2015. Schoolondersteuningsprofiel van Anne Frankschool De Basis Schooljaar 2014-2015 Schoolondersteuningsprofiel van Anne Frankschool De Basis VRAGENLIJST Met het Schoolondersteuningsprofiel worden de volgende onderdelen in beeld gebracht (zie kader): Specifieke kennis

Nadere informatie

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs 2 Inleiding Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken zijn naast het onderwijs in taal en rekenen belangrijk in het lesaanbod.

Nadere informatie

Omnis KindCentra Overzicht veelgestelde vragen

Omnis KindCentra Overzicht veelgestelde vragen Omnis KindCentra Overzicht veelgestelde vragen Overzicht veelgestelde vragen 15 april 2014 v6 1 Veelgestelde vragen Vragen over andere tijden algemeen 1. Waarom vind Omnis dit belangrijk? Het is voor kinderen

Nadere informatie

Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers

Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers 245 Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers Datum van het interview : Vensterschool: Introductie: Het GION doet onderzoek naar de ontwikkeling van vier Vensterscholen: Vinkhuizen,

Nadere informatie

Werving en contractering van kandidaten. Administratie, subsidies en voorzieningen

Werving en contractering van kandidaten. Administratie, subsidies en voorzieningen Introductie Business case en visie op inclusief ondernemen Communicatie en interne organisatie Analyse van processen, rollen en taken voor plaatsing Werving en contractering van kandidaten Administratie,

Nadere informatie

Onderwerp voortgangsrapportage brede school ontwikkeling

Onderwerp voortgangsrapportage brede school ontwikkeling Wethouder van Onderwijs, Jeugdzaken en Sport S. Dekker Gemeente Den Haag Retouradres: Postbus 12 600, 2500 DJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Commissie Jeugd en Burgerschap Uw brief van Uw kenmerk Ons

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

HUISWERKBELEID. Inhoudsopgave... 1. Inleiding... 2. Het doel van dit huiswerkbeleid... 2. Voorwaarden huiswerkbeleid... 2

HUISWERKBELEID. Inhoudsopgave... 1. Inleiding... 2. Het doel van dit huiswerkbeleid... 2. Voorwaarden huiswerkbeleid... 2 HUISWERKBELEID Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Het doel van dit huiswerkbeleid... 2 Voorwaarden huiswerkbeleid... 2 Doelstellingen huiswerk... 3 Opbouw van het huiswerk... 3 Incidenteel huiswerk... 6

Nadere informatie

danstheater Iedereen kan dansen KUNSTHUIS Danstheater IMPRO VI stimuleert het plezier in beweging via expressie het is toegankelijk voor iedereen.

danstheater Iedereen kan dansen KUNSTHUIS Danstheater IMPRO VI stimuleert het plezier in beweging via expressie het is toegankelijk voor iedereen. danstheater Iedereen kan dansen Danstheater IMPRO VI stimuleert het plezier in beweging via expressie het is toegankelijk voor iedereen. KUNSTHUIS open academie lingewaard www.openacademie.nl t is de lazersklas?

Nadere informatie

Wij zijn Sport Helden! Zullen wij samen sport aanbieden?

Wij zijn Sport Helden! Zullen wij samen sport aanbieden? Wij zijn Sport Helden! Zullen wij samen sport aanbieden? Na ons gesprek zojuist kunt u in deze bijlage een stukje achtergrond informatie vinden. Mocht u vragen hebben, dan hoor ik dit graag. Veel plezier

Nadere informatie

Informatieboekje. Opleidingen. Juni 2013

Informatieboekje. Opleidingen. Juni 2013 Informatieboekje Opleidingen Juni 2013 Voorwoord Voor u ligt het Informatieboekje over de Opleidingen van Muziekvereniging Klarenbeek. Wij hopen met dit boekje een groot deel van de vragen die bij u leven

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Daltonschool Meander

Huiswerkbeleid Daltonschool Meander Huiswerkbeleid Daltonschool Meander Inhoud : 1. Waarom geven wij op school huiswerk? 2. In welke groepen krijgen de kinderen huiswerk en waar bestaat het uit? 3. Wat kunnen de ouders van de school verwachten?

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Tafeldrummen 2. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Tafeldrummen 2. wat is jouw talent? Workshop Handleiding wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Inleiding stelt zichzelf in les 1 kort voor en vertelt wat de leerlingen

Nadere informatie

Over het Vecht-College

Over het Vecht-College Over het Vecht-College Het Vecht-College is een particuliere middelbare school voor mavo, havo en vwo. Wij bieden kwalitatief hoogstaand onderwijs, gericht op de individuele behoeften en talenten van kinderen.

Nadere informatie

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer?

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? In deze kennissessie vertelden Lisette de Wildt van DTV en Kim Ruijs van XTNT over hun verkeerseducatie projecten om

Nadere informatie

De effecten van combifuncties in het onderwijs

De effecten van combifuncties in het onderwijs De effecten van combifuncties in het onderwijs Peter Gramberg Jessica van der Linden 8 december 2011 Waarom een onderzoek naar de effecten? Combifunctionarissen zijn sinds 2008 o.a. aan de slag gegaan

Nadere informatie

Binnen het functioneringsgesprek is ook ruimte om de behoefte of noodzaak van een opleiding te bespreken en daarop actie te ondernemen.

Binnen het functioneringsgesprek is ook ruimte om de behoefte of noodzaak van een opleiding te bespreken en daarop actie te ondernemen. Leidraad Consult over: het functioneringsgesprek Functioneringsgesprekken verlopen vaak problematisch. Zowel leidinggevenden als medewerkers zien er nogal eens tegenop en zijn achteraf teleurgesteld over

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Jaarverslag activiteiten 2010

Jaarverslag activiteiten 2010 Jaarverslag activiteiten 2010 Na afloop van het slotconcert bij de GGzE op 6 juni; 50 leerlingen met docenten en vrijwilligers Projectbeschrijving en werkwijze Introductie Stichting Hengel is in 2007 opgericht.

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl De terugkomdagen Najaar 2014 van de Nationale Opleiding MediaCoach werden als goed en zelfs uitstekend beoordeeld,

Nadere informatie

SPOED competenties en gedragsindicatoren

SPOED competenties en gedragsindicatoren SPOED competenties en gedragsindicatoren Leidraad voor coaches Situering: Fase 2 Analyse Gebruik: - Doel: door de vragenlijst in te vullen krijgt de coachee een zicht op zijn/haar competenties - Doelgroep:

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

JANUARI 2014. leerlingen nieuwe ervaringen kunnen opdoen. Vrijwilligers zullen vanuit school begeleid worden op vakinhoudelijk en didactisch gebied.

JANUARI 2014. leerlingen nieuwe ervaringen kunnen opdoen. Vrijwilligers zullen vanuit school begeleid worden op vakinhoudelijk en didactisch gebied. UITGAVE NR 2 ATELIER SPECIAAL JANUARI 2014 Eerste Atelier Speciaal een groot succes In november vond de eerste Atelier Speciaal plaats op Olivijn. Mede dankzij een groep van 16 enthousiaste vrijwilligers

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Kristal Samen Leven 2014-2016

Kristal Samen Leven 2014-2016 Beleidsplan Stichting Kristal Samen Leven 2014-2016 Stichting Kristal Samen Leven Citroenvlinder 77 7323 RC Apeldoorn Voorwoord Voor u ligt het beleidsplan 2014-2016 van Stichting Kristal Samen Leven.

Nadere informatie

Armando Museum social inclusion projecten. Landschap van herinneringen Armando in Beeld

Armando Museum social inclusion projecten. Landschap van herinneringen Armando in Beeld Armando Museum social inclusion projecten Landschap van herinneringen Armando in Beeld Het Armando Museum voor de brand in 2007 Kinderateliers in de Ladderkamer van het museum Kunstkoppen (po) op de vloer

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering PRESENTEERT onderwijsteam MIKspecials onderwijsteam MIKxer onderwijsteam deskundigheidsbevordering Deskundigheidsbevordering De nieuwe beleidsperiode voor cultuureducatie is op 1 januari 2013 van start

Nadere informatie

Personeel van school reageert snel op vragen die per mail gesteld worden. Fijn!

Personeel van school reageert snel op vragen die per mail gesteld worden. Fijn! Verslag bijeenkomst klassenouders d.d. 12 april 2016. Klas 1bk, 1km, 1mh, 1hv Kinderen gaan met plezier naar school! Huiswerk Ouders missen de papieren agenda. Telkens inloggen is niet handig. Hierdoor

Nadere informatie

Naar andere schooltijden 2015-2016 Besluit

Naar andere schooltijden 2015-2016 Besluit Naar andere schooltijden 2015-2016 Besluit KBS Kameleon Stradivariusstraat 159 3822 DP Amersfoort 033 4550488 kameleon@kpoa.nl www.kbskameleon.nl Inleiding Het bestuur van de stichting voor Katholiek Primair

Nadere informatie

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties worden gebruikt om studenten feedback te laten geven op de kwaliteit van de docenten. In dit artikel wordt ingegaan op de randvoorwaarden

Nadere informatie

Bekwaamheidsdossier. februari 2006 O. OC0602_p8_12 Personeelsbeleid2.i8 8 19-01-2006 16:29:26

Bekwaamheidsdossier. februari 2006 O. OC0602_p8_12 Personeelsbeleid2.i8 8 19-01-2006 16:29:26 Bekwaamheidsdossier Laat zien wat je i februari 2006 O OC0602_p8_12 Personeelsbeleid2.i8 8 19-01-2006 16:29:26 Is het bekwaamheidsdossier een nieuwe papieren tijger? Dat hoeft niet. Leraren die zelf verantwoordelijk

Nadere informatie

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Vanaf 1 augustus is de Wet passend onderwijs van kracht. De school van uw kind/uw school is aangesloten bij het samenwerkingsverband

Nadere informatie

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl Stappenplan cultuureducatiebeleid Inleiding Dit stappenplan is een handreiking om te komen tot

Nadere informatie

SPOED competenties en gedragsindicatoren

SPOED competenties en gedragsindicatoren SPOED competenties en gedragsindicatoren Leidraad voor coaches Situering: Fase 2 Analyse Gebruik: - Doel: door de vragenlijst in te vullen krijgt de coachee een zicht op zijn/haar competenties - Doelgroep:

Nadere informatie

Visie muziekonderwijs en beeldende vorming Terneuzen

Visie muziekonderwijs en beeldende vorming Terneuzen Visie muziekonderwijs en beeldende vorming Terneuzen INHOUDSOPGAVE 1.0 INLEIDING... 3 2.0 UITGANGSPUNTEN ONDERZOEK EN DEFINITIE MUZIKALE EN BEELDENDE VORMING... 3 2.1 UITGANGSPUNTEN... 3 2.2 DEFINITIE

Nadere informatie

Gemeente Dalfsen, Cultuureducatie Projectplan Buitenschoolse activiteiten 2010-2013

Gemeente Dalfsen, Cultuureducatie Projectplan Buitenschoolse activiteiten 2010-2013 Gemeente Dalfsen, Cultuureducatie Projectplan Buitenschoolse activiteiten 2010-2013 Inleiding De gemeente Dalfsen wil voor haar jonge inwoners een cultureel en kunstzinnig klimaat scheppen waarin zoveel

Nadere informatie

Vrijwilligerswerk bij de Voedselbank Dordrecht

Vrijwilligerswerk bij de Voedselbank Dordrecht Vrijwilligerswerk bij de Voedselbank Dordrecht De Voedselbank Dordrecht heeft als doel het verstrekken van verkregen voedsel aan mensen in Dordrecht die dat nodig hebben. Daarnaast zet de voedselbank zich

Nadere informatie

het Koorenhuis; Centrum voor kunst en cultuur Een praktijkstudie naar kwaliteiten van professionals bij artistieke participatie.

het Koorenhuis; Centrum voor kunst en cultuur Een praktijkstudie naar kwaliteiten van professionals bij artistieke participatie. Centrum voor kunst en cultuur het Koorenhuis; Een praktijkstudie naar kwaliteiten van professionals bij artistieke participatie. Deborah Kalmijn Linda Kompier Madelief Oosterink Hanneke Poot Lotte de Rooij

Nadere informatie

Leusden. Auteur: Stichting Sportkanjers Wim van t Westeinde Datum: 24-12-2012 Versie: Sportkanjerclub Leusden versie 1

Leusden. Auteur: Stichting Sportkanjers Wim van t Westeinde Datum: 24-12-2012 Versie: Sportkanjerclub Leusden versie 1 Leusden Auteur: Stichting Sportkanjers Wim van t Westeinde Datum: 24-12-2012 Versie: Sportkanjerclub Leusden versie 1 Algemene beschrijving Sportkanjerclub De Sportkanjerclub is een fantastische plek voor

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

D1580 Kinderen en Muziek

D1580 Kinderen en Muziek D1580 Kinderen en Muziek project D1580 Kinderen en Muziek Doel van het project Kinderen en Muziek is dat we kinderen de kans geven op de basisschool fundamenteel en structureel muziekonderwijs te volgen.

Nadere informatie

Verlegen om woorden Handleiding ouderbijeenkomst

Verlegen om woorden Handleiding ouderbijeenkomst Verlegen om woorden Handleiding ouderbijeenkomst Tips voor het organiseren van een bijeenkomst over ouderbetrokkenheid en het belang van taal. Verlegen om woorden is een pakket met tips en handvatten om

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek - Staat talentherkenning en ontwikkeling bij u op school de komende jaren op de agenda? - Wilt u een rijke

Nadere informatie

Evaluatieverslag mindfulnesstraining

Evaluatieverslag mindfulnesstraining marijke markus spaarnestraat 37 2314 tm leiden Evaluatieverslag mindfulnesstraining 06 29288479 marijke.markus@freeler.nl www.inzichtinzicht.nl kvk 28109401 btw NL 079.44.295.B01 postbank 4898261 14 oktober

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie