7 vragen aan René Kwant

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "7 vragen aan René Kwant"

Transcriptie

1

2 R E D A C T I O N E E L 7 vragen aan René Kwant F O T O G R A F I E [RONALD LEITO] Eén van de redenen dat ik biologie gekozen heb als studie, is dat de studie zo breed is. Niet alleen het hele spectrum van cel tot ecosysteem wordt bestudeerd, ook de manier waarop een onderzoeksonderwerp wordt bestudeerd is heel divers. Zo kan je als bioloog de hele dag in een lab doorbrengen om een verschijnsel onder zoveel mogelijk gecontroleerde omstandigheden te observeren. Een experiment in een broeikas is misschien al iets minder gecontroleerd en het minst gecontroleerd is toch wel het vrije veld. Sommige organismen lenen zich heel goed voor een labexperiment, zoals de welbekende Arabidopsis. Terwijl andere onderzoeksonderwerpen wel in de vrije natuur bekeken moeten worden, zoals het gedrag van de orang oetan. De bioloog die in het lab Arabidopsis genetisch aan het aanpassen is kan zich niet voorstellen dat hij in een tropisch bos zou staan om een orang oetan te bekijken. Terwijl beiden dezelfde studie hebben gedaan. Allebei weten ze ook wel iets van het onderwerp van de ander af. Maar ze kunnen elkaar heel veel nieuwe dingen vertellen en nog ontzettend veel van elkaar leren. Als eerstejaarsstudent biologie leer je van alles wat en langzamerhand waaier je uit naar een bepaalde tak van de biologie waar je interesse ligt. Deze interesse hoeft, zoals hierboven beschreven, natuurlijk niet perse in het onderzoek te liggen. Als docent biologie bijvoorbeeld heb je het voorrecht om de biologie in haar breedste perspectief te blijven zien. Biologische kennis is ook hard nodig in beleidszaken, waar de kennis direct wordt toegepast op problemen in de maatschappij. Het is heel interessant om te kijken wat je eigen studiepad is geweest. Veel toevallige gebeurtenissen hebben waarschijnlijk invloed gehad op waar je terecht gekomen bent. Als je op een bepaald moment toch een ander vak had gekozen, was je dan niet zomaar heel ergens anders als bioloog terecht gekomen? Tessa van der Wijngaart hoofdredacteur F O T O G R A F I E [RONALD LEITO] door Tessa van der Wijngaart Laatst kregen alle medewerkers en studenten van Biologie een belangrijke mail vanuit het bestuursteam. Hierin stond dat de bestuursstructuur van Biologie zal worden aangepast. Wij vroegen René Kwant om antwoord te geven op 7 brandende vragen over de nieuwe structuur. [1] Waarom is de bestuursstructuur van Biologie aangepast? Per 1 maart 2007 wordt de nieuwe bedrijfsvoeringstructuur van de faculteit Bètawetenschappen ingevoerd. Dit heeft invloed op de bestuursstructuur van zowel de faculteit als van het departement Biologie. Vooruitlopend op de invoering van een uniforme faculteitsbrede bestuursstructuur, heeft het bestuur van het departement Biologie na overleg met de departementsraad besloten tot een nieuwe bestuursstructuur. [2] Wanneer gaan de veranderingen in? Ook per 1 maart [3] Zijn er veranderingen in de samenstelling van het dagelijks bestuur? Hans Goedemans is toegevoegd aan het bestuur van het departement Biologie. Verder blijft samenstelling ongewijzigd. I N H O U D 2 Redactioneel Inhoud 7 Vragen aan René Kwant 3 Wetenschappelijke columns 4 Vanuit het departementsbestuur Mevr. Van Rooij bij Biologie 5 Naast het werk Frans Warnaar Column Cis 6 In de stoel van Ariëtte Dommering 7 Vanuit de opleidingscommissie Bibliotheeknieuws 8 Nieuw: Plant-Microbe Interactions 9 Achter de schermen bij Marjolein Mullen 10 Biologie is Hormonaal 11 Stichting Pongo 12 Instituut in beeld: Het Copernicus Instituut 14 Eerstejaarscolumn Departementsberichten - Geslaagden 15 Klassieke experimenten: PR-eiwitten 1 16 Buitenlandse stage: Anne Sandbrink in Zuid-Afrika 17 Vervolgverhaal aflevering 2 18 UBV Darttoernooi 19 UBV- Mededelingen Personeel Colofon [4] Wie doet wat in het bestuur? Rens Voesenek heeft de portefeuille Onderzoek, Sjef Smeekens de portefeuille Onderwijs, Lisette Dekker is adviserend lid, René Kwant is voorzitter en strategisch adviseur en Hans Goedemans is bestuurssecretaris. [5] Zullen er andere zaken worden besproken dan nu? De taken van het bestuur zijn niet veranderd, dus ook de agenda zal niet veranderen. [6] Zit iemand van het dagelijks bestuur van Biologie in het bestuur van de Faculteit Bètawetenschappen? Het hoofd van het departement Biologie, Rens Voesenek, maakt qualitate qua deel uit van het bestuur van de faculteit Bètawetenschappen. [7] Wat verandert er voor de medewerkers en studenten? De aanpassingen van de bestuursstructuur hebben geen gevolgen voor medewerkers en studenten, maar zijn een reactie op de veranderende structuur van UU en de faculteit Bètawetenschappen. 20 UBV Recept van de kookcie Bestuurscolumn 21 UBV In de schijnwerpers: de OcUBV 22 UBV Dies van de UBV 23 UBV Foto van de maand Agenda 2 bioscope [03]

3 1 C O L U M N 1 C O L U M N F O T O G R A F I E [RONALD LEITO] Biologe in slangenkuil Onze Ronald Jacqueline Cramer is de eerste biologe die milieuminister is geworden. Biologen blij omdat zij vakgenote is, de UU trots omdat zij in het Utrechtse Copernicusinstituut hoogleraar was en Natuurwetenschap & Samenleving kan zeggen dat zij ooit collega was bij Biologie & Samenleving van de UvA. Eerdere bèta s gingen haar voor. Ginjaar ( ) had scheikunde gedaan, Winsemius ( ) natuurkunde. Het beeld van hun ministerschap is positief. Cramer is een vakminister. Na haar studie biologie heeft zij zich sterk ontwikkeld op het gebied van milieumanagement en duurzaam ondernemen, kennis die zij nu kan valoriseren. Van haar wordt veel verwacht. Expertise is echter geen garantie voor succes, zelfs geen voorwaarde. Er waren goede milieuministers zonder voorkennis (zoals Nijpels en Alders) en er waren mindere milieustaatssecretarissen met vakkennis (zoals Lambers-Hacquebard). Minstens zo belangrijk is kennis van en ervaring met de politieke wereld in de Haagse slangenkuil en het Brusselse milieu. Politiek gaat over waarden, wetenschap over waarheid. In de wetenschap bestaan gestandaardiseerde methoden, maar uiteindelijk gaat het om de kennis die die opleveren. In de politiek is het spel (de macht) soms belangrijker dan de waarde waar het om gaat. De vraag is of en hoe Cramer zich in de slangenkuil kan handhaven. Collega-minister Plasterk, ook bioloog, is op onderwijsgebied geen expert, wel een ervaringsdeskundige. Maar in zijn columns heeft hij een scherp oog ontwikkeld voor het Haagse gekonkel. En zijn politieke campagne tegen de Europese grondwet is succesvol geweest. Cramer heeft ervaring opgedaan buiten de universiteit, in grote bedrijven als Philips, in de Sociaal Economische Raad en ze is enige tijd voorzitter van Milieudefensie geweest. Maar het Haagse politieke handwerk heeft ze niet meegemaakt. Dat maakt kwetsbaar. De start is al weinig hoopgevend. Zij zou milieu en energie gaan doen, maar energie is haar direct grotendeels afgepakt door de minister van EZ, Van der Hoeven, ervaren in het Haagse politieke spel. Cramer kan zich nu alleen nog bezig houden met duurzame energie, zoals windmolens op de Noordzee en biomassa. Beide onderwerpen liggen gevoelig. Windmolens vormen een aantasting van het zeeschap en een risico voor trekvogels. Biomassaplantages in de tropen vormen een risico voor tropisch regenwoud of kostbare landbouwgronden. Haar succes is niet verzekerd, wij zullen zien of ze in de voetsporen kan treden van die andere bèta s. Jos Dekker Volgend studiejaar werft biologie studenten met de leus Word minister, kies biologie! En dan studeren in Utrecht natuurlijk, want daar groeien de ministers aan de departementen. Paar jaar oefenen met zebravisjes managen en dan hup, het ganse land besturen. Met twee biologen in het kabinet wachten ons gouden tijden. De wetenschap komt eindelijk uit het verdomhoekje. En weg met die flauwekul van onderzoek dat geld moet opleveren. Ons onderwijs wordt weer iets - ahum - om trots op te zijn. Een mens moet even mogen dromen nietwaar? We hebben al eens een minister uit bèta-gelederen gehad. Toen eind jaren tachtig Jo Ritzen (natuurkundige en econoom) aantrad, dacht ik ook dat de wetenschap een overwinning had geboekt. Maar al gauw bleek dat we met nog zo n overwinning verloren zouden zijn. Daarna trad weer een minister zonder verstand van zaken aan, en dat had toch grote voordelen. Wat moet ik er verder van zeggen, nu Plasterk nog niks fout heeft kunnen doen. (Dat hij op het bordes de hele tijd stond te wiebelen en geen seconde zijn mond kon houden: och, beginnersfoutje.) Maar wacht even, we hebben natuurlijk een regeerakkoord. Wat daar over wetenschap in staat, daar heeft Plasterk zich aan gecommitteerd. Welaan, ik citeer: Er wordt met speciale aandacht voor de ontwikkeling van duurzame energie extra geïnvesteerd in het ongebonden en zuiver wetenschappelijk onderzoek en in het onderzoek in de tweede geldstroom. Meer geld, ha, ziejewel! Maar eh..., even goed lezen wat er staat. Ongebonden en zuiver onderzoek - maar wel met speciale aandacht voor de ontwikkeling van duurzame energie! Zuiver en ongebonden onderzoek waarvan de toepassing al vaststaat? Weg euforie, het is weer [cursief]business as usual. Het kunstje is eerder vertoond. Toen na de oorlog de stichting voor Zuiver Wetenschappelijk Onderzoek (tegenwoordig NWO) werd opgericht, gebeurde dat met het argument dat er voor de wederopbouw van het land veel kennis nodig was. Nuttige kennis dus, ook toen. Gevolg was dat meteen het meeste geld ging naar onderzoek van de materie (met het oog op kernenergie), en dat de alfa s alleen de kruimels kregen. Eén troost: keer op keer blijkt dat het niet werkt om geld te steken in onderzoek met nuttige toepassingen als doel.. Je geeft wetenschappers een zak geld, en na een tijd krijg je alleen de lege zak terug: toepassingen laten zich niet plannen. Dus als hij nou maar met dat geld over de brug komt, dan komt het vanzelf toch nog goed. Bert Theunissen bioscope [03] 3

4 V A N U I T H E T D E P A R T E M E N T S B E S T U U R The sky is the limit door Sjef Smeekens Onderwijsdirecteur Biologie Het valt mij vaak op dat veel van de eerste- en ook ouderejaars biologiestudenten geen beeld hebben van hun toekomstige loopbaanmogelijkheden. Dat is heel begrijpelijk want de mogelijkheden zijn enorm. Veel biologen komen in het onderzoek terecht en wel over de volle breedte van de biologie van ecologie tot biomoleculair. De gang van zaken is dan meestal afstuderen, promoveren en als onderzoeker beginnen bij een universiteit, instituut of bedrijf. Veel biologen zien het zelf doen van onderzoek niet als hun loopbaanperspectief. Deze biologen zijn door de opgedane academische en analytische vaardigheden gewild in een breed scala aan beroepen, bijvoorbeeld als (beleids)adviseur bij bedrijven en instanties of in de ICT waar ze vaak uiteenlopende functies bekleden. Ook zijn veel biologen actief in het onderwijs en de voorlichting/ communicatie. Ik ben aan het verhuizen en zo kwam ik het smoelenboek van mijn eerste jaar biologie weer tegen van meer dan 30 jaar geleden, toen met ruim 260 eerstejaars. Erg leuk om daarin te bladeren en te zien waar de mij bekende studiegenoten zoals terechtgekomen zijn. Velen hebben mooie banen in de genoemde onderzoek- onderwijs- en adviesfuncties binnen én buiten de biologie. Er zijn ook enkele opvalllende namen in bijzondere functies. Bijvoorbeeld, die van Drs. Dries Berendsen, Directeur Vastgoed en Campusontwikkeling van de Universiteit Utrecht en daardoor beheerder van een enorm budget binnen de UU. Ook de naam van Drs. Feike Sijbesma springt er uit. Hij is recent benoemd tot CEO (=grote baas) bij de multinational DSM en is daarnaast o.a. lid van de raad van toezicht van de UU. En verder nog een aantal hoogleraren en directeuren van allerlei instellingen en bedrijven. Al deze jaargenoten dragen op een zinvolle wijze bij aan onze maatschappij en het is leuk ze tegen te komen op allerlei bijeenkomsten. Biologen zijn ook zeer gewild als Rectores Magnifici bij Universiteiten in het land. Bijvoorbeeld de huidige rector magnificus van de UU, Willem Hendrik Gispen, Kees Blom in Nijmegen en Lex Bouter van de VU, en zijn voorganger Taede Sminia. Als klap op de biologie vuurpijl hebben we de recente benoeming van twee biologen in het nieuwe Kabinet Balkenende IV. Ronald Plasterk (OCW) is welbekend, maar ook Jacqueline Cramer van Volkshuisvesting en Milieu is een (cum laude) afgestudeerd bioloog. Als beginnend en zoekend biologiestudent steekt het bovenstaande je misschien een hart onder de riem. Belangrijker is dat je als student de tijd neemt om te ontdekken wat je leuk vindt en waar je goed in bent. Zo n zoektocht vergt tijd en gelukkig besteden veel studenten die tijd nuttig. Echter het mag geen excuus zijn om je niet maximaal in te zetten voor je studie. Als docenten zien we te vaak nog studenten die lang niet alles uit hun studie halen en daardoor maar matig presteren en weinig in hun ontwikkeling investeren. De hierboven genoemde bekende en minder bekende biologen hebben gemeen dat ze hun studietijd optimaal hebben benut. Ook als het om een op het eerste gezicht minder leuk vak ging. Gáán dus voor die studie en the sky is the limit. à D E P A R T E M E N T Yvonne van Rooij bezocht 20 februari de Faculteit Bètawetenschappen en is daarbij ook bij Biologie geweest. Op de foto heeft ze net enkele honderden transgene planten gemaakt middels de floral dip methode. Hierbij wordt de plant op z n kop in een Agrobacterium-oplossing gedoopt zodat de bloeiwijze wordt geïnfecteerd en getransformeerd. Zoals te zien is op de foto, leek ze het heel leuk te vinden. 4 bioscope [03]

5 Naast het werk... Frans Warnaar Ik word hier geaccepteerd zoals ik ben Deze maand in de schijnwerpers Frans Warnaar, medewerker Onderwijs en Studentzaken over zijn verslaving: wielrennen. 1 C O L U M N Liefs en kusje van Jantine Liefs en kusjes??? Ken ik Jantine??? Soms krijg je als studieadviseur vreemde s, daar schreef ik de vorige keer ook al wat over. Dit was echter een heel gewoon tje dat heel correct begon met Beste studieadviseur, graag zou ik van u advies krijgen over Het mailtje werd afgesloten met Liefs en kusjes van Jantine. In de smoelenlijst heb ik maar even opgezocht hoe Jantine er ook al weer uitzag. Nu kende ik haar wel van gezicht, maar Liefs en kusjes vond ik toch onverwachts intiem. F O T O G R A F I E [TIM VA N DER WEIJDE Frans Warnaar komt op z n racefiets aan bij t Went door Tim van der Weijde Sinds jaar en dag ziet men Frans Warnaar regelmatig het Went binnenlopen in een gestroomlijnd sporttenue en met een racefiets onder de arm. De meer dan twintig kilometer lange fietstocht van zijn woonplaats Vianen naar het Went (en terug) is voor hem een heerlijke manier om te ontspannen en los te komen van het werk. Maar daar blijft het niet bij. Deze sportfanaat werkt wekelijks een compleet fitnessprogramma af. Hij doet bijvoorbeeld aan body pump en aan body combat, waarbij je op muziek kracht en conditie traint met respectievelijk gewichten en vechtbewegingen. Het is haast een soort verslaving, ik sport of fiets wel 14 à 15 uur in de week, maar ik blijf er wel lekker slank bij! Maar wielrennen is toch wel zijn grote hobby. Hij is al sinds 1984 voorzitter van de Toerclub Vianen en gaat in het voorjaar vaak samen met zijn zoons de Alpen te lijf. Al met al fietst hij een kleine kilometer per jaar. Sinds 1 januari is hij het op het gebied van werk rustiger aan gaan doen en hij maakt nu gebruik van de seniorenregeling. Dit houdt in dat hij nog maar vier dagen per week werkt. Maar deze extra vrije tijd wordt natuurlijk nuttig besteed je raadt het al door nog meer te sporten. Volledig geaccepteerd Hij krijgt van collega s nooit opmerkingen over zijn op zijn lichtst gezegd professionele outfit en dat vindt hij het mooie van de wetenschappelijke sector in contrast met het bedrijfsleven. Ze kijken eerder vreemd op als het mooi weer is en ik niet op de fiets ben. Er heerst hier een groot vermogen elkaar te accepteren zoals men is. Zo kwam hij een jaar geleden op het pontje van Beusichem decaan Voesenek tegen in zo n grote Toyota asobak, compleet met grote zwarte zonnebril, begon deze druk te toeteren en te zwaaien. Het duurde wel even voordat ik doorhad dat dit naar mij gericht was! à Afgelopen maandag open ik mijn mailbox. De opbrengst was 24 e- mails, waarvan 15 onleesbare berichten uit Rusland en drie verzoeken om viagra te kopen. Ook had ik een gekregen van Jeanette. Het mailtje begon met Lieve, Jeanette heeft een online vriendjesen vriendinnetjesboekje aangemaakt en heeft heel graag dat jij er ook wat liefs in schrijft. Ik heb nog even op die site gekeken, maar ik twijfel nu of ik echt een soort poëziealbum in moet gaan vullen met mijn favoriete huisdier en kleur Zou Jeanette dat echt willen weten? Gisteren is een record gebroken. Op één dag kreeg ik drie verzoeken om mijn verjaardag op een soort online verjaardagskalender te zetten. Hiep hiep hoera. Ik denk dat ik het toch maar niet doe. Binnenkort ga ik iedere biologiestudent een sturen. In die e- mail meld ik dat ik op 8 december jarig ben, dat mijn favoriete kleur groen is, dat mijn liefste vriendinnetje Gloria heet en mijn liefste vriendje Jos, dat ik logeren eng vind, dat ik erg goed in bomen kan klimmen, dat mijn mama Jo heet, dat mijn zusje Mieke heet en dat ze een konijn heeft dat Snuffie heet, dat ik nog nooit ben blijven zitten, dat ik in groep 34 zit, dat mijn juf Susanna heet en de meester Krijn, dat ze allebei soms boos op me zijn als ik niet goed luister, dat ik forel heel lekker vind en spruitjes niet. Gisteren liep ik het secretariaat van Onderwijs- & Studentenzaken binnen en geheel toevallig stonden daar Jantine en Jeanette te wachten tot ze aan de beurt waren. Ik zei Hoi. Ze keken om en Hoi was hun antwoord. Hoi en niks meer. Ik stond nog wat te drentelen, omdat ik verwachtte op zijn minst toch wel één kusje in ontvangst te moeten nemen. Er gebeurde echter niks. Waarschijnlijk zijn Jeanette en Jantine dus helemaal niet bewust van de aanzoeken die ze mij gedaan hebben. Dat is toch ook wel weer lief. Cis bioscope [03] 5

6 In de stoel van Ariëtte Dommering Van adviseur naar cursuscoördinator door Lisette Dekker Sinds december is Ariëtte Dommering werkzaam bij de Wetenschapswinkel Biologie, vooral als cursuscoördinator van de cursus De onderzoeker als adviseur. Maatschappelijke organisaties en bedrijven kunnen kennis of een onderzoek laten uitvoeren bij de Wetenschapswinkel. Als cursuscoördinator regelt ze niet alleen het reserveren van zalen en het plannen van de inhoud, ze moest bijvoorbeeld ook nog leren wat er allemaal mogelijk is met webct. Studenten krijgen in deze cursus een aantal colleges, van gastdocenten maar ook van mijzelf, en daarnaast doen ze een project van een externe opdrachtgever. Dat is wel even spannend om te regelen, want niet elke opdrachtgever wil zijn problemen als cursusstof terugzien. Maar we hebben wel een paar leuke projecten. Zoals de opbouw van een regionale cultuurhistorische canon en een onderzoek naar mogelijk overlast voor de natuur door vliegtuigen bij het vliegveld Hilversum, vertelt Ariëtte. Het leuke aan onderwijs is dat het altijd anders en beter kan. De cursus wordt door allerlei studenten gevolgd, niet alleen door biologiestudenten en andere bèta s maar ook door een aantal letterenstudenten. Kunnen alfa s goed samenwerken met bèta s? Er zijn weinig problemen. Je merkt wel dat alfastudenten niet zoveel projectonderwijs hebben gehad en nog niet gewend zijn samen te werken. Dat botst nog wel eens binnen een groep, maar loopt meestal snel weer goed. De weg naar Utrecht Hiervoor heb ik 14 jaar buiten de universiteit gewerkt, waarvan de laatste acht jaar als adviseur op het gebied van aquatische ecologie bij een ingenieursbureau. Daar ben ik terecht gekomen door mijn studie milieuhygiëne in Wageningen, een studie die nu niet meer bestaat. Dat was een hele brede opleiding, met niet alleen milieukundige en biologische kanten maar ook veel sociologische vakken. Uiteindelijk ben ik met bijna Ariëtte Dommering is sinds december werkzaam bij de Wetenschapswinkel Biologie. allemaal biologische vakken afgestudeerd en als adviseur aan de slag gegaan. Het werk als adviseur vond ik erg leuk, maar ik wilde graag meer met onderwijs doen, kennis verspreiden. De stap naar de universiteit was wel een sprong in het diepe, ik heb hier de kans om veel grootschaliger met het onderwijs aan de slag te gaan. Het werk dat ik nu doe bevalt me erg goed. Ik heb nu een aantal jaren ervaring als adviseur en vind het prettig om die kennis over te dragen. Frisse blik Het is wel moeilijk om binnen een instituut als de universiteit je weg te vinden, vooral nu de universiteit, de bètafaculteit en het departement Biologie aan het reorganiseren zijn, vertelt Ariëtte. En dat is te begrijpen, als buitenstaander komt Ariëtte eigenlijk in een soort grote chaos binnen. Zelfs voor de mensen die hier al langer werken is het vaak niet duidelijk met wat ze bij wie en waar moeten zijn. Dit is een keerzijde van de grote vrijheid die je hier aan de universiteit hebt. Met haar ervaring in het bedrijfsleven ziet ze dat sommige dingen hier rustig voortkabbelen ook al zijn ze niet goed geregeld. Als je van buiten de universiteit komt kan je soms met een frisse blik tegen bepaalde zaken aankijken. Spanningsveld Er zijn verschillen tussen mijn baan als adviseur, waar ik vooral met de overheid te maken had, en mijn huidige baan. Nu komen er soms vragen binnen uit de maatschappij zoals bewijs dat UMTS-palen schadelijk zijn. Als onderzoeker begin je natuurlijk nooit met zo n stelling. Je gaat uitzoeken of de palen schadelijk zijn. Als dat zo is zoek je uit hoe schadelijk ze zijn en waar de oorzaak ligt. De wetenschapswinkel heeft een verplichting om de publicaties openbaar te maken. Een aantal commerciële bedrijven heeft daar problemen mee, uit concurrentieoverwegingen. Dat levert wel een spanningsveld op wanneer zij met een vraag bij ons aankloppen. Dat was ik tot nog toe niet gewend. Deadlines Als adviseur kon ik rustig even bellen met een opdrachtgever of het erg was dat het rapport een weekje later kwam, dat was meestal geen probleem. Nu voel ik toch echt de druk om de geschreven stukken van mijn studenten op tijd en goed nagekeken te hebben. Het leuke aan het onderwijs is dat het altijd beter en anders kan. Je bent er altijd mee bezig. Ik zit regelmatig s avonds nog even een uurtje aan het college van de volgende werkdag zodat ik zeker weet dat het goed in elkaar steekt. Een bijkomend voordeel is de verkorte reistijd. Het is wel heerlijk dat ik na 14 jaar vanuit Utrecht naar Rotterdam en vervolgens Den Bosch te reizen, nu op de fiets naar mijn werk kan en op tijd thuis kan zijn bij mijn kinderen. Ik heb geen last meer van treinen die vertraging hebben. à F O T O G R A F I E [LISETTE DEKKE R] 6 bioscope [03]

7 V A N U I T D E O P L E I D I N G S C O M M I S S I E Nieuwe taken door Kees Rodenburg en Hans Smit, voorzitter en vice-voorzitter OCB In de eerste maanden van het jaar is er sprake geweest van een aantal in het oog springende ontwikkelingen wat betreft het onderwijs. In januari heeft de OcB vergaderd met de opleidingsdirecteur Sjef Smeekens en het hoofd van het bacheloronderwijs Frans Warnaar. Hierbij zijn onder andere afspraken gemaakt over het bindend studieadvies (BSA) en de invoering ervan, de rol van de OcB binnen het departement en de communicatie naar de opleidingsdirecteur. Maar eerst een huishoudelijke mededeling; door persoonlijke omstandigheden heeft Lise Klunder er voor gekozen haar lidmaatschap van de OCB beschikbaar te stellen. Wij danken haar voor haar inzet en met name voor verschillende projecten waaraan zij heeft deelgenomen. Degene die haar zal vervangen is de eerstejaarsstudent Gijsbert Werner, die tijdens het laatste studentenberaad tevens is gekozen als studentlid voor de Departementsraad. De OCB zal hem in de vergadering van maart van harte welkom heten en rekent op zijn inzet bij het controleren en het verbeteren van de onderwijskwaliteit. Hij komt op een moment dat er een aantal dingen gaan veranderen wat betreft taken van de OCB. Uit het gesprek met de opleidingsdirecteur en het hoofd bacheloronderwijs blijkt dat OCB wordt gezien als een zeer belangrijk instrument voor toetsing van de onderwijskwaliteit en de kwaliteitszorg. In de vergadering in januari zijn afspraken gemaakt over een intensiever contact tussen de commissie en het bestuur. Sjef Smeekens, de opleidingsdirecteur, wil graag direct door de OCB op de hoogte gehouden worden van de mening van medewerkers en studenten wat betreft ontwikkelingen in het onderwijs. Met een goede informatievoorziening kan Sjef Smeekens breder en meer inhoudelijk geadviseerd worden. Dit zal onder andere van belang zijn bij de invoering van het bindend studieadvies. Het BSA houdt in dat studenten die in het eerste jaar minder dan 37,5 ECTS halen met de studie moeten stoppen. Vanuit het College van Bestuur is het verplicht gesteld met ingang van het collegejaar het BSA in te voeren. Bij een aantal niet-bèta opleidingen is het BSA al ingevoerd. Net als de opleiding Biomedische Wetenschappen (BMW) zal het departement Biologie in 2007/2008 proefdraaien met het Bindend Studieadvies of BSA en het in 2008/2009 definitief invoeren. BMW heeft een commissie opgestart die het BSA voorbereidt. Door de goede contacten tussen de twee opleidingen kan Biologie haar voordeel doen met uitkomsten van de BMW commissie. Men verwacht geen grote gevolgen van het BSA voor Biologie. Uit voorgaande jaren blijkt dat studenten met minder dan 37,5 ECTS al uit eigen beweging vertrekken. Momenteel wordt er door de opleiding gewerkt aan het invoeringstraject dat naar verwachting eind februari klaar is en in de OCB besproken zal worden.à B I B L I O T H E E K N I E U W S Refworks: een goed alternatief voor EndNote? Gebruikt u het desktop programma Endnote? Probeer dan ook eens Refworks, een web-based bibliografisch managementsysteem waarmee u literatuurverwijzingen kan verzamelen, bewaren, beheren en delen met andere collega s. De gegevens worden opgeslagen op de server van Refworks. Hierdoor kunt u, ongeacht uw werkplek, in uw eigen literatuurbestand inloggen. De eerste keer dat u het bestand gebruikt moet u een eigen account aanmaken. U vindt Refworks op en in de list of trials op de bibliotheeksite. De trial loopt tot eind april Recente aanwinsten in de collectie Nature chemical biology (online versie) De digitale zadenatlas van Nederland. Archaeological Studies (print en website). Encyclopedia of biological chemistry (online versie) Genome: The autobiography of a species in 23 Chapters ISBN: The RNA world. Cold Spring Harbor, 2006, ISBN: Molecular genetics of bacteria, 4th edition[, ISBN: Kijk voor meer informatie op de bibliotheekpagina voor Biologie: main.html bioscope [03] 7

8 D E P A R T E M E N T Nieuwe groep binnen Biologie Plant-Microbe Interactions door Gisela van der Velden Vanaf 1 januari is een nieuwe leerstoelgroep van start gegaan binnen het departement Biologie. Deze heet Plant-Microbe Interactions en is ontstaan uit een fusie van Fytopathologie en Plant-Microbe Genetics, een subgroep van Moleculaire Genetica. Hieronder volgt een interview met de twee mensen achter het stuur: Guido van den Ackerveken en Corné Pieterse. Guido van den Ackerveken en Corné Pieterse kennen elkaar al best lang. Ze waren bij dezelfde groep in Wageningen AiO en er zaten maar twee weken tussen beide promoties. Hierna volgde een splitsing in hun twee wegen, want Van den Ackerveken is toen voor vijf jaar naar het buitenland vertrokken en Pieterse is in Utrecht als post-doc begonnen. Vijf jaar na beide promoties vonden de twee elkaar weer terug in Utrecht. Pieterse was werkzaam bij de leerstoelgroep Fytopathologie en Van den Ackerveken begon bij Moleculaire Genetica, waar hij de subgroep Plant-Microbe Genetics leidde. Vanaf het begin hielden de twee groepen maandelijks een gezamenlijke werkbespreking, omdat veel van hun onderzoek op elkaar aansloot. Wie is er slimmer? Bij Fytophatologie onderzoeken ze hoe een plant zichzelf kan beschermen tegen verschillende plantpathogenen zoals schimmels, bacteriën en andere microörganismen. Planten hebben een mechanisme waardoor ze resistent zijn geworden voor bepaalde ziektes en de infectie van veel microörganismen kunnen omzeilen. Bij Plant-Microbe Genetics kijken ze naar de andere kant van het verhaal. Ze proberen hier te begrijpen welke genetische mechanismen microörganismen gebruiken om de afweermechanismen van planten te omzeilen. Ook proberen ze te achterhalen wat een plant vatbaar maakt voor bepaalde infecties en hoe een ziekteverwekker bepaalde planten kan moduleren. Er zijn namelijk maar relatief weinig ziekten waar planten vatbaar voor zijn, Een muis en Arabidopsis thaliana, twee modelorganismen waar genetisch werk aan gedaan wordt. aldus Pieterse. Bij de groep van Guido zijn de pathogenen slimmer en bij onze groep zijn de planten slimmer, zegt hij lachend. Van den Ackerveken voegt toe: Je ziet vaak in de plantenveredeling dat een bepaalde resistentie niet lang in stand blijft. De microörganismen vinden een manier om deze te omzeilen en de veredelaar moet weer een nieuw resistentiemechanisme zien in te kruisen. Samen in Kruyt Met onderzoek dat zo veel met elkaar te maken heeft, is het een wonder dat de twee groepen niet eerder zijn gefuseerd. Er waren natuurlijk veel ontwikkelingen binnen Biologie met de bezuinigingen. Maar toen Pieterse vanwege zijn VICI beurs hoogleraar werd en in het onderzoeksvisitatierapport de suggestie stond om de twee groepen te laten fuseren, hebben deze twee wetenschappers de kans gepakt om dit voor te stellen aan het bestuur. Uiteindelijk besloot het bestuur dat dit een goed idee was en was de fusie vanaf 1 januari officiëel. Het is nu ook een redelijk grote groep met drie post-docs, veertien AiO s, zes analisten, tien studenten en één emeritus hoogleraar. Van den Ackerveken, Pieterse en Peter Bakker zijn de drie stafleden van de groep. Niet alleen zijn er bezuinigingen geweest in de afgelopen jaren, maar veel groepen moeten binnenkort vanuit het Wentgebouw naar het Kruytgebouw verhuizen. Voor Plant-Microbe Interactions komt het alleen maar goed uit. Ze zijn nu namelijk nog fysiek gescheiden, omdat Fytopathologie in het Went gehuisvest is. We blijven wel onze eigen onderzoekslijnen houden, maar er zullen ook gezamenlijke projecten zijn waardoor het in de toekomst handiger wordt als we bij elkaar gehuisvest zijn, zegt Van den Ackerveken. Het is ook makkelijker voor de werkbesprekingen die nu wekelijks plaatsvinden, zegt Pieterse. Wij hebben nu afgesproken dat de groep van Guido naar het Went komt als wij de koffie verzorgen. Veel projecten De nieuwe groep is in ieder geval heel actief het nieuwe jaar begonnen. Ze doen interessant onderzoek, veel daarvan ook relevant voor bedrijven. Van den Ackerveken: We hebben nu twee genen gevonden in Arabidopsis thaliana, onze modelplant. Als deze één zo n gen uitschakelt, wordt de plant resistent tegen valse meeldauw. Dit is interessant om toe te passen in de verdeling van commerciele gewassen. De twee groepen hebben ook plannen voor een gezamenlijk project. In het projectvoorstel kijken we naar de activiteit van effectoreiwitten van pathogenen en wat het effect is op het immuunsysteem van de plant. Dit gebeurt allemaal in Arabidopsis, vertelt Pieterse. Binnen de groep wordt ook ecologisch onderzoek gedaan naar de interacties tussen planten en microben, sommigen die de plant ook helpen verdedigen. Dit wordt voornamelijk door Peter Bakker gedaan die microbieel ecoloog is. Al met al is het een groep met veel mogelijkheden en enthousiasme. En als er mensen zijn die meer willen weten over de groep kunnen ze kijken op de nieuwe website die recent online is gegaan. à 8 bioscope [03]

9 Achter de schermen bij Marjolein Mullen Van moeder op dochter door Femke Holwerda In de knusse hoek op de derde verdieping van het Aardwetenschappengebouw zetelt de leerstoelgroep Palaeo-ecologie. Rechterhand en officemanager van deze leerstoelgroep is Marjolein Mullen. Ze werkt in een ruime kamer versierd met souvenirs, die ze uit alle windstreken gekregen heeft van haar collega s, bijgestaan door een senseo-apparaat. Marjolein Mullen is de rechterhand en officemanager van de leerstoelgroep palaeo-ecologie. Een gewone werkdag van Marjolein zit wat chaotisch in elkaar. Maar daar houdt ze van. Marjolein: Mensen lopen constant binnen. Ik maak to do lijstjes, maar er komt altijd van alles tussendoor. Op een typische dag zijn er vergaderingen, s, en websites. Marjolein bouwt namelijk eigenhandig alle websites. Zo is de website van palaeo-ecologie ook door haar verzorgd. En voor alle symposia en buitenlandse cursussen die de leerstoelgroep organiseert maakt ze ook websites. Ik ben gewoon heel handig met computers. Verder organiseert ze de symposia, is ze ondersteunende kracht bij diverse cursussen, verzorgt de readers (menig bio(geo)loog is al bij haar geweest voor een reader) en zet ook de cijfers van de studenten op WebCT. Natuurlijk zijn er ook vergaderingen en houdt ze de agenda s bij van de stafleden. Ze is echter geen ochtendmens: Ik kom wat langzaam op gang s ochtends, maar werk dan wel regelmatig door tot half zeven. Achtergrond Aardwetenschappen zit in de familie. Marjoleins moeder werkte eerst achttien jaar bij de leerstoelgroep om de hoek bij palaeoecologie en is daarna bij palaeo-ecologie binnengehaald, ondanks dat ze binnen twee jaar met pensioen ging. Zo graag wilden ze haar hebben. Marjolein kwam als schoolmeisje al het Aardwetenschappengebouw in en kwam op recepties en borrels. De omgeving was haar dus niet vreemd. Toen solliciteerde Marjolein voor de functie en kreeg deze meteen, omdat iedereen erg blij was met een jongere versie van haar moeder. Hiervoor werkte ze als tandarts- en doktersassistente. Daarna heeft ze onder andere bij IBM in Amsterdam gewerkt waar ze cursussen opzette. Na het harde bedrijfsleven was de ontspannen en ongedwongen sfeer van de universiteit een verademing. Ik moest helemaal afkicken. Op een typische dag zijn er vergaderingen, s, en websites. Hobby s Ik hou van lezen, tuinieren en ons huis opknappen. Mijn man en ik hebben een oud huis, waar veel aan gedaan moet worden. En mijn man is net een eigen bedrijf begonnen, dus daar help ik nu ook bij. Ze gaat ook graag ver weg op vakantie: Ik hou erg van duiken, dat doe ik nu al 16 jaar. Mijn man en ik proberen toch wel minstens één keer per jaar op duikvakantie te gaan ergens ver weg. Blik op UU en toekomst Qua beleid en communicatie merkt Marjolein toch wel veel verschillen op tussen de faculteiten. Soms lopen timeslots niet gelijk, zoals bij Biologie en Geologie, en dat botst dan. Ook heeft iedere faculteit zijn eigen manier van stages regelen. Dat vind ik onlogisch. Na het harde bedrijfsleven was de ontspannen en ongedwongen sfeer van de universiteit een verademing. Maar de toekomst van Palaeo-ecologie ziet ze rooskleurig in. Op een aantal gebieden zijn we heel goed bezig. De groep is fanatiek en enthousiast. Hopelijk blijft Palaeo-ecologie groeien en blijven we projecten binnenhalen. Momenteel is de groep met zes andere groepen door naar de finale voor een prijs van het NRC. Daarvoor moest een onderzoek zo vertaald worden dat jonge mensen er wat mee kunnen. Dat is dus geslaagd. Zelf blijft ze ook nog wel even hangen. Het is nergens anders zo leuk. Het is uitdagend werk, lekker druk, en het is een leuke groep. Ik zie mezelf hier voorlopig nog wel zitten. à bioscope [03] 9

10 Biologie is Hormonaal Wanneer de rest bepaalt wat je doet door Marinke van der Velde & Menno Wijkstra Wist je dat mannen vaker geneigd zijn tot machogedrag? Wist je dat ze ook sneller geneigd zijn tot criminaliteit en geweld? Feitje drie, ze kunnen er niets aan doen! Verrast? Verbaasd? De wetenschap noemde het hormonen. Nu is dit ook weer niet helemaal correct, gedrag is namelijk een mix van zowel biologische als sociale factoren. Na een grootschalige studie is dit (risico-)gedrag in kaart gebracht. Je kent het vast wel, dat puberale machogedrag: agressiviteit en roekeloosheid schetsen het gedrag van adolescenten. De laatste jaren is daar veel sociologisch onderzoek naar verricht. Agressief gedrag werd onder andere toegeschreven aan de individualisering, anonimiteit en cultuurverschillen in de samenleving, maar ook aan de directe sociale omgeving, ouders en vrienden. Ook geweld op internet en televisie en in computerspelletjes kunnen leiden tot agressiviteit. Maar is het wel een kwestie van sociale factoren of is er een biologische oorzaak voor aan te wijzen? Nature of Nurture Dr. Hans Vermeersch, van de Universiteit van Gent, deed recentelijk een grootschalige studie naar zowel de biologische factoren (nature) als de sociale factoren (nurture) in relatie tot risicogedrag bij adolescenten. Van 599 jongens en meisjes uit het derde jaar van de middelbare school werd onder andere een bloedtest afgenomen om de hormoonconcentratie in kaart te kunnen brengen. Deze gegevens werden gekoppeld aan de resultaten van vragenlijsten die peilden naar de sociale omgeving van de jongeren. Beiden, nurture en nature, blijken verantwoordelijk voor het puberaal gedrag zoals het experimenteren met drugs of alcohol, spijbelen, zich roekeloos gedragen in het verkeer en agressieve bejegening van elkaar. Jackass, nu met meer testosteron. Stress en gedrag Uit de studie is gebleken dat geslachtshormonen wel degelijk een rol spelen in de verschillen tussen risicogedrag binnen en tussen de geslachten. Maar dit is vrij complex: risicogedrag blijkt niet alleen afhankelijk te zijn van geslachtshormonen maar ook van vele andere factoren. Zo suggereerden de analyses bijvoorbeeld dat meer stressgevoelige personen meer risicogedrag vertonen als ze in een stressvolle omgeving leven dan weinig stressgevoelige personen. Het tegenovergestelde is ook waar; minder risicogedrag in een weinig stressvolle omgeving. Geslachtsverschillen Wat misschien nog interessanter is, en in ieder geval weer stof tot discussies zal doen opwaaien, is dat de geslachtshormonen wel aandeel hebben in risicogedrag, maar niet de rol spelen die je zou verwachten. Zo is gebleken dat bij jongens het verband tussen testosteron en agressieve vormen van risicogedrag * klein is. Sterker nog, vooral niet-agressieve ** vormen van dergelijk risicogedrag konden wél aan testosteron worden gerelateerd. Omgevingsfactoren, zoals bijvoorbeeld de vriendengroep spelen ook een belangrijke rol bij het verklaren van testosteron en risicogedrag. Zo blijken jongens met hoge testosteronwaarden vaker vrienden te hebben die meer risicogedrag vertonen dan jongens met lagere testosteronwaarden. Zij beïnvloeden elkaar hierdoor. Een leuk, maar minder wetenschappelijk, voorbeeld van dergelijk gedrag en beïnvloeding is duidelijk terug te vinden in de vaak rare stunts die een groepje adrenalinezoekers uithaalt: Jackass. Bij meisjes hebben de geslachtshormonen ook invloed op het risicogedrag. Zo plegen meisjes gemiddeld minder risicogedrag dan jongens, maar zijn ook zij er schuldig aan. Vrienden spelen bij meisjes een meer gelijkwaardige rol dan bij jongens. Daarentegen speelt de relatie met de ouders en de aanwezigheid van sociale stressoren in de omgeving een grotere rol dan bij jongens. Conflicten of problemen thuis en een zekere mate van empathie vanuit de omgeving zijn hiervan belangrijke onderdelen. Oestradiol, het vrouwelijke geslachtshormoon lijkt hiervan de oorzaak te zijn, het versterkt de gevoeligheid van sociale stressoren en relaties. Biosociaal en meer Hormonale en andere biologische factoren mogen niet als instincten geïnterpreteerd worden, zegt Hans Vermeersch. Biologische factoren spelen mee in onze motivaties en onze gevoeligheden. Die motivaties en gevoeligheden verhogen of verlagen de kans dat het individu in contact komt met bepaalde omgevingen of maken individuen gevoeliger voor bepaalde omgevingsfactoren, zoals bijvoorbeeld stress. De relatie tussen biologische kenmerken, omgeving en gedrag is complex en Vermeersch beklemtoont de noodzaak om de bevindingen van zijn studie te repliceren en andere biologische en sociale factoren in het verhaal te betrekken.à * Risicogedrag is gedrag waarbij er een risico tot lichamelijk of geestelijk letsel is voor de betrokkenen. ** Agressief / niet-agressief risicogedrag: Het nuanceverschil ligt in de intentie; bijvoorbeeld roken, drugs en alcoholmisbruik is niet-aggressief, alleen de eigen persoon ondervind er schade aan. Bij agressief gedrag kunnen andere mensen juist wel schade ondervinden; twee voorbeelden zijn het stelen van een auto en joyriden in een woonwijk en stenen vanaf een loopbrug gooien naar rijdende auto s. 10 bioscope [03]

11 ) I N G E Z O N D E N A R T I K E L Stichting Pongo helpt de orang-oetan door Madeleine Hardus en Janneke van Woerden Wij zijn vijf studenten die in 2005 en 2006 naar Indonesië zijn gegaan voor onze stage bij de vakgroep gedragsbiologie. In Indonesië gingen we, ieder met een eigen invalshoek en onderzoeksvraag, orang-oetans observeren. Geïnspireerd door deze ervaring en de confrontatie met de enorme bedreiging waarmee orang-oetans te maken hebben, wilden we graag verder met onderzoek en conservatie van orang-oetans en hun leefomgeving. F O T O G R A F I E [MADELEINE HARDUS] Daartoe zijn we op zoek gegaan naar mogelijkheden om onze onderzoeksprojecten uit te voeren. Helaas is er vanuit Nederland weinig ondersteuning voor dit soort initiatieven. Met eenzelfde doel voor ogen zijn we dan ook bij elkaar gaan zitten om de mogelijkheden te bespreken. Met als conclusie de oprichting van een eigen stichting! Op 11 september 2006 is Stichting Pongo officieel geworden. Ons voornaamste doel is om onderzoek naar en conservatie van orangoetans en hun leefomgeving te stimuleren. Daarbij willen wij rekening houden met duurzaamheid en ondersteuning bieden aan de ontwikkeling van de lokale bevolkingsgroepen. Dit klinkt natuurlijk idealistisch, maar dat is het niet! Wij willen door middel van het vormen van een informatief platform voor onderzoekers, donateurs werven en bedrijven benaderen voor sponsoring. Hiermee hopen we dan jonge onderzoekers (en studenten) financiële steun te bieden en daarnaast in Indonesië direct de lokale bewoners te voorzien van werkgelegenheid. Ook hopen we projecten te kunnen financieren op het gebied van conservatie en educatie van de orang-oetan. De gezichten van Stichting Pongo zijn Simone Sauren (voorzitter), Janneke van Woerden (vice-voorzitter), Ellen Meulman (secretaris), Madeleine Hardus (penningmeester) en Adriano Lameira (acquisiteur). Nanio, een orang-oetan uit het onderzoeksgebied Tuanan in Borneo, Indonesië. Nu rest de vraag waarom wij juist geïnteresseerd zijn in orang-oetans. Orang-oetans kunnen niet zonder hun leefomgeving en andersom. Beide zijn direct van elkaar afhankelijk en met elkaar verbonden. Orangoetans hebben een belangrijke functie in de regenwouden van Borneo en Sumatra. Door hun rol als zaadverspreider en roofdier zorgen orang-oetans voor de instandhouding van de soortendiversiteit in de regenwouden waarin ze leven. Om dezelfde reden is de aanwezigheid van orang-oetans een heel belangrijke indicator voor de biologische diversiteit van de Zuidoostelijke Aziatische regenwouden. Indien orang-oetans in normale dichtheden voorkomen is het aannemelijk dat deze regenwouden ook ten minste vijf andere primatensoorten bevatten, met daarnaast vijf soorten neushoornvogels, ten minste 50 verschillende boomsoorten die vruchten dragen en ten minste 15 liaansoorten. Met andere woorden, orang-oetans zijn een heel representatieve soort (paraplusoort, zie Noss (1990)) als het om conservatie van regenwouden gaat. Dus door ons te richten op deze grote aapsoort, zetten wij ons in voor een ruime diversiteit aan soorten. Orang-oetans zijn in 2006 toegevoegd aan de IUCN Rode lijst van Bedreigde Diersoorten (zie als ernstig bedreigde diersoort. Dit maakt de orang-oetan op dit moment de meest bedreigde aap onder de mensapen. Naar verwachting zullen orang-oetans binnen zes jaar uitgestorven zijn, tenzij er op dit moment uitvoerig actie wordt ondernomen. Wij, als Stichting Pongo, willen in de westerse wereld geld verzamelen door middel van het werven van fondsen en donaties. Dit geld zullen we vervolgens uitsluitend in Indonesië investeren ten behoeve van de orang-oetan en zijn leefomgeving. Er zijn geen externe organisaties of tussenpersonen betrokken bij het beheer van onze fondsen, wij regelen dit allemaal persoonlijk en ter plekke. We hebben meegedaan met het WildLife Event in oktober 2006 in Nieuwegein, een initiatief van Vrienden van de Olifant. Volgend jaar zijn we van plan hier weer deel van uit te maken om zoveel mogelijk mensen in te lichten over de situatie van de orang-oetan en zijn leefomgeving. Daarnaast hebben we afgelopen februari voorlichtingsdagen gehouden op het Antonius College in Gouda. Met de opbrengsten van de voorlichtingsdagen willen wij het komende jaar een school bouwen in Sumatra, Indonesië. à Geïnteresseerd in meer informatie? Check of mail naar bioscope [03] 11

12 Instituut in beeld... het Copernicus Instituut Werken aan een d door Paul Bakker In het Copernicus instituut (CI) is sinds 2001 een aantal groepen bijeengebracht die zich bezighoudt met verschillende aspecten van milieu, innovatie en duurzame ontwikkeling. Vroeger waren de drie onderzoeksgroepen van Geowetenschappen en de groep Natuurwetenschap en Samenleving (NW&S) wijd verspreid over de Uithof. Sinds april 2004 is er één enkele locatie, op de negende tot en met elfde verdieping van het van Unnik gebouw. Deze opzet leidt tot effectiever onderwijs en onderzoek op allerlei gebieden. Het onderzoeksgebied begint haar vruchten af te werpen en is in opmars, de meeste medewerkers zijn jong en in de sector is een flinke vraag naar personeel. Prof. Dr. Jaqueline Cramer was tot voor kort hoogleraar duurzaam ondernemen aan het CI, maar nu is ze de nieuwe minister van VROM. Ook zonder haar gaat het CI door. Dr. Margien Bootsma, managing director van het CI, en dr. Pita Verweij, research coordinator van het cluster Land Use and Biodiversity NW&S, vertellen. Margien: Na mijn studie biologie ben ik als universitair docent in de (toen nieuwe) opleiding milieukunde onderwijs gaan geven. Ik ben daar ook gepromoveerd op een onderzoek naar aantasting en herstel van wetland-ecosystemen. De post managing director kwam ruim drie jaar geleden vrij en ik werd gevraagd. Nu ondersteun ik het bestuur. Op dit moment ben ik vooral bezig met het trekken van de zelfevaluaties voor de onderwijs- en onderzoekvisitaties later dit jaar. Ook organiseert ze symposia en colloquia, waarbij ook met mensen van buiten het CI discussie en interactie is. Pita heeft een heleboel omzwervingen gemaakt: na drie jaar studie in Utrecht is ze via Amsterdam en Wageningen in de ITC in F O T O G R A F I E [PAUL BAKKE R] Enschede terecht gekomen. Na acht jaar werk daar is ze gepromoveerd op vegetatiemodellen. Daarna bracht ze ontbossing in kaart in Brazilië en onderzocht landgebruik in Bolivia. Sinds 1998 werkt ze weer hier, en nu NW&S ondergebracht is bij het CI ââ onderzoek Kleurintensiteit geeft diversiteit Binnen het Copernicus Instituut (CI) zijn veel AiO s aan het werk. Marieke Schouten is hier in haar vrije tijd: na haar studie biologie aan de UvA, waarbij ze stage liep in het zoölogisch museum, werd ze AiO aan het CI. Nu is haar aanstelling afgelopen, en haar onderzoek naar de ruimtelijke organisatie van biodiversiteit is zo goed als klaar. Alleen de laatste puntjes op de i nog. Aan de wand van het kamertje waar Marieke zit, hangt een aantal mysterieuze kaartjes van een geblokte versie van Nederland met onderling iets verschillende kleurenpatronen. Marieke legt uit: Aan de hand van databanken met waarnemingen van verschillende soorten organismen heb ik op deze kaartjes de ruimtelijke verdeling van biodiversiteit uitgezet. Elk vakje van vijf bij vijf kilometer heeft een kleurintensiteit die overeenkomt met het aantal soorten dat er voorkomt. Waarnemingsbanken Mariekes onderzoek draait op waarnemingen die biologen en vooral vrijwilligers doen in de vrije natuur om hen heen. Na bijvoorbeeld een wandeling door de duinen plaatsen deze mensen het aantal en de soort, van de door hen waargenomen dieren en planten in databanken. Vaak zijn deze vrij beschikbaar op het internet, soms moet je betalen om toegang te krijgen. Marieke: De banken van hogere planten en zoogdieren waren heel duur, dus die heb ik uiteindelijk niet gebruikt. Andere banken hadden weer andere problemen: Van de slakken was het aantal waarnemingen te laag om voor mij nuttig te zijn. Al met al is het kiezen van de juiste set data een hele opgave. Om biodiversiteit betrouwbaar te meten heb je informatie nodig over organismen met heel verschillende niches. Uiteindelijk heeft Marieke data van zes groepen gebruikt: libellen, sprinkhanen, zweefvliegen, mossen, reptielen en amfibieën en daarnaast een groot aantal abiotische gegevens van plekken in Nederland. Een deel hiervan moest nog met hulp van masterstudenten worden gedigitaliseerd, zoals de papieren klimaatatlas van het KNMI. Omdat ze deze data niet zelf vergaard heeft moet ze vertrouwen op de kunde van andere mensen. Dat is soms erg frustrerend, verzucht ze, en zelf ben ik ook geen specialist op het gebied van soorten, dus controleren is lastig. Maar over het algemeen kloppen de data vrij aardig, en het enorme aantal waarnemingen verkleint het effect van onbetrouwbaarheden ook. GIS en projectie Al deze data schreeuwden natuurlijk om verwerking. Marieke is niet echt met een specifieke vraagstelling in gedachten aan de gang gegaan. Ik wilde gewoon kijken wat voor informatie er in de data zelf zat. Met 12 bioscope [03]

13 uurzame wereld Pita Verweij (links) is onderzoeker en docent aan het Copernicus Instituut en Margien Bootsma is managing director. is ze coördinator van het cluster landuse and biodiversity. Ze houdt zich nu bezig met projecten in zowel Nederland als Latijns Amerika over de waardering van ecosystemen. Bèta-gamma integratie Naast NW&S bevat het CI de groepen Milieu-Maatschappijwetenschappen (MMW), Milieu-Natuurwetenschappen (MNW) en Innovatiewetenschappen (IW) van de faculteit Geowetenschappen. Vier onderzoeksvelden onder één dak: men houdt zich bezig met energievraagstukken, zoals de opwekking van energie met wind of biobrandstoffen, en het gebruik van en de vraag naar energie. Een andere invalshoek is landgebruik, biodiversiteit en ecosystemen. Hoe is de biodiversiteit bijvoorbeeld verdeeld, en welke gebieden of typen landgebruik dragen hier aan bij? De sturing van duurzame ontwikkeling via innovatie en beleid is voor MMW en IW een belangrijk onderwerp. Energiebesparende uitvindingen of inzichten over duurzamer landgebruik en biodiversiteit zijn namelijk leuk, maar ze moeten wel ingepast worden in concreet beleid of bedrijfscultuur. Margien: In het CI zijn deze losse gebieden en groepen op milieuvraagstukken samengebracht. Dit zorgt voor coherentie, en geeft ons een beetje één gezicht. Sinds de verhuizing is er meer samenwerking tussen verschillende groepen. Zo kunnen we samen projectvoorstellen schrijven. Deze integratie tussen bèta en gamma is bijzonder, en leidt tot onderzoek en AiO plekken op verschillende raakvlakken. Ook economische en sociale aspecten spelen een rol. Bovendien kom je zo in de koffieof lunchpauze nog eens iemand tegen die je wat nieuws en relevants kan vertellen. Hoofdzakelijk toegepast Natuurlijk word er ook fundamenteel onderzoek gedaan, maar het onderzoek is altijd maatschappelijk relevant en vaak toepassingsgericht. De onderverdeling in fundamenteel en toepassingsgericht onderzoek is ook lang niet altijd duidelijk. Bovendien kunnen resultaten pas toegepast worden als de onderzochte beginselen en processen eerst goed begrepen zijn. Naast projecten gefinancierd door de universiteit of NWO zijn er ook veel derde geldstroom projecten, voor de EU, provincie, bedrijven of andere derden. à het projectieprogramma GIS bepaalde ze per gebied het aantal waargenomen soorten en dus de biodiversiteit. Maar daarnaast wilde ze de patronen die dit opleverde ook verklaren: De waargenomen biodiversiteit heeft zijn oorsprong in het aantal verschillende habitats in het afgebakende gebied van vijf bij vijf kilometer. Daarom heb ik ook gezocht naar informatie over de ruimtelijke verdeling van abiotische factoren, zoals hoogte, nutriënten, bodemtypen en landgebruik. Vijf bij vijf kilometer is niet een heel hoge resolutie, maar helaas waren nauwkeuriger waarnemingen vaak niet beschikbaar. Bias, correctie en beleid Natuurlijk is de dichtheid van waarnemingen niet overal even groot. Op plekken waar mensen vaak wandelen omdat ze er bijvoorbeeld een buitenhuisje hebben zijn enorm veel waarnemingen, terwijl sommige andere stukken van Nederland leeg zijn. Enige correctie kan hierop wel worden toegepast, maar toch valt op dat gebieden als de Veluwe en Zuid-Limburg een wel erg donkere kleur hebben. Maar de patronen van de verschillende groepen organismen vertonen wel veel overeenkomsten, een aanwijzing dat de patronen ruwweg wel kloppen. Ook moet Marieke van het hart dat soortenaantal op zich niet alles zegt: De echt zeldzame soorten zitten vaak in heel specifieke gebieden, bijvoorbeeld op voedselarme bodems, of in Friesland op de unieke veenweides. Dit zijn niet perse gebieden met een hoog aantal soorten. Vandaar dat ik naast soortenrijkdom ook naar soortsamenstelling heb gekeken. De informatie die Mariekes onderzoek oplevert kan heel waardevol zijn bij het bepalen van milieubeleid. Het heeft natuurlijk meer zin om een gebied te beschermen waar minder verschillende, maar wel erg zeldzame soorten in voorkomen dan een gebied waar heel veel soorten voorkomen die in de rest van Nederland en Europa heel algemeen zijn. Copromotoren en cultuur snuiven Mariekes onderzoek zit er nu zo goed als op. Haar twee copromotoren, Pita Verweij en Aat Barendrecht, lezen nu haar proefschrift, daarna kan het doorgestuurd worden naar de leescommissie. Over enkele maanden zal ze dit proefschrift hopelijk mogen verdedigen En naast werk en studie? De meeste biologen gaan in hun vakantie natuur kijken. Ik snuif liever cultuur, zoals dit prachtige mozaïek in Marokko (zie foto, red.). Natuurlijk laat de natuur me op die momenten ook weer niet helemaal koud. Op mijn stage heb ik veldwerk gedaan aan zangcicaden in Maleisië. Mocht ik daar ooit terugkomen, dan wil ik echt het bos wel weer in. Wat nu na het promoveren? Marieke heeft nog niet echt een daadwerkelijke baan op het oog, het wordt solliciteren, binnen en buiten de wetenschap. Waar ze uiteindelijk terecht zal komen? Het blijft GISsen à Feiten Het CI heeft ongeveer 100 wetenschappelijke medewerkers in dienst, waarvan ongeveer 60 AiO s. Er zijn er veel stagestudenten, ook biologen, en er wordt in drie Bachelor en vier Masteropleidingen geparticipeerd. De Bachelors zijn Natuurwetenschap en Innovatiemanagement, Milieu-maatschappijwetenschappen en Milieu-natuurwetenschappen. De Masters zijn Sustainable Development, Science and Innovation Management, Natural Resources Management en Energy sciences. bioscope [03] 13

14 1 E E R S T E J A A R S C O L U M N D E P A R T E M E N T S B E R I C H T E N Miranda, echt een blijvertje Miranda loopt in haar uppie door de gangen van het Wentgebouw. Met haar onafscheidelijke Campbell natuurlijk. Ze mompelt wat in zichzelf of tegen haar Berne & Levy, terwijl ze haar pakje Yokidrink opslurpt. Wat gebeurt er eigenlijk met die Yoki? Als ze in de kantine arriveert komt het lawaai van mensen die niet doelloos in de gangen tegen Campbell praten op haar af. Het is lunchtijd. Opeens begint haar buikje te knorren. Ze heeft eigenlijk best wel honger. Hoe komt dat nou dat wanneer je andere mensen ziet eten je ook ineens beseft dat je honger hebt? En waarom gaat je buik daar van knorren? Ze gaat zitten en graait in haar tas naar haar brooddoos. Die lieve tante Gé heeft vanochtend een lekker lunchpakketje voor haar klaar gemaakt. Ze logeert twee daagjes bij haar oom en tante en heeft ontdekt dat haar oom wel 12 liter per dag plast en dat tante Gé ook wel heel vaak naar het toilet gaat. Gelukkig wisten Berne & Levy wel hoe dat nou precies komt. Terwijl ze daar nog even over doormijmert steekt ze een boterham met vruchtenhagel in haar mond. Ze heeft witte en bruine boterhammen bij zich. Tante Gé zegt altijd dat bruine boterhammen gezonder zijn, maar ze vindt de witte lekkerder. Waarom zijn bruine boterhammen eigenlijk gezonder? En hoe wordt eigenlijk bepaald of je iets lekker vindt of niet? Ze kijkt op haar horloge en ziet tot haar schrik dat ze al over tien minuten college heeft en trekt een sprintje naar blauw. Dadelijk kan ze niet meer op de eerste rij zitten! Terwijl ze zo rent trapt ze ongemerkt in een punaise. Eenmaal in de collegezaal aangekomen (pfew de eerste rij is nog leeg), gaat ze zitten en pakt haar aantekeningen erbij. Nu ze van de schrik is bekomen voelt ze ineens pijn in haar voet. Hoe komt het dat ze dat nu pas voelt? En wat zou er gebeurd zijn als ze niet zo n verschrikkelijke haast zou hebben gehad? Tijdens het college krijgen ze uitleg over de presentatie die ze volgende week moeten geven. Ze heeft er nu al zin in. De opdrachten worden al sinds jaren gegeven in de vorm van een leuk verhaaltje! Ze besluit direct even de opdracht door te lezen: Miranda loopt op het strand met haar onafscheidelijke Campbell Tim van der Weijde De Universiteit Utrecht viert op maandag 26 maart haar 371-jarig bestaan in de Domkerk te Utrecht. Tijdens deze Dies Natalis worden eredoctoraten uitgereikt aan prof.dr. Tadaki Hirose, Willem Jan Otten en prof.dr. Diane Marie Amann. Met de eredoctoraten wil de Universiteit Utrecht haar grote waardering uitspreken voor de persoon die het doctoraat ontvangt en diens werk. Het eredoctoraat wordt uitgereikt tijdens een academische plechtigheid in de Domkerk. De persoon die het doctoraat ontvangt krijgt een bul van de universiteit en een cappa met de roodwitte kleuren van de stad Utrecht. De eredoctor mag de titel doctor honoris causa dragen en Dr.h.c. voor zijn of haar naam zetten. Prof. Hirose is emeritus hoogleraar van de Tohoku University Japan. Van deze universiteit heeft hij de bijzondere eretitel Emeritus Professor of Tohoku University gekregen. Sinds zijn emeritaat in 2005 is hij parttime hoogleraar aan de Tokyo University of Agriculture. Hirose heeft een zeer sterke en lange band met het plantenecologisch onderzoek aan de Univers teit Utrecht. Hij heeft het initiatief genomen tot een jaarlijkse studentenuitwisseling tussen de Tohoku University en de Universiteit Utrecht. Geslaagden De volgende studenten hebben op 21 februari hun doctoraal/masterdiploma gehaald: Suzanna Bongers ` Lotte Bonsel ` Chatelijne Breedveld ` Bram Dorresteijn ` Jan Willem Duitman ` Dorien Enter ` Elizabeth Fontein ` Chris Hogevonder ` Aniek Janssen ` Feddo Jurrisen ` Fionn Mc Loughlin ` Marjolein Schoe ` Joost Vervoort ` Loek Visser (cum laude) ` Herco Zwijnen ` J. Koch ` M.A. Carrillo Gavilan 14 bioscope [03]

15 Klassieke Experimenten...PR-eiwitten De verdediging tegen pathogenen Pathogenesis-related proteins door Lucas Scheffers Al 40 jaar geleden werd het bestaan van de PReiwitten ontdekt. Pas 20 jaar later is het bestaan algemeen geaccepteerd. Door de toenmalige opkomende techniek van polyacrylamidegel-elektroforese is aangetoond dat ook planten zich op deze manier actief kunnen verweren, hoewel niet zo actief als bij de dieren. Dit inzicht bracht hoop voor de bescherming van gewassen. De laatste jaren is dit inzicht verder verbreed, maar door wetten blijven dit soort gewasbeschermingmethoden niet toepasbaar. Eind jaren zestig deed Kees van Loon in Wageningen onderzoek aan virusziekten bij planten. Gefocust op de infectie van de modelplant tabak met het tabaksmozaïekvirus werden bij toeval de PR-eiwitten ontdekt temidden van dertig bandjes op een polyacrylamidegel. Deze nieuwe bandjes waren alleen zichtbaar bij een geïnfecteerde plant. Dat deze eiwitten een schakel zouden zijn in plant-pathogeen interacties werd sceptisch ontvangen en door hun kleine afmeting afgedaan als bij een infectie ontstane afbraakproducten. Maar door het algemeen voorkomen van PR-eiwitten in planten en het feit dat resistente planten er meer van bevatten werd langzaam het bestaan van PR-eiwitten erkend. Op polyacrylamidegels gescheiden eiwitten uit gezonde (links) en met tabaksmozaïekvirus geïnfecteerde tabaksplanten (rechts). De nieuwe eiwitten in de geïnfecteerde planten zijn pathogenesis-related proteins (PR-eiwitten). Om de werking en mogelijkheden van de PR-eiwitten te onderzoeken zijn tal van stoffen getest op een mogelijke inducerende werking op deze eiwitten. Salicylzuur kwam als een van de inducerende stoffen uit de bus. Pas meer dan tien jaar later werd bekend dat het de stof salicylzuur zelf is die betrokken is als signaalstof bij PR-resistentie. De PR-eiwitten zijn niet alleen functioneel tegen pathogenen, ook spelen ze een rol bij bijvoorbeeld koudestress van rogge en de mogelijke allergische werking van vruchten. Aan prijzen deed men toen maar liever niet. De werking van de PR-eiwitten is divers. Maar in het algemeen bezitten ze een antischimmel en -bacterie werking. Zo zijn er binnen de PR-eiwit familie enzymen, bijvoorbeeld chitinase, die de celwanden van schimmels en bacteriën afbreken. Een antivirale werking van PR-eiwitten is nog niet aangetoond. Er zijn transgene planten geconstrueerd die voor sommige pathogenen resistenter bleken maar voor andere pathogenen juist minder. Nu behoort Kees van Loon bij de 0.5 % meest geciteerde personen binnen de plantenwereld. Tot op heden is er geen tijdschrift in de plantenwereld verschenen waarin de PR-eiwitten in een artikel niet worden genoemd. In het verleden heeft Kees van Loon op menig groot plantencongres mogen spreken in alle hoeken van de wereld. Nu nog is Kees van Loon betrokken bij de organisatie van een PR-eiwitten workshop die om de drie jaar gehouden wordt. Op de vraag of Kees van Loon op enige wijze, buiten de vele citaties, onderscheiden is voor zijn ontdekking antwoordt hij: In de jaren zeventig was het mode niet boven het maaiveld uit te komen omdat ieder gelijk was. Aan prijzen deed men toen maar liever niet. à bioscope [03] 15

16 B U I T E N L A N D S E S T A G E Biologie in Stellenbosch door Anne Sandbrink Een ruime maand geleden kwam ik aan in dit warme land, Zuid-Afrika. The Rainbow Nation zoals het ook wel eens genoemd wordt, met 11 officiële talen en drie hoofdsteden. Hoewel ik een prachtig plaatsje binnenreed met witte huizen en bloemenpracht waren de eerste twee weken wat moeizaam. Ik verbleef in een hostel en was hard aan het zoeken naar een kamer, wat moeilijker bleek dan ik had gedacht. Ik was nog niet helemaal bekomen van een griep en zat zonder bagage, want die was ik kwijt geraakt in Londen. Bovendien was het bijzonder onduidelijk welke cursussen ik nou kon volgen. Ondertussen ben ik gesetteld en begin ik me hier echt thuis te voelen. Ik doe hier nu twee ecologiecursussen, één geneticacursus en een cursus Spaans (daar hoef je natuurlijk niet voor naar Afrika, maar ja, waarom ook niet?). Populatiegenetica is nog wel een lastig vak want het wordt geheel in het Afrikaans gegeven. Dit is goed te volgen maar je moet wel beter opletten. Als iedereen lacht om iets wat gezegd wordt, duurt het bij mij een seconde of drie voor ik door heb wat er gezegd is, en dan begin ik nog eens te lachen. Eigenlijk is het heel bizar om zo ver van huis te zijn en toch de taal te spreken. Bijna iedereen die in Stellenbosch studeert is tweetalig opgevoed, spreken goed Engels en vaak Afrikaans, maar dit kan ook isikhosa of Zulu zijn. Veiligheid Stellenbosch is een echt studentenstadje, gelegen in een dal midden in de wijnlanden. Het is een witte universiteit (slechts een kwart is zwart of gekleurd), rijk en enigszins elitair. Om het echte Afrika -als je hiervan kan spreken- te zien moet je toch de stad verlaten en het binnenland in. Maar het is een goede uitvalsbasis en er is een goede introductie. Het is hier goed vertoeven en niet te vergeten veilig. Veiligheid is wel echt een issue in Zuid-Afrika. Om mijn flatje te bereiken moet ik drie hekken en een deur door en er is 24 uur per dag bewaking. Zodra de zon gezakt is kan je niet meer veilig alleen over straat en moet je je in groepen Anne Sandbrink volgt een half jaar vakken in Stellenbosch, Zuid-Afrika. verplaatsen of iemand met een auto strikken om je weg te brengen. Openbaar vervoer is zo goed als niet-bestaand. Uitkijken dus, maar je went er snel aan De sfeer is wel goed. Mensen zijn over het algemeen vriendelijk en geduldig. Het is de normaalste zaak van de wereld om op blote voeten naar college te gaan, om bij klasgenoten te komen aanwaaien om koffie te drinken en het is geen verrassing als je twee keer per week een Braai (bbq) hebt, want die Zuid- Afrikanen zijn verslaafd aan hun Braaivlees. Door de vele studenten is het ook goed uitgaan hier. Wel vreemd is dat er nog witte en gekleurde clubs bestaan. Niet dat je als wit persoon niet in een gekleurde club komt, maar dan ben je wel gewoon de enige witte, een gek gevoel, ik kan er niet aan wennen en probeer me er gewoon niks van aan te trekken en lekker te dansen. Want dansen kunnen ze hier wel! Verder is de omgeving geweldig. Het stadje zelf is groen, veel bomen en bloemen, brede lanen, witte grote huizen. We worden omringd door uitgestrekte wijnvelden (met wijnfarms waar het goed wijnproeven is), mooie stranden en vele natuurparken. Ik ben een gelukkig persoon om biologie te studeren hier, elke week is er wel iets van veldwerk te doen in Jonkershoek Natuurpark of op de Tafelberg. Waar we in ons laaggelegen landje vechten tegen het water en waar watermanagement een groot ding is, hebben ze hier te maken met vuur en brandregimes. Sommige gebieden worden om het jaar of om de vijf jaar opzettelijk aangestoken terwijl andere gebieden enkel branden als het aangestoken wordt door de bliksem. Reizen Het is nu wel even hard werken, en veel dagen breng ik niet in de zomerzon maar in de bieb door. Het semester eindigt hier wel al vroeg, en mijn visum is vrij lang geldig, wat er voor zorgt dat ik nog bijna drie maanden (!!) de tijd heb om rond te reizen. In juni ga ik met mijn zusje Zuid-Afrika doorreizen, in juli en augustus ga ik over land naar Namibië, Botswana en Zimbabwe. Ik wil al lang graag naar Namibië, dus hier ga ik goed de tijd voor nemen. Ik kan iedereen die zit na te denken over een uitwisseling het heel erg aanraden. Een half jaar kan lang klinken, maar de tijd vliegt om en het is een geweldige ervaring. à 16 bioscope [03]

17 V E R V O L G V E R H A A L Aflevering 2: De opdracht door Ruud Deneer Dit is de tweede aflevering van een vervolgverhaal waarin het Wentgebouw en biologen een hoofdrol spelen. Elke maand zal er een nieuwe aflevering verschijnen waarin steeds meer onthuld wordt van wat er werkelijk aan de hand is in het Went I L L U S T R A T I E [JEROEN MEIJER] s Avonds dacht ik terug aan alles wat ik die dag te horen had gekregen. Het was me te veel geworden, en nu probeerde ik voor mijn eigen bestwil de gegevens op een rijtje te zetten. Het was begonnen met het vreemde bezoek van Daniël aan de redactievergadering van bioscope. Na het aftasten, de introductie en zijn door merg en been gaande uitspraak waren we allemaal stil geworden, waarna hij opnieuw het woord had genomen. Wat hij ons allemaal had verteld het leek rechtstreeks uit een thriller genomen. Zo dicht bij huis zocht je dergelijke verhalen toch niet? Toch niet bij de mensen die we zo goed dachten te kennen? Wel vaker hadden we verhalen gehoord over mensen die hun leven wijdden aan experimenten, maar de mensen die de infiltrant ons beschreef, waren over de schreef gegaan. Uit de hand gelopen ideeën hadden langzaam hun weg gevonden naar het oplettende oor van het orgaan van waaruit hij werkte. Daar besloten ze dat hij, Daniël, voornamelijk vanwege zijn leeftijd, de beste keus was als tijdelijk nauwlettend oog en voor eventuele handelingen. De instructies die ze hem hadden gegeven waren niet volledig, had hij ons uitgelegd. Ik ben gezonden om uit te zoeken wat er precies aan de hand is en dat eventueel tegen te gaan. Verder weet ik niets. Ongelofelijk was het dat ze hem met enkel en alleen die woorden op pad hadden gestuurd. Hoe moest hij weten wat er gaande was? Als we je kunnen helpen, zullen we dat doen, had een van ons hem op het hart gedrukt. Je staat er niet langer alleen voor als je ons zegt wat we moeten doen. Want je moet wel in je achterhoofd houden dat we hier geenszins ervaring mee hebben. Hij wilde ons nog niet inzetten, slechts op de hoogte houden. Groot gelijk. Stukje bij beetje wilde hij ons bijbrengen wat nodig was om de zaak tot een goed einde te brengen. Perfect. Maar ergens in mij ontbrandde een vlam die me ertoe dreef zo snel moge- lijk in actie te komen, zo snel mogelijk het veld in te gaan en onderzoek te verrichten. Dus ik zette alles op alles, probeerde meer van zijn lessen te leren dan van de studie en mocht mezelf na een paar dagen feliciteren met een compliment van zijn kant. Je doet het goed. Daarna leek hij echter te aarzelen. Hoe hoe zou je het vinden undercover te gaan? Ik bedoel, dat je erachter probeert te komen wie hier meer van weet, met diegene aanpapt en probeert bij het project betrokken te raken? Vroeg hij het me echt? Zonder dat hij het zag, kneep ik mezelf in mijn arm. Het deed pijn, dus het moest wel waarheid zijn. Grif wilde ik op zijn aanbod ingaan, maar een stemmetje in mijn hoofd hield me tegen. Moest ik dit wel doen? Het kon gevaarlijk zijn! Als wat ze deden groots was en veelbetekenend, zouden ze er niet voor terugdeinzen iemand kwaad te doen. Wilde ik degene zijn die daarachter kwam? Is er een mate van bescherming? besloot ik voorzichtig. Hij zuchtte. Alleen wat ik jullie heb geleerd, en dit. Hij stak zijn hand onder zijn jas naar zijn zij en haalde hem daarna terug naar voren. Ik schrok toen ik zag wat hij vasthield, deinsde zelfs achteruit. Ik kan me nog wel verdedigen met alles dat ik heb geleerd, vervolgde hij. Ik nam de revolver vast en rilde bij de aanraking van het koude staal. Onwennig keek ik om me heen, zoekend naar een plaats waar ik het wapen kon verbergen, maar hij wees op mijn zij. Je draagt een blazer en een riem. Steek hem uit het zicht op een bereikbare plaats, en gebruik hem als je het nodig mocht hebben. Weer wachtte hij. Als er iemand moet sterven, ben ik het. Dan ga ik op onderzoek uit. Ik draaide om en liep richting de deur. Ik had nog maar één reguliere collegedag over om erachter te komen wie ik moest hebben, wie me voorbij mijn twijfel kon brengen. Hij wenste me succes, en ik mompelde tegen mezelf: Als dit maar goed gaat à bioscope [03] 17

18 UBV U B V - A C T I V I T E I T E N One hundred and eighty! F O T O G R A F I E [MAUD VA S T B I N D E R] door Roy Veldhuizen In iedereen schuilt een Barney of een Snelle Jelle Althans, dat dachten de UBV ers die zich inschreven om te gaan darten. Woensdag 28 februari werd de proef op de som genomen bij het jaarlijkse darttoernooi tegen U.S.S. Proton. Vorig jaar werd er in zowel de beginners- als in de gevorderdenpoule door Proton gewonnen, maar het jaar ervoor werd de beginnerspoule gewonnen door biologen. Kortom, het werd tijd dat de biologen de winning mood over zouden nemen. Er is niet voor niets ooit gesproken over het feit dat beginners de winnaars van de toekomst zijn. Het was 19:00 in het Kruytgebouw, alle biologen waren enigszins gespannen, er stond een hoop op het spel. Om de pijn van het verlies van meerdere opeenvolgende jaren zo klein mogelijk te houden moest er deze avond ge- Deze pijl zorgde voor de overwinning bij het jaarlijkse darttoernooi tussen UBV en Proton. wonnen worden. In de gevorderdenpoule begonnen vijf UBV-teams tegen vier Protonteams. Een verdeling die een hoop goeds deed voorspellen. In de beginnerspool was er slechts één UBV-team die het opnam tegen vijf Proton-teams, een iets minder florissante verdeling. Na een paar rondes ingooien ging het toernooi dan eindelijk van start. De pijlen waren geslepen, de flights waren ontvouwen en de vingers gestrekt: klaar om te winnen. Helaas bleek de kracht van de Protonezen in de gevorderdenpoule al snel veel te groot en, nadat slechts één team was doorgebroken tot de halve finale, stonden er uiteindelijk twee Proton-teams in de finale. Bij de beginnerspool lieten de UBV ers, Niek en Roy, al snel de Protonezen achter zich en drongen langzaam maar zeker door tot de finaleronde. Hoewel de meeste aandacht uitging naar de gevorderdenpoule, op een enkel sportcielid van de UBV na, maakten deze heren gebruik van de rust en lieten ze onverschrokken alle vijf de beginnende Proton-teams achter zich. Hoewel ze wonnen met een pijl die meer geluk dan wijsheid was, zoals je op de foto kunt zien, is dit keer dus weer bewezen: de beginners zijn de gevorderden van de toekomst. n UBV U B V S P O N S O R 18 bioscope [03]

19 C O L O F O N hoofdredacteur Tessa van der Wijngaart redactie Roeska Blankevoort Arjen Buschman Lisette Dekker Pim van Oven Tessa Quax Lucas Scheffers Roy Veldhuizen Thomas Walder Tim van der Weijde Menno Wijkstra P E R S O N E E L I N / U I T In dienst: Per Dhr. dr. A. Thomann, onderzoeker Moleculaire Genetica Dhr. J.G. Flintham BSc, technisch onderwijs-/onderzoeksmedewerker Functionele Neurobiologie Dhr. X. Rao MSc, AiO Bioinformatica Per Mw. I.A.C. Schilders, onderwijs-/onderzoeksmedewerker Microbiologie Uit dienst: Per Mw. P. de Sousa Montenegro Miranda, onderzoeker Endocrinologie Mw. Drs. M.J. Weijters, onderzoeker Landschapsecologie Dhr. dr. J.C. Lindeman, onderzoeker Plantensystematiek Mw. Drs. J. Grenouillet, onderzoeker Theoretische Biologie Dhr. dr. R.C. Roovers, universitair docent Celbiologie Mw. A. Akhmetzhanova, onderzoeker Plantenecologie & Biodiversiteit Dhr. Prof. dr. V. Onipchenko, onderzoeker Plantenecologie & Biodiversiteit Mw. M.A. Chacon Lopez MSc, onderzoeker Moleculaire Genetica Mw. Drs. I. Hoof, onderzoeker Theoretische Biologie Freelance bijdragen Paul Bakker Cis Ruud Deneer Jos Dekker Madeleine Hardus Femke Holwerda Jeroen Meijer Anne Sandbrink Marjolein Schrauwen Bert Theunissen Mike Turenhout Marinke van der Velde Gisela van der Velden Sjef Smeekens Aan dit nummer werkten mee Dirk Blom Oana Draghici Suzanne Kollar Anita Leuverink De geïnterviewden en fotografen Opmaak Communicatie & Vormgeving Emy Franck Reprodctie DDCU: ( )3541 Adverteren voor de UBV Het volgende nummer van bioscope komt uit op vrijdag 20 april. Ingezonden stukken zijn altijd welkom, maar dienen tijdig aangekondigd te worden en uiterlijk vrijdag 6 april binnen te zijn. De redactie houdt zich het recht voor ingezonden stukken te wijzigen, in te korten of te weigeren, na overleg met de auteur. Kopij, vragen, opmerkingen en suggesties kunt u sturen naar U B V - M E D E D E L I N G E N Gala: CHICAGO Fort Vechten is dit jaar de locatie van het gala dat samen met U.S.S. Proton en A-Eskwadraat wordt gehouden. Op vrijdag 16 maart is het jaarlijkse festijn en daar wil je echt bij zijn. Je kan je van je beste kant laten zien zonder de leerboeken. Ook kan je op de foto gaan in jouw Chicago outfit. Met bekende liedjes ditmaal door de band Aiight kan je als UBV-lid voor 17,50 en als niet UBV-lid voor 22,50 uit je dak gaan. De kaartjes kan je kopen op de UBV-kamer. Het gala is te bereiken met de gereserveerde bussen vanaf het jaarbeursplein rond 22:00. Werkdag de Driehoek De Driehoek is een stuk grond op de Uithof dat je vanaf het Wentgebouw kunt zien. Het is een natuurgebied dat al jarenlang wordt beheerd door de UBV. Op zondag 18 maart ben je uitgenodigd om met de UBV mee te gaan en je handen te laten wapperen met bijl en fijnere knippers om onderhoud te plegen. Dit allemaal zodat de Driehoek dit voorjaar weer op en top kan bloeien en groeien. Om 12:30 begint het kappen, de inschrijflijst hangt van tevoren op de UBV-kamer. 24-uurs reis LONDEN Dit jaar gaat de reis naar LONDEN! Op 31 maart vertrekken we om 01:00 vanaf het jaarbeursplein per bus naar Londen. Je kan de hele dag los gaan in Londen, alles bezichtigen of shoppen. Voor 32,50 ben jij op weg. Op 1 april om 04:00, en dit is geen grap, arriveer je weer in Utrecht. Kortom, wil je je even helemaal in Engelse sferen wanen, ga mee, schrijf je vanaf 1 maart in op de UBVkamer. Spellenavond in The Joker Om 20:00 is het zover, The Joker staat op deze avond voor UBV-leden open om spellen te spelen. Daarnaast kan je deze avond ook met je UBV-pas aankopen doen met 10% korting. De dag erna zal het spel, dat op de avond gespeeld is, op de UBV-kamer liggen. Dus heb je zin in een avond vol denk- en speelvertier kom dan naar de Oudegracht 230a op woensdag 4 april. Zeilweekend Het zeilweekend is weer georganiseerd! Van 20 t/m 22 april gaan er acht valken weg vanaf Langweer in Friesland. 32 Mensen kunnen met de excursiecommissie meevaren om naar Heeg en terug te varen. De kosten zijn minimaal, namelijk 45! Dit is inclusief eten, alleen het feesten s avonds is op eigen kosten. Ouderdag De ouderdag vindt dit jaar plaats op zaterdag 28 april. De commissie is nog op zoek naar ouderejaars studenten die willen helpen op deze ouderdag. Meer informatie en inschrijven kan op de UBV-kamer. UBV-kamer dicht en open De aankomende twee maanden is de UBV-kamer vanwege vakantie dicht op de volgende dagen: vrijdag 6 april, maandag 9 april en maandag 30 april. De rest van de dagen staat de deur open voor iedereen. bioscope [03] 19

20 UBV UBV R E C E P T V A N D E K O O K C I E. B E S T U U R S C O L U M N U B V Pindasoep door Mike Turenhout Ben jij ook zo n fan van een boterham met pindakaas en sambal? Dan moet je deze soep zeker proberen. Een heerlijk pittige soep met een flinke dosis grof gemalen pinda s. Wanneer de benodigdheden in huis zijn gehaald, kan de ideale soep gecreëerd worden! Ingrediënten 6 kip braadsticks 6 eetlepels pindakaas met stukjes noot 1 eetlepel sambal oelek (of 2 of 3 lepels) 250 g magere spekblokjes 250 g taugé 2 theelepels pimentpoeder 1 kippenbouillontablet 1 grote ui, gesnipperd Neem de braadsticks en kook deze met anderhalve liter water en de kippenbouillon en de gesneden ui. Laat deze mengeling een uur zachtjes doorkoken tot het kippenvlees van het bot valt. Schep de braadsticks uit de soeppot en pluk het vlees eraf. Snijd de kip in stukjes. Roer de pindakaas en de sambal met een soeplepel kookvocht los in een kom. Begint het speeksel in de mond al los te komen? Precies, gooi de blokjes kip terug in de soeppot en gooi het pindamengsel met de spekblokjes erbij. Nu komt het belangrijkste van deze soep: het proeven! Smaakt het?!?! Vind je hem niet pittig genoeg? Schep er nog een dosis sambal bij! Voeg als laatste de taugé en de pimentpoeder toe en laat het mengsel nog 10 minuten op het vuur doorkoken. Laat je vrienden nu genieten van het grootste genot dat ze voor het eerst zullen beleven! We zijn niet gek, we houden alleen van tradities! door Marjolein Schrauwen, vice-voorzitter UBV In vorige bioscope werd er op deze plaats verteld over onze voorbereidingen voor de Dies Natalis. Op het moment dat ik dit schrijf ligt de Diesweek nog vers in ons geheugen. Wij als bestuur kijken terug op een zeer geslaagde week. De georganiseerde activiteiten zijn goed bezocht en ook enthousiast ontvangen. Ons hoogtepunt van de week was natuurlijk de Diesreceptie op woensdag. Tijdens deze avond zijn veel bevriende besturen en commissies langs geweest om ons te feliciteren met de 83 ste verjaardag van de UBV. Voor veel van de UBV-leden die op bezoek waren, was het de eerste keer dat ze op een Diesreceptie waren en bij sommigen was de verbazing dan ook van het gezicht af te lezen. Dit lijkt me daarom een goed moment om eens een aantal regels rond recepties uit te leggen. Het is je vast opgevallen dat er een hoop mensen waren die dingen bewaakten. Het vaandel werd door twee man bewaakt, er stonden mensen bij de deuren en het receptieboek lag zelfs vast getapet en aan een ketting. Dit is omdat bezoekers van andere verenigingen graag dingen stelen op recepties. Als ze dit voor elkaar krijgen kunnen ze een borrel van ons eisen voor we het weer terug krijgen. Voor belangrijke verenigingsstukken zoals het vaandel zouden zelfs feesten geëist kunnen worden. In verband met de kosten wil je liever niet dat zoiets gebeurt, vandaar de beveiliging. Vooral het ritueel van cadeaus aanbieden heeft menig wenkbrauw doen optrekken. Besturen of commissies die een cadeau willen aanbieden melden zich aan bij de pedel, die ze na een tijdje met veel geluid aankondigt. De bezoekers stellen zich dan op tegenover het bestuur. Voor de volgorde waarop besturen staan zijn ook regels: de voorzitter staat in het midden, de secretaris rechts van hem, de penningmeester links van hem, de vice-voorzitter rechts van de secretaris enz. De voorzitter van het bezoekende bestuur vertelt een verhaaltje bij het cadeau, het liefst met zo veel mogelijk onzin: een zogenaamde lullepot. Vervolgens wordt het cadeau overhandigd en bedankt de voorzitter het bezoekende bestuur met een nog langere lullepot. Daarna drinken beide besturen een glaasje Weduwe Joustra Beerenburg, na het uitschreeuwen van hun drankleus. Zoals jullie ondertussen wel weten is dat bij ons een luid en langgerekt BIOLICIOUS! Ik hoop dat jullie door deze column begrijpen dat we niet gek zijn, maar gewoon een bestuur dat een aantal gekke tradities in ere houdt. 20 bioscope [03]

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg.

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg. Veel nieuw bij de DUO Laatst was ik op bezoek bij de DUO om in het nieuwe gebouw in Groningen te kijken. Naar het gebouw zelf en het Nieuwe Werken dat ze daar toepassen. Er is veel nieuw, want is er blijkt

Nadere informatie

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 )

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nieuwsbrief Stichting OER Stichting Onderwijs Evaluatie

Nadere informatie

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Dit examen doen deelnemers aan de taalcursus Nederlands Niveau 3+4 aan de Universiteit Leiden. Deze cursus bestaat uit 120 contacturen.

Nadere informatie

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag:

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag: Werk en opleiding Partner Werk gaan zoeken Ander werk vinden Een vaste baan vinden Beter op kunnen schieten met mijn collega s Geen ruzie hebben met mijn baas Werkervaring krijgen (Vaker) vrij nemen Leren

Nadere informatie

Informatie over derde studiejaar Bachelor Biologie

Informatie over derde studiejaar Bachelor Biologie Informatie over derde studiejaar Bachelor Biologie BACHELORPROGRAMMA BIOLOGIE JAAR 3 Blok 1 Blok 2 Blok 3 Blok 4 Blok 5 Blok 6 Paleoecology Biodiversity & Global Change Ecogenomics Tropical Ecology Microbiology

Nadere informatie

Enquête informatievoorziening minoren en keuzeruimte

Enquête informatievoorziening minoren en keuzeruimte Enquête informatievoorziening minoren en keuzeruimte Verspreid onder informatiekunde bachelorstudenten, Mei 2010 31 respondenten Alle data is te vinden in het volgende bestand: https://spreadsheets.google.com/ccc?key=0ahd6mpsqz7q1dhhur3zwauvztjzrt0dyvudvaupadve

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Sommige meisjes zijn heel snel verliefd, andere meisjes zullen niet snel of misschien zelfs helemaal niet verliefd worden. Dit is bij ieder meisje anders. Wat gebeurt

Nadere informatie

Christmas Edition. Voor wielrennen was het... Mijn familie is mijn ware vriend! ALIES GESPOT IN BELGIË. Alies: Ik heb een schoenen verslaving

Christmas Edition. Voor wielrennen was het... Mijn familie is mijn ware vriend! ALIES GESPOT IN BELGIË. Alies: Ik heb een schoenen verslaving Glass Christmas Edition Voor wielrennen was het... Alies: Ik heb een schoenen verslaving Mijn familie is mijn ware vriend! ALIES GESPOT IN BELGIË Inhoudsopgave Pagina: Even voorstellen 4-5 Ik heb een schoenen

Nadere informatie

DE ORANG OETAN. Bosmens

DE ORANG OETAN. Bosmens DE ORANG OETAN Bosmens Sommige mensen hebben last van hoogtevrees. Dit langharige bosmens heeft het omgekeerde. Hoog in de bomen van het tropische regenwoud zoekt hij naar rijp fruit om te eten. Hij komt

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten Van de redactie Wat wonen we toch in een prachtige wijk! Ja, zult u zeggen, dat weten we wel. Maar je kijkt toch anders naar je wijk wanneer een buitenstaander, die hier nooit eerder geweest is, dat zegt.

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

De bouw Conceptueel bouwen. Klinkt ingewikkeld,

De bouw Conceptueel bouwen. Klinkt ingewikkeld, De bouw Conceptueel bouwen. Klinkt ingewikkeld, heeft wel de toekomst. Over vijf jaar zal één op de vijf bouwwerken in Nederland volgens een concept gebouwd worden. Wat is dat en wat betekent het voor

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014 Growth & Reflection Growth & Reflection Opleverdatum: 18 juni 2014 Multimediaal Reclamebureau 2013/2014 Inleiding Er zit alweer een half jaar bij MMR op en ik heb weer veel nieuwe dingen geleerd en nieuwe

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Milieuwetenschappen in Leiden

Milieuwetenschappen in Leiden Milieuwetenschappen in Leiden Combineer je opleiding met milieu en duurzaamheid leiden.edu.nl Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Waarom milieu en duurzaamheid? Thema s als gezondheid, armoedebeschrijving,

Nadere informatie

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl Dit essay is gepubliceerd in het boek Dynamic Food (2013). Dynamic Food is een reizend platform dat onderzoek doet naar en informatie verzamelt over de relatie tussen stad en platteland. In 2050 zal 75%

Nadere informatie

nieuws Waar begon dat feestje? alles wat je wilt en moet weten Inhoudsopgave Waar begon dat feestje? 1 Een luchtkussen van bijna 50 meter 3

nieuws Waar begon dat feestje? alles wat je wilt en moet weten Inhoudsopgave Waar begon dat feestje? 1 Een luchtkussen van bijna 50 meter 3 Inhoudsopgave Waar begon dat feestje? 1 Een luchtkussen van bijna 50 meter 3 Online inschrijven een groot succes! 4 Vakantiespel al 55 jaar betaalbaar 6 Waar begon dat feestje? Op 4 juni jl. bij de instructieavond

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit

Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit Dip, down of depressie Hulp bij depressiviteit Iedere tiener is weleens somber en verdrietig, en vaak is het in één, twee dagen voorbij zonder dat je als

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Thema: kom er maar eens achter. Moeilijkheid : **** Tijdsduur : *** Juf Yvonne. Natuurkunde en techniek Licht en geluid Geluid&communicatie

Thema: kom er maar eens achter. Moeilijkheid : **** Tijdsduur : *** Juf Yvonne. Natuurkunde en techniek Licht en geluid Geluid&communicatie Thema: kom er maar eens achter Natuurkunde en techniek Licht en geluid Geluid&communicatie Moeilijkheid : **** Tijdsduur : *** Juf Yvonne Doel: Na deze opdracht weet je hoe de ontwikkeling van tele-communicatie

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

VCSVU. nieuwsbrief 14 september 2010 - Jaargang 1 - nr. 6

VCSVU. nieuwsbrief 14 september 2010 - Jaargang 1 - nr. 6 VCSVU nieuwsbrief 14 september 2010 - Jaargang 1 - nr. 6 Lieve leden, De laatste nieuwsbrief verscheen vlak voor de zomervakantie, dus het is weer de hoogste tijd voor een nieuwsbrief. Ten eerste hoop

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Programma Akademiehoogleraren Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Loopbaanimpuls Om ook in de toekomst Nederlands toponderzoek te kunnen leveren, zullen universiteiten nieuw wetenschappelijk

Nadere informatie

Musical De Eendenclub verdwaalt

Musical De Eendenclub verdwaalt Pagina 1 van 9 Musical De Eendenclub verdwaalt Normale versie voor 3 typetjes (Otto/Elle/Izzi) Een eigen productie van Recrateam Zang: Leonie van Gent en Martijn Boer Stemmen op de cd-versie: Martijn Boer

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een Naam opleiding: Werktuigbouwkunde Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen kan

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 e kwartaal 2009 Stichting Samen in Actie

Nieuwsbrief 1 e kwartaal 2009 Stichting Samen in Actie 1 Stichting Samen in Actie Deimanstraat 43 2522 BC Den Haag Tel. 0649902721 KvK: 27314656 Postbank: 4129710 E: stichtingsa@ziggo.nl W: www.stichtingsa.nl Nieuwsbrief 1 e kwartaal 2009 Stichting Samen in

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Nieuwsbrief zwemvereniging Becha

Nieuwsbrief zwemvereniging Becha NUMMER 6 Nieuwsbrief zwemvereniging Becha Augustus 2013 6 e editie Woordje van de voorzitter. In dit nummer 1 Woordje van de voorzitter 2 Nieuwe hoofd trainer 3 Even voorstellen Carla Notermans 4 De laatste

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Suriname Voorwoord Ik houd mijn werkstuk over het land Suriname. Ik heb het onderwerp gekozen omdat mijn oom uit Suriname komt en ik het daarom ook een heel interessant land vind waar ik graag meer over

Nadere informatie

WAT IS PESTEN ANDERS ZIJN

WAT IS PESTEN ANDERS ZIJN Pesten door; Luna, Kayleigh, Maartje en Tim WAT IS PESTEN Wat is pesten? Pesten is een vorm van vervelend doen. Tegen anderen bijvoorbeeld slaan, schoppen, uitschelden noem maar op. Maar een ding is zeker

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Lesbrief online gastles Een bek vol tanden Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving uitzending Online gastles 3. Afsluiting

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

FLIPPEN. Naam: Ruben van Dijk Datum van inlevering: 28/11/06 Klas: M1C Tutorgroep: 2

FLIPPEN. Naam: Ruben van Dijk Datum van inlevering: 28/11/06 Klas: M1C Tutorgroep: 2 FLIPPEN Naam: Ruben van Dijk Datum van inlevering: 28/11/06 Klas: M1C Tutorgroep: 2 Verantwoording: Opleiding: Media Vormgeven School: Media college Amsterdam Jaar: 1 Projectomschrijving: Het maken van

Nadere informatie

Voorbereiding assessment

Voorbereiding assessment Voorbereiding assessment 1. Zelfportret gemaakt door malou... 1 2. Samenvatting... 3 3. Zelfportret door een docent... 5 4. Zelfportret door Slc er... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5. Aanvullende

Nadere informatie

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG EEN BIJTEND KONIJN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER BIJTENDE KONIJNEN. JE KUNT

Nadere informatie

Nieuwsbrief christelijke bso De Kleine Reiziger. Beste lezer,

Nieuwsbrief christelijke bso De Kleine Reiziger. Beste lezer, Nieuwsbrief christelijke bso De Kleine Reiziger Beste lezer, De december maand is weer begonnen. De bladeren zijn van de bomen en de december drukte is in volle gang, de sint is in het land, de schoentjes

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag.

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Onze vragen: 1. Wanneer bent u met uw schrijfcarrière begonnen? 8 jaar geleden ben ik begonnen met het schrijven.

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Beleidsplan TOV eten en stichting Jij bent TOV! Inleiding:

Beleidsplan TOV eten en stichting Jij bent TOV! Inleiding: Beleidsplan TOV eten en stichting Jij bent TOV! Inleiding: Voor u ligt het beleidsplan van TOV eten en Stichting Jij bent TOV! Dit plan beschrijft de doelstellingen en acties van de stichting voor de komende

Nadere informatie

Introductie 2014. Engelse Taal en Cultuur. Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6

Introductie 2014. Engelse Taal en Cultuur. Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6 Introductie 2014 Engelse Taal en Cultuur Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6 Intro ETC 2014 Welkom bij de Radboud Universiteit Radboud Universiteit Voorzitter van CvB: Prof. dr.

Nadere informatie

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os)

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os) Keutelgedichten Het konijntje Er was eens een konijntje en hij was echt niet dom hij keek wanneer hij drukken moest steeds even achterom Dan telde hij de keuteltjes die vielen in het gras zo wist hij elke

Nadere informatie

Economie en Bedrijfseconomie. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Economie en Bedrijfseconomie. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Economie en Bedrijfseconomie Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde ( FEWEB) Opbouw van studie door prof. dr. Henri de Groot (programmadirecteur)

Nadere informatie

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel Onderzoek Stress 5 Juni 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 20 mei tot en met 5 juni 2014 in samenwerking met 7Days, deden 2.415 jongeren mee. Hiervan zijn er 949 scholier en

Nadere informatie

Interview verslag! Anouk van Houten 538565. Interview verslag. Naam: Anouk van Houten, 538565 Klas: INF1c Vak: Interviewen Docent: Ellen Leen

Interview verslag! Anouk van Houten 538565. Interview verslag. Naam: Anouk van Houten, 538565 Klas: INF1c Vak: Interviewen Docent: Ellen Leen Interview verslag Naam: Anouk van Houten, 538565 Klas: INF1c Vak: Interviewen Docent: Ellen Leen Inhoudsopgave: Voorwoord -!!!!! blz. 3 Wempe Webdesign -!!!! blz. 4 Opleiding -!!!!!! blz. 4 Beroepskeuze

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

Rechtop staan, niet wegduiken

Rechtop staan, niet wegduiken dossier Kappen Ze zijn vaak het doelwit van pesterijen, flauwe grappen en intimidatie. Kinderen en jongvolwassenen met een verstandelijke beperking. Voor zichzelf opkomen doen ze niet zo snel; ze weten

Nadere informatie

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer?

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? In deze kennissessie vertelden Lisette de Wildt van DTV en Kim Ruijs van XTNT over hun verkeerseducatie projecten om

Nadere informatie

U I T D E S C H O O L GEKLAPT Februari 2015

U I T D E S C H O O L GEKLAPT Februari 2015 U I T D E S C H O O L GEKLAPT Februari 2015 Geachte ouder(s), Hierbij ontvangt u de nieuwsbrief van februari. Enquête Binnenkort zijn in de meeste groepen de 10 - minutengesprekken. Tijdens deze gesprekken

Nadere informatie

Ja hoor. Dan moet je rechtdoor. Bij de moet je naar rechts en daarna de links. Het postkantoor is aan rechterhand.

Ja hoor. Dan moet je rechtdoor. Bij de moet je naar rechts en daarna de links. Het postkantoor is aan rechterhand. Thema 5 Woonomgeving Oefening 2 Situatie 1 Pardon meneer, mag ik iets vragen? Jazeker, wat kan ik voor doen? Weet u het postkantoor is? Ja hoor. Dan moet je rechtdoor. Bij de moet je naar rechts en daarna

Nadere informatie

Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren

Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren Dia 1: Hallo allemaal en welkom bij mijn presentatie. Ik heb onderzoek gedaan bij Moestuin d n Erpel in Someren.

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Goudzwaard School of Fair and Green Economics 1

Goudzwaard School of Fair and Green Economics 1 Goudzwaard School of Fair and Green Economics 1 Comité van Aanbeveling: Prof. Dr. H.H.F. (Herman) Wijffels, hoogleraar duurzaamheid en maatschappelijke verandering (Universiteit Utrecht) en oprichter Sustainable

Nadere informatie

Kinderen over Klantrelaties

Kinderen over Klantrelaties Kinderen over Klantrelaties handouts bij presentatie CRM Inspiration avond van CRM-Association NL 22 april 2009 Door Adriaan Wagenaar Kijk eens door de ogen van een kind naar klantrelaties. Welke nieuwe

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van:

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van: NASCHOOLSE DAGBEHANDELING Figaro Welkom! Binnenkort kom je kennismaken op Figaro. In dit boekje leggen we je alvast wat dingen uit. Het boekje is gemaakt voor kinderen die hier voor de eerste keer komen,

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Dienstverlening en deelnemers in de Bibliotheek [voorbeeld]... 2 2.1 Dienstverlening... 2 2.2 Deelnemers...

Nadere informatie

Bewegend leren is beter presteren

Bewegend leren is beter presteren Bewegen en leren op de Lea Dasbergschool te Arnhem Bewegend leren is beter presteren Onder dit motto brengen groepsleerkracht Niels Holleboom en vakleerkracht Joris te Molder leren en bewegen (in die volgorde)

Nadere informatie

Jolan. Jolanda Omvlee (42),

Jolan. Jolanda Omvlee (42), Jolan Jolanda Omvlee (42), getrouwd met Ron (48), moeder van Lise (10) en Emmely (6) is directeur van Compassion. Ze geeft leiding aan 38 personen, haar contacten gaan internationaal. 22 tekst Wieteke

Nadere informatie

Deel D Spreken - Thema 11 Milieu

Deel D Spreken - Thema 11 Milieu Deel D Spreken - Thema 11 Milieu Stel een vraag. Je buren gaan op vakantie. Jij gaat voor hun poezen zorgen. Je weet niet wat de poezen moeten eten en hoe vaak ze moeten eten. Wat vraag je aan je buren?

Nadere informatie

Wij zijn twee vrienden... jij en ik

Wij zijn twee vrienden... jij en ik Wij zijn twee vrienden... jij en ik Twee dikke vrienden... jij en ik voor Nona voor altijd negen... voor altijd in mijn hart Kika Konijn Kika Konijn was een goede vriendin van alle dieren in het bos. Ze

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

N i e u w s b r i e f

N i e u w s b r i e f N i e u w s b r i e f 26 augustus 2008 Hiep, hiep, hoera! Het brain and Development lab bestaat deze zomer alweer 3 jaar! In deze jaren hebben we al enorm veel studies gedaan en dingen ontdekt. Maar natuurlijk

Nadere informatie

2c nr. 1 zinnen met want en omdat

2c nr. 1 zinnen met want en omdat OPDRACHTKAART www.nt2taalmenu.nl nt2taalmenu is een website voor mensen die Nederlands willen leren én voor docenten NT2. Iedereen die Nederlands wil leren, kan gratis online oefenen. U kunt ook veel oefeningen

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging Onderzoek de Jeugdhulp! symposium dinsdag 5 april 2016 van 13.00-17.00 uur in Theater De Nieuwe Kolk, Weierstraat 1 in Assen Hoe wetenschap kinderen mee laat doen Goede jeugdhulp is van onschatbaar belang

Nadere informatie

INSTITUUT VOOR INTERDISCIPLINAIRE STUDIES bacheloropleiding Bèta-gamma

INSTITUUT VOOR INTERDISCIPLINAIRE STUDIES bacheloropleiding Bèta-gamma INSTITUUT VOOR INTERDISCIPLINAIRE STUDIES bacheloropleiding Bèta-gamma Intakeformulier 1. Persoonsgegevens Naam Adres Postcode & plaats Telefoon E-mail adres Geboortedatum Svp invullen, uitprinten en terugsturen

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal,

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Veel te laat krijgen jullie deze nieuwsbrief. Ik had hem al veel eerder willen maken/versturen, maar ik

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN?

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN? Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN? Je vindt dat je teveel tijd doorbrengt met het spelen van games. Je beseft dat je hierdoor in de problemen kunt raken: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Lesbrief. Introductie

Lesbrief. Introductie Lesbrief Introductie Deze lesbrief hoort bij Lieve Stine, weet jij het? van Stine Jensen en Sverre Fredriksen. Dit boek bestaat uit 20 brieven en antwoorden van filosoof Stine. Deze lesbrief bestaat uit

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld NEDERLANDERS OVER DE VIERDAAGSE Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen Nienke Lammertink en Koen Breedveld Mei 2016 1 Nederlanders over de

Nadere informatie

Een dierentuin voor Beverdam

Een dierentuin voor Beverdam Dieren 21e eeuw Competenties Groep 1-8 Leren in de 21e eeuw Een dierentuin voor Beverdam Anke van Boxmeer & Els van Dijck Anke van Boxmeer en Els van Dijck zijn groepsleerkracht van groep 1-2 op basisschool

Nadere informatie

HANDIG KONIJNEN KOPPELEN

HANDIG KONIJNEN KOPPELEN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG KONIJNEN KOPPELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HET KOPPELEN VAN TWEE KONIJNEN.

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie