Waar zijn onze ingenieurs mee bezig?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Waar zijn onze ingenieurs mee bezig?"

Transcriptie

1 Magazine voor slimme oplossingen Nr. 9 - oktober 2013 Energie : Waar zijn onze ingenieurs mee bezig? Tweemaandelijks tijdschrift van Ingenieur wordt creativiteitscoach (Dirk De Boe) Experiment met ingenieursopleiding (TU Eindhoven) Ingenieurs inspecteren bruggen Innovatief muziekinstrument: de Kelstone

2 FURTHER INTEGRATION At Total, we believe that refining and petrochemical operations are a natural fit. Grouped in the Refining & Chemicals business segment, they make Total Europe s No. 1 refiner and No. 2 petrochemical producer one of the world s top ten companies in terms of end-to-end integration along the oil and gas value chain. We have a clearly defined strategy to address both mature and fast-growing markets. We are adjusting our production base to market trends in Europe and the United States, where we have a solidly established presence, focusing on the largest integrated refining and petrochemical platforms to position them among the best in the industry. And at the same time, we are stepping up our expansion in markets in Asia and the Middle East, by developing world-class platforms aligned with the aspirations of our partners in Qatar, Saudi Arabia, South Korea and China. We are investing in technology to differentiate ourselves through optimized processes and innovative products that meet our customers needs. Our priority emphasis on safety is the cornerstone of our operational excellence. This is the key to maintaining our stakeholders long-term trust. But most of all, our success is based on the energy, vision and skills of our people. If you want to integrate your talent with this exceptional team, then check out the job openings on our website. Barry Steven / Total Refining & Chemicals

3 VOORWOORD ENERGIE HET BESEF DAT ER NOG VEEL MOET GEBEUREN, GROEIT IEDERE DAG jaar geleden, kwamen de thema s liberalisering & hernieuwbare energie op het voorplan tijdens het KVIV-Jaarthema Energie van en voor ingenieurs. De verwachtingen waren groot. Begrippen zoals bevoorradingszekerheid, veiligheid, duurzaamheid en betaalbaarheid deden hun intrede. En waar staan we nu? Dit leest u in ILYA die nu voor u ligt. Er is veel gebeurd, maar het besef dat er nog veel meer moet gebeuren, groeit iedere dag. De energieproblematiek beheerst zonder enige twijfel de carrière van de kersverse collega s die nu aan de slag gaan in de bedrijven, de onderzoekscentra, de overheid en de onderwijswereld. Zij zullen bij het einde van hun loopbaan kunnen terugblikken op enorme realisaties, maar zonder enige twijfel beseffen wat er nog allemaal dient te gebeuren. Tien Inderdaad, de uitdagingen zijn onmetelijk groot. Het gaat niet alleen om zuinig omspringen met energie en ervoor zorgen dat er steeds meer kan met dezelfde of minder energie. Ook in de energieproductie staan grote transitietrajecten te wachten. Denk maar even welke inspanningen we ons moeten getroosten om het gebouwenpark in een duurzamer kleedje om te toveren of om onze mobiliteit duurzamer te maken. Een van de meest geciteerde hulpmiddelen om de doelstellingen te bereiken is het inschakelen van informatica en telecommunicatie. Maar wat dacht u van de benodigde energie voor onze groeiende communicatiebehoeften: mobiel telefoneren, sms en, en, internet en apps. Van datacenters over antennes tot de toestellen in onze broekzak: zonder energie geraken we geen byte verder. Tal van nieuwe mogelijkheden om elektriciteit te produceren komen op het voorplan. Iedere nieuwe stap, biedt uitzicht op nieuwe mogelijkheden, maar ook op de beperkingen of nadelen tegenover andere technieken. Voor ingenieurs is dit bij wijze van spreken een van de mooiste en meest uitdagende terreinen. Het werk is nooit af. Het maatschappelijk aanzien van ingenieurs is hoog, maar ze moeten dat te allen tijde blijven Hans Romaen waarmaken. Zeker als het over dit onderwerp gaat. De samenleving koestert hoge verwachtingen. Ze wil snel nieuwe realisaties die duurzaamheid garanderen, die betaalbaar zijn én bovendien de bevoorradingszekerheid niet in het gedrang brengen. Daarnaast is er het mondiale aspect. Wie slimme oplossingen en services bedenkt, kan ze in principe leveren aan iedereen, waar ook ter wereld. Inderdaad energie is de motor voor iedere ontwikkeling. En men gaat nog een stapje verder. Het elektriciteitsnetwerk functioneert schitterend hier in België. In vergelijking met andere landen is er weinig of geen uitval en dit niettegenstaande de grote veranderingen door de gedecentraliseerde productie. Uw en mijn buren zouden echter liever de teveel geproduceerde zonne-energie op een schitterende lentedag, via een eenvoudig verlengsnoer bij hun buren brengen. Zo belanden we bijna terug bij de ruilhandel die we tot voor enkele eeuwen kenden. Kortom energie staat in het centrum, hoe je het ook bekijkt. En meer en meer ontstaan er verbanden met duurzaam produceren en het hergebruik van materialen. Een boeiende tijd voor wie zijn of haar talenten in deze steeds verder uitdijende sector wil ontplooien. ILYA oktober

4 INHOUD ILYA Nr 9 oktober 2013 Adres van de redactie Desguinlei Antwerpen T Verantwoordelijke uitgever Hans Romaen Hoofdredacteur Johan Op de Beeck Eindredactie Peter Ooms Redactie Christine Huyge, Luc Vander Elst, Peter Van Dijck, Wouter Peeters, Erwin Vanvuchelen, An Rekkers, Frank Edelynck, Koen Vandepopuliere, Karolien Van Wiele Fotograaf Ivan Mervillie Coördinatie en contact Karolien Van Wiele, ie-net Tel Klankbordgroep Jos Vander Sloten, Bart Demol, co-voorzitters Jaak Blocken, Ivan Born, Frederik Ronsse, Clement Noé, Hans Romaen, Guy Roymans, Luc Taerwe, Thérèse Van Bellinghen, Werner Van Cayseele, Karolien Van Wiele, Johan Vyncke Vormgeving Roland Van Campenhout Productie Op de Beeck & Partners Druk Drukkerij Sleurs & Partners Astridlaan Overpelt T Tablet Decom nv t Hofveld 6c Groot-Bijgaarden T Oplage en verspreiding ILYA verschijnt 5 keer per jaar. Het wordt gratis verstuurd naar alle leden. Abonnementen Niet-leden kunnen een jaarabonnement aanvragen door te mailen naar Prijs binnenland (excl. BTW): 60 EUR. Prijs buitenland (excl. BTW): 90 EUR. Reclameregie trevi nv Meerlaan Zottegem T Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt dmv druk, fotokopie, internet of welke andere vorm dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Lid van de Unie van de Uitgevers van de Periodieke Pers DE OMDENkER Ingenieur wordt creativiteitscoach 6 Dirk De Boe: Ik wil bedrijven en scholen op het pad van innovatie zetten. knowhow Bruggen naar de toekomst 24 Ingenieurs van de Vlaamse overheid waken over de kwaliteit van de bruggen Gelijmde wapening 26 Om versleten en defecte betonconstructies snel en eenvoudig te herstellen Actualiteit: technologische vindingen van Vlaamse bodem 29 DOSSIER : ENERGIE Een rationeler debat graag! 10 Luc Sterckx van Febeliec focust op energieinvesteringen die het meest opleveren Hoogspanning op zee 14 Om de windenergie aan land te brengen zijn bijkomende hoogspanningscabines nodig Solvay experimenteert met brandstofcellen 20 Mikken op de optimalisering van de polymeren in het hart van de brandstofcel Belgian Power Exchange 22 Hoe werkt de Belgische elektriciteitsbeurs? MENSEN Meer diversiteit zonder verlies aan kwaliteit 32 Experiment in de ingenieursopleiding van de TU Eindhoven Inspiratie als rode draad 34 Jan Van Kelst ontwikkelde een nieuw muziekinstrument: de Kelstone Ingenieurs over hun hobby s 37 COVERBEELD ANDREY LAVRENOV DREAMSTIME.COM 4 ILYA oktober 2013

5 We see 482 people who love coming to work here day after day. What do you see? Do you see the intrinsic possibilities of future buildings and infrastructure? And do you know that you can turn these possibilities into realities? Well, that s exactly what we do at VK. We deliver fully integrated architecture and engineering services for demanding clients worldwide. People who want to invest in great buildings and infrastructure in a constantly evolving society. Want to help build tomorrow s world? Check out how you can realize your ambitions on and send your cv to Martine Decock on ARCHITECTS & ENGINEERS

6 Ingenieur wordt creativiteitscoach Tweeëntwintig jaar als ingenieur bij één bedrijf werken en dan de stap zetten naar een eigen zaak. Velen dromen er misschien van, Dirk De Boe doet het. Ik wil als ondernemer en creativiteitscoach bedrijven en scholen op het pad van innovatie zetten. Tekst:Christine huyge Foto s: Ivan Mervillie heb ik getwijfeld om full time zelfstandig te worden, zegt Dirk De Boe. In ons gezin ben ik de enige kostwinner. Het financiële risico Natuurlijk baarde me zorgen. In juli dit jaar heb ik de knoop doorgehakt. Mijn ervaringen van de laatste vijf jaar hebben mij het risico uiteindelijk doen accepteren. Dirk De Boe verwijst hiermee naar een reeks activiteiten die hij ook buiten zijn job bij Philips en TPVision (een joint venture van TPV en Philips) uitoefende. Zo organiseerde hij vorig jaar toen hij al een eenmanszaak in bijberoep had het Edushock Leerfestival en nam hij hiervoor een behoorlijk financieel risico. Als co-auteur en auteur bracht hij twee boeken op de markt, Edushock en Creashock, die behoorlijk wat weerklank kregen. Het idee voor een derde rijpt. Bij TPVision, waar de industrieel ingenieur elektromechanica sinds 2010 innovatiemanager was, organiseerde hij een innovatiefestival. En met lezingen over creativiteit en innovatie een van zijn huidige activiteiten als zelfstandige is hij ook niet aan zijn proefstuk toe. Op het World Creativity Forum van 2011 bijvoorbeeld verzorgde hij een presentatie over Edushock, het boek dat hij samen met Bernard Lernout en Peter Sprangers schreef. Gelijk hebben vs. gelijk krijgen Voor de lezing op het Creativity Forum heb ik mij laten begeleiden door een presentatiecoach, vertelt Dirk De Boe. Als je iets op een goede, pakkende manier brengt, is de helft van je project al geslaagd. Dat is een boodschap die bij veel ingenieurs nog niet is doorgedrongen. Zij gebruiken, als ze bijvoorbeeld een project verdedigen, graag puur rationele elementen. Die mogen uiteraard niet ontbreken. Maar de emotionele kant van de zaak hoe je overkomt, wat je uitstraalt, hoe je je ideeën vormgeeft, de verhalen die je vertelt en de betekenis die achter je plannen steekt is minstens even belangrijk. Gelijk hebben is niet genoeg, het komt erop aan gelijk te krijgen. Creatieve processen komen daarbij goed van pas. Een van die processen is: steun zoeken bij anderen voor je idee. Vroeger trachtte ik vaak in volle vergadering een project of budget erdoor te krijgen. Dat is niet de beste strategie. Het is beter om de belangrijkste beslissingnemers eerst apart te spreken en hen je voorstel voor te schotelen. Je krijgt op die manier niet alleen suggesties voor verbetering, de geesten schuiven al een eind mee op in jouw richting. Op het beslissende moment is het dan veel gemakkelijker om de go die je nodig hebt ook effectief binnen te halen. Gooi ook nooit te veel argumenten op tafel, raadt Dirk De Boe zijn collega-ingenieurs aan. Meestal zit er één bij dat wat zwakker is, en daar wordt dan de aanval op ingezet, hoe sterk de andere redeneringen ook zijn opgebouwd. Als je weloverwogen kiest en weet hoe beslissingen worden genomen, is één sterk argument vaak genoeg om iemand te overtuigen. Als je tegenover de ceo zit, kan het slim zijn om bijvoorbeeld het element veiligheid uit te spelen. Beslissen op basis van onzekerheid Samenwerken is essentieel om in een innovatieve economie meerwaarde te realiseren en kennis te genereren die nog niet bestaat, meent Dirk De Boe. Ook in een productontwikkelingsproces is het een onmisbare competentie. Zeker in het voortraject is het cruciaal om vanuit verschillende hoeken en langs informele, onconventionele wegen samenwerking te zoeken om een idee of prototype alle kansen op slagen te geven. Dit soort samenwerking ligt ingenieurs vanuit hun specifieke profiel en opleiding minder. Hun voorkeur gaat uit naar een gestructureerde, projectmatige manier van samenwerken, volgens de uitgetekende structuren en kanalen. Daar is niets mis mee, integendeel: het is een manier om een idee of voorstel efficiënt in de prak- 6 ILYA oktober 2013

7 DE OMDENKER Ik geloof enorm in de kracht van deadlines. Als je een datum hebt waartoe je je verbindt, dan wordt het onmogelijke mogelijk. ILYA oktober

8 DE OMDENKER Innoveren zonder veel te investeren Dirk De Boe helpt KMO s bij het uittekenen van innovatietrajecten. Innoveren doe je het best door middel van eenvoudige ingrepen, die geen of slechts geringe financiële inspanningen vragen. Tien tips van de ingenieur-innovatiespecialist 1. Verzamel een massa ideeën Hoe meer ideeën, hoe meer kans op een schitterende vondst. Organiseer inspiratie- of brainstormsessies, maar moedig medewerkers ook aan om individueel ideeën te ontwikkelen. 2. Werk aan je netwerk Maak gebruik van het intranet, internet en alle sociale media om de ideeënstroom te voeden. 3. Hou het concreet Definieer focusgebieden nauwgezet en vraag medewerkers expliciet naar nieuwe oplossingen voor de gedefinieerde thema s. 4. Observeer Weet hoe klanten je producten gebruiken en met welke aspecten ze problemen hebben. Achterhaal, liefst via observatie in hun eigen omgeving, hoe ze de knelpunten aanpakken en oplossen. 5. Volhard Elke innovatie botst op tegenstand. Probeer opposanten op een positieve manier te betrekken bij nieuwe concepten. Soms is de tijd niet rijp voor een idee en volstaat het te wachten op een gunstiger tijdstip. 6. Doe Het is de actie die telt. Breng je idee stapsgewijs in de praktijk, ook al heb je nog geen welomlijnd idee van het einddoel. Maak van bij de start prototypes en hou demosessies. Zo wint het idee aan waarde. 7. Werk aan een gezonde bedrijfscultuur Straf risico s nemen niet af. Toon respect voor zowel creatievelingen als voor medewerkers die zorgen dat de concepten de productieband halen. 8. Imiteer en leer Aarzel niet om ideeën uit andere omgevingen te vertalen naar je eigen werkgebied. Bezoek bedrijven, woon lezingen bij, laat leveranciers meedenken, installeer een innovatiebibliotheek in je bedrijf. 9. Grijp het moment In Marketing Outrageously heeft Jon Spoelstra het over the horse of opportunity. Dit paard staat symbool voor een kans die zich slechts zelden aandient. Leer zo n kansen zien en grijp ze. 10. Erken de inspanningen Erken en waardeer bedenkers én uitvoerders van een idee. Niet-financiële beloningen werken het best. Zet waardevolle initiatieven in de kijker, door bijvoorbeeld een interne innovatiebeurs te organiseren of via een wall of fame. Als je wacht tot alle elementen beschikbaar zijn, is het te laat en is je concurrent al met het idee gaan lopen." tijk om te zetten en tijdig aan de meet te geraken. Toen Dirk De Boe bij Philips Brugge de mechanische ontwikkelingsafdeling leidde, bestond zijn team uit zowel ingenieurs als industriële vormgevers. Hierdoor creëer je een ideale mix van competenties en voorkeuren, rationaliteit en emotionaliteit, en kom je als team beslagen op het ijs. Zo n team is misschien ook beter in staat om beslissingen te nemen op basis van onzekerheid. Als je wacht tot alle elementen beschikbaar zijn, is het te laat en is je concurrent al met het idee gaan lopen. Knopen doorhakken als niet alle info voorhanden is, is voor een ingenieur nog steeds een moeilijke horde. Toch is het in het huidige bedrijfsklimaat stilaan een onmisbare competentie. Ideeën in de praktijk omzetten Met mijn traject als zelfstandige keer ik voor een stuk terug naar mijn jeugd, mijmert De Boe. Ik had interesse in literatuur, reizen, muziek, film, filmregie zelfs. Voor mijn omgeving waren dat vreemde keuzes. Mijn broer wilde bio-ingenieur worden, mijn neef burgerlijk ingenieur. Dus ging ik ook dat pad op. Van die beslissing heeft hij nog geen seconde spijt gehad. Sterker: ik pluk er elke dag de vruchten van. Mijn rationele, structurele reflexen zorgen ervoor dat ik mijn ideeën ook omzet in de praktijk. Zelfs de prachtigste hersenspinsels blijven dode letter als je ze niet concreet en levend weet te maken, en dat krijg je als ingenieur toch met de paplepel mee. Gewerkt hebben in een projectgedreven organisatie als Philips helpt natuurlijk ook om een mens een meer dan gezonde dosis dadendrang te bezorgen. We werkten vaak voor de autosector en voor veeleisende klanten als VW, BMW, Bang & Olufsen. We konden het ons niet permitteren om projecten op zijn beloop te laten. Ik geloof sindsdien enorm in de kracht van deadlines. Als je een datum hebt waartoe je je verbindt, dan wordt plots het onmogelijke mogelijk. Ooit kregen we bij Philips een audit van BMW, dat de slechte verlichting boven een van onze productielijnen aankaartte. We moesten het euvel aanpakken om een volgend order te kunnen binnenhalen. Wat intern al jaren aansleepte, was plots op één dag verholpen. Meer info op : 8 ILYA oktober 2013

9 WARMTEWISSELAAR: Model van een vat met inwendige pijpen: door de pijpen stroomt water en wordt afgekoeld door het omringende luchtkanaal. timaliseeer uw COMSOL Multiphyssics. Product Pro duct Suite Suite ELECTRICAL FLUID MULTIPURPOSE CHEMICAL MECHANICAL INTERFACING

10 Een rationeler debat graag! In het publiek debat over duurzame energie mist Luc Sterckx een stuk rationaliteit. De middelen zijn beperkt, zo waarschuwt deze ingenieur die zijn hele carrière met energie te maken had. Begin met de investeringen die het meeste rendement geven, is zijn uitgangspunt. Tekst: Jo Cobbaut Luc Sterckx mag dan burgerlijk ingenieur zijn, verwacht van hem geen overenthousiaste verhalen over blitse nieuwe energietechnologieën. Inzake duurzaamheid wil hij vooral pleiten voor meer rationaliteit. Als ingenieur maak ik me dikwijls zorgen over de manier waarop keuzes worden gemaakt. Ik pleit voor opties die het meeste rendement geven per geïnvesteerde euro. Dat kan evident lijken, maar ik zie hoe men zich wel eens laat opjagen door drukkingsgroepen, emoties, kortetermijnpolitiek... De manier waarop in Vlaanderen de zonnepanelen gelanceerd zijn, was niet meteen een schoolvoorbeeld van een doordachte aanpak. Luc Sterckx is burgerlijk ingenieur scheikunde (KU Leuven) en heeft een lange carrière achter de rug in de industrie. Hij begon bij Exxon Chemicals, maar kwam al snel in leidinggevende functies bij Indaver, PetroFina -Total, Oleon en EDF-Luminus (als CEO). In 2012 werd hij voorzitter van Febeliec, de federatie van Belgische industriële (groot)verbruikers van energie. Hij kent het energielandschap in België dan ook vanuit zeer uiteenlopende invalshoeken. Maar hoe je het energievraagstuk ook bekijkt, de optimale keuzes zullen altijd een compromis moeten zijn tussen drie factoren: zekerheid van bevoorrading, betaalbaarheid en duurzaamheid. Welke technologie lijkt de ingenieur in hem de meest veelbelovende? Luc Sterckx: Wie de situatie in Vlaanderen wat kent, beseft dat we nog veel potentieel hebben in minder energie verbruiken en zelfs uit het terugdraaien van verspilling. Onze particuliere maar ook openbare gebouwen zijn van de minst geïsoleerde in Europa. Isolatie levert voor elke geïnvesteerde euro het meest op. Het vermijden van verspilling is trouwens een stap die de industrie al sedert geruime tijd heeft gezet en met veel effect. Het subsidiebeleid had eerder en vooral sterker in die richting moeten gaan. Luc Sterckx gelooft overigens wel degelijk dat de overheid een rol kan en moet spelen in de ondersteuning van technologieën zodat die sneller tot een economisch haalbare kritische massa zouden leiden. Maar de prioriteiten lagen niet altijd juist. Maar verspilling elimineren is niet de enige oplossing. Ooit moeten we toch ook nieuwe technologieën gaan gebruiken? Voor Luc Sterckx moeten we ook daar eerst beter rekenen. Het is opletten voor overmatige subsidiëring van een technologie die zeker voor onze streken alleen al milieutechnisch en economisch niet optimaal is. Ik weet niet of u het verschil al is opgevallen tussen Nederlandse en Vlaamse 10 ILYA oktober 2013

11 DOSSIER : ENERGIE "Ik pleit voor opties die het meeste rendement geven per geïnvesteerde euro." BOMBOMAN DREAMSTIME.COM ILYA oktober

12 DOSSIER : ENERGIE daken? In Nederland ziet men veel minder zonnepanelen op daken. Men ziet er ook veel minder windmolens. De Nederlanders hebben het een stuk slimmer gespeeld. Ze hebben eenvoudig gewacht en genieten nu mee van de prijsdalingen in de sector. Ze importeren vandaag massaal elektriciteit die dankzij subsidies historisch laag geprijsd is, zonder zelf overmatige bijdragen in groenestroomtechnologieën te betalen of betaald te hebben. Jammer genoeg profiteren wij in België niet van die lage basisprijs voor de kilowattuur, zo betreurt Luc Sterckx, want Belgische bedrijven betalen in vergelijking met hun buurlanden recordprijzen voor elektriciteit doordat onze overheden belangrijke heffingen leggen bovenop die basisprijzen. Dat is overtuigend en objectief aangetoond door een studie die werd uitgevoerd door Deloitte. Een ander en vrij nieuw aspect van het groeien van hernieuwbare bronnen heeft voor gevolg dat we problemen krijgen met de stabiliteit van ons elektriciteitsnetwerk. Sterckx: En ik vrees dat men ook daar de kostprijs aan het onderschatten is. Ook als er geen wind of zon is, is er immers nood aan elektriciteit. Je kan dat opvangen met flexibele productiecapaciteit, zoals gasgestookte centrales, of door de opslag van elektriciteit. Maar er is nog veel onderzoek nodig naar optimale opslagcapaciteit. Er wordt gewerkt aan bepaalde technische oplossingen, zoals de bouw van een energie-eiland aan de offshore windparken, waar men water zou wegpompen uit een put, die men weer kan laten volstromen tijdens windstille periodes. Hydraulische opslag wordt al massaal en kostenefficiënte toegepast in de bergen van Scandinavië, maar elke oplossing moet zorgvuldig op zijn specifieke merites worden beoordeeld. Luc Sterckx : "Jammer genoeg profiteren wij in België niet van die lage basisprijs voor de kilowattuur., wat verdere toekomst kan men ook denken aan wasmachines die via wifi een signaal krijgen van een slimme meter, om pas te starten op het moment dat stroom het goedkoopst is (lees: wanneer de vraag het laagst is). Zo is het technisch denkbaar om pieken af te vlakken en om te vermijden dat klassieke centrales moeten worden opgestart. Maar ook op dat vlak moeten we nog meer studeren en rekenen. verbruik. Demand side response kan een stuk van het probleem oplossen dat gecreëerd werd door de groei van hernieuwbare bronnen met moeilijk voorspelbare productie. Luc Sterckx: Die subsidiëring drukte de prijs van het elektron, maar dat maakte de klassieke centrales een "Wie de situatie in Vlaanderen wat kent, beseft dat we nog veel potentieel hebben in minder energie verbruiken." Een ander stuk van de oplossing voor het behoud van het evenwicht Qua beleid moeten we leren om systematischer alternatieve techno- op ons elektriciteitsnet, is een logieën en mogelijkheden op te lijsten, betere afstemming tussen aanbod en vervolgens te selecteren voor ontwikkeling en doorgedreven tests, om te kiezen welke technologie we in fasen wensen uit te rollen. Daarbij moet men trachten alle mogelijk effecten in kaart te brengen. Een dergelijk beter uitgekiend, gemotiveerd en doorgerekend beleid zal dan hopelijk ook resulteren in meer stabiliteit in het beleid, wat een stuk minder rendabel. Een aantal ervan worden in de mottenballen gestoken, maar zo vergroot weer het gevaar dat we bij pieken in de vraag, te weinig productiecapaciteit zouden hebben. Elia heeft wel noodplannen klaar liggen om in dat geval bepaalde verbruikers te doen afkoppelen, maar het zou eleganter en waarschijnlijk absolute voorwaarde is voor succes op lange termijn voor de vele nieuwe uitdagingen die we in het energievraagstuk nodig hebben. Het energievraagstuk is gigantisch complex, gigantisch belangrijk en zal gigantisch veel geld kosten. Dromen is niet verboden, maar laat ons hier dus toch maar pleiten voor maximale rationaliteit in de benadering. goedkoper zijn mochten we via slimme netwerken en slimme meters verbruik beter op productie kunnen afstemmen. In de eerste plaats kan men dan denken aan grotere verbruikers, maar in de Meer info op : 12 ILYA oktober 2013

13 Samen Groots Jij groeit Technisch bijblijven in je job en groeien op eigen tempo? Dat doe je bij Cofely Fabricom. We garanderen je een leuke job met veel vrijheid en kansen voor de toekomst. Want werken bij de marktleider in innovatieve technische installaties en diensten betekent je helemaal uitleven binnen je vakdomein. Een greep uit ons jobaanbod (m/v): Electrical & Instrumentation Design Engineer Electrical & Instrumentation Designer Windfarms Engineer Substations Windfarms Estimator Windfarms Quality Control Commissionings Manager Substation Windfarms Quality Control Engineer Substations Windfarms Automation Engineer Electrical Engineer Project Manager Waterways Assistant Project Leader Wij laten je groeien Als Belgische referentie in een pak technische disciplines zoals Electrical, Instrumentation en Mechanical hebben we heel wat moois voor jou: een uitdagende job met mooie projecten in heel België teamwerk, veel verantwoordelijkheid vrijheid en afwisseling een stabiele sector, een solide werkgever actieve coaching, opleiding tijdens je loopbaan kansen voor je toekomst Ga ervoor! Surf naar en vind er je grootse technische job. Wij zijn de Belgische referentie in innovatieve technische installaties en diensten voor industriële, energiegerelateerde, tertiaire en infrastructurele markten. Wij maken deel uit van de Benelux Divisie van GDF SUEZ Energy Services en zijn mensen sterk, samen goed voor een omzet van 866 miljoen euro.

14 Hoogspanning op zee In de ambitie van België om tegen % van het energieverbruik uit duurzame bronnen te halen speelt offshore windenergie een belangrijke rol. De eerste windturbines op zee zijn intussen al een tijdje operationeel, maar om straks nog meer energie aan land te kunnen brengen, zijn bijkomende infrastructuurwerken nodig. Mogelijks krijgt België over enkele jaren zelfs een kunstmatig eiland met een hoogspanningsstation, dat meteen ook als uitvalsbasis zal kunnen dienen voor onderhoudswerkzaamheden aan de windmolenparken op zee. Tekst: Erwin Vanvuchelen Tegen 2020 mikt België op een productiecapaciteit van iets meer dan 3GW aan windenergie. Twee derde van die capaciteit moet op zee komen, in een zone die al in 2004 werd afgebakend en die verdeeld werd in 7 concessies. Twee daarvan zijn intussen ook operationeel. Belwind heeft vandaag een capaciteit van 165 MW en zal nog uitgebreid worden tot 330 MW. C-Power vierde in september de voltooiing van het windmolenpark op de Thorntonbank en heeft daarmee een capaciteit van 325 MW bereikt. Northwind is de volgende concessiehouder die op de Noordzee aan de slag gaat en een park van 72 windturbines zal bouwen. Maar dan komt er een kink in de kabel want voor de overige concessies is het voorlopig niet meer mogelijk om de geleverde energie in het bestaande hoogspanningsnet te injecteren. Northwind is de laatste die daarvoor een zogenaamd aansluitingsrecht gekregen heeft. Voor de andere partijen zit er niets anders op dan te wachten op een capaciteitsuitbreiding. Offshore transformatorstations Om de energie van windturbines op zee aan land te brengen, wordt bij elk park een transformatorstation gebouwd. Een dergelijk OHVS (Offshore High Voltage Substation) staat net als de turbines op een paalfundering in de zeebodem. De twee operationele windparken voor de Belgische kust hebben dus elk een OHVS van waaruit meerdere kabels vetrekken waarop de turbines in serie aangesloten zijn. Elk OHVS is op zijn beurt verbonden met het vasteland waar in een tweede transformatorstation - de booster - de link gelegd wordt met het hoogspanningsnet. Belwind1 en C-Power zijn met het vasteland verbonden met een kabel op 150 kv, legt Sven Kerremans van Cofely Fabricom uit. Deze industrieel ingenieur elektrotechniek is department manager binnen de entiteit Belgian Operations die onder meer de Belgische activiteiten in offshore windenergie omvat. Cofely Fabricom is contractor voor het onderhoud van het Belwind1 park en is als EPCIcontractor (Engineering, Procurement, Construction, Installation) betrokken bij tal van andere projecten. Het bedrijf is ook in de running om straks de platformen te gaan bouwen waarmee Elia het hoogspanningsnet tot in zee wil doortrekken. Sven Kerremans: De bestaande parken hebben elk hun eigen verbinding met het vasteland. Daar brengt een transformatorstation de spanning op 150 kv. In het OHVS wordt getransformeerd naar 33 kv, de spanning waarop de turbines hun energie leveren. Het OHVS verzamelt dus de energie van de turbines in een park om ze over één kabel aan land te brengen. 14 ILYA oktober 2013

15 DOSSIER : ENERGIE Complex en omvangrijk bouwwerk De functie van een OHVS blijft echter niet beperkt tot de transformatoren. Een bijkomende taak is het beheer van het reactief vermogen dat door de turbines opgewerkt wordt en waarvoor het park van Elia, de beheerder van het hoogspanningsnet, bepaalde setpoints opgelegd krijgt. Sven Kerremans: Het reactief vermogen kan in beperkte mate in de turbines zelf geregeld worden. Bijkomende aanpassingen gebeuren in het OHVS met behulp van reactoren. Dat beheer is nodig om de verliezen in de kabel beperkt te houden en om de spanning binnen de opgelegde grenzen te houden. Voor Belwind1, het op één na verst gelegen park, bedraagt Voor de overige concessies is het voorlopig niet meer mogelijk om de geleverde energie in het bestaande hoogspanningsnet te injecteren. de afstand die overbrugd moet worden al meer dan 40 km. Dat verklaart ook de rol van de transformatorstations op zee. Op 33 kv zou er na 40 km door de kabelverliezen onvoldoende spanning overblijven. Naast het transformeren van de energie zijn er op het OHVS nog tal van ondersteunende taken, waarvoor trouwens ook bijkomende transfo s nodig zijn om ze van energie te voorzien. Een OHVS is het overgrote deel van de tijd onbemand maar moet wel bewaakt worden. Daarvoor is er een geavanceerd surveillance systeem met detectoren en camera s waarmee elke ruimte in de constructie geobserveerd kan worden. Het station is ook geklimatiseerd, er is uiteraard een uitgebreide infrastructuur inzake brandbeveiliging en elk station is door de voorwaarden in de vergunning verplicht om een shelter te bevatten voor mensen in nood, die dan wel toegang krijgen tot een deel van de structuur maar uiteraard geen toegang mogen krijgen tot de ruimtes waarin ze omwille van de technische installaties in gevaar zouden kunnen komen. Dit alles maakt van een OHVS een behoorlijk complex en omvangrijk bouwwerk. Een station is ongeveer 20 bij 30 meter groot en 20 meter hoog en staat, bij een monopile oplossing, op een paal die tot 60 meter diep in de zeebodem zit. De bouw ervan neemt voor Cofely Fabricom ongeveer 2 jaar in beslag. Platformen in zee Om de nodige capaciteitsuitbreiding te realiseren wil Elia in de toekomst nog een stapje verder gaan. Om te beginnen is er aan land het Stevin-project waarin bijkomende hoogspanningslijnen en een nieuw hoogspanningsstation in Zeebrugge gebouwd worden om de capaciteit in de kuststreek op te drijven. Volgende stap wordt de aanleg van twee platformen in zee waarmee men het hoogspanningsnet tot in de zee wil doortrekken. ILYA oktober

16 KNACK CARRIÈREGIDS ZOCHT EN VOND 7 WITTE RAVEN. VOLGT U HUN SPOOR? Ontdek via de Knack Carrièregids welke talenten u gegeerd maken op de arbeidsmarkt hoe u uw vaardigheden aanscherpt hoe uw collega s zichzelf onmisbaar maakten of kortom: hoe u zelf die witte raaf wordt! VANAF 23/10 TE KOOP IN DE KRANTENWINKEL, BIJ STANDAARD BOEKHANDEL OF OP OB57022

17 DOSSIER : ENERGIE Geïntegreerde sensoren Hoewel er intussen al heel wat gerealiseerd is, is offshore windenergie een relatief jonge technologie waarvan nog heel wat aspecten verder onderzocht moeten worden, zeker ook op het vlak van de funderingstechniek van de imposante structuren die op zee aan de enorme krachten van weer en wind zijn blootgesteld. Bij de bouw van het Northwindpark, waar Parkwind de grootste aandeelhouder van is, zullen heel wat sensoren in de onderbouw van de windturbines geïntegreerd worden om het gedrag ervan te kunnen analyseren. Op basis van de meetresultaten wil men de onderhoudsstrategie kunnen optimaliseren. Momenteel loopt er bij Parkwind een onderzoeksproject met steun van het IWT om een gepaste meetstrategie te ontwikkelen. Aan dat project nemen onder meer Sirris, de VUB, het WTCB en Zensor deel. Het bedrijf Zensor heeft een innovatieve sensor ontwikkeld waarmee ze corrosie kunnen opvolgen. Er komen ook acceleratieopnemers om het dynamisch gedrag van de structuur te meten en te analyseren, dit is een specialiteit van de VUB. Wij zorgen in het project voor structurele metingen met behulp van optische vezels, legt burgerlijk ingenieur bouwkunde Noël Huybrechts van het WTCB uit. In die vezels zijn vooraf op welbepaalde plaatsen vernauwingen de zogenaamde fibre bragg gratings aangebracht die een reflectie van de lichtstraal veroorzaken op specifieke golflengtes. Door de reflecties te analyseren kan men afwijkingen in de posities van die vernauwingen detecteren en kan men dus zo de vervorming van een structuur in beeld brengen. De sensoren worden onder meer geïntegreerd in het transitiestuk dat bevestigd wordt op de monopile. Deze monopile is een zware stalen buispaal die in de zeebodem wordt geheid. Op het transitiestuk wordt dan de mast van een windturbine gemonteerd. Het buisvormige transitiestuk wordt over de monopile geschoven en bevestigd met behulp van hoogwaardig grout, een materiaal op basis van cement. Tijdens de plaatsing van de grout wordt deze geïnstrumenteerd met corrosiesensoren en optische vezels zodat de vervormingen ervan kunnen worden gemeten. De vervormingen van het transitiestuk en dus de krachten die erop inwerken zijn omwille van de centrale positie in de structuur representatief voor de invloeden die de monopile en de windturbine te verduren krijgen. Sven Kerremans: De platformen zullen met meerdere kabels op 220 kv verbonden worden met elkaar en het vasteland zodat er een redundant netwerk ontstaat waarmee een verhoogde beschikbaarheid gegarandeerd kan worden. Op het Beta-platform zal de Norther-concessie aangesloten worden, die een capaciteit van meer dan 400 MW zal hebben. Het Alpha- platform, dat verder in zee zal komen, zal de transformatorstations voor de concessies Rentel en Seastar bevatten en wordt dan nog eens op 220 kv doorverbonden met Mermaid, de concessie die het verst in zee ligt en opnieuw een eigen OHVS krijgt. De verbinding met de windturbines gebeurt daar vermoedelijk met een nieuwe standaard op 66 kv. Kunstmatig eiland Het Beta-platform, waarvoor momenteel de aanbestedingen lopen, wordt nog opgevat als een OHVS, maar het zal wel groter en zwaarder zijn zodat het ook een stevigere onderbouw moet krijgen. Het soort mono-palen dat gebruikt werd voor het Belwind-park wordt dan vervangen door een jacket-structuur, een soort vakwerk dat de 2 à 3000 ton die het Beta-platform zal wegen, kan dragen. Voor het Alpha-platform is de beslissing nog niet definitief genomen maar er bestaan plannen om daarvoor een kunstmatig eiland in zee te bouwen. Dat eiland zou dan niet alleen de elektrotechnische infrastructuur bevatten voor het hoogspanningsnet, maar er zouden ook faciliteiten kunnen komen voor de bedrijven die de parken op zee beheren en onderhouden. Een Offshore High Voltage Substation staat net als de turbines op een paalfundering in de zeebodem. Een tochtje per boot naar de windparken neemt vandaag twee uur in beslag. Het weer laat het ook niet altijd toe om aan te landen aan de turbines of transformatorstations. Met een kunstmatig eiland zou dat een stuk makkelijker worden omdat men er een helihaven kan bouwen en een beschutte aanlegplaats van waaruit men per boot naar de parken kan, legt Sven Kerremans uit. Bij slecht weer kunnen de mensen op het eiland verblijven. Er is ook mogelijkheid om er ook een gastenverblijf te bouwen zodat de wind farms efficiënter geëxploiteerd kunnen worden. ILYA oktober

18 DOSSIER : ENERGIE Redundantie in bekabeling De platformen zullen met meerdere kabels op 220 kv verbonden worden met elkaar en het vasteland zodat er een redundant netwerk ontstaat Een soort Dubai aan de Noordzee? Voor een stukje wel. Het wordt alvast een mooi project voor onze Belgische baggerbedrijven die dergelijke structuren over heel de wereld bouwen en dan ook aan de eigen kust aan de slag kunnen. Al wordt het zeker geen makkelijke klus want het eiland zal zeer ver in zee liggen. De bouw van het Alpha- en Beta-platform spelen een belangrijke rol in de toekomstige uitbouw van windenergie op zee. Niet alleen om de energie van de resterende concessies voor de kust aan land te krijgen. Het grotere Alpha zou ook een hub kunnen worden in de bestaande plannen om windmolenparken uit verschillende landen met elkaar te verbinden. Dat zou dan op gelijkspanning gebeuren, gezien de enorme afstanden en de eerder aangehaalde problematiek van verliezen. Op dat grote netwerk zouden ook bufferstations kunnen komen, plaatsen waar men energie kan opslaan, bijvoorbeeld door water te verpompen. Bedoeling van het hele project is om alle energie die op zee kan opgewekt worden ook effectief te kunnen gebruiken, desnoods in een ander land, of op een later tijdstip. Overigens is ook het creëren van redundantie geen overbodige luxe want de hoogspanningskabels vertegenwoordigen een aanzienlijk deel van de investeringskost van windmolenparken op zee en vormen tegelijk een zwakke schakel omdat ze beschadigd kunnen raken door activiteiten van vissers en andere scheepvaart. En het herstellen van een 30 cm dikke kabel die op de zeebodem ligt is nu eenmaal geen sinecure. Meer info op : Het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen doet samen met medewerkers de Antwerpse haven mee draaien en groeien. Al die bedrijvigheid maakt van de haven van Antwerpen een van de grootste logistieke draaischijven van Europa. En dat vraagt om mensen met uiteenlopende profielen. Zet jij samen met ons je koers uit voor de toekomst? Wij zoeken regelmatig experts in volgende domeinen: - elektromechanica - bouwkunde - elektriciteit - milieu T E

19 Bouw mee aan de trein van morgen Ga samen met ons een belangrijke uitdaging aan: elke dag veiligheid en comfort bieden aan duizenden klanten. Zet de wereld in beweging, werk nieuwe oplossingen uit en lever jouw bijdrage aan boeiende projecten. Je vindt ons ook op Facebook: De spoorwegen werven aan. Leuke wedstrijden, jobnieuws We zoeken collega s met uiteenlopende talenten: burgerlijk en industrieel ingenieurs en nog zo veel meer. Je vindt al onze vacatures op spoorwegen werven aan.be

20 Solvay experimenteert met brandstofcellen Bij chemiereus Solvay in de Antwerpse haven werd in 2012 een brandstofcelcentrale geïnstalleerd die overtollig waterstofgas uit de chloorproductie omzet naar groene energie. De centrale produceert 1 MW elektriciteit, goed voor het jaarlijks verbruik van gezinnen. Voor Solvay is de opgeleverde energie een peulschil, maar de optimalisering van de polymeren die in het hart van de brandstofcel worden gebruikt, vormt het uiteindelijke doel van het project, zegt ingenieur Eric Dubois, Program Manager Renewable Chemistry bij Solvay. Tekst: An Rekkers is geen lege doos bij Solvay, legt Eric Dubois uit. Op de afdeling Research & Innovation toetsen ingenieurs elk Duurzaamheid project af aan economische, ecologisch en sociale criteria. Een project dat niet aan de drie criteria voldoet, wordt herzien en verbeterd. Solvay stapte daarom mee in het Europese Interregproject Waterstofregio Vlaanderen Zuid-Nederland om vroege markttoepassingen van waterstof uit te testen. Tegelijk zetten Solvay en Umicore de joint venture SolviCore op poten om de levensduur van de brandstofcel, de zogenaamde Membrane Electrode Assembly (MEA), in een industriële omgeving te testen. De PEM-brandstofcel ontrafeld De Proton Exchange Membrane-brandstofcel bestaat uit een groot aantal opeenvolgende cellen, gemaakt uit membranen uit speciale kunststof (polymeren) en electroden. Eén brandstofcel of Membrane Electrode Assembly (MEA) bevat aan beide zijden een plaatje waar links (bij de anode) 20 ILYA oktober 2013

21 DOSSIER : ENERGIE Eric Dubois: Elke module kan zelfstandig functioneren en worden uitgeschakeld in geval van defect of storing. Via een plugand-play systeem worden de stacks in de module geklikt, waar ze worden verbonden met de gas- en vloeistofleidingen en waardoor ze eenvoudig te verwisselen zijn. Wanneer een stack wordt stilgelegd, dient de volledige module te worden uitgeschakeld, maar de andere 11 modules blijven actief. Het systeem laat bovendien een uiterst gedetailleerde monitoring toe, wat voor Solvay een belangrijke doelstelling vormt. De verzamelde gegevens laten onder andere toe om de levensduur van de MEA s te observeren. De levenscyclus van één module werd geschat op uur en heeft als doelstelling te stijgen tot productieuren in de grote centrale. Afhankelijk van de toepassing kan ook voor verschillende types polymeermembraan worden gekozen om de levensduur te verhogen. Aangezien de brandstofcel de omgevingslucht van de Antwerpse haven opneemt, wordt ook getest welke invloed de luchtvervuiling heeft op de levensduur en de werking van de MEA s. Deze analyses laten toe om bijvoorbeeld te zien welk type katalysator nodig is wanneer de brandstofcel zou ingezet worden in vervuilde steden. waterstof en rechts (bij de kathode) omgevingslucht wordt aangevoerd. In de cel worden deze twee stoffen door een membraan, een soort vlies, gescheiden. Bij de anode wordt waterstof (H2) door middel van een platinum katalysator gesplitst in twee protonen en twee elektronen. Deze komen in het midden samen bij het polymeermembraan, dat de protonen doorlaat, maar de elektronen omleidt naar een extern circuit met elektrische stroom vooraleer deze bij de kathode aankomen. De elektronen, protonen en het zuurstof (O2) komen tegen de platinum katalysator, waardoor zuiver water (H2O) ontstaat, het enige restafval van de brandstofcel. De Proton Exchange Membrane-brandstofcel bestaat uit een groot aantal opeenvolgende cellen. De hele waterstofcentrale heeft de grootte van een zeecontainer, waar achter een glazen wand een assemblage van MEA s zijn aangebracht. Elke MEA op zich levert ongeveer 0,7 volt gelijkspanning. 75 dergelijke cellen worden aaneengeschakeld in een stack, 14 stacks vormen een module. Elke module van MEA s levert ongeveer 700 volt met een stroomsterkte van 120 tot 130 Ampère. Met zijn 12 modules produceert de waterstofcentrale in Lillo dus ongeveer 1 MW. Zuivere lucht? Le Mans 2015 De eerste industriële testen met waterstoftoepassingen zijn afgerond. Om het onderzoek voort te zetten, is Solvay op zoek naar partners die willen experimenteren met de waterstofcentrale. Daarnaast gaat Solvay zelf verder met het onderzoek naar de geschikte polymeermembranen voor de MEA s en blijft het werken aan duurzame energieproductie via zonnepanelen en CO2-conversie. Brandstofcellen op basis van waterstof worden ondertussen al geruime tijd getest in voertuigen (auto s, bussen, schepen). De Nederlandse producent Nedstack, die ook de centrale in Lillo bouwde, voorziet de technologie ook voor (nood)stroomvoorzieningen in telecom, rail of nutsvoorzieningen ter vervanging van accu s. Ten opzichte van de traditionele batterij heeft de brandstofcel immers als voordeel dat de chemische stof (in dit geval zuurstof) die de reactie veroorzaakt met de brandstof (waterstof) continu uit de omgeving kan worden aangevoerd, terwijl deze in een batterij zitten opgeslagen in een gesloten stelsel en dus beperkt zijn. Brandstofcellen leveren bovendien een opvallend betere energieprestatie dan batterijen: ze zijn 2,5 keer compacter en 6,5 keer lichter, ze hebben een groter rijbereik (tot 500 km) en het opladen is in 5 minuten gebeurd. De Green GT racewagen test alvast de mogelijkheden van een brandstofcelmotor uit op het circuit van Le Mans. Meer info op : ILYA oktober

22 Belgian Power Exchange Het zijn witte raven, ingenieurs met een commercieel talent. Rob Loos is er zo een. We treffen hem in het Belpex-kantoor waar hij ons uit de doeken doet hoe de Belgische elektriciteitsbeurs werkt. Tekst: Karolien Van Wiele de liberalisering van de energiemarkt was er nood aan transparante en betere groothandelsmarkt voor elektriciteit. Dat is in een notendop de reden waarom hoogspanningsnetbeheerder Elia de Belgian Power Exchange Na (Belpex) ontwikkelde. Op dit beursplatform kunnen partijen anoniem elektriciteit aan- of verkopen. Enkel korte termijn handel - de zogenaamde spot transacties - is mogelijk. Belpex onderscheidt een Day ahead markt en een Intraday markt. Evenwicht Als netbeheerder heeft Elia de verantwoordelijkheid om het productie/consumptie-evenwicht te garanderen en de frequentie te handhaven op 50 Hertz. Bij een te hoge of te lage frequentie kan er een black out ontstaan, legt Rob Loos uit. Elia moet er dus voor zorgen dat er op elk moment evenveel stroom wordt geïnjecteerd als afgenomen. Aangezien Elia zelf geen productie- noch consumptiemiddelen heeft, besteedt zij die verantwoordelijkheid uit aan de ARP s (Access Responsible Parties). België telt een 60-tal van deze evenwichtsverantwoordelijken, waaronder bekende namen als Electrabel en EDF Luminus. Zij zijn verplicht om evenveel te produceren als te consumeren. Of indien ze zelf geen productiemogelijkheden hebben, om evenveel aan te kopen als te verkopen. Uiteraard varieert de nodige hoeveelheid elektriciteit van seizoen tot seizoen, van dag tot dag en zelfs van uur tot uur. Spottransacties op Belpex maken het moge- 22 ILYA oktober 2013

23 DOSSIER : ENERGIE voor welke prijs. Een andere partij kan daar meteen op reageren en zo kan je continu onderhandelen tot er een transactie tot stand komt. Op de Day ahead markt is onderhandelen niet mogelijk vult de accountmanager bij Belpex aan. Per moment worden alle orders voor de volgende dag ingediend. Door de vraagcurve vervolgens met de aanbodcurve te laten snijden leggen we de prijs vast. Dankzij deze twee mechanismen verhoogt de flexibiliteit bij Belpex-klanten. Rob Loos Marktkoppeling Samen met de beurzen in de buurlanden werkt Belpex aan het optimaliseren van de beschikbare transmissiecapaciteit in de grensgebieden. Dat mechanisme noemt men marktkoppeling. De prijsberekening op de Day ahead markt gebeurt niet enkel voor Belpex in België, maar ook in samenwerking met APX in Nederland en EPEX in Frankrijk en Duitsland. Op basis van de beschikbare capaciteiten en biedingen wordt zo bepaald welk land moet importeren of exporteren. Meer info: - / producten en diensten lijk om kort op de bal te spelen. 20% van het Belgisch verbruik wordt verhandeld op de Day ahead markt, dus een dag op voorhand. Daarnaast is er de continue Intraday markt, waar je tijdens de dag zelf tot nog 5 minuten voor de levering kan bijsturen. Een leverancier kan bij voorbeeld onverwacht problemen krijgen met een reactor, waardoor hij toch zelf nog elektriciteit moet bijkopen en dus op de Intraday markt kan bijsturen wat hij de dag voordien op de Day ahead markt verhandeld heeft. Deal! Prijsvorming op de Intraday markt verloopt zoals op de aandelenmarkt: je geeft anoniem aan hoeveel je wil ver- of aankopen en HUREWITZ CREATIVE/CORBIS Flexibiliteit Niet enkel producenten en leveranciers zijn klant, maar ook banken en eindverbruikers. En ook zij hebben baat bij flexibiliteit, bijvoorbeeld om aan Demand Side Management te doen. Bij voorbeeld: zo n industriële eindverbruiker heeft al energie aangekocht op lange termijn, maar als de prijzen op Belpex hoog staan, kan hij afwegen of het wel loont om nog elektriciteit bij te kopen. Misschien kan het bedrijf wel meer verdienen door zijn reeds aangekochte energie te verkopen dan door die elektriciteit aan te wenden voor zijn eindproduct te produceren. Nieuwe segmenten ontdekken en nieuwe klanten zoeken is voor Rob Loos een van de grootste uitdagingen aan zijn job. Er zijn nu 39 partijen actief op Belpex en het aantal blijft groeien. We proberen de bedrijven voor wie flexibiliteit belangrijk is aan te trekken en onze dienst zo veel mogelijk af te stemmen op hun noden. Volgende maand verruil ik mijn commerciële functie en ga ik aan de slag bij Product Development. Deze afdeling lanceert binnenkort een aantal nieuwe producten die nog meer inzetten op flexibiliteit. Omdat er steeds meer spelers actief zijn en omdat we ook internationaal werken met marktkoppeling, wordt het voor de spelers moeilijker om de prijzen voor de volgende dag in te schatten. Onze nieuwe producten zullen het mogelijk maken om voor verkopers tijdens de uren met de duurste prijzen en voor kopers tijdens de uren met de goedkoopste prijzen te handelen. Wat de toekomst nog zal bieden? Dat is voorlopig nog koffiedik kijken, maar wellicht zullen smart meters gebruikt worden om ook huishoudens toegang te geven tot het platform. Niet rechtstreeks. Maar het zou bij voorbeeld kunnen dat een leverancier op basis van de energieprijs de mogelijkheid heeft om bij de eindklant bepaalde toestellen te regelen en zo aan de klanten voordeligere tarieven kan aanbieden. We zijn nog volop aan het onderzoeken op welke manier we onze diensten verder kunnen ontplooien. Meer info op : ILYA oktober

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Elia investeert in een zekere en duurzame elektriciteitsbevoorrading

Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Elia investeert in een zekere en duurzame elektriciteitsbevoorrading Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Elia investeert in een zekere en duurzame elektriciteitsbevoorrading ELIA Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Het project Stevin tussen Zeebrugge en Zomergem

Nadere informatie

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Overzicht 1. Wie is EDF Luminus 2. De uitdaging 3. De oplossing Corporate Presentation -

Nadere informatie

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Smart Wind Farm ConTrol Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Eandis in de energiemarkt CREG / VREG Producenten elektriciteit Invoerders aardgas Elia Distributienetbeheerders Fluxys Leveranciers Klanten

Nadere informatie

MIX. Van verantwoorde. herkomst

MIX. Van verantwoorde. herkomst Van verantwoorde MIX herkomst Het papier gebruikt in deze brochure is FSC gecertificeerd (Forest Stewardship Council). Dit certificaat staat voor een aantal mondiaal erkende principes en criteria op het

Nadere informatie

SEAGRIDS. Versterking van het elektriciteitsnet in de kustregio

SEAGRIDS. Versterking van het elektriciteitsnet in de kustregio SEAGRIDS Versterking van het elektriciteitsnet in de kustregio Versterking van het elektriciteitsnet in de kustregio Noodzaak van de Seagrids investeringsprojecten Aansluiting van de internationale, onderzeese

Nadere informatie

IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN

IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN Identificatie +/- 250 ondernemingen werden geïdentificeerd met potentiële interesse voor windenergie:

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen VOORSTELLING VAN HET CHARTER " "EV EVOLUTION TO ELECTRICAL VEHICLES" ( EV. TO E.V. ). ) INLEIDING Het vervoer over de weg is momenteel een bron van vervuiling wegens uitstoot in de lucht en geluidshinder.

Nadere informatie

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Maarten Timmerman Offshore Windenergie Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Wat doet TKI Wind op Zee? SEmuleert en faciliteert de ontwikkeling en implementaee van offshore windtechnologie voor de industrie (MKB)

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult Kleine windturbines Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur Filip Arnou Green Energy Consult Windenergie De wind is een onuitputtelijke en natuurlijke bron om elektriciteit

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

STAND VAN ZAKEN VAN DE DIGITALE VAARDIGHEDEN IN BELGIË. 13 November 2012

STAND VAN ZAKEN VAN DE DIGITALE VAARDIGHEDEN IN BELGIË. 13 November 2012 STAND VAN ZAKEN VAN DE DIGITALE VAARDIGHEDEN IN BELGIË 13 November 2012 De ICT-sector neemt een belangrijke plaats in de economie Toegevoegde waarde 14 miljard EUR Aandeel werkgelegenheid (in % van de

Nadere informatie

Maak je woning energie onafhankelijk. by IZEN energy systems

Maak je woning energie onafhankelijk. by IZEN energy systems Maak je woning energie onafhankelijk h by WIE ZIJN WE? energy systems Met 25 jaar ervaring is een pionier op het vlak van groene energie. We leveren en installeren verschillende hernieuwbare energieoplossingen

Nadere informatie

De omgekeerde piramide Dirk De Boe

De omgekeerde piramide Dirk De Boe De omgekeerde piramide Dirk De Boe Een bedrijf in de vleesindustrie Individuele Creativiteit Collectieve Innovatie Welke CONCRETE actie kan JIJ ondernemen om de VERANDERING van binnenuit te faciliteren

Nadere informatie

ons resultaat jouw inzet Zuivere waterlopen Talent & techniek Elke dag is anders Welkom bij een onderneming in beweging

ons resultaat jouw inzet Zuivere waterlopen Talent & techniek Elke dag is anders Welkom bij een onderneming in beweging jouw inzet Talent & techniek ons resultaat Zuivere waterlopen Elke dag is anders Welkom bij een onderneming in beweging maandag Zet je talent & techniek in voor zuivere waterlopen Met zin beginnen s ochtends

Nadere informatie

Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium

Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium Slim met energie opportuniteiten voor de industrie Smart Energy Solutions - 4 december 2012 Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium FEBELIEC STELT ZICH VOOR

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

WaWat na economie moderne talen, economie wetenschappen, of economie wiskunde? Studeer Technology Management in Gent

WaWat na economie moderne talen, economie wetenschappen, of economie wiskunde? Studeer Technology Management in Gent WaWat na economie moderne talen, economie wetenschappen, of economie wiskunde? Studeer Technology Management in Gent Professionele Bachelor Technology Management Heb je een boontje voor technologie? Ben

Nadere informatie

Beheersing piekverbruik

Beheersing piekverbruik Beheersing piekverbruik Cis Vansteenberge Smart Building Congres 5 maart 2015 Beheersing piekverbruik 5/3/2015 1 Inhoud Inleiding Congestie Windprofiel Profiel zonne-energie Oplossingen DSM Opslag Besluit

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Master Of Code voor haar opdrachtgevers

Master Of Code voor haar opdrachtgevers Master Of Code voor haar opdrachtgevers nov12 Een trend: mobiel in zakelijk verkeer Een trend: mobiel in zakelijk verkeer(2) 1,6 miljoen x online boekjes bekeken waarvan 600.000 keer via mobiele apparaten

Nadere informatie

Hoogspanningsnet in de Noordzee Een toekomstvisie.!!! logo original: typo en gris sans outline blanc autour des lettres

Hoogspanningsnet in de Noordzee Een toekomstvisie.!!! logo original: typo en gris sans outline blanc autour des lettres Hoogspanningsnet in de Noordzee Een toekomstvisie!!! logo original: typo en gris sans outline blanc autour des lettres 2 Hoogspanningsnet in de Noordzee : een toekomstvisie Om de Belgische en Europese

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Inhoud Productontwikkelingomgeving Waar zijn we goed in? Producten pakket en product beleid. Strategische opties Innovatie? Product innoveren Synthem Philips

Nadere informatie

Van. naar I Do. Kempense InnovatieRaad

Van. naar I Do. Kempense InnovatieRaad Van naar I Do Kempense InnovatieRaad Ideeën genereren Elke mens is een vat vol ideeën. Als je bedrijf op wieltjes loopt is het wellicht de moeite eens stil te staan en alles te herdenken. Net dan zijn

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Samenvatting Toepassing 380 kv

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels.

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels. KENNETH NIEUWEBOER M arketing is meer dan het ontwikkelen van een logo en het bewaken van je huisstijl. Als er een goede strategie achter zit, levert marketing een wezenlijke bijdrage aan het rendement

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie Flexibele & Rendabele Zonne-energie Voor Verenigingen van Eigenaren Herman is een product van LENS Inleiding Zonne-energie is duurzaam én winstgevend. Wij geloven in een wereld waar mensen hier samen de

Nadere informatie

TenneT. Strategie als netbeheerder op zee. Marco Kuijpers. Nationaal Windenergie Congres, 22 april 2015

TenneT. Strategie als netbeheerder op zee. Marco Kuijpers. Nationaal Windenergie Congres, 22 april 2015 TenneT Strategie als netbeheerder op zee Nationaal Windenergie Congres, 22 april 2015 Marco Kuijpers In deze presentatie TenneT in 20 seconden Netbeheerder op zee Stappen naar Net op zee Strategie TenneT

Nadere informatie

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Thomas Decamps Startevent Smart Energy Solutions 4 december 2012 Het energiebeleid bij Colruyt Group WE POWER Het energiebeleid bij Colruyt

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Oirschot-Boxtel 150 kv. Inhoud. Nieuwe ondergrondse kabelverbinding van Oirschot naar Boxtel

Nieuwsbrief. Oirschot-Boxtel 150 kv. Inhoud. Nieuwe ondergrondse kabelverbinding van Oirschot naar Boxtel Jaargang 1 nummer 1 juli 2014 Nieuwsbrief Oirschot-Boxtel 150 kv Inhoud Voorwoord 02 Oog voor de omgeving tussen Boxtel en Oirschot 03 In kaart 04 Stappen van aanleg 05 Feiten & cijfers en planning 06

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Agile Marke+ng. Adrie Dolman MSc

Agile Marke+ng. Adrie Dolman MSc Agile Marke+ng Adrie Dolman MSc Marke1ng? Wat je doet om op een rendabele manier een zo groot mogelijk marktaandeel te veroveren What's happening? 3 Since 1881 Product Leader Operational Excellence One

Nadere informatie

Jong zijn zonder zorgen. Dit is Leon. www.s-p-a.be. tijdenveranderen.be. PNA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen 2014_148x105_16pag_VERSIE SPA.

Jong zijn zonder zorgen. Dit is Leon. www.s-p-a.be. tijdenveranderen.be. PNA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen 2014_148x105_16pag_VERSIE SPA. Jong zijn zonder zorgen. Dit is Leon. tijdenveranderen.be www.s-p-a.be PNA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen 2014_148x105_16pag_VERSIE SPA.indd 1 24/02/14 11 NA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Spanningsverlies in kabels ZX ronde 8 november 2015

Spanningsverlies in kabels ZX ronde 8 november 2015 1 Spanningsverlies in kabels ZX ronde 8 november 2015 Spanningsverlies leid tot vermogensverlies en daarbij energieverlies. Met het berekenen van kabels moet hier rekening mee gehouden worden. Als de doorsnede

Nadere informatie

Opportuniteiten en nieuwe

Opportuniteiten en nieuwe Opportuniteiten en nieuwe tendensen voor een lager verbruik Kurt Stockman Hogeschool West-Vlaanderen, Kortrijk Winst door energie-efficiëntie: ook voor KMO s? Agoria workshop 12 juni 2012 Inleiding Maatschappelijk

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

erbeterdezaak.nl Processen managen Een inleiding erbeterdezaak.nl

erbeterdezaak.nl Processen managen Een inleiding erbeterdezaak.nl Processen managen Een inleiding Proces cultuur De klant komt eerst Zorg dat je altijd waarde toevoegt Moedig eigen initiatief aan Geef medewerkers ruimte Moedig teamwerk aan Beloon team prestaties Werk

Nadere informatie

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower Maak optimaal gebruik van uw dak lnvesteer in zonne-energie met SunPower Hoe werkt het? Verhoog uw inkomsten met zonne-energie 1 SunPower-zonnepanelen Tot voor enkele jaren was een investering met het

Nadere informatie

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers?

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Prof. Dr. Werner Bruggeman www.bmcons.com De High Performance Organisatie Kenmerken van hoogperformante organisaties (Manzoni): 1. High level of

Nadere informatie

Bijlage 1 Zelfassessment

Bijlage 1 Zelfassessment Bijlage 1 Zelfassessment DEEL 1 Algemeen Altijd Vaak soms Bijna nooit niet Ik hou ervan om in kleine groepjes te werken 4 5 3 2 1 Ik zou het leuk vinden om met studenten en 5 4 3 2 1 docenten te werken

Nadere informatie

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau KICKSTARTERS We lanceren binnen twee maanden een nieuw digitaal platform waarmee u in hoog tempo business value genereert. De digitale transformatie is in volle gang. Consumenten

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Verstevigen van je positie als MD adviseur

Verstevigen van je positie als MD adviseur Verstevigen van je positie als MD adviseur Workshop voor de NFMD 21 november 2013 Monique van der Meer en Jessica Godijn Agenda 9.00 9.15 Opening NFMD door Myrte Ferwerda 9.15 9.45 Veranderingen en gevolgen

Nadere informatie

Wat is VITO. » Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. » Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV

Wat is VITO. » Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. » Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV Wim Cardinaels Wat is VITO» Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek» Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV Onderzoek op maatschappelijke uitdagingen Minder afhankelijk fossiele brandstoffen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Off grid Solar. Algemeen Toepassingen Systeemdesign Componentkeuze Service THE POWER TO BE INDEPENDENT

Off grid Solar. Algemeen Toepassingen Systeemdesign Componentkeuze Service THE POWER TO BE INDEPENDENT THE POWER TO BE INDEPENDENT Off grid Solar Algemeen Toepassingen Systeemdesign Componentkeuze Service Michiel Klees Sales manager Solar mklees@mastervolt.com Bedrijf structuur MOEDER BEDRIJF Menomonee

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

Ik innovatief, mijn organisatie innovatief

Ik innovatief, mijn organisatie innovatief Ik innovatief, mijn organisatie innovatief Workshop - 28 februari 2011 Koningssteen People practices in innovation Energize your professional growth programma Ik innovatief, mijn organisatie innovatief

Nadere informatie

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 SOC Maakindustrie & Made Different Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 Agoria: federatie van de technologische industrie 1.700 ondernemingen 10 domeinen Information and Communication

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Investeren windturbines in België. Ambities van ENGIE Electrabel, leader van de energie transitie

Investeren windturbines in België. Ambities van ENGIE Electrabel, leader van de energie transitie Investeren windturbines in België Ambities van ENGIE Electrabel, leader van de energie transitie Persnota Maart 2016 Het jaar 2016 wordt gekenmerkt door een versnelde realisatie van de ambities van ENGIE

Nadere informatie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Waarom zonne-energie? Hoe werkt het? SunPower-zonnepanelen Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Tot voor enkele jaren was een investering met het beste rendement nog onverzoenbaar met respect voor het

Nadere informatie

Factsheet DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People

Factsheet DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People Factsheet DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People DELIVERING DIGITAL PROFESSIONALS People Onze experts brengen u digitale kennis en ervaring op locatie. Om voortdurend in te kunnen spelen op veranderende

Nadere informatie

ROLLING ROLLEN IN DE OPLEIDING INDUSTRIËLE INGENIEURSWETENSCHAPPEN

ROLLING ROLLEN IN DE OPLEIDING INDUSTRIËLE INGENIEURSWETENSCHAPPEN ROLLING ROLLEN IN DE OPLEIDING INDUSTRIËLE INGENIEURSWETENSCHAPPEN STUDENTEN EN HUN TOEKOMSTBEELD Industriële Ingenieurswetenschappen STUDENTEN EN HUN TOEKOMSTBEELD Industriële Ingenieurswetenschappen

Nadere informatie

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN ONS DNA Op een plek die duizenden jaar terug werd gedomineerd door een ruige delta van wind, duinen en zee bevindt zich nu ons welvarende Nederland. De ontwikkeling van ons land

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015 Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld Frank Berets Country Manager NL April 2015 Solar Power verandert Stand alone Geintegreerd 2 2 Solar Power verandert Stand alone Geïsoleerde systemen

Nadere informatie

Groep 8 - Les 2 Van Centrale naar Huis

Groep 8 - Les 2 Van Centrale naar Huis Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 2 Van Centrale naar Huis Lesduur: 50 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten hoe energie bij hen thuis komt. De leerlingen weten dat energie boven- en ondergronds

Nadere informatie

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Dr. Walter Mondt, ECOREM 26 november 2013 1 Inhoud Voorstelling Ecorem NV Context van de studie Werkingsprincipe van het energieatol Opbouw van het energieatol

Nadere informatie

De energiemarkt: een ruim aanbod met voor ieders wat wils 23 oktober 2013

De energiemarkt: een ruim aanbod met voor ieders wat wils 23 oktober 2013 De energiemarkt: een ruim aanbod met voor ieders wat wils 23 oktober 2013 Zero Emission Solutions Een energieadviesbureau met zowel overall-services als à la carte Duurzaamheid Kennis Procurement Duurzaamheidsstrategie

Nadere informatie

Hoe maak je interessante tweets?

Hoe maak je interessante tweets? Hoe maak je interessante tweets? Januari 2012 Inleiding Leuk dat je echt aan de slag gaat met het maken van goede tweets! In dit document vind je algemene tips voor het opstellen van goede tweets. Bovendien

Nadere informatie

Kernenergie: Kan België zonder?

Kernenergie: Kan België zonder? Kernenergie: Kan België zonder? Marktonderzoeks-, studie- & consultancy-bureau mbt hernieuwbare energie - Marktstudies over energiemarkten - Opleidingen over (hernieuwbare) energie - Haalbaarheidsstudies,

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt PERSDOSSIER Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. De Belgische energiemarkt... 2 3. Hoe maakt Poweo het verschil?... 3 4. Poweo: meest competitieve elektriciteitsaanbod in Wallonië volgens Test-Aankoop... 4 5.

Nadere informatie

Light + Building 2014 wereldwijd de toonaangevende vakbeurs voor architectuur en techniek

Light + Building 2014 wereldwijd de toonaangevende vakbeurs voor architectuur en techniek Light + Building 2014 wereldwijd de toonaangevende vakbeurs voor architectuur en techniek Presentatie door Maria Hasselman Director Brand Management Brussel, 12 November 2013 De economische en technologische

Nadere informatie

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Case 2 start-ups 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13 Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Inhoud Interne analyse... 3 Peerby... 3 Over Peerby... 3 Lean

Nadere informatie

The brand. Introductie.

The brand. Introductie. Brandmanual. The brand Introductie. NL Innovators. ontstaan vanuit Code 06 Business- en Conceptdevelopment, met het idee om op toegankelijke wijze mensen met innovatieve ideeën verder te helpen. Gestart

Nadere informatie

Enphase de slimste keus in zonne-energie.

Enphase de slimste keus in zonne-energie. de slimste keus in zonne-energie. Uw zonnepanelen uitrusten met technologie heeft minimaal drie voordelen: De hoogste betrouwbaarheid, uitstekende prestaties en het hoogste rendement op uw investering.

Nadere informatie

Resultaten onderzoek Ingenieursbarometer 2014: Ingenieurs katalysator Belgische economie

Resultaten onderzoek Ingenieursbarometer 2014: Ingenieurs katalysator Belgische economie Resultaten onderzoek Ingenieursbarometer 2014: Ingenieurs katalysator Belgische economie Antwerpen, 18 maart 2014 - USG Engineering Professionals deed een grootschalig onderzoek bij meer dan 2.500 professionals,

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014 TenneT als netontwikkelaar op zee NWEA Winddag, TenneT als netontwikkelaar op zee 1. Introductie TenneT als netontwikkelaar 2. Integrale aanpak en netoptimalisatie nodig voor behalen duurzaamheidsdoelstellingen

Nadere informatie

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41 PROFI HYDRO CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL INHOUD Hydro Cell Kit... P. 36 Belangrijke aanwijzing voor het gebruik van de Hydro Cell Kit...P. 36 Veiligheidsaanwijzingen... P. 36 Reglementair gebruik...p.

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie