Viscerale Pijn:nieuwe inzichten en behandelopties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Viscerale Pijn:nieuwe inzichten en behandelopties"

Transcriptie

1 Viscerale Pijn:nieuwe inzichten en behandelopties R. Tenbrinck Anesthesioloog - pijnspecialist Centrum voor Pijngeneeskunde Belangen, samenwerking met sponsors In het verleden met diverse sponsors samengewerkt,alles onder de Helsinki verklaring vallend. Niet in dienst van enige farmaceut of producent van medische middelen. Lezingen/ nascholingen voor: mundipharma, takeda, fagron, draeger, GE, HL, pfizer, teva KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 1

2 HPT visceralepijn 10jan Definitie van pijn een onaangename sensorische en emotionele gewaarwording die verband houdt met feitelijke of mogelijke weefselschade of wordt beschreven in termen van weefselschade Merksey KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 2

3 Betekenis van pijn Pijn is subjectief Vitale sensibiliteit Gestoord bij: Congenitale analgesie Lepra Cranenburgh Indeling van pijn Acute pijn Chronische pijn Oncologische pijn Neuropatische pijn 6 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 3

4 Neuropathische pijn 7 Pijn is subjectief Ieder gaat om met pijn zoals geleerd met vroegere ervaringen Consequentie: dezelfde operatie/ ziekte/ aandoening kan bij patiënt A een ander effect/ beleving/ gedrag hebben dan bij patiënt B Dit vraagt om een individuele benadering volgens richtlijnen KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 4

5 Gevolgen acute/ chronische pijn Nadelige fysiologische respons in een aantal belangrijke orgaansystemen: Pulmonaal Cardiovasculair Gastro-intestinaal Urologisch Spiermetabolisme- en functie Neuro-endocrien Persisterende pijn als gevolg van operatie Sommer et al 2008; Gramke et al 2007; McGrath et al 2004; Joshi et al 2005; Shulman et al 1984; Desai KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 5

6 Circels van Loeser Gewaarwording Gedrag Nociceptie Beleving 11 De ervaring en beleving van een pijn patient I have a master s degree in clinical social work. I have a well-documented illness that explains the cause of my pain. But when my pain flares up and I go to the ER, I ll put on the hospital gown and lose my social status and my identity. I ll become a blank slate for the doctors to project their own biases and prejudices onto. That is the worst part of being a pain patient. It strips you of your dignity and self-worth. KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 6

7 Pijnreceptoren Functionele indeling mechanoreceptoren (high treshhold receptoren) thermoreceptoren polymodale receptoren (mechanische, thermische en chemische stimuli) Miller 1998 Neurogene ontsteking Weefselfactoren - Aminen: b.v. serotonine en histamine - K+ H+ - Cytokines zoals TNF alfa - Interleukines zoals IL-1, IL-8 - Prostaglandinen Plasmafactoren - adenosine - kininen zoals bradykinine Neuropeptiden - substance P en CGRP Bonica, 2000 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 7

8 Afferente Weg naar CZS 15 Inhibitie - Poort theorie van Wall en Melzack Dikke vezels Interneuronen Dunne vezels 16 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 8

9 Inhibitie - Poort theorie van Wall en Melzack als verdere ontwikkeling van Willem Noordenbosch Dikke vezels Interneuronen Dunne vezels 17 Dorsale Hoorn Laminae van Rexed 18 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 9

10 Transmissie 19 Normale Transmissie Wall Melzack KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 10

11 Pijnbanen animatie 21 Toegenomen Transmissie Wall Melzack KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 11

12 Ru Rong Ji 2013 Peripheral sensitization 24 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 12

13 Perifere sensitisatie Rekruteren en Sensibiliseren van Nociceptoren Ektope Impulsen Veränderungen der C-Faser (excitatore Neurotransmitters) Verandering van de Ad-vezels (nociceptive Neurotransmitter) Wind-up 26 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 13

14 Centrale sensitisatie Postsynaptisch toename en Sensibilisatie van de receptoren Toename NMDA-Receptoren Descenderende remmend banen inactiever; aantal en funktioneel C-Fos-Gen geactiveerd. Chronic pain developement: Ongoing nociceptive input Process of sensitisation parallels pain traject Cortical sensitisation and reorganisation Ascending sensitisation Cortical modulation Central sensitisation Thalamic/brainstem sensitisation Spinal sensitisation Spinal modulation Ongoing Nociceptive input 28 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 14

15 Central sensitization Les Pijnmech 26jan2012, KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 15

16 Netwerk met vele interacties KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 16

17 Ru Rong Ji 2013 Perifeer neuroinflammatie (Sandkuhler, Nature, dec 2013) KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 17

18 Centraal neuroinflammatie (Sandkuhler, Nature, dec 2013) Triggers, actions, outcomes of neuroinflammation (Sandkuhler, Nature, dec 2013) KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 18

19 Altijd proberen de oorzaak van de pijn te vinden 37 Lancet 2012 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 19

20 De praktijk: viscerale pijn Ongeveer 1,5 tot 2 miljoen nederlanders hebben elk jaar te maken met een (episode) heftige pijn waarvoor medicatie nodig is of een arts wordt bezocht. Dit is de grootste patientengroep in Nederland. Viscerale pijn wordt vaak door de orgaanspecialist (MDL, uroloog, gynaecoloog of chirurg) behandeld. Hier is weinig specifieke kennis Onderbehandeling en miskennen van probleem: terug naar de huisarts; wij kunnen er niets aan doen (div voordrachten op WCAPP2013 Amsterdam) Referred Pain inwendige organen en diep somatische structuren multisegmentale innervatie intense stimulus geeft groter receptief veld convergentieprojectie theorie HPT visceralepijn 10jan2013 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 20

21 HPT visceralepijn 10jan Schmerz ist ein Meister, der uns klein macht, Ein Feuer, das uns ärmer brennt, Das uns vom eigenen Leben trennt, Das uns umlodert und allein macht. Pain is a master that renders us small, A fire that burns us to vanity, One that separates us from our own lives, One that lights us up and makes us alone. Hermann Hesse ( ) 42 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 21

22 epidemiologie 10/ westerse wereld Man vrouw = 3/1 30% overlijdt binnen 10 jaar KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 22

23 Viscerale Pijn bv ileus, crohn diep, diffuus, niet exact te lokaliseren, referred pain, autonome verschijnselen nociceptieve prikkeling van holle organen, trek, rek, chemisch, ischemie, ontsteking HPT visceralepijn 10jan2013 HPT visceralepijn 10jan KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 23

24 HPT visceralepijn 10jan HPT visceralepijn 10jan KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 24

25 Mechanisms of pain in chronic pancreatitis Central Peripheral Mixed-type Nociceptive pain Neuropathic 50 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 25

26 51 Peripheral nociception 1 Stimulation of nociceptive nerve fibres C- type and Aδ-type Intrapancreatic nociceptors activated by Ductal hypertension (constriction, calculi) intraparenchymal pressure (fibrosis, toxins) Role of protons, bradykinin, hydrogen Master GE sulfide, Oncologie2015 serotonin, and calcium 52 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 26

27 Peripheral nociception 2 Difficult to identify direct activators of nociceptive receptors assess nociceptive activation markers Substance P(SP), glutamate, calcitonin gene-related peptide(cgrp). Upregulation of SP receptor (neurokinin-1) correlated with intensity & frequency of pain Neurotrophic factors: NGF (nerve growth factor), artemin 53 Peripheral neuropathy 1 Neuropathic pain is defined as pain arising as direct consequence of a lesion or disease affecting the somatosensory system Neuropathic Pain Special Interest Group of the International Association for the Study of Pain (NeuPSIG) 54 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 27

28 Peripheral neuropathy 2 neural damage: Disrupted perineurium edematous neural contents penetration of inflammatory cells (eosinophils) What attracts inflammatory mediators to nerves which in turn causes neural damage and leads to neuropathic pain? Neuronal chemokines : fractalkine Induces neuropathic pain by activating glial cells Chemoattractant for immune cells Contributes to tissue fibrosis 55 Peripheral neuropathy 3 correlation between extent of neural damage neural sprouting & pain frequency/ neural hypertrophy pancreatic neuritis (IL-8) Pancreatic neuroplasticity pain intensity hypertrophy + sprouting of damaged pancreatic nerves Sympathetic and parasympathetic innervations 56 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 28

29 Peripheral neuropathy 4 Glial cells play important role in neuropathic pain (esp in inflammatory disorders) Schwann cells proliferate, undifferentiate, promote axonal growth, remyelination and sensitization of nociceptors. Neural remodeling limited success of denervation techniques. 57 Peripheral Neuropathy 5 Anatomic remodeling also plays a role: possible that pain is transmitted via afferents other than splanchnic nerves, e.g. vagal or somatosensory afferents reaching the DRG most effective pain relief: surgical resection of the pancreatic head (origin of neuropathy) 58 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 29

30 Central neuropathic & neuroplastic mechanisms Peripheral neural damage Increased sensitization to noxious stimuli Secretion of substances that further sensitize nociceptors Results in continuous stimulation of nociceptors which all lead to Sensitization of spinal neurons that transmit peripheral signals to the brain. This global sensitization is characteristic of neuropathic pain syndromes. 59 Central neuropathic & neuroplastic mechanisms Clinical signs of central hyperexcitability Increased area of referred pain temporal summation Generalized hyperalgesia CNS remodeling Theta wave on EEG is typical in neuropathic pain Supraspinal regions exacerbate caudal hyperactivation by descending facilitation and reorganization to process increased input from the periphery. 60 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 30

31 Mechanism-based pain treatment Neuropathic pain medications: gabapentin, TCA s Opioids: action on both μ- and к- receptors Locoregionaltechniques: blockade or neurolysisof celiac plexus/splanchnic nerves Surgical: bilateral transsectionof splanchnic nerves, resection of pancreatic head Experimental: blockade CX3CR1 (fractalkine receptor); repetitive transcranial magnectic stimulation of the right somatosensory cortex 61 behandeling WHO-ladder op basis van ernst Elke stap kan worden gecombineerd met een co-analgeticum Geen gerandomiseerde studies 62 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 31

32 Pancreatitis: mechanismen en oorzaak Medicatie en pancreatitis KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 32

33 FUTURE ANALGESICS FOR PAIN IN CHRONIC PANCREATITIS Analgesics specifically targeting neural or humoral mediators of pain, such as nerve growth factor (NGF) and transient receptor potential vanilloid-1(trpv1) antagonists, are currently being tested. NGF-antagonist (Tanezumab)shows relief of pain in gonarthrosis knee pain. As NGF has been shown to be up-regulated in CP patients and is known to play a pivotal role in the process of peripheral sensitization, NGF-antagonism may be effective for pain relief in CP patients. (Drewes 2013) Tapentodol? Een opiaat met noradrenerge terugresorptie remmer (DNIC systeem) Cannabis preparaat met zuiver 9-THC (Namisol ) 66 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 33

34 Splanchnicusblokkade 67 EFIC 2015: neurolytische interventies bij benigne viscerale pijn hebben geen plaats in het huidige schema. 68 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 34

35 Basis van behandeling: WHO analgetische ladder Sterk Opioïd Zwak Opioïd Paracetamol/NSAID 69 Basispijnstilling blijft belangrijk Naast paracetamol 4dd 1gr ook andere middelen 11okt 2012, KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 35

36 Eerste stap: + NSAID of COX2? COX1+2 remmers (o.a.diclofenac, ibuprofen, naproxen) Bijwerkingen: maag/darm: bloedingen Gebruik cortico s, aspirine, antistolling Een PPI (esomeprazol) moet hier sterk overwogen worden! renaal Hypotensie/hypovolemie Ouderen Diabetes Bestaande nierfunctiestoornissen Levercirrhose met ascites cardiaal; kan hartfalen uitlokken COX2 remmers (celecoxib, etoricoxib) Potent, meerwaarde Minder maag/darm bijwerkingen en bloedingsproblemen; cardiaal/renaal geen voordelen! NSAID: COX 1 vs. COX 2 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 36

37 NSAID: COX 2 selectief Celecoxib (Celebrex) 100 mg 2 dd p.o. Eventueel op te hogen naar 200 mg 2 dd Cave: sulfa-allergie (o.a. co-trimoxazol) wordt beschouwd als contra-indicatie. (Echter geen bewijs: Drug Saf. 2003;26(3): ) Etoricoxib (Arcoxia) 1mg/kg/bw 1 dd p.o. Aanpassen in dosis 60 of 90 mg Kan via maagsonde gegeven worden Metamizol of Novalgin NSAID, bestaat sinds Officieel niet in Nederland toegelaten wegens vermeende inductie van agranulocytose Analgetisch, antiflogistisch, antipyretisch Vooral spasmolytisch dus goed middel bij krampen in darm of galwegen. KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 37

38 Metamizol (Novalgin/Dipyron) NSAID, bestaat sinds Aanvankelijk niet in Nederland toegelaten wegens (vermeende) kans op agranulocytose Analgetisch, antiflogistisch, antipyretisch Intraveneus, goede optie bij maagretentie / n.p.o. Ampul kan ook oraal worden toegediend Behandeling van acute pijn VAS 5 VAS 5 VAS 5 VAS 5 Paracetamol 4 dd 1000 mg oraal of rectaal Naproxen Diclofenac 2 3dd mg Etoricoxib 1mg/kg 120 mg 1maal in 1-2 giften daags Metamizol 4dd 1 g langzaam iv Tramadol 3 dd mg oraal Morfine 0,1-0,15 mg/kg subcutaan a 4-6 uur Piritramide 0,2-0,3 mg/kg subcutaan a 4-6 uur Oxynorm 5mg Fentanyl of Morfine PCA 1mg/ml zonodig maximaal 1 bolus 1 mg a 6 minuten Zn tot 6dd Consult Pijnteam 76 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 38

39 MMOI-care: best solution for me. In keuze medicatie bij chronische patienten volgen denkwijze IASP. Multimodal, multidisciplinar, optimal, individual (MMOI)- care: met een rationele combinatie van medicatie die op diverse punten van het pijnsysteem ingrijpt de patient pijnvrij houden. Medicatie met bijwerkingen staken of vervangen. Overleg tussen de specialisten (pijnbestrijder, neuroloog, psycholoog, fysiotherapeut) Werking en bijwerking: de therapeutische breedte bijwerking therapeutisch Verschilt per patiënt! PIJN 78 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 39

40 MMOI in praktijk Uitwerking concept in EMC, voorlopig alleen in speciale groepen en terminale patienten: Opiaat tot bepaalde doseringen geven en dan switchen. Oraal vervangen door parenteraal (bij opnameprobleem) Slow release door eventueel maagsondebestendige medicatie. Volgorde opiaat: morfine, fentanyl, hydromorfon. Bij slik of GE- problemen geen langwerkende opiaat oraal Combinatie hydromorfon, ketanest en etoricoxib is the royal choice volgens Dickinson bij terminale patienten. MMOI-care: best solution for me? De eerste praktijkervaringen zijn positief, dit moet wetenschappelijk worden bewezen door studies. Grote probleem is ethisch: kan/mag je bij terminale patienten (met quality of life als uitgangspunt) mindere of zelfs placebo medicatie geven? Binnen IASP wordt nagedacht over ander concept van studies die dit probleem kunnen voorkomen. Keus van de arts hoe verder: evidence of practice based? Over enkele jaren vanuit andere studies meer duidelijkheid KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 40

41 Co-analgetica Esketamine Antidepressiva Anti-epileptica Amitriptyline Nortriptyline Pregabaline (Lyrica) (Duloxetine (Cymbalta)) (Carbamazepine) (Gabapentine) Opioïd Morfine Oxycontin/oxynorm Fentanyl (Hydromorfon) (Methadon) 81 Ketamine Introduced in 1965 as an anesthetic, today also as a potent analgesic in acute and chronic pain as well as an antihyperalgesic used to reduce central sensitization in various chronic pain conditions. Noncompetitive N-Methyl-Daspartate (NMDA) receptor antagonist, but it also exerts its analgesic effects through other mechanisms including opioid receptor activation. Multiple studies have consistently produced positive results regarding the use of ketamine in chronic pain patients with central sensitization and hyperalgesia and it thus comprises an interesting remedy to revert reduce central sensitization and its associated hyperalgesia in CP KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 41

42 Esketamine Esketamine is geen opiaat, maar een co-analgeticum. In hoge doseringen ook bruikbaar als anestheticum NMDA-receptor antagonist ; s-versie van molekuul. Het helpt goed bij behandeling/preventie van neuropathische pijn. Lage dosering geeft al effecten op de pijn zonder bijwerking: ca. 0,1 mg/kg/24uur Bijwerking: zelden ademdepressie. Wel dromen, hallucinaties, delier. Katatone, onwillekeurige bewegingen. Veterinair ketamine (S en D) ook illegaal als partydrug. Antidepressiva: ami/nortriptyline Bij neuropathische pijn: DM, HZV, vasculair Sederend effect, altijd in de avond te geven Na enkele weken optimaal bij neuropathische pijn Ook effect op andere systemen in pijn-matrix (DNIC) Anti-epileptica: pregabaline (Lyrica) Neuropathische pijn: DM, vasculair, fantoom, aangezicht Ook effect op andere systemen in pijn-matrix Vele bijwerkingen, soms reden voor staken Opbouwschema nodig: 75 mg 1 dd avond 3 d, dan 2 dd. Eventueel nog te verhogen naar 150 mg 2 dd bij uitblijven effect. KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 42

43 Opiaten Al heel lang bekend als pijnbestijding en genotsmiddel. Bij pijn is er geen risico op verslaving; opiaten zijn nodig! Werking van opiaten verschilt van patiënt tot patiënt; in de ideale situatie kiest de patient kiest zelf wanneer en hoeveel medicatie hij nodig heeft. Nederlandse opiumwet (1919): Verbod op bezit, bereiding en vervoer Uitzondering voor medicinaal gebruik, mits: Nauwkeurige registratie Correct bewaarsysteem Opiaat in kankerpijn Critical for effective management of cancer pain is appropriate knowledge of analgesic (primarily opioid) pharmacology with respect to dosing, timing, alternative routes of administration (such as rectal, subcutaneous, epidural, and intrathecal), and converting from intravenous to oral therapies. although no single opioid is optimal for all patients, an optimal opioid can generally be found for each patient. King 2012 Morfine fentanyl/ buprenorfine - hydromorfon met methadon als adjuvans. KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 43

44 Opiaten: toedieningswijze Oraal: effect begint na min tot 1 uur. Levermetabolisme en darmmotiliteit van belang Intramusculair/subcutaan: pijnlijk; geleidelijkere maar onvoorspelbare afgifte t.o.v. i.v. Intraveneus: snel effect mogelijk, arts nodig voor toediening als bolus of toezicht op pompstanden PCA modaliteit: Transdermaal (pleitser): langzaam effect >12 uur. Rectaal: Onbetrouwbare opname voor een aantal medicamenten Epiduraal/spinaal alleen onder verantwoording anesthesist, grote effecten bij lage doseringen. Infectiegevaar. Nasaal via spray (fentanyl) Overdosering opiaten; bijwerkingen Centraal zenuwstelsel Sedatie; bij starten en dosisophoging altijd aanwezig Miosis Tolerantie Respiratoir Ademhalingsdepressie naloxon Afname hoest- en mucociliaire activiteit Verminderde sensitiviteit voor CO 2 Gastro-intestinaal Nausea en vomitus Met name de eerste 2 weken Overweeg droperidol, haloperidol, metoclopramide, granisetron Verlaagde motiliteit en verhoogde spiertonus Laxantia preventief! KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 44

45 Overdosering opiaten; bijwerkingen Cardiovasculair Normovolemische patient: weinig/geen effect Afname sympatische activatie cave: instabiele patient, afhankelijk van sympaticusactivatie Andere bijwerkingen Myoclonieën Blaasretentie Pruritus Overweeg anti-histaminicum Meest gebruikte opiaten Met name postoperatief: Morfine Oxycontin/oxynorm Fentanyl In chronische pijn setting / palliatieve trajecten ook: Hydromorfon Methadon KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 45

46 Morfine Hydrofiel, moeizame penetratie hersenen Plasma half-life circa 3u, analgesie circa 4-6u Metabolisme in lever, maar ook renaal en intestinaal Na metabolisme uitscheiding via gal (10%) urine (90%) Metaboliet M-3-G (tot 80%) veroorzaakt CNS stimulatie M-6-G (circa 10%) zeer sterke agonist MOP-receptor Cave: nierfunctiestoornis! Toediening: i.v. continu in lage dosering of via PCA subcutaan/intramusculair oraal spinaal/intrathecaal Oxycodon: oxycontin en oxynorm Oxynorm Snel effect (binnen min), max duur 2uur Oraal: dus werkt slecht bij maagretentie/ileus Smelttablet heeft ook uptake via slijmvliezen Oxycontin Langzaam effect (12 uur) Onderhoudsdosering Worden meestal als combinatie gebruikt Oxynorm escapes monitoren! KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 46

47 Fentanyl x meer potent dan morfine Metabolisme door de lever; hoog first-pass effect Geen analgetisch effect metabolieten Hoge eiwitbinding, halfwaardetijd 2-4 uur. Toediening: intraveneus transdermaal (pleister) intranasaal Bij pleister: lange inwerktijd (6-12h) bij acute heftige pijn; rekening houden met escape s (oxynorm, oramorf, neusspray) Hydromorfon in de praktijk Als een van de weinige instituten in de wereld hebben we in het EMC uitgebreide ervaring met hydromorfon in de terminale, palliatieve zorg. Reden de jarenlange exclusieve beschikbaarheid van de iv formulering voor Nederland. Rationele keus op basis van praktijk; geen duidelijke evidence (geen goede studies) Uitstekende synergie met ketanest sc of iv. KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 47

48 Doorbraakpijn Standaard voorstelling maar in moderne concept meestal niet juist. Gebruik van comedicatie kan de situatie sterk verbeteren Geen opiaat monotherapie!! Goed effect snelle orale preparaten met oxycodon of fentanyl als basis. Instanyl nog de snelste Doorbraak in praktijk Nasale fentanyl (Instanyl) is de snelste (beschikbaar 81-92% van de dosis). Diverse orale/buccale fentanyl preparaten, gebruik het preparaat waar de patient de beste ervaring mee heeft/krijgt: proefperiode? Oxycodon smelt werkt volgens fabrikant even langzaam als oxynorm; in praktijk veel sneller effect bij goede patientencompliance Prijsverschil effect waard?? KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 48

49 Doorbraak in praktijk: mucositis Dosis escape is ongeveer 1/6 van dagdosis. Fentanyl iv 1/3 van de uurdosis Geeft problemen met instanyl en lage dosis pleister: laagste is 50ug/ds Bij orale fentanyl preparaten(ofp) probeer de laagste dosis op effect en werking. Verhoog indien nodig. Bij zeer pijnlijke mucositis geen bruis/ lolly of plak vorm; instanyl vaak goed gezien extreme pijn. Ulcogant(sucralfaat) spoelen kan helpen (zeker niet altijd). Toedieningswijze en dosering B.V. Morfine Oraal, rectaal 30 3:1 Sc, Iv 10 1 Epiduraal 3 1:3-5 Spinaal 0.1 1:100 Grote verschillen bij verschillende dosering KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 49

50 Verhouding tussen opiaten Onttrekkingsverschijnselen Kan altijd optreden bij een snelle daling/ vergeten dosering Niezen geeuwen Tachycardie hyper/hypotensie Zweten kippenvel/ rillen Blaaskramp buikpijn, pijn armen/benen Angst, onrust Controleer of patient medicatie heeft gehad(braken) en waarschuw arts. KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 50

51 Invasieve technieken 101 Epiduraal, spinaal: Niveauverschil? 102 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 51

52 PCA Sinds de tachtiger jaren geleidelijk aan ontstaan vanuit de postoperatieve sfeer. Het idee is dat patient zijn eigen pijnmedicatie regelt en hierbij ook zijn eigen veiligheidsmarges bepaalt. De pijn in combinatie met de instelling van de pomp maakt dat de patient zichzelf pijnvrij kan houden zonder teveel te krijgen. Invasieve techniek thuis voor oncologische patienten Via de technische thuiszorg Lage pompstanden 0.3 tot 1ml/h PCA functie Zeer goed, maar fors prijskaartje door bewerkelijke zorg Medicatie in de pomp: hydromorfon, fentanyl of ketanest voor sc of iv. Mengsel bupivacaine morfine en of clonidine voor intrathecale toediening KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 52

53 Plexus Coeliacus blokkade en splanchnicusblokkade Indicaties pancreastumoren tumoren bovenbuiksorganen en Retroperitoneum Bij lage onderbuikspijn nauwelijks indicatie Indicatie definitief gesteld door operateur Anatomie n splanchnicus (maj+min) en plexus coeliacus Splanchnicus blok Coeliacus blok KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 53

54 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 54

55 109 Splanchnicus blokkade KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 55

56 Plexus hypogastricus Pijn in kleine bekken: ovarium, cervix, blaas. Geringe kans op incontinentie Hypogastricus blokkade KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 56

57 Lower-end block Lage dosering fenol laag intrathecaal Zeer grote kans op incontinetie voor urine en feaces. Alleen voor viscerale bekkenpijn, niet voor de benige delen. Liefst met colo/ileo stoma en urine omleiding Percutane chordotomie Indicaties unilaterale pijn door maligniteit niet reagerend op conventionele middelen of extreme doorbraakpijnen Pijn zit beneden cervicale 5 niveau beperkte levensverwachting (<1jr) Zeer belastend voor de patient dus in redelijke conditie waarbij ook communicatie mogelijk is. KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 57

58 KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 58

59 Chordotomie techniek KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 59

60 119 Vragen? KNMG 10jun2014 DrRTenbrinck 60

Marijse Koelewijn huisarts

Marijse Koelewijn huisarts PIJN Marijse Koelewijn huisarts Je hoeft tegenwoordig toch geen pijn meer te lijden Moeilijk behandelbare pijn Om welke pijnen gaat het? Welke therapeutische mogelijkheden zijn er? Opzet workshop: Korte

Nadere informatie

Te verrichten door Arts: Medicatie voorschrijven Verpleegkundige: Pijnobservaties uitvoeren, pijnscores uitvoeren en medicatie toedienen

Te verrichten door Arts: Medicatie voorschrijven Verpleegkundige: Pijnobservaties uitvoeren, pijnscores uitvoeren en medicatie toedienen Te verrichten door Arts: Medicatie voorschrijven Verpleegkundige: Pijnobservaties uitvoeren, pijnscores uitvoeren en medicatie toedienen Doel Adequate pijnbestrijding Stappenplan bij pijnbestrijding (zie

Nadere informatie

Programma. Doorbraakpijn Vera Middel, apotheker. Casuïstiek Onno van der Velde, huisarts

Programma. Doorbraakpijn Vera Middel, apotheker. Casuïstiek Onno van der Velde, huisarts Programma Prevalentie pijn in de palliatieve fase Stappenplan medicamenteuze behandeling Samenwerkingsafspraak meten en registreren van pijn Marlie Spijkers, kaderarts palliatieve zorg specialist ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase JOS KITZEN, ONCOLOOG COBIE VAN BEUZEKOM,VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST Inhoud van de presentatie Even voorstellen Definitie palliatieve zorg Definitie pijn Hoe

Nadere informatie

Pijn. Matthieu Berenbroek. Pijn 2 - Matthieu Berenbroek 1998-2008 PIJN. Wat is Pijn?

Pijn. Matthieu Berenbroek. Pijn 2 - Matthieu Berenbroek 1998-2008 PIJN. Wat is Pijn? Pijn Matthieu Berenbroek PIJN Wat is Pijn? 1 PIJN Pijn is een onaangename, sensorische en emotionele ervaring die gepaard gaat met feitelijke of mogelijke weefselschade of die wordt beschreven in termen

Nadere informatie

Pijn en pijnbehandeling

Pijn en pijnbehandeling Pijn en pijnbehandeling Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Het pijnteam... 1 3 Pijn beschrijven... 1 4 Wisseling in pijn... 2 5 Pijnregistratie... 2 6 Pijnbestrijding... 2 7 Pijnstillers... 3 8 Algemene

Nadere informatie

PIJN in de palliatieve fase

PIJN in de palliatieve fase PIJN in de palliatieve fase Themabijeenkomst Netwerk Palliatieve Zorg Eemland 9 april 2013 Palliatie Team Midden Nederland Anne Mieke Karsch, anesthesioloog-pijnspecialist UMC Utrecht Laetitia Schillemans,

Nadere informatie

Pitfalls in Oncologische Pijnbehandeling

Pitfalls in Oncologische Pijnbehandeling Pitfalls in Oncologische Pijnbehandeling R.L van Leersum Anesthesioloog / Pijnbehandelaar Bronovo Ziekenhuis Indeling Inleiding Doorbraakpijn Bijwerkingen Opioïden Hyperalgesie Multimodale Aanpak Farmacotherapie

Nadere informatie

Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014

Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014 Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014 Wat is neuropathische pijn? Wat is neuropathische pijn? Neuropathische pijn = pijn die veroorzaakt wordt door een primaire laesie of disfunctie van het perifere

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van pijn bij (oncologische) patiënten

Medicamenteuze behandeling van pijn bij (oncologische) patiënten PIJNPROTOCOL VOOR VOLWASSENEN Medicamenteuze behandeling van pijn bij (oncologische) patiënten Inleiding Het afnemen van een pijnanamnese en het bijhouden van pijnscores zijn voorwaarden voor een goede

Nadere informatie

Pijn kan men onderscheiden in nociceptieve pijn en niet-nociceptieve

Pijn kan men onderscheiden in nociceptieve pijn en niet-nociceptieve 17 Pijn 17.1 Inleiding Pijn kan men onderscheiden in nociceptieve pijn en niet-nociceptieve pijn : Nociceptieve ofwel gewone pijn wil zeggen: pijn met tekenen van ontsteking (rubor, dolor, calor, tumor,

Nadere informatie

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn Inge van Mansom palliatief arts/specialist ouderengeneeskunde Sint Elisabeth Gasthuishof, LUMC en IKNL regio Leiden Maartje Klapwijk specialist ouderengeneeskunde en onderzoeker LUMC Introductie! 22 september

Nadere informatie

Rapid Recovery. Anesthesiologische mogelijkheden. Xander Eijsbouts Xeijsbouts@fzr.nl Anesthesioloog Franciscus Ziekenhuis Roosendaal

Rapid Recovery. Anesthesiologische mogelijkheden. Xander Eijsbouts Xeijsbouts@fzr.nl Anesthesioloog Franciscus Ziekenhuis Roosendaal Rapid Recovery Anesthesiologische mogelijkheden Original in the Royal College of Surgeons of England, London. 18th Century Surgery October 17, 1846: First public demonstration of the use of ether in anesthesia

Nadere informatie

Mag het ietsjes warmer? Onderkoeling en pijn. dr. Jan H Vranken, anesthesioloog pijngeneeskundige

Mag het ietsjes warmer? Onderkoeling en pijn. dr. Jan H Vranken, anesthesioloog pijngeneeskundige Mag het ietsjes warmer? Onderkoeling en pijn dr. Jan H Vranken, anesthesioloog pijngeneeskundige Medisch Centrum Alkmaar Rode Kruis Ziekenhuis Slotervaartziekenhuis Beverwijk Amsterdam Mag het iets warmer?

Nadere informatie

Doorbraakpijnbij kanker. Symposium Palliatieve Zorg Samen Sterk 11 oktober 2012 G. Filippini, anesthesioloog

Doorbraakpijnbij kanker. Symposium Palliatieve Zorg Samen Sterk 11 oktober 2012 G. Filippini, anesthesioloog Doorbraakpijnbij kanker Symposium Palliatieve Zorg Samen Sterk 11 oktober 2012 G. Filippini, anesthesioloog Symptomen bij kanker Pijn Vermoeidheid Obstipatie Dyspneu Misselijkheid Braken Delirium Depressie

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN

TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN Doel Het doel is te zorgen dat kankerpatiënten in de - overgang naar de - pallatieve fase niet tussen wal en schip vallen. Hiertoe worden

Nadere informatie

Pijn bij kanker telt extra zwaar

Pijn bij kanker telt extra zwaar palliatie CCO Dingemans 24 mei 2013 4 palliatie CCO Dingemans 24 mei 2013 7 Palliatieve zorg: pijn Anne-Marie Dingemans Pijnmeting: Visual Analogue Scale (VAS) 100 80 Zech et al. 1995, n=2118 Caraceni

Nadere informatie

Pijn bij de oncologische patiënt

Pijn bij de oncologische patiënt Pijn bij de oncologische patiënt Cursus 'Basics of Digestive Oncology Tongeren-5 december 2015 Martine De Laat Palliatieve zorg UZ Gent Pain is experienced by people and not by nerve endings! 2 Programma

Nadere informatie

Casus de heer X. José Jacobs van Leur VS palliatieve zorg UMCN

Casus de heer X. José Jacobs van Leur VS palliatieve zorg UMCN Casus de heer X José Jacobs van Leur VS palliatieve zorg UMCN Start palliatieve fase Overlijden Ziektegerichte behandeling Klachtengerichte behandeling Ondersteuning in de stervensfase Nazorg rouw PALLIATIEVE

Nadere informatie

Farmacologie van. Tine Hendrickx, apotheker AZ Sint-Lucas Gent

Farmacologie van. Tine Hendrickx, apotheker AZ Sint-Lucas Gent Farmacologie van pijnmedicatie Tine Hendrickx, apotheker AZ Sint-Lucas Gent Pijn in de oncologie Aantal patiënten met matige tot ernstige pijn: Ten tijde van diagnose: 30 40% Tijdens behandeling: 40 70%

Nadere informatie

Farmacologische behandeling van neuropathische pijn

Farmacologische behandeling van neuropathische pijn 21 november 2015 Farmacologische behandeling van neuropathische pijn Dr. Ewa Brzezinska 1 Amitryptyline = Redomex Vermindering van de centrale presynaptische heropname van 3 noradrenaline en serotonine

Nadere informatie

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Pijn na CVA Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Sensori-discriminatieve aspecten Lateral pain system Medial pain system Medial pain system Cogn. evaluat. aspecten

Nadere informatie

chronische pijn en de pijnpolikliniek Dr. D.H.Vrinten Anesthesioloog-pijnbehandelaar

chronische pijn en de pijnpolikliniek Dr. D.H.Vrinten Anesthesioloog-pijnbehandelaar chronische pijn en de pijnpolikliniek Dr. D.H.Vrinten Anesthesioloog-pijnbehandelaar De pijnpolikliniek Indeling van pijn; acuut of chronisch Acute pijn ontstaat plotseling is (meestal) goed te behandelen;

Nadere informatie

WCS JAARGANG 26 NR. 2

WCS JAARGANG 26 NR. 2 JAARGANG 26 NR 2 31 WONDVERZORGING: PIJN EN PIJNBEHANDELING MFM Wagemans en NT van Dasselaar* INLEIDING Elke verzorging van een wond is pijnlijk en wordt door geen enkele patiënt als prettig ervaren Desondanks

Nadere informatie

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan.

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan. 1 Pijn 1.1 Pijnbehandeling algemeen Pijn vermindert veelal door behandeling van de onderliggende aandoening. Ondersteuning met analgetica zal niettemin vaak nodig zijn. Bij een aantal aandoeningen is symptomatische

Nadere informatie

(DOORBRAAK)PIJN EN MEDICATIE

(DOORBRAAK)PIJN EN MEDICATIE (DOORBRAAK)PIJN EN MEDICATIE Manon Boddaert, arts palliatieve geneeskunde Bardo Hospice en Spaarne Ziekenhuis Oktober 2012 Pijn, palliatie en techniek Haarlem INHOUD WORKSHOP Pijn in het algemeen Nociceptieve

Nadere informatie

Pijn bij kanker, behandeling met medicijnen

Pijn bij kanker, behandeling met medicijnen Pijn bij kanker, behandeling met medicijnen Inleiding Deze informatiefolder is bedoeld voor patiënten die pijn hebben als gevolg van kanker. Ook voor familieleden kan het zinvol zijn om deze folder te

Nadere informatie

Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg

Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg Vragen bij de palliatieve helpdesks? Vragen bij de palliatieve helpdesks Pijn 43.5 % Obstipatie 15.1 % Misselijkheid 14.9 % Benauwdheid

Nadere informatie

Doorbraakpijn bij kanker: de rol van de verpleegkundige!

Doorbraakpijn bij kanker: de rol van de verpleegkundige! Doorbraakpijn bij kanker: de rol van de verpleegkundige! Sylvia Verhage MANP Verpleegkundig specialist intensieve zorg: oncologie & palliatieve zorg Jeroen Bosch Ziekenhuis, 's-hertogenbosch Congres V&VN

Nadere informatie

Monique Termeulen, M-ANP

Monique Termeulen, M-ANP 11 e Post O.N.S. Meeting Monique Termeulen, M-ANP Waterlandziekenhuis, Purmerend Annelies Manenschijn, Isala, Zwolle Amersfoort, 21 mei 2014 Basis voor deze presentatie: Advanced Concepts in Pain management:

Nadere informatie

Anesthesie Gelrebreed

Anesthesie Gelrebreed Trefwoord Pijnbestrijding Epidurale pijnbestrijding PCA (Patiënt Controlled Analgesia) PCA pomp (Numeric Rating Scale) Sedatiescore Bestemd voor Verpleegkundigen van de verpleegafdelingen waar patiënten

Nadere informatie

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Drs. A.M. Karsch, anesthesioloog pijnspecialist UMC Utrecht Drs. G. Hesselmann, oncologieverpleegkundige, epidemioloog UMCU Wat is pijn? lichamelijk

Nadere informatie

10 e Post O.N.S. Meeting

10 e Post O.N.S. Meeting 10 e Post O.N.S. Meeting Gea Ypenga MANP, verpleegkundig specialist Ziekenhuis Bethesda, Hoogeveen CINV 15 mei 2013 1 Chemo induced nausea and vomiting Is er nieuws? Mechanisme Onderzoek CINV Bijkomende

Nadere informatie

Doorbraakpijn bij patiënten met kanker

Doorbraakpijn bij patiënten met kanker Doorbraakpijn bij patiënten met kanker Sylvia Verhage, verpleegkundig specialist oncologie Jorgo Lambrou, anesthesioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis, Den Bosch Alexander de Graeff, internist-oncoloog/hospice-arts,

Nadere informatie

Pijnbehandeling bij kanker.

Pijnbehandeling bij kanker. Pijnbehandeling bij kanker. Vincent van Dongen Anesthesioloog / Pijnspecialist Fellow of Interventional Pain Practice (FIPP) Orbis Medisch Centrum 5084 volwassen patienten, 56% matige ernstige pijn 573

Nadere informatie

Pijn en Palliatieve zorg

Pijn en Palliatieve zorg Pijn en Palliatieve zorg Dr Anne Beyen 29 maart 2011 Oxford Textbook of Palliative Medicine Third Edition 1 = ontstaan van pijn = fysiologie = gewaarwording/ ervaring van pijn Oxford Textbook of Palliative

Nadere informatie

Amphia. Avondsymposium Pijnbestrijding MOET. Pijnbestrijding MOET. Typ hier de titel. Prevalentie van pijn bij patiënten met kanker

Amphia. Avondsymposium Pijnbestrijding MOET. Pijnbestrijding MOET. Typ hier de titel. Prevalentie van pijn bij patiënten met kanker Avondsymposium Pijnbestrijding MOET Pijnloos of zinloos 6 oktober 2011 Amphia Ziekenhuis, Breda Pijnbestrijding MOET Voorlichting, communicatie en continuïteit Pijnbeoordeling Oorzakelijke pijnbehandeling

Nadere informatie

Pijn, wat is dat nu eigenlijk? Prof dr Frank Huygen Afdeling Anesthesiologie Pijngeneeskunde Erasmusmc Rotterdam

Pijn, wat is dat nu eigenlijk? Prof dr Frank Huygen Afdeling Anesthesiologie Pijngeneeskunde Erasmusmc Rotterdam Pijn, wat is dat nu eigenlijk? Prof dr Frank Huygen Afdeling Anesthesiologie Pijngeneeskunde Erasmusmc Rotterdam Disclosure Lid wetenschappelijke adviesraad Spinal modulation (Spinal modulation inc.) Lid

Nadere informatie

Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker

Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker Inhoud workshop Inventarisatie vragen Waar of niet waar Medicatie en hun bijwerkingen Pijnbestrijding Antidepressiva Benzodiazepinen

Nadere informatie

mw. dr. Willemijn Windt

mw. dr. Willemijn Windt + Farmacologische beïnvloeding van mictie Gewild of ongewild mw. dr. Willemijn Windt Uroloog io 24 september 2012 + Casus 82 jarige man COPD exacerbatie Al langere tijd gaat plassen moeilijker 1e dag na

Nadere informatie

Pijn en Palliatie. Rensia Bouwmeester. Zorgcoordinator, Hospice Bardo, Hoofddorp Consulente, Palliatief Consultteam. 2 February 2007 Post ONS meeting

Pijn en Palliatie. Rensia Bouwmeester. Zorgcoordinator, Hospice Bardo, Hoofddorp Consulente, Palliatief Consultteam. 2 February 2007 Post ONS meeting Pijn en Palliatie Rensia Bouwmeester Zorgcoordinator, Hospice Bardo, Hoofddorp Consulente, Palliatief Consultteam 2 February 2007 Post ONS meeting USA < > Nederland Specialisatie Palliatieve zorg in de

Nadere informatie

Het einde is in zicht

Het einde is in zicht Het einde is in zicht Continuïteit in de palliatieve zorg Palliatieve consultatie Pijn, doorbraakpijn: nieuwe mogelijkheden Els Roelofs Kees in t Veld Het einde is in zicht Continuïteit in de palliatieve

Nadere informatie

Doorbraakpijn Bij kanker

Doorbraakpijn Bij kanker Doorbraakpijn Bij kanker Centrum voor pijngeneeskunde Locatie Eindhoven Deze folder is bestemd voor patiënten, die pijn hebben t.g.v. kanker. Ook voor familieleden kan het zinvol zijn de folder te lezen.

Nadere informatie

Pijnbestrijding bij kanker. dr. M.F.M. Wagemans Anesthesioloog - Pijnspecialist Reinier de Graaf Groep, Delft

Pijnbestrijding bij kanker. dr. M.F.M. Wagemans Anesthesioloog - Pijnspecialist Reinier de Graaf Groep, Delft Pijnbestrijding bij kanker dr. M.F.M. Wagemans Anesthesioloog - Pijnspecialist Reinier de Graaf Groep, Delft Casus mw T Een 56 jarige patiënte die u kent met een st. na mammacarcinoom, 2 jaar geleden behandeld

Nadere informatie

Het behandelen van symptomen in de palliatieve fase DOORBRAAK PIJN

Het behandelen van symptomen in de palliatieve fase DOORBRAAK PIJN Het behandelen van symptomen in de palliatieve fase DOORBRAAK PIJN Mw. A. O 68 jaar, gemetastaseerd mammaca., 4 e en 5 e rib re O NRS 3 8 O R/ PCM 3 x 1000 mg diclofenac 3 x 50 mg oxycodon SR 2 x 20 mg

Nadere informatie

Morfine begin van het einde? de fabels en feiten

Morfine begin van het einde? de fabels en feiten Morfine begin van het einde? de fabels en feiten Minisymposium palliatieve zorg Bernhoven Marcella vd Steeg Gerard Koen Jacques Bosmans Opzet Casuïstiek Quiz vragen Theorie Roept u maar! 2 Pijn bij kanker

Nadere informatie

DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING

DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING JMJ KRUL NEUROLOOG TERGOOIZIEKENHUIZEN BLARICUM Cijfers over diabetes (1) Er zijn ongeveer 740.000 mensen met diabetes in Nederland; 250.000 mensen

Nadere informatie

Invasieve pijnbestrijding bij oncologische pijn in de palliatieve fase. RDH de Boer anesthesioloog

Invasieve pijnbestrijding bij oncologische pijn in de palliatieve fase. RDH de Boer anesthesioloog Invasieve pijnbestrijding bij oncologische pijn in de palliatieve fase. RDH de Boer anesthesioloog 1 Inleiding Incidentie van kanker: 2005: 74.500 2015: 95.000 2 Inleiding Incidentie van kanker: 2005:

Nadere informatie

Farmacologische behandeling van doorbraakpijn bij kanker. Isala

Farmacologische behandeling van doorbraakpijn bij kanker. Isala Farmacologische behandeling van doorbraakpijn bij kanker Isala Dr. M.J.M.M. Giezeman, Anesthesioloog, Isala klinieken Zwolle 19 november 2014 Agenda Epidemiologie van doorbraakpijn Behandeling van doorbraakpijn

Nadere informatie

Ileus in de palliatieve setting. Patricia Quarles van Ufford Internist-oncoloog Palliatief consult team Hagaziekenhuis

Ileus in de palliatieve setting. Patricia Quarles van Ufford Internist-oncoloog Palliatief consult team Hagaziekenhuis Ileus in de palliatieve setting Patricia Quarles van Ufford Internist-oncoloog Palliatief consult team Hagaziekenhuis Inleiding Richtlijn palliatieve zorg 2009 www.pallialine.nl Richtlijn ileus Praktijkervaring

Nadere informatie

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article Original English article CLINICAL REVIEW Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat Josephine P. Isaacs School of Veterinary Science The University of Queensland 4072 ABSTRACT

Nadere informatie

PIJN in de PALLIATIEVE FASE. Wat is pijn? Definitie. Soorten pijn? Soorten pijn. Neuropathische pijn 10-10-2013

PIJN in de PALLIATIEVE FASE. Wat is pijn? Definitie. Soorten pijn? Soorten pijn. Neuropathische pijn 10-10-2013 PIJN in de PALLIATIEVE FASE Wat is pijn? Dr. Gerrit Jan Veldhuis, internist-hematoloog Donderdag 10 oktober 2013 Definitie Soorten pijn? De definitie van pijn van de International Association for the Study

Nadere informatie

Putting evidence into practice: Pijn bij kanker. Wendy H. Oldenmenger

Putting evidence into practice: Pijn bij kanker. Wendy H. Oldenmenger Putting evidence into practice: Pijn bij kanker Wendy H. Oldenmenger Cancer pain at the outpatient clinic Incidence of cancer: 2012: 14.000.000 2032: 22.000.000 (expected) Prevalence of cancer-related

Nadere informatie

PIJNMETING BIJ VOLWASSENEN

PIJNMETING BIJ VOLWASSENEN B421 november 2014 PIJNMETING BIJ VOLWASSENEN Geachte heer, mevrouw, In ons ziekenhuis hechten wij belang aan een kwalitatieve dienstverlening. Als patiënt hebt u recht op de nodige pijnbestrijding. Wij

Nadere informatie

26 semper juni 2005. olgens de Europese pijnstudie uit

26 semper juni 2005. olgens de Europese pijnstudie uit Chronische pijn kent verschillende gezichten Pijn kan als chronisch worden gedefinieerd als ze meer dan zes maanden duurt en niet meer beantwoordt aan de standaardtherapie van acute pijn. In tegenstelling

Nadere informatie

Pijn en wondzorg 2016

Pijn en wondzorg 2016 Pijn en wondzorg 2016 Eddy Lambrecht Pijn - verpleegkundige Brandwondencentrum UZ Gent KWALITEITSINDICATOR VLAAMSE ZORGINSPECTIE Pijn als 5 vitale parameter Acute pijn : Algologische teams Protocollen

Nadere informatie

Behandeling van doorbraakpijn. Doorbraakpijn. Kenmerken doorbraakpijn 19-10-2011

Behandeling van doorbraakpijn. Doorbraakpijn. Kenmerken doorbraakpijn 19-10-2011 Behandeling van doorbraakpijn Alexander de Graeff, internist-oncoloog, Universitair Medisch Centrum Utrecht Academisch Hospice Demeter, De Bilt Doorbraakpijn Plotseling optredende (vaak hevige) pijn die

Nadere informatie

Dr. Du Chau (Huisarts)

Dr. Du Chau (Huisarts) CASUS Chondrosarcoom Dr. Du Chau (Huisarts) Dr. Huysentruyt (Pijnarts) Niet-medische context Vrouw 21 jaar Gehuwd Medische voorgeschiedenis Sinds 2j intermittente last in de regio van het RECHTER SI-gewricht,

Nadere informatie

Pijnstilling. Na uw bezoek aan de spoedeisende hulp

Pijnstilling. Na uw bezoek aan de spoedeisende hulp Pijnstilling Na uw bezoek aan de spoedeisende hulp Uw pijnmedicatie adviesschema: o Paracetamol o. x per dag o Diclofenac o Ibuprofen o Naproxen o Tramadol o. x per dag o OxyContin o OxyNorm o Omeprazol

Nadere informatie

A) Belang van een optimale antalgische behandeling bij patiënten met brandwonden

A) Belang van een optimale antalgische behandeling bij patiënten met brandwonden Pijnbestrijding Olivier Cuignet, MD Gregory Minguet, MD Jan Muller, MD Kirsten Colpaert, MD I) Definities en begrippen A) Belang van een optimale antalgische behandeling bij patiënten met brandwonden Naast

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

CASUSSCHETSEN. Patient Hr. P., 75 jaar, is bekend met een prostaatcarcinoom met meerdere botmetastasen.

CASUSSCHETSEN. Patient Hr. P., 75 jaar, is bekend met een prostaatcarcinoom met meerdere botmetastasen. INTERLINE PALLIATIEVE SEDATIE 20 mei 2008 CASUSSCHETSEN Casusschets 1 Patient Hr. P., 75 jaar, is bekend met een prostaatcarcinoom met meerdere botmetastasen. Hij heeft nog een tijd goed gefunctioneerd

Nadere informatie

pijnbestrijding na uw opname

pijnbestrijding na uw opname pijnbestrijding na uw opname NSAID s en opioïden Pijnbestrijding thuis U bent opgenomen in Medisch Centrum Alkmaar (MCA), maar u mag binnenkort naar huis. In deze folder vindt u algemene uitleg over de

Nadere informatie

Casusschetsen. Casusschets 1

Casusschetsen. Casusschets 1 Interline Pijnbehandeling Casusschetsen 29 mei 2001 Casusschets 1 Vrouw, 50 jaar Patiente is bekend met een gemetastaseerd mammaca met botmetastasen thoracale en lumbale werverkolom. Tot nu toe is de pijn

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg. 2012 ParkinsonNet congres

Palliatieve Zorg. Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg. 2012 ParkinsonNet congres Palliatieve Zorg Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Palliatieve Zorg Palliatieve zorgverlening is aan de orde zodra behandelingen die op genezing gericht zijn niet of niet

Nadere informatie

Pijn bij ouderen de laatste levensmaanden. Dr Koen Herweyers Equipe-arts PHA,CRA WZC st Bavo

Pijn bij ouderen de laatste levensmaanden. Dr Koen Herweyers Equipe-arts PHA,CRA WZC st Bavo Pijn bij ouderen de laatste levensmaanden Dr Koen Herweyers Equipe-arts PHA,CRA WZC st Bavo Pijn is Pain is an unpleasant and emotional experience associated with tissue damage or described in terms of

Nadere informatie

Pijnbestrijding. Wat is pijn? Leerdoelen en competenties. Samenvatting Pijnbestrijding 1/5

Pijnbestrijding. Wat is pijn? Leerdoelen en competenties. Samenvatting Pijnbestrijding 1/5 Pijnbestrijding Pijnbestrijding 1/5 De gemiddelde volwassen Nederlander slikt zo n 27 pijnstillers per jaar, oftewel ongeveer 1 per 2 weken. Dit betekent dat in Nederland dagelijks bijna een miljoen pijnstillende

Nadere informatie

4e Post EAUN Meeting. Vermoeidheid en pijn, Natascha Schrama, MANP-verpleegkundig specialist oncologie

4e Post EAUN Meeting. Vermoeidheid en pijn, Natascha Schrama, MANP-verpleegkundig specialist oncologie 4e Post EAUN Meeting Vermoeidheid en pijn, Natascha Schrama, MANP-verpleegkundig specialist oncologie. Even voorstellen Natascha Schrama MANP- Verpleegkundig specialist oncologie Elkerliek ziekenhuis Helmond

Nadere informatie

Pijnbehandelingen dagverpleging 2 juli 2015

Pijnbehandelingen dagverpleging 2 juli 2015 Pijnbehandelingen dagverpleging 2 juli 2015 Inhoud 1. Algemene voorbereiding / bijwerkingen. 2. Epiduraal / Sleeve. 3. PRF gepulseerde radiofrequente behandeling. 4. RF Radiofrequente behandeling. 5. RACZ.

Nadere informatie

Juridische aspecten postoperatieve zorg, Postoperatieve pijnbehandeling, Nieuwe technieken. G.M. Woerlee, Anesthesioloog

Juridische aspecten postoperatieve zorg, Postoperatieve pijnbehandeling, Nieuwe technieken. G.M. Woerlee, Anesthesioloog Juridische aspecten postoperatieve zorg, Postoperatieve pijnbehandeling, Nieuwe technieken G.M. Woerlee, Anesthesioloog NIEUWERE ANESTHESIE TECHNIEKEN?? POSTOPERATIEVE PIJN VERMINDERING Lokale anesthetica

Nadere informatie

Pijnbehandeling Rondom een orthopedische operatie

Pijnbehandeling Rondom een orthopedische operatie Pijnbehandeling Rondom een orthopedische operatie In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten tot een orthopedische operatie. In deze folder leest u waarom het belangrijk is om pijn goed te behandelen.

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Spine Unit 2.0 Management van lumboischialgie op spoedgevallen

Spine Unit 2.0 Management van lumboischialgie op spoedgevallen Spine Unit 2.0 Management van lumboischialgie op spoedgevallen Dr. Pascal Vanelderen, MD, PhD Kritieke Diensten Multidisciplinair Pijn Centrum Ziekenhuis Oost-Limburg 600 500 Aantal spoedbezoeken 1023

Nadere informatie

Van wondpijn tot neuropatische pijn; wat is van belang

Van wondpijn tot neuropatische pijn; wat is van belang Van wondpijn tot neuropatische pijn; wat is van belang D. van Loon * Pijn kan onderverdeeld worden in meerdere typen. Een grove verdeling is de verdeling in acute (nociceptieve) pijn en chronische (neurologische)

Nadere informatie

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 0437 Inleiding Uw arts heeft u morfineachtige pijnstillers (zie tabel) voorgeschreven tegen de pijn. Deze

Nadere informatie

Neurostimulatie en intrathecale pijnpompen bij de chronische pijnpatiënt

Neurostimulatie en intrathecale pijnpompen bij de chronische pijnpatiënt Neurostimulatie en intrathecale pijnpompen bij de chronische pijnpatiënt Dr Geert Buyse AZ Damiaan Oostende Neurochirurgisch Centrum Noord West Vlaanderen Symposium pijnteam AZ Damiaan 13-12-2011 Neurostimulatie

Nadere informatie

8-11-2011. Agenda. Pijn in het brein, de fysiotherapeut als hersenchirurg? Prevalentie Chronische pijn. Functie. Acute (nociceptieve) pijn

8-11-2011. Agenda. Pijn in het brein, de fysiotherapeut als hersenchirurg? Prevalentie Chronische pijn. Functie. Acute (nociceptieve) pijn Pijn in het brein, de fysiotherapeut als hersenchirurg? Agenda Pijn Pijn typen Pijn modellen Paul van Wilgen Fysiotherapeut, Gezondheidspsycholoog, Epidemioloog Chronische pijn Sensitisatie (CZS, brein)

Nadere informatie

BEHANDELPROTOCOL CONTINUE PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden

BEHANDELPROTOCOL CONTINUE PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden DEFINITIE PALLIATIEVE SEDATIE I Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase (KNMG, 2009). BEHANDELINGSCRITERIUM LEVENSVERWACHTING: het betreft een patiënt bij wie

Nadere informatie

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast Palliatieve sedatie 12 november 2012 Carla Juffermans,kaderhuisarts PZ Palliatieve sedatie Proportionele toepassing van sedativa in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te bestrijden, waarvoor

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Modulaire herziening Richtlijn Diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker (Ned. Ver. Anesthesiologie) Alexander de Graeff

Modulaire herziening Richtlijn Diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker (Ned. Ver. Anesthesiologie) Alexander de Graeff Modulaire herziening Richtlijn Diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker (Ned. Ver. Anesthesiologie) Alexander de Graeff Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Janssen-Cilag S.A. V.U. E.Present Antwerpseweg 15-17, 2340 Beerse - april 2011-5523

Janssen-Cilag S.A. V.U. E.Present Antwerpseweg 15-17, 2340 Beerse - april 2011-5523 Janssen-Cilag S.A. V.U. E.Present Antwerpseweg 15-17, 2340 Beerse - april 2011 - OVERZICHT Definitie pijn Trappensysteem Chronische pijnen Pijn bij ouderen Evaluatie en pijnbehandeling Pijn en pijnbestrijding

Nadere informatie

Afkappunten sedatieprotocol*

Afkappunten sedatieprotocol* Patiënt: Onrustig? Oncomfortabel? Pijn? VAS COMFORT gedragscore VAS < 4 VAS 4 "Geen distress" Afkappunten sedatieprotocol* 6 10 23 30 "Enstige distress" COMFORT gedragschaal "Grijs gebied" (11-22) Beslist

Nadere informatie

Management van botpijn

Management van botpijn Management van botpijn Sylvia Verhage MANP Verpleegkundig specialist intensieve zorg: oncologie & consulent Palliatief Advies Team Jeroen Bosch Ziekenhuis, 's-hertogenbosch BONE cursus 2-3-2015 Indeling

Nadere informatie

Neuropathische pijn, wat is dat nu eigenlijk? Prof dr Frank Huygen Afdeling Anesthesiologie Pijngeneeskunde Erasmusmc Rotterdam

Neuropathische pijn, wat is dat nu eigenlijk? Prof dr Frank Huygen Afdeling Anesthesiologie Pijngeneeskunde Erasmusmc Rotterdam Neuropathische pijn, wat is dat nu eigenlijk? Prof dr Frank Huygen Afdeling Anesthesiologie Pijngeneeskunde Erasmusmc Rotterdam Definitie van pijn Een onplezierige sensorische en emotionele gewaarwording

Nadere informatie

Chronificeren van acute postoperatieve pijn

Chronificeren van acute postoperatieve pijn University Hospitals Ghent Chronificeren van acute postoperatieve pijn een onderschat probleem? Patrick Wouters Anesthesie & Perioperatieve Geneeskunde Ugent UZ Gent Terminologie! Chronification! When

Nadere informatie

Schakels in de zorg14 en 31 oktober 2013 Medicatietoediening op Intensive Care

Schakels in de zorg14 en 31 oktober 2013 Medicatietoediening op Intensive Care Schakels in de zorg14 en 31 oktober 2013 Medicatietoediening op Intensive Care Dr. Nicole Hunfeld ziekenhuisapotheker Intensive Care Volwassenen De keerzijde? 1250 doden per jaar door geneesmiddelen voorgeschreven

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Pijnbestrijding en palliatieve sedatie. Duodagen Woerden 29/30-11-2006

Palliatieve zorg: Pijnbestrijding en palliatieve sedatie. Duodagen Woerden 29/30-11-2006 Palliatieve zorg: Pijnbestrijding en palliatieve sedatie Duodagen Woerden 29/30-11-2006 Casus: vraag 1. Wat wilt u nog meer weten over de pijn? Dimensies van pijn Pathofysiologisch: het mechanisme wat

Nadere informatie

ITDD intake. Algemeen Patientcode. Patientgegevens Patiëntnummer kliniek (bijv. ZIS-code) Behandelaars Naam anesthesiolo(o)g(en)

ITDD intake. Algemeen Patientcode. Patientgegevens Patiëntnummer kliniek (bijv. ZIS-code) Behandelaars Naam anesthesiolo(o)g(en) ITDD intake Patientcode Patientgegevens Patiëntnummer kliniek (bijv. ZIS-code) Geslacht (1) man (2) vrouw Geboortedatum Behandelaars Naam anesthesiolo(o)g(en) Naam revalidatiearts(en) ziekenhuis Naam revalidatiearts(en)

Nadere informatie

ITDD revisie / vervanging pomp

ITDD revisie / vervanging pomp ITDD revisie / vervanging pomp Algemeen Patientcode Vervanging/ Revisie ITDD Datum vervanging pomp ITDD / / dd / mm / yyyy Datum van de revisie ITDD / / dd / mm / yyyy AB profylaxe? (0) nee (1) ja Duur

Nadere informatie

Aanpak Nausea en Braken bij Slokdarmtumoren. Isabel Dero Gastroenterologie Sint-Augustinus, Wilrijk

Aanpak Nausea en Braken bij Slokdarmtumoren. Isabel Dero Gastroenterologie Sint-Augustinus, Wilrijk Aanpak Nausea en Braken bij Slokdarmtumoren Isabel Dero Gastroenterologie Sint-Augustinus, Wilrijk 1. Oorzaken nausea en braken -chirurgie: status post-resectie -neoadjuvante/palliatieve radiotherapie

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Kinesitherapie bij patiënten met centrale sensitisatie: The pain revival

Kinesitherapie bij patiënten met centrale sensitisatie: The pain revival Kinesitherapie bij patiënten met centrale sensitisatie: The pain revival Jo Nijs, Kelly Ickmans, Jessica Van Oosterwijck, Filip Struyf, Nathalie Roussel, Liesbeth Daenen & Mira Meeus ECT 23th September

Nadere informatie

Off label. Voor wie? Welke behandelingen zijn in de palliatieve fase wel en niet meer zinvol?

Off label. Voor wie? Welke behandelingen zijn in de palliatieve fase wel en niet meer zinvol? Pillen in de palliatieve fase; wat doen we ermee? Welke behandeling staken, welke continueren, welke starten? Welke behandelingen zijn in de palliatieve fase wel en niet meer zinvol? 27 maart 2013 Daniëlle

Nadere informatie

Palliatieve behandeling van het bronchuscarcinoma

Palliatieve behandeling van het bronchuscarcinoma 1 Palliatieve behandeling van het bronchuscarcinoma Tessa Dieudonné Pneumologe H.Hartziekenhuis Mol Palliatieve zorg 2 1. Definitie 2. Pijnbestrijding 3. Symptoombestrijding 4. Palliatieve sedatie : richtlijnen

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo PALLIATIEVE ZORG fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo Inleiding Indeling workshop Specifieke kenmerken Selectie lichamelijke klachten in palliatieve fase Selectie

Nadere informatie

Dr. Vanclooster ( Huisarts )

Dr. Vanclooster ( Huisarts ) CASUS COPD Dr. Vanclooster ( Huisarts ) Dr. Tits ( Pneumoloog) Niet-medische context Man 86 jaar Gehuwd (echtgenote is nog goed) 7 gehuwde kinderen (erg betrokken) Medische voorgeschiedenis CARA patiënt,

Nadere informatie

1 De neurofysiologie van acute en chronische pijn

1 De neurofysiologie van acute en chronische pijn 1 De neurofysiologie van acute en chronische pijn Jo Nijs en C. Paul van Wilgen Om educatie over pijnfysiologie toe te passen bij patiënten met chronische pijn is een gedegen kennis van pijnfysiologie

Nadere informatie