kenniscentrum interculturele geestelijke gezondheidszorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "kenniscentrum interculturele geestelijke gezondheidszorg"

Transcriptie

1 kenniscentrum interculturele geestelijke gezondheidszorg Voice Dialogue en de interculturele dimensie Verslag van een Masterclass Mariëtte Hoogsteder en Nuray Sönmez, MIKADO Inleiding In september 2004 organiseerde MIKADO in samenwerking met het Instituut voor Transformatie Psychologie en Het Balkon een Masterclass over de Voice Dialogue methode en migrantenhulpverlening. Voice Dialogue wordt als methode wereldwijd gebruikt voor therapie en coaching, om mensen bewust te laten worden van hun sterke kanten en de tegenpolen daarvan. De methode is gebaseerd op de invalshoek dat mensen veel verschillende facetten of ikken kennen en dat deze afzonderlijk aanspreekbaar zijn (Halbertsma & Stamboliev, 2002; van Dijk, 2003). Bij de organisatoren van de Masterclass leeft de idee dat Voice Dialogue als methode zeer bruikbaar is bij hulpverlening en coaching aan migranten. Vooral spanningen en dilemma s die voortkomen uit verschillende (culturele) identiteiten zouden goed met Voice Dialogue kunnen worden verkend en opgelost. Deze veronderstelling sluit aan bij het belang dat migranten- en interculturele hulpverlening altijd heeft toegekend aan communicatie- en systeemtheorieën (Jessurun, 2002). Aan de Masterclass namen twee trainers deel en twintig ervaren hulpverleners / coaches die in de geestelijke gezondheidszorg of het onderwijs veel met migranten 1 werken. Bijna alle deelnemers waren bovendien zelf eerste of tweede generatie migrant. Doel van de bijeenkomst was om de deelnemers te laten kennismaken met Voice Dialogue als methode en met hen mogelijke toepasbaarheid voor hulpverlening aan migranten te bespreken. Daarnaast waren de trainers op zoek naar partners in de ontwikkeling van interculturele Voice Dialogue. De Masterclass was dus niet alleen gericht op kennisoverdracht van de trainers, maar ook op uitwisseling van de deskundigheid van de migrantenhulpverleners met de trainers en met elkaar. Robert Stamboliev MA, psycholoog, werkt als trainer / coach en is directeur van het Instituut voor Transformatie Psychologie. Hij stimuleert het gebruik van Voice Dialogue in Nederland en een aantal andere Europese landen sinds Drs. Judith Budde is NIP-geregistreerd trainer en coach. Ze is gespecialiseerd in management en leiderschap, interculturele communicatie en trainingen voor trainers. Ze is initiatiefnemer en directeur van Het Balkon, centrum voor persoonlijke en professionele ontwikkeling. Introductie in Voice Dialogue Veel psychologische theorieën hebben de invalshoek dat de mens niet uit één ongedeeld ik bestaat, maar uit vele ikken (eigenschappen, delen, subpersoonlijkheden, stemmen, 1 Migranten zijn in dit artikel bedoeld als verzamelterm voor alle allochtone groepen van de eerste of tweede generatie, zoals zwarte migranten, arbeidsmigranten, vluchtelingen en asielzoekers. Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado, 2005

2 energiepatronen, archetypen). Voice Dialogue is ontwikkeld door het psychologenechtpaar Hal en Sidra Stone. Zij gaan er van uit dat al deze delen in een mens afzonderlijk aanspreekbaar zijn. Ieder deel, iedere subpersoonlijkheid heeft een eigen wil, gedachten, gevoelens en een eigen stem (Stone & Stone in Halbertsma & Stamboliev, 2002). Deze delen zijn gerangschikt in polariteiten. Aan de ene pool bevinden zich de delen waarmee een persoon heeft leren overleven. Controlerend zijn, perfectionistisch en kritisch zijn eigenschappen waarmee sommige mensen leven en werken onder controle houden. Een ander voorbeeld waarmee veel mensen hebben leren overleven is het voortdurend - behagen van andere mensen, aardig zijn. Aan de andere pool, de tegenpool, bevinden zich delen waarvan we ons minder of niet bewust zijn. Tegenover rationele eigenschappen staan emotionele eigenschappen en energieën, tegenover krachtige eigenschappen staan zwakke en kwetsbare eigenschappen. Tegenover het willen behagen staat het egoïstische deel. Heel vaak blijkt dat we als mens niet goed kunnen functioneren in werk of in privé, wanneer we de tegenpolen, de verborgen kanten van onszelf niet kennen. We leven dan alleen vanuit onze overlevingsstrategieën, de primaire kant. Dat geldt voor personen, maar ook voor mensen die in organisatieverband met elkaar werken of in een gemeenschap met elkaar leven en zo een (sub)cultuur in stand houden waar bepaalde manieren van doen wel en andere niet gewenst zijn. Het kan ook gelden voor een gehele samenleving met daarin een dominante cultuur en al dan niet geaccepteerde minderheidsculturen. Via Voice Dialogue wordt letterlijk een stem gegeven aan de verschillende delen van iemand. Deze delen kunnen primair / sterk zijn (ontwikkeld, veel aangesproken, nodig om te overleven), onontwikkeld, kwetsbaar of zelfs verstoten. Ieder deel kent eigen energiepatronen (houding, stem, lichamelijke spanningen, allerlei non-verbale uitingen) en zijn daarmee afzonderlijk herkenbaar. Daarnaast wordt gewerkt aan een bewustzijn dat als het ware boven de verschillende delen staat en deze delen bewuster kan aansturen, keuzes kan maken. In tegenstelling tot veel andere methodieken, zal Voice Dialogue delen waarmee een persoon heeft leren overleven de primaire kant - niet willen onderdrukken, maar eerder uitnodigen. Voice Dialogue wil mensen leren dat zij niet samenvallen met hun primaire deel (de denker, de perfectionist, de behager), maar dat dat deel een erkend deel is van hun persoonlijkheid. Wat primair is en erkend is per (sub)cultuur verschillend. Afhankelijk van de setting kunnen andere primaire kanten naar voren komen om te overleven. In Nederland zijn de denker en de perfectionist gewaardeerde archetypen, in veel niet-westerse landen zijn lichamelijke of emotionele kanten meer gewaardeerd en rationele eigenschappen veel minder. Voice Dialogue is een communicatiemethode, een manier om jezelf en anderen te leren kennen. Communicatie verloopt niet alleen mentaal / verbaal, maar ook lichamelijk en emotioneel; Voice Dialogue maakt van al deze kanalen gebruik. De methode is ontstaan als communicatiemethode voor partners in een relatie. Voice Dialogue is verder toepasbaar als methode voor zelfreflectie, coaching, mediation en psychotherapie. Net als veel andere communicatie- en therapiemethodes, is de reikwijdte van Voice Dialogue afhankelijk van de reikwijdte en diepgang van de gespreksbegeleider. Een begeleider moet de stemmen / kanten die naar voren komen bij een cliënt op zijn minst kunnen ontmoeten en herkennen, en liefst kennen bij zichzelf. In Nederland geldt Voice Dialogue (nog) niet als een reguliere psychotherapievorm, maar behoort tot de alternatieve therapievormen (Van Dijk, 2003). Riagg Maastricht heeft deze methode sinds de jaren 90 ingezet voor haar eigen cliënten, zowel met een doorsnee psychotherapeutische als met meer complexe psychiatrische problematiek, zoals mensen die stemmen horen. Ook de cliëntenbeweging van patiënten die stemmen horen maakt gebruik van deze methode. Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado,

3 Demonstratiesessies Tijdens de Masterclass zijn twee demonstratiesessies geweest; twee coachingsgesprekken tussen een migrantenhulpverlener en Robert Stamboliev als begeleider. De overige deelnemers observeerden de gesprekken. De twee gesprekken waren reëel en geen rollenspel. De twee hulpverleners hadden zich van te voren bereid verklaard een thema in hun eigen leven en werk in te brengen tijdens een demonstratiesessie. De sessies duurden ongeveer een half uur. Het globale verloop van de gesprekken was als volgt: contact maken, context schetsen; (vitaal) thema eruit lichten; polariteit benoemen; primaire kant en andere delen stem geven; bewustzijn; integratie. In welke mate de coachingsgesprekken een interculturele dimensie aan het licht brachten, was niet van te voren voorspelbaar. Wel ging het beide keren om hulpverleners die zelf een migrantenachtergrond hadden en met migranten werken of hadden gewerkt. Hieronder het verslag van de eerste sessie. Sessie met Paula Paula 2 had één keer eerder een coachingsgesprek gehad met Robert als begeleider. Sindsdien hadden ze elkaar niet meer gezien. Paula en Robert zitten tegenover elkaar op een stoel, zonder tafel ertussen. Context en thema s Paula (P) introduceert waar ze het over wil hebben. Onderstaand zijn steeds samenvattende citaten. Robert (R) stelt tussendoor vragen ter verheldering (wat bedoel je met impasse? wat bedoel je met lethargie? kun je daar iets meer over zeggen?). P: Het lijkt alsof ik in een impasse zit in mijn werk. Ik merk dat ik allergie krijg van het feit dat ik me steeds als deskundige moet opstellen. Ik werk steeds meer intuïtief en heb er last van dat ik daarmee afwijk van een methodiek. Ik heb een plan van aanpak, een methode, maar wanneer ik bij de cliënt ben vallen me ineens heel andere dingen op waar ik wat mee zou willen doen. Ik vraag me ook af of ik nog wel wil werken zoals ik doe, als zelfstandige, met alle stress die daarbij hoort. Als ik zou gaan werken met mijn eigen methodieken, zou ik de impasse kunnen aanpakken, maar ik voel lethargie. Ik ben een ervaren trainer en presentator, maar ik heb steeds vaker het gevoel wat kom ik hier eigenlijk vertellen, wat is nu echt belangrijk om te zeggen? R: Ik zie aan de ene kant plannen van aanpak, methodieken en aan de andere kant je invallen, je intuïtie, je noemde dat zelf de vorige keer je Indische kant. P: het lijkt wel alsof mijn intuïtie steeds meer ruimte vraagt en ik word daar een beetje zenuwachtig van. Vitaal thema en polariteit Het vitale thema lijkt te gaan over de integratie van denken en intuïtie, structuur en improvisatie. In deze polariteit is er sprake van twee belangrijke energiepatronen, de Denker/Structuur en de Intuïtie/Improvisatie. Robert nodigt Paula vervolgens uit op een andere stoel te gaan zitten om met de Denker te praten. Paula kiest een stoel iets naar links in de ruimte. De Denker blijkt te zijn ontstaan in Nederland, heeft veel gehad aan studie en opleiding. In de vorige sessie is deze ook al uitgebreid aan bod geweest en heeft aangegeven wat de regels zijn waaraan Paula s werk moet voldoen: wetenschappelijk onderlegd, goed voorbereid en gedocumenteerd. Verder 2 Paula en Hatice zijn fictieve namen. Net als de namen zijn enkele details in de casuïstiek van beide voorbeelden aangepast om herkenning te voorkomen. Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado,

4 moet zij zich houden aan de werkwijzen van het bureau waaraan zij verbonden is. Na een uitgebreide verkenning van deze stem ontstaat er ruimte voor de andere kant. De tweede stem, Intuïtie zit rechts van Paula. Deze stem is veel meer non-verbaal, er zijn veel stiltes maar kennelijk wordt er toch veel uitgewisseld tussen Paula en begeleider Robert. Deze stem heeft voor Paula meer verbinding met haar Indische achtergrond. Ze voelt mensen aan, ziet energieën. Intuïtie zegt dat ze graag meer aan bod wil komen in Paula s leven. Ze doet dat al voor een deel in sommige situaties, zowel privé als in het werk. Dit levert vaak meer resultaat op. Ze zou dan ook graag zien dat Paula haar meer toestaat en gebruikt. Terug in de uitgangspositie - in Voice Dialogue termen de plek van het Bewuste Ego - gebeurt er iets onverwachts. Paula zegt, in een bedeesdere stem dan voorheen, dat ze zich minder sterk voelt dan daarnet leek, het is alsof er iemand tussendoor komt. Robert vraagt of ze eens kunnen kijken wie dat is. Paula staat op en gaat staan achter haar eigen stoel. Robert vraagt aan deze nieuwe, nog onbekende stem, hoe ze dat deed, er tussen door komen? P: Ik weet het niet hoe ik dat deed, maar het is niet bonton, het heeft geen cachet [kijkend naar de plek van Intuïtie]. Zij wel [wijst naar de eerste stoel waar ze zat, de Denker] met haar gestructureerd en planmatig werken. [Weer kijkend naar de stoel van Intuïtie] Het is alsof het niet past, alsof het niet mag. Ik maak me zorgen over haar [wijst naar stoel Paula, Egopositie], dadelijk laat ze de boel klappen zonder dat er iets anders is. Net nu het bureau op de rails staat. R: Ik zou graag iets meer willen horen over de bezwaren tegen Paula s intuïtie. [Paula, die al die tijd vlak achter haar stoel stond, loopt nu iets naar achter en recht haar rug, de energie verandert, wordt krachtiger en statiger] Kunt U zeggen wie u bent? P: Er komt iets heel boos naar boven. Je zal wel gek zijn om dat allemaal weg te geven wat je hebt opgebouwd. Ja, ik ben inderdaad een U, die niet zomaar toestemming geeft om haar te laten komen. [Lange stilte volgt] Ze is te gul, geeft te gemakkelijk haar intuïtie weg, terwijl dat in het verleden niet met respect is behandeld. Laat ze maar klooien met hun eigen methodieken. [stilte] Ze moet er ook voor oppassen, voordat ze het weet wordt het tegen haar gebruikt. R: [tot staande Paula] Hoe is uw relatie tot haar [wijst op stoel Intuïtie], weet ze dat u er bent? Zijn er situaties denkbaar waarin zij wel haar sterke kanten mag tonen? P: Nee ik denk niet dat ze mij kent, dat zal de tijd uitmaken. Voordat ze zich kan tonen, moet ze wel meer voor haar eigenzinnigheid gaan staan. Maar het heeft ook te maken met de buitenwereld, die intuïtie niet erkent en waardeert. Integratie en nabespreking Na enige tijd nodigt Robert staande Paula weer uit te gaan zitten op haar eigen, eerste stoel. Na enkele ogenblikken vraagt Robert om deze stoel mee te nemen en naast hem te komen zitten. Enige minuten zitten Paula en Robert naast elkaar. Er wordt niets besproken, geanalyseerd of opgelost, alleen aanschouwd wat er gebeurde. In termen van Voice Dialogue heet dit gewaarzijn. Daarna gaat Paula weer terug met haar stoel tegenover Robert en ze bespreken de sessie. Dit is een moment van integratie. Ze bespreken of Paula herkende wat er gebeurde; de Denker, de Intuïtie en een achter haar staand krachtig, statig maar ook bozig deel. Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado,

5 Paula voelde de boosheid, wrok en bescherming van haar staande deel. Het voelde als nieuw, ze herkende die emoties niet van zichzelf, wel van andere familieleden. Paula: Het voelde alsof ik een schat moet beschermen die ik niet weg mag geven. Tegelijkertijd ben ik heel bevlogen in mijn werk. Het bestaan van staande Paula had haar dus verrast. De sessie met Paula leverde een interessant intercultureel thema op, namelijk het erfgoed van migranten, dat ze niet zonder meer willen delen met mensen buiten hun eigen etnischculturele gemeenschap. Dit thema bleek heel herkenbaar voor de overige deelnemers. De inhoud van dat erfgoed kan per gemeenschap of zelfs per persoon verschillen, maar het bestaan ervan werd beaamd door bijna alle deelnemers. De weerstand om dit erfgoed te bewaren en niet zonder meer te willen delen heeft vermoedelijk alles te maken met erkenning en waardering door de dominante cultuur. Sessie met Hatice Robert en Hatice hebben elkaar nooit eerder ontmoet. In de sessie wordt daarom enkele minuten genomen om kennis te maken. Ze zitten daarbij tegenover elkaar op een stoel. Hatice is in Turkije geboren en op basisschoolleeftijd met haar vader, moeder en broer naar Nederland gekomen. Ze is nu een vrouw van in de veertig en geeft naar tevredenheid trainingen aan migranten. Context en thema s Hatice introduceert waar ze het over wil hebben. Afgelopen zomer was ze uitgenodigd om in Turkije een lezing te geven over haar werk hier in Nederland. Ze was tussen haar kindertijd en nu al vaak in Turkije teruggeweest, maar nooit voor haar werk. In de weken voorafgaand aan de lezing merkte ze dat ze uiterst zenuwachtig, angstig en gespannen was. Het deed veel meer met haar dan ze had verwacht, en veel meer dan de aard en inhoud van de lezing rechtvaardigde. Dit wil ze graag bespreken in de sessie. Robert vertelt Hatice dat hij dit wel een erg groot en diep thema vindt om in deze context te bespreken. Er is minder dan een half uur voor de sessie en ze hebben elkaar nog nooit ontmoet. Hij weet niet wat dit thema bij haar allemaal naar boven kan brengen, maar vindt het te gewaagd. Hatice begrijpt en beaamt dit. Robert gooit het dan over een andere boeg en vraagt wat of wie in Hatice een zo groot thema even snel wil bespreken, en nog wel in een demonstratiesessie. Robert vraagt of hij kan spreken met de Hatice die vindt dat dit moet kunnen. Vitaal thema en polariteit Hierna volgt een gesprek tussen Robert en Hatice met de stem die haar opjaagt, die vindt dat Hatice sterk moet zijn, alles moet aankunnen. Hatice staat en loopt terwijl ze deze stem verwoord. Deze primaire kant houdt geen rekening met haar kwetsbaarheid. Het vitale thema lijkt te gaan over de balans tussen kracht en kwetsbaarheid. Via een omweg blijkt dit thema een grote rol te spelen bij haar oorspronkelijke vraag, het overvallen worden door angsten bij haar werk in Turkije. Terug in de uitgangspositie zegt Hatice dat ze zich minder zou willen identificeren met haar krachtige kant en bewuster wil omgaan met de tot dan toe verstoten kant, de kwetsbaarheid. Integratie en nabespreking Na eerst verbaasd te zijn geweest over het feit dat het thema dat Hatice inbracht door Robert niet werd geaccepteerd, is ze nu verrast door wat er toch nog uit deze sessie kwam. Ze erkent dat er stemmen in haar naar boven kwamen die er op dit moment toe doen in haar leven. Meer nog ervoer ze tijdens de sessie dat het personen zijn: Ik ben echt al die identiteiten, ik voel dat ik dat ben. Ze ziet een groot verschil tussen toehoorder zijn bij een sessie (zoals haar rol tijdens de sessie met Paula) of deelnemer in een sessie. Als Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado,

6 toehoorder kun je nog denken dat iemand verschillende rollen speelt, maar als deelnemer voel je lijfelijk dat je die rollen bent. De interculturele dimensie Na de twee demonstratiesessies kwam expliciet aan de orde wat de mogelijke interculturele dimensies zijn van Voice Dialogue. Kan deze methode toegepast worden bij diverse groepen migranten? Zo ja, zijn er dan aanpassingen nodig? Een eerste inventarisatie leverde de volgende punten op. Een eerste discussiepunt betrof de capaciteit van de begeleider om de diverse interne dialogen van de cliënt te kunnen begrijpen en in de sessie te faciliteren. Is het nodig dat de begeleider kan herkennen wat er bij de cliënt leeft aan interculturele stemmen, dilemma s en deelpersonen? En zo ja, wat vraagt dat van een begeleider die zelf niet bekend is met de culturele achtergronden van de cliënt? Hoe kan een begeleider thema s herkennen die te maken hebben met migratie, transitie en dominantie, als de begeleider die ervaringen zelf niet heeft? Deze vragen zijn eigenlijk van toepassing op alle therapievormen waarbij hulpverlener en cliënt verschillende achtergronden hebben. Uit de twee voorbeeldsessies bleek dat het heel goed mogelijk is om - onvoorbereid interculturele dilemma s aan de oppervlakte te brengen. De begeleider hoeft niet uit eigen ervaring te begrijpen wat er in de cliënt leeft, maar moet wel kunnen aanvoelen (mentaal of lichamelijk) dat er sprake is van bijvoorbeeld spanningen. De mate waarin de begeleider sensitief is voor diversiteit bepaalt de mate van effectiviteit van de begeleider. Vervolgens zijn doorvragen en uitnodigen noodzakelijke gesprekstechnieken. Een begeleider stuurt het gesprek, maar bepaalt niet het einddoel. De cliënt is op reis en kan de begeleider meenemen. Een volgend discussiepunt betrof de toepasbaarheid van de methode bij laagopgeleide eerste generatie migranten. Voor een effectieve Voice Dialogue sessie is het van belang dat de cliënt gemotiveerd is om met de begeleider de diverse kanten van de eigen vraag of probleem te onderzoeken. Dat onderzoek kan zich richten op interne dilemma s (b.v. aan de ene kant wil ik graag in Nederland oud worden en aan de andere kant wil ik oud worden in mijn geboorteland); op somatische klachten (ik heb hoofdpijn) of op externe factoren (b.v. het komt allemaal door mijn baas). Enig reflectief vermogen is daarbij van belang. Een cliënt die niet open staat voor dergelijk onderzoek kan beter met een andere methode worden geholpen. Sommige deelnemers vroegen zich af of met deze methode te werken is wanneer de begeleider en de cliënt niet (voldoende) dezelfde taal spreken. Robert Stamboliev heeft goede ervaringen met Voice Dialogue sessies in aanwezigheid van een tolk. Het werken met een telefonische tolk is af te raden. De subtiliteit van de verschillende stemmen is telefonisch niet goed over te brengen. Ook vroegen deelnemers zich af of de methode niet te snel en te direct is als werkwijze voor veel migranten. De speelse elementen van positie wisselen en stoelen verzetten zullen vermoedelijk niet bij iedereen aanslaan. Veel migranten komen uit een wij-cultuur, waarin het vaak al moeilijk is te denken in termen van ik, laat staan in termen van meerdere ikken. Het is dan ook de kunst van de begeleider om in zijn taalgebruik bij de context van de cliënt aan te sluiten. Voice Dialogue is bovendien een psychodynamische methode, terwijl het narratief van migranten veel vaker externaliserend is. Problemen worden benoemd in relatie met de omgeving of met de verschillende (herkomst-, vader of moeder)landen. Deze bedenkingen betekenen in ieder geval dat de begeleider deze externe factoren in de sessies moet betrekken, door bijvoorbeeld stem te laten geven aan wat de familie van iets Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado,

7 vindt. Volgens Robert Stamboliev leent de methode zich hier goed voor. Het is wel belangrijk energie bij mensen aan te boren, maar niet belangrijk is hoe je deze energie benoemt. Dit kan in termen van ikken, maar ook in termen van relaties, van personen in de familie of gemeenschap, of in termen van somatische begrippen. Als iemand hartpijn heeft en allerlei psychosomatische klachten, ga je in gesprek met iemands hart. In de demonstratiesessies kwamen Paula en Hatice met goed geformuleerde hulpvragen. Dit werkt misschien bij coaching van bekwame professionals, maar zal niet altijd het geval zijn in therapiesessies. Verschillende deelnemers wezen op het belang van exploreren en de hulpvraag verduidelijken. Hun ervaring in migrantenhulpverlening is dat niet alleen de migrant er zit met zijn of haar problemen, maar de hele familie en het systeem. Dit vraagt van de begeleider deze relaties in de sessie te betrekken, bijvoorbeeld door te vragen naar de relatie van de subpersoon met andere mensen in de familie of de gemeenschap. Vragen kunnen dan een andere formulering krijgen, zoals wie in je omgeving weet hiervan? De interculturele toepassing van Voice Dialogue zou gebruik kunnen maken van de terminologie en ervaringen uit de systeem- en gezinstherapie met migranten. De conclusie van veel deelnemers was dat zij de methode vooral geschikt vinden voor tweede en derde generatie migranten. Zij zijn in hun dagelijks leven gewend zich in meerdere subculturen te begeven en kunnen zich door middel van Voice Dialogue beter bewust worden van de kracht van hun (culturele) identiteiten. Vanuit dat bewustzijn kunnen ze beter sturing geven aan hun leven. Onderzoek en ontwikkeling De eerste verkenning van de interculturele dimensie van Voice Dialogue in een Masterclass leverde voldoende aanknopingspunten op om een vervolg te initiëren. In oktober 2005 start dan ook een Leergang Voice Dialogue en migranten. Ervaren migrantenhulpverleners worden getraind in Voice Dialogue en zullen deze methode onder supervisie toepassen bij hun cliënten. Parallel aan de Leergang vindt een onafhankelijk onderzoek plaats, dat de toepasbaarheid bij migranten verder gaat onderzoeken. Dit onderzoek wordt uitgevoerd onder supervisie van Mikado. Referenties Dijk, P. van (2003). Geneeswijzen in Nederland. Compendium alternatieve geneeswijzen, 9 e druk. Deventer: Ankh Hermes. Halbertsma, L. & Stamboliev, R. (2002). Polariteiten in personal coaching. Opleiding & ontwikkeling, 10, Jessurun, N. (2002). Transculturele vaardigheden. Amsterdam: Beta Gamma. Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado,

8 Bijlage Voor meer informatie over de Leergang Voice Dialogue en migranten kunt u terecht bij: Robert Stamboliev ITP (Instituut Voor Transformatie Psychologie) Postbus AD Bergen T M E. W. Judith Budde Het Balkon, Centrum voor persoonlijke en professionele ontwikkeling Hooidijk RA Vasse T E. W. Voor meer informatie over het onderzoek kunt u terecht bij: Nuray Sönmez Mikado, kenniscentrum interculturele geestelijke gezondheidszorg Westersingel 94 T F E I Verslag Masterclass Voice Dialogue, Mikado,

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass o.l.v. Annet van Laar, voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start: 14 februari 2014 Introductieworkshop:

Nadere informatie

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start 30 maart 2012 Open Avond: 6 maart a.s. WAAROM EEN MASTERCLASS

Nadere informatie

POLARITEITEN IN PERSONAL COACHING. door Liesbeth Halbertsma en Robert Stamboliev

POLARITEITEN IN PERSONAL COACHING. door Liesbeth Halbertsma en Robert Stamboliev POLARITEITEN IN PERSONAL COACHING door Liesbeth Halbertsma en Robert Stamboliev Mw. drs. L.H. Halbertsma werkt als organisatieadviseur en coach. Zij studeerde Andragologie en is vervolgens werkzaam geweest

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Hooidijk 15 7661 RA Vasse T. 0541 518194 F. 0541 510847 E. info@hetbalkon.nl I. www.hetbalkon.nl

Hooidijk 15 7661 RA Vasse T. 0541 518194 F. 0541 510847 E. info@hetbalkon.nl I. www.hetbalkon.nl 1 Hooidijk 15 7661 RA Vasse T. 0541 518194 F. 0541 510847 E. info@hetbalkon.nl I. www.hetbalkon.nl De allround opleiding voor het werken met Voice Dialogue! Opleiding Voice Dialogue Coach Kern van de opleiding

Nadere informatie

Informatie brochure. Integratieve Kindertherapie

Informatie brochure. Integratieve Kindertherapie Informatie brochure Integratieve Kindertherapie De Praktijk Rijksstraatweg 39a (ingang aan de zijkant) 2121 AA BENNEBROEK Tel: 06-24223671 depraktijk@quicknet.nl Mijn naam is Linda Wennekers, moeder van

Nadere informatie

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Training en coaching Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Waarvoor kies je bij Move by Coaching? Move by Coaching helpt mensen en organisaties om, in deze wereld waarin zoveel belemmeringen kunnen

Nadere informatie

Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Vijfdaagse, geaccrediteerde masterclass voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. WAAROM EEN MASTERCLASS LICHAAMSWIJSHEID

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

COACHING VAN MENSEN MET ARBEIDSGERELATEERDE STRESSKLACHTEN. ISMA Lezing 2 oktober 2006 Jaap Ozinga

COACHING VAN MENSEN MET ARBEIDSGERELATEERDE STRESSKLACHTEN. ISMA Lezing 2 oktober 2006 Jaap Ozinga COACHING VAN MENSEN MET ARBEIDSGERELATEERDE STRESSKLACHTEN ISMA Lezing 2 oktober 2006 Jaap Ozinga Voorbeeld 1: Medewerker 46 jaar, v.a. 18 jaar meegegroeid in de organisatie. 10 jaar geleden burnout. Nu

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Inhoud. coaching. Opleidingen, cursussen, workshops

Inhoud. coaching. Opleidingen, cursussen, workshops Inhoud coaching Opleidingen, cursussen, workshops Inhoud Les 1. Wat is coaching? Coaching: verwezenlijk je dromen en ervaar succes! Stappenplan Het beroep Wat is coaching en wat is het niet? De verschillen

Nadere informatie

Zo binnen, zo buiten de kracht van polariteiten

Zo binnen, zo buiten de kracht van polariteiten 1 Zo binnen, zo buiten de kracht van polariteiten Martine van den Bosch Wat is het binnen jezelf dat je buiten jezelf een bepaald persoonlijk vraagstuk tegen komt? Uitgaande van het gegeven dat onze persoonlijkheid

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Interculturele jeugd en opvoedhulp

Interculturele jeugd en opvoedhulp Interculturele jeugd en opvoedhulp Op zoek naar vertrouwen en doeltreffendheid Presentatie TriviumLindenhof 9/2012 1 Ary Scheffer. Mignon verlangend naar haar vaderland 1836 2 Cijfertjes Bij TriviumLindenhof

Nadere informatie

Management Coaching. Driessen Management Coaching

Management Coaching. Driessen Management Coaching Management Coaching Coaches die u diepe inzichten, grootse veranderingen en opwindende spirituele verschuivingen in het vooruitzicht stellen zijn er genoeg. Bij Driessen Management Coaching bent u daarvoor

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: voldoende (7)

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: voldoende (7) Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015 Bijlage 2 BEOORDELING: Naam: Marieke Schuurmans Studentnummer: 2200843 Docenten: Gerrie van de Ven / Lonneke Schilders Datum: 2 april 2015 Summatief

Nadere informatie

st r e s smanagement Inzicht in het omgaan met spanningen. Maximaal aantal deelnemers 12 Leren oplossingsgericht te handelen.

st r e s smanagement Inzicht in het omgaan met spanningen. Maximaal aantal deelnemers 12 Leren oplossingsgericht te handelen. st r e s smanagement De cursus 'stressmanagement' is bedoeld voor iedereen die in zijn/haar werksituatie te maken krijgt met stress als gevolg van problemen en spanningsvolle situaties. De eigen ervaringen

Nadere informatie

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 Korte omschrijving Mikado heeft in opdracht van de Parnassia Bavo Groep een e-learningprogramma ontwikkeld.

Nadere informatie

Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Vijfdaagse, geaccrediteerde masterclass voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. WAAROM EEN MASTERCLASS LICHAAMSWIJSHEID VOOR PROFESSIONALS? Het menselijk

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie

Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie Kaveh Bouteh Senior trainer en adviseur bij PHAROS Adviseur interculturalisatie en diversiteitmanagement K.bouteh@pharos.nl Doelstelling: Hoe bereiken

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit

DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit DE KERN boz is lid van: VBAG (Vereniging ter Bevordering van Alternatieve Geneeswijze) Shibumi (International

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

OPLEIDING REBIRTHINGCOACH. Informatiebrochure. School voor Rebirthingtherapie

OPLEIDING REBIRTHINGCOACH. Informatiebrochure. School voor Rebirthingtherapie OPLEIDING REBIRTHINGCOACH School voor Rebirthingtherapie Willem J Overvliet St.Bonifatiusstraat 22 2264 AM Leidschendam Tel. 070-3200035 Lid Batc www.rebirthing-info.nl Informatiebrochure Naar twee kanten

Nadere informatie

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon brochure Praktijk de Cocon Psychotherapie Brochure Psychotherapie helpt je af te rekenen met vervelende gevoelens, storende gedachten, sociale problemen, terugkerende problemen waar je veel last van hebt.

Nadere informatie

Veda Consultancy kunt u daar, met onze vele jaren ervaring in organisaties en veel jaren ervaring als coaches en trainers, uitstekend bij helpen.

Veda Consultancy kunt u daar, met onze vele jaren ervaring in organisaties en veel jaren ervaring als coaches en trainers, uitstekend bij helpen. Informatie voor cliënten coachingstrajecten U wilt een coachingstraject volgen omdat u zichzelf op professioneel gebied en op persoonlijk gebied wilt ontwikkeling en verbeteren. U werkt als professional

Nadere informatie

Krachtig samenwerken: meer bereiken

Krachtig samenwerken: meer bereiken Of ligt het misschien ook aan mij? Krachtig samenwerken: meer bereiken Voor verantwoordelijke, resultaatgerichte managers en professionals die willen leren hoe ze meer voor elkaar krijgen. Belangrijke

Nadere informatie

Onbewuste Verbindingen

Onbewuste Verbindingen Onbewuste Verbindingen Driedaagse bijscholing Systemisch Werken voor therapeuten en coaches De bijscholing wordt twee keer per jaar gegeven. Actuele data vind je op www.andrefuntherapie.nl/agenda Zoek

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Handleiding Mijn Pad. Mijn pad, mijn leven, mijn toekomst Een routeplanner voor jongeren. praktijkgericht onderzoek. Rotterdam, maart 2015

Handleiding Mijn Pad. Mijn pad, mijn leven, mijn toekomst Een routeplanner voor jongeren. praktijkgericht onderzoek. Rotterdam, maart 2015 Handleiding Mijn Pad Mijn pad, mijn leven, mijn toekomst Een routeplanner voor jongeren I. Bramsen C.P. Willemse C.H.Z. Kuiper M. Cardol Rotterdam, maart 2015 praktijkgericht onderzoek Kenniscentrum Zorginnovatie

Nadere informatie

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode (ZKM) Een wijze van coaching die je helpt te onderzoeken wat je inspireert en wat je belemmert. Het leidt tot een ander perspectief, duurzame keuzes en effectief

Nadere informatie

VZW LOOPBAANCENTRUM. Tevreden. met je huidige. werksituatie?

VZW LOOPBAANCENTRUM. Tevreden. met je huidige. werksituatie? VZW LOOPBAANCENTRUM Tevreden met je huidige werksituatie? Kompas loopbaancentrum: een kwarteeuw aan ervaring met diverse loopbaanvragen, coaching op maat van de klant. Kompas is erkend door de Vlaamse

Nadere informatie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie Afdeling revalidatie Psychosomatische fysiotherapie Gespannen??? Pijn??? Vermoeid???? UIT BALANS. IN BALANS In deze folder krijgt u informatie over psychosomatiek, over wat psychosomatische klachten zijn

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Uit Passende Zorg Voor een bijzonder doelgroep. GGZ nederland. Innovatie van de Geestelijke gezondheidszorg Voor asielzoekers

Uit Passende Zorg Voor een bijzonder doelgroep. GGZ nederland. Innovatie van de Geestelijke gezondheidszorg Voor asielzoekers Uit Passende Zorg Voor een bijzonder doelgroep GGZ nederland Innovatie van de Geestelijke gezondheidszorg Voor asielzoekers 41 Mind-Spring Psycho-educatie en psychosociale ondersteuning voor en door asielzoekers

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Cursusspel. GGNet Communicatie

Cursusspel. GGNet Communicatie Cursusspel Bij GGNet worden verschillende dingen (activiteiten) gedaan om mensen te helpen. Bepaalde therapieën (zo word het wel genoemd om je ergens mee te leren omgaan) of cursussen. Denk aan muziektherapie,

Nadere informatie

Habilis Executive Search. Productie en Techniek

Habilis Executive Search. Productie en Techniek Habilis Executive Search Productie en Techniek Habilis mens en organisatie Mensen zijn voortdurend in beweging. Organisaties zijn continu in beweging. Met als hoogste doel het meest optimale resultaat

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Sales: een nieuw inzicht

Sales: een nieuw inzicht Vergeet IQ-tests: het werkgeheugen is een betere voorspeller voor een succesvolle carrière dan het IQ. Dit nieuwe inzicht is een van de belangrijke vindingen van psychologisch onderzoek uit de afgelopen

Nadere informatie

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie Petri Embregts Participatie Geplande ratificatie VN verdrag voor rechten van mensen met beperking

Nadere informatie

Leiderschap is van iedereen

Leiderschap is van iedereen Leiderschap is van iedereen Eddy Karrenbelt Als u het wenkend perspectief leest in het boekje mensenzorg voor de transitie in de Langdurige Zorg. Dan vindt u het streefbeeld gedreven professionals. In

Nadere informatie

HUMOR IN PROFESSIONELE COMMUNICATIE: FOCUS OP DE MEDIATOR. Verdiepingstraining

HUMOR IN PROFESSIONELE COMMUNICATIE: FOCUS OP DE MEDIATOR. Verdiepingstraining HUMOR IN PROFESSIONELE COMMUNICATIE: FOCUS OP DE MEDIATOR Verdiepingstraining Humor in professionele communicatie: focus op de mediator Introductie Wij definiëren humor in het professioneel communicatieproces

Nadere informatie

MINDFULNESS IN MEDIATION

MINDFULNESS IN MEDIATION MINDFULNESS IN MEDIATION aandacht. ontspanning. zelfvertrouwen verdiepingstraining ver Mindfulness in Mediation aandacht. ontspanning. zelfvertrouwen Introductie Conflicten leveren spanning en stress op.

Nadere informatie

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N Volwassenen Geen paniek! Deze cursus wordt aangeboden door de afdeling Preventie en Generalistische Zorg van RIAGG Amersfoort & Omstreken in samenwerking met Indigo. Informatie en aanmelding Voor meer

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

HIC, specialisatie kinderen

HIC, specialisatie kinderen HIC, specialisatie kinderen Module Docent contact uren Zelfstudie Psychologie en psychopathologie 11 44 uur Ontwikkelingspsychologie 11 22 uur Inleiding in de Chakrapsychologie 11 36 uur Jungiaanse psychologie,

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2016 2018 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie

Deelsessie Training van wijkteams en wijknetwerken in vroegsignalering lvb- en ggz-problematiek en cultuursensitief werken met migrantenouders.

Deelsessie Training van wijkteams en wijknetwerken in vroegsignalering lvb- en ggz-problematiek en cultuursensitief werken met migrantenouders. Deelsessie Training van wijkteams en wijknetwerken in vroegsignalering lvb- en ggz-problematiek en cultuursensitief werken met migrantenouders. Wie doet er mee? Ernie van der Weg Gemeente Rotterdam Marijke

Nadere informatie

Cursus in Gestalt-psychologie.

Cursus in Gestalt-psychologie. Cursus in Gestalt-psychologie. De grondbeginselen uit de gestalt-psychologie en -therapie bevatten een schat aan kennis en wijsheid. Ze zijn zeer praktisch toepasbaar op persoonlijk vlak en in werksituaties

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2015 2017 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis PSYCHOLOGIE Medische psychologie De klinisch psycholoog in het ziekenhuis In deze folder kunt u lezen over de manier van werken van de klinisch psycholoog, verbonden aan de afdeling Medische Psychologie

Nadere informatie

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke De spin in het web Handreiking voor werkers die direct aan de slag willen met de sociale netwerken van mensen met verstandelijke beperkingen Anne Wibaut, Willy Calis Ad van Gennep Inleiding Wij hebben

Nadere informatie

Het White Box model:

Het White Box model: Het White Box model: Een krachtige veranderstrategie die mensen in beweging brengt. Visie, aanpak en trainingsadvies Een waardevol gespreksmodel voor consulenten in het sociaal domein om eigen initiatief

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Informatie voor ouders/verzorgers. Speltherapie en creatieve therapie

Informatie voor ouders/verzorgers. Speltherapie en creatieve therapie Informatie voor ouders/verzorgers Speltherapie en creatieve therapie Voor wie is speltherapie en creatieve therapie bedoeld? Spel- en creatieve therapie is voor kinderen en jeugdigen met emotionele problemen

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Het klopt! Van hard naar hart.

Het klopt! Van hard naar hart. Het klopt! Van hard naar hart. In stressvolle situaties krijg je lichamelijk reacties. Soms zijn die zo subtiel dat ze niet worden opgemerkt terwijl de reacties lang kunnen aanhouden en ongezond zijn.

Nadere informatie

rlening 19/10/2012 De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede Gekleurde armoede als maatschappelijke uitdaging

rlening 19/10/2012 De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede Gekleurde armoede als maatschappelijke uitdaging rlening De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede? een maatschappelijke uitdaging een uitdaging voor de hulpverlening: cijfers uit Antwerpen De opzet van het onderzoek hulpverleners Divers-sensitief

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling editie 2011 Leiderschap zit vol met paradoxen. De tegenstelling tussen betrokkenheid en distantie, tussen innovatie en behoudendheid,

Nadere informatie

Thuis, op het werk, in uw omgeving of... met uzelf Hebt u het gevoel dat u vastloopt?

Thuis, op het werk, in uw omgeving of... met uzelf Hebt u het gevoel dat u vastloopt? Individuele Gestalttherapie Coaching Leven is soms moeilijk Thuis, op het werk, in uw omgeving of... met uzelf Hebt u het gevoel dat u vastloopt? In uzelf? Er is zoveel gebeurd in uw leven hoe krijgt u

Nadere informatie

Positionering dienstverlening. uitdaging. Preventief: focus op groei. probleem. klachten. huisarts. psycholoog. Curatief: focus op genezen

Positionering dienstverlening. uitdaging. Preventief: focus op groei. probleem. klachten. huisarts. psycholoog. Curatief: focus op genezen Positionering dienstverlening uitdaging Preventief: focus op groei probleem klachten huisarts psycholoog Curatief: focus op genezen Ik wil iets in mijn leven veranderen en ik zoek daar ondersteuning in,

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu Vaderschap 2.0 E-Quality 55 UIT DE PRAKTIJK 3.3 Interview met Arno Janssen en Caroline

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Arbeidsverzuim door stress, werknemers die soms voor langere tijd uitvallen: een teken dat mensen veel, soms wel te

Nadere informatie

Afstand ter adoptie. Astrid Werdmuller

Afstand ter adoptie. Astrid Werdmuller Afstand ter adoptie Astrid Werdmuller 1 Disclosure belangen Astrid Werdmuller en Annette van Hulst (Potentiële) belangenverstrengeling: geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven:

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

Programma Ouders van Tegendraadse Jeugd Informatie voor verwijzers

Programma Ouders van Tegendraadse Jeugd Informatie voor verwijzers Programma Ouders van Tegendraadse Jeugd Informatie voor verwijzers Ouders en verzorgers spelen vanzelfsprekend een zeer belangrijke rol in de ontwikkeling van het gedrag van hun kind. Uit onderzoek blijkt

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Wanneer we praten over cliëntenparticipatie is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen enerzijds de individuele en de collectieve cliëntenparticipatie.

Nadere informatie

Projectmatig creëren

Projectmatig creëren Projectmatig creëren Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 8 Hoofdstuk 18 14109271 WP27 Haagse Hogeschool Delft Dhr. Hoogland Bedrijfscommunicatie 1 Inleiding In dit document

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Professional Coach Week

Professional Coach Week Professional Coach Week Een week intensief werken aan de coach in jezelf. 2-6 september 2013 27-31 januari 2014 associatie voor coaching DORPSSTRAAT 1 5735 EA AARLE-RIXTEL TEL. 0492-385544 WWW.ASSOCIATIEVOORCOACHING.COM

Nadere informatie

POSITIEVE PSYCHOTHERAPIE. Een geprotocolleerde behandeling van veertien sessies voor cliënten met een depressieve stoornis

POSITIEVE PSYCHOTHERAPIE. Een geprotocolleerde behandeling van veertien sessies voor cliënten met een depressieve stoornis POSITIEVE PSYCHOTHERAPIE Een geprotocolleerde behandeling van veertien sessies voor cliënten met een depressieve stoornis GRONDLEGGERS Positieve Psychotherapie werd in 2006 ontwikkeld door: Prof. Martin

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 -

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 - Workshops Top Secretaries 2012 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2-1 TRAININGSCARROUSEL - 3-1.1. Projectmanagement - 3-1.2. Overtuigend beïnvloeden - 4-1.3. Communiceren met NLP - 5-1.4. Effectiever met emotionele

Nadere informatie

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek COACHINGSVAARDIGHEDEN Maarten Van de Broek Effect op gecoachte bevestiging groei Ondersteuning status quo Effect bedreiging uitdaging Ondersteuning door actief luisteren Met je lichaam Open houding, oogcontact,

Nadere informatie

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: goed (9)

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: goed (9) Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015 Bijlage 2 BEOORDELING: Naam: Anneke Gielis Studentnummer: 2379511 Docenten: Gerrie van de Ven / Lonneke Schilders Datum: 2 april 2015 Summatief

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Bedrijfstrainingen & Coaching

Bedrijfstrainingen & Coaching Bedrijfstrainingen & Coaching Het Balkon Bedrijfstrainingen & Coaching Wij verzorgen al meer dan 25 jaar bedrijfstrainingen en individuele coaching. Onze bedrijfstrainingen bieden medewerkers en teams

Nadere informatie