Echt groene stroom. En hoe het onze problemen op kan lossen. Simon Veldkamp & David Akkerman Carolus Clusius College

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Echt groene stroom. En hoe het onze problemen op kan lossen. Simon Veldkamp & David Akkerman Carolus Clusius College"

Transcriptie

1 Echt groene stroom. En hoe het onze problemen op kan lossen. Simon Veldkamp & David Akkerman Carolus Clusius College

2 Voorwoord... 3 Inleiding... 4 Hoe het werkt... 5 Eigen onderzoek naar plant mfc s... 6 Hypothese...6 Proeven....6 Conclusie....7 Mogelijkheden... 8 Voordelen Plant mfc T.o.v. andere stroom bronnen Voordelen groene daken Urban heat Island effect Afvoeren regenwater Zuiveren van de lucht Esthetische waarde en biodiversiteit Plant mfc en de toekomst van europa Bijlage: testresultaten

3 Voorwoord Vorig jaar hebben we ons aangemeld voor YES. Dat was een project voor 5vwo waarbij we ons moesten verdiepen in Europa en het klimaat. Het werkstuk dat we met dit project gingen maken, zou dan ons profiel werkstuk zijn, met als groot voordeel dat je daar al redelijk vroeg vanaf was. Voor dit project hadden we natuurlijk een onderwerp nodig. We hebben dan ook lang nagedacht over de mogelijkheden hiervoor. Een lange tijd wilden we eigenlijk groene stroom opwekken met behulp van de zee. Totdat we op een stuk stuitten in de Kijk van april 2011 over een onderzoek op Wageningen University. Het stuk ging over het opwekken van stroom met behulp van levende planten. Het artikel sprak ons allebei wel aan, dus we hebben ons er wat in verdiept. Het leek ons wel een geschikt onderwerp voor ons PWS, maar we wisten niet of het voor ons ook mogelijk was om er een experiment mee uit te voeren. Daarom hebben we mailcontact gezocht met David Strik, leider van het onderzoek in Wageningen. Met hem hebben we afgesproken dat we een keer op bezoek zouden komen om te kijken hoe zij het onderzoek uitvoerden. Op donderdag 28 april zijn we er daadwerkelijk heengegaan. Eenmaal binnen hebben we eerst rustig wat gedronken en daarna zijn we direct naar het laboratorium gegaan. We hebben daar een aantal opstellingen bekeken en kregen daar uitleg en informatie bij. Daarna kregen we een aantal oude onderdelen en twee planten zodat we zelf twee proefopstellingen konden bouwen. De ene plant groeide in zoet water en de andere was een zoutwaterplant. Toen bleek dat de opstelling eigenlijk helemaal niet heel ingewikkeld was. We hadden hem zomaar klaar. Toen we er een voltmeter op aansloten viel het ons wel tegen hoeveel stroom de plant leverde, maar meneer Strik vertelde dat zoiets vaker het geval was bij een nieuwe opstelling. In een paar dagen zou het stabieler moeten worden. We hebben ook nog posters meegekregen met informatie. Die konden we dus ook nog gebruiken voor ons project. Uiteindelijk was het nog best lastig, omdat we eigenlijk een onderzoek wilden doen naar de planten, terwijl YES ons verplichtte het ook over Europa te hebben. Gezien het feit dat de techniek nog niet in gebruik was, was dat voor ons gevoel dus een hoop hypothetisch werk. Desondanks is het ons, hopen we, toch gelukt een goed verslag te maken. 3

4 Inleiding Anno 2011 heeft de wereld een klimaatprobleem: de explosieve groei van de wereldbevolking en de alsmaar stijgende behoefte aan consumeren en transporteren begint een steeds grotere footprint achter te laten. Zeeën liggen vol plastic, bossen worden geteisterd door zure regen, fossiele brandstoffen raken op en het klimaat verandert. Het is onze verantwoordelijkheid om hier wat aan te doen, want zonder ingrijpen gaan we met grote waarschijnlijkheid een stuk minder goede tijden tegemoet. Gelukkig zijn veel overheden zich bewust van de gevaren en wordt er hard gewerkt aan oplossingen. Een voorbeeld hiervan is het energielabel waardoor mensen weten hoe groen het aan te schaffen artikel is. Ook is er belastingvoordeel voor duurzame auto s. Daarnaast wordt er steeds meer stroom opgewekt met de energie die al van nature aanwezig is in onze dynamische wereld. Geothermische centrales gebruiken bijvoorbeeld de hitte uit het midden van de aarde. Deze manier van elektriciteit opwekken wordt vooral veel in IJsland toegepast., Ook uit de zon, de zee, bergriviertjes en de wind valt veel energie te halen. Hier wordt dan ook goed gebruik van gemaakt. Naar al deze dingen wordt veel research gedaan en de methodes worden dan ook steeds weer verbetert. Naast het verbeteren van de al bekende methodes, worden er ook nieuwe methodes ontdekt om elektriciteit op te wekken. Zo n nieuwe methode werd in 2007 ontdekt in Wageningen. Deze methode krijgt de energie uit groeiende planten. Op die manier is een letterlijk groene energiecentrale mogelijk geworden. De vragen zijn nu: is het in de praktijk mogelijk om genoeg energie uit de planten te halen om het proces rendabel te maken? Hoe reageert de planten-mfc op de omgeving? en vooral is er voor de plant-mfc een plaats in de toekomst van Europa? 4

5 Hoe het werkt Elk organisme heeft glucose nodig om te overleven. Glucose is een stof waarin energie is opgeslagen. Een plant is in staat om zichzelf in zijn glucosebehoefte te voorzien, want in de bladeren van een plant vindt fotosynthese plaats. Bij dit scheikundige proces worden zonlicht, koolstofdioxide en water omgezet in glucose en zuurstof. Een plant in de groei maakt echter vaak meer glucose aan dan hij zelf nodig heeft. Deze overtollige glucose wordt via de wortels in de grond gelaten. Daar wordt het door bacteriën afgebroken en zo gaat de chemische energie die in glucose is opgeslagen in de grond verloren. Er is echter een manier om die energie toch te gebruiken. Onze proefopstelling bestond uit twee compartimenten. Deze waren gescheiden door een semipermeabel membraan, waardoor wel waterstofionen (protonen) konden, maar geen elektronen. Het bovenste compartiment, de anode, was een kunststof koker, gevuld met grafietkorrels en water. Daarin stond de plant. Wij gebruikten liesgras (Glyceria Maxima of Glyceria Aquatica) voor onze proeven. De bacteriën die de glucose afbreken zitten aan de wortels, dus die zijn meegekomen toen de plant erin gezet is. Het onderste compartiment, de kathode, was een bakje met een iets grotere diameter dan het bovenste deel, want die moest erin kunnen staan. Op de bodem lagen doeken van pure koolstof. Verder was het bakje gevuld met zout water. Beide delen van de opstelling waren door een stroomdraad verbonden. De koolstofkorrels en doeken in de opstelling zijn alleen voor de geleiding, verder hebben ze geen praktisch nut. De halfreactie van de afbraak van glucose door de bacteriën: C 6 H 12 O 6 + 6H 2 O ---> 6CO H e - In de kathode vindt een andere halfreactie plaats: 4e - + 2H 2 O + O 2 ---> 4OH - De totale redoxreactie is dus: C 6 H 12 O H 2 O + 6O 2 ---> 6CO H OH - De waterstof- en hydroxide-ionen vormen samen weer water, dus dan wordt de uiteindelijke reactie: C 6 H 12 O H 2 O + 6O 2 ---> 6CO H 2 O In dit geval mogen de waterstofmoleculen aan beide zeiden van de streep niet weggestreept worden, doordat vóór de reactie in de anode zitten, en na de reactie in de kathode. In deze reactie treedt glucose op als reductor, en zuurstof als oxidator. Doordat de oxidator en reductor gescheiden zijn door een semipermeabel membraan en een stroomdraad, gaan de protonen door het membraan, en loopt er een stroom door de draad. Dat is het proces van omzetting van licht naar elektriciteit door middel van planten. 5

6 Eigen onderzoek naar plant mfc s Voor het praktische gedeelte van dit PWS hebben we zelf een plant-mfc gemaakt en daar een aantal metingen mee gedaan. We hebben gekeken of zonlicht wel of geen invloed had op de hoeveelheid geproduceerde stroom. Ook hebben we geprobeerd uit te zoeken of het toevoegen van ionen die nodig zijn voor de groei van planten, invloed hebben op de hoeveelheid stroom die we kunnen opwekken. Daarnaast hebben we gekeken of er een verband is tussen de zuurgraad en het voltage of dat er meer factoren belangrijk zijn voor de hoeveelheid opgewekte stroom. Ten slotte hebben we gekeken naar de invloed van zout in de anode en wat er gebeurt op het moment dat de weerstand tussen anode en kathode groter wordt. Hypothese Wij denken niet dat het licht veel invloed heeft op de stroom, doordat de fotosynthese tijd kost en de glucose niet direct op is. Verder denken we dat de ph en de stroomproductie wel verband met elkaar houden, want als de glucose wordt afgebroken, ontstaat er H +, dus de ph daalt. Doordat de glucose wordt afgebroken, komt er ook stroom, dus ze zullen waarschijnlijk wel verband houden, maar dat betekent niet dat het een door het ander veroorzaakt wordt. Verder verwachten we dat de stroom stopt als we de anode optillen, omdat er dan geen protonen meer door het membraan kunnen en er dus ook geen elektronen verplaatst hoeven te worden. Zout helpt bij de stroomgeleiding dus zou waarschijnlijk ook bevorderlijk zijn voor de de hoeveelheid elektriciteit. Daarnaast zijn we bang dat de nitraten de stroomproductie verlagen of zelfs stoppen, omdat ze zelf met de protonen reageren. We hebben geen idee hoe lang dit negatieve effect zal aanhouden. Proeven. Bij de eerste proef die we deden, plaatsten we een ph-meter in de anode van de mfc. We maten het voltage over een weerstand van 1000Ω. Daarnaast maten we de lichtsterkte, zodat we wisten wanneer het donker werd.. Na deze meting deden we een 5 minuten durende meting waarbij we langzaam de anode optilden, met als gevolg dat de verbinding tussen de 2 vloeistoffen niet goed meer was en de weerstand groter werd. De 3 e meting was een soortgelijke meting als de eerste, alleen dit keer zorgden we ervoor dat er geen storingen op zouden kunnen treden. Bij de 4 e meting van ook weer 5 minuten, voegden we een redelijk grote hoeveelheid kaliumnitraat toe aan de plant-mfc. Bij de 5 e meting, die meteen op de 4 e volgde, lieten we de opstelling met het toegevoegde kaliumnitraat 24 uur staan. Bij de 6 e en laatste meting gebruikten we geen plant, het enige wat we gebruikten was een zure oplossing met een ph van 4 in de anode en een oplossing met een ph van 7 in de kathode. Vervolgens keken we naar de spanning en naar de stroomsterkte. Vervolgens gooiden we er zout bij. 6

7 Conclusie. 1 In grafiek 1 is duidelijk te zien dat als de lichtsterkte daalt, de ph met ongeveer 1 stijgt. s Morgens als het weer lichter wordt, daalt de ph ook weer, dus misschien heeft de zuurgraad toch iets te maken met de lichtsterkte. De grote schommelingen in de lichtsterkte komen waarschijnlijk door wolken, dus daar houden we geen rekening mee. Verder blijkt uit grafiek 2 dat spanning en zuurgraad vrijwel dezelfde grafiek vertonen. Onze hypothese dat ze met elkaar te maken hebben, lijkt hierdoor bevestigd. Ook bij de grafieken van proef drie zien we een vergelijkbaar resultaat: de ph en spanning vertonen dezelfde pieken en dalen, maar als het tegen elkaar uitgezet wordt, ontstaat er geen logisch verband, dus zijn er zeker nog andere factoren van belang. Bij grafiek 4 blijkt ook weer dat de ph, en dus de spanning, wel een beetje verandert bij verminderd licht. Gelukkig is dit verschil niet heel groot. De enorme piek in de grafiek, helemaal op het eind, komt doordat er iemand tegen de tafel stootte aan het eind van de meting, dus de piek laten we buiten beschouwing. Uit proef twee blijkt dat als we de anode geleidelijk optillen, de ph langzaam stijgt en de spanning keldert. Op een gegeven moment, als de anode helemaal uit de kathode is getild, is de spanning vrijwel nul. Waarschijnlijk is het niet helemaal nul, doordat de anode niet direct helemaal droog is en de redoxreactie niet meteen ophoudt. Meting vier geeft wel een verrassende uitslag. Wij hadden verwacht dat de stroomproductie direct zou kelderen, maar ze blijft ongeveer gelijk, dus de nitraten maken geen verschil op zulke korte termijn. Als we bovendien naar de resultaten van proef vijf kijken, kunnen we concluderen dat de nitraten geen schadelijk effect hebben. De spanning daalt wel, maar het verschil is niet heel groot. Bovendien hebben wij een enorme overmaat aan nitraten toegevoegd, dus als er telkens voldoende maar niet teveel nitraten worden toegevoegd, zou het geen problemen op moeten leveren. Bij de laatste proef wordt duidelijk dat het zout erg belangrijk is bij de stroomproductie. Op het moment dat de stroomsterkte en spanning vrijwel nul zijn, voegen we zout toe en opeens wordt er veel meer stroom geproduceerd. Zelfs meer dan het dubbele van wat er zonder zout is vrijgekomen. Het is dus erg belangrijk dat er een goede geleiding is. In onderstaand figuur zijn ph en spanning tegen elkaar uitgezet. Opvallend is dat de trendlijnen bij de metingen van 5 minuten omhoog gaan en bij de 24-uursmetingen naar beneden. Bij de eerste meting loopt het zelfs in een soort halve maan. Hieruit blijkt heel duidelijk dat de ph zeker niet de enige factor is die van belang is voor de stroomproductie. 1 De grafieken staan in de bijlage vanaf pagina 13 7

8 Belangrijk is wel te bedenken dat deze conclusies alleen gelden voor de korte termijn. Als er lange tijd geen licht op de plant schijnt, zal dat wel degelijk grote gevolgen hebben voor de stroomproductie. Het idee is tenslotte dat zonlicht wordt omgezet in elektriciteit. Als er dus langere tijd geen licht is, kan de plant geen fotosynthese uitvoeren, waardoor er ook geen glucose meer wordt geproduceerd. Hierdoor zal de stroom dalen en uiteindelijk zelfs stoppen. Ook de invloeden van de nitraten zijn niet op de lange termijn getest, dus daar kunnen we niks over zeggen. Verder is het belangrijk dat onze opstelling te klein was om geschikt te zijn voor goed onderzoek. Het is praktisch onmogelijk om alle variabelen gelijk te houden, daarnaast hebben we veel verschillende plantjes moeten gebruiken doordat ze na een weekendje geen water dood waren. De 24-uurs metingen laten dan ook hele verschillende resultaten zien. We kunnen hier alleen ruwe conclusies uittrekken, die desalniettemin belangrijk zijn voor verder onderzoek. Een kleine trilling in de plant-mfc zorgde al voor een totaal verstoorde test. De spanning kon bijvoorbeeld verdubbelen als iemand de tafel aanstootte, vervolgens nam de spanning dan weer geleidelijk af. Daarom denken we dan ook dat de verschillen tussen; donker en licht; wel of geen nitraat, absoluut niet als significant gezien mogen worden. Onze belangrijkste conclusie luidt dan ook: Het is mogelijk om stroom op te wekken via de simpele materialen die voor onze plant-mfc zijn gebruikt. Mogelijkheden Bij de keuze van de plant zijn er verschillende factoren van belang. De plant moet in het water staan, dus het kan alleen met een plant die van nature in het water groeit. Dit is dan ook de belangrijkste reden dat wij voor liesgras hebben gekozen. Als je een plant die normaal gesproken in de grond groeit voor deze proeven gebruikt, zal hij binnen de kortste keren sterven en geen glucose meer leveren. Ook is het niet slim om een plant te kiezen die bloemen draagt. Het laten groeien van bloemen, kost namelijk vrij veel energie. Daardoor komt er minder glucose vrij bij de wortels en dus is er ook minder bruikbare energie. Bloemen hebben ook vaak een vrij groot oppervlak, waardoor er een relatief groot deel van de plant in de schaduw staat. Minder zonlicht betekent minder energie voor de plant, daardoor ontstaat er minder glucose en dus is er minder energie voor ons. Er zijn echter ook een aantal mogelijkheden om plant-mfc s in al bestaande toepassingen te gebruiken. De meest tot de verbeelding sprekende toepassing is waarschijnlijk de rijstplantage. In heel veel landen is rijst het meest geproduceerde product. Rijst groeit in water, dus het is mogelijk om er een plant-mfc van te maken. Het is relatief eenvoudig en goedkoop om een rijstplantage om te bouwen tot een enorme voedselproducerende elektriciteitscentrale. Rijst wordt voornamelijk verbouwd in wat minder ontwikkelde landen, dus voor rijstboeren zou het een mooie extra inkomst opleveren. Aangezien de rijstproductie er niet van afneemt, is dit een mooie manier om stroom te produceren zonder dat er land voor gebruikt wordt, waar ook voedsel verbouwd had kunnen worden. Ook dichter bij huis valt in de voedselproductie misschien nog wel het een en ander te halen. In Nederland staan bijvoorbeeld heel wat kassen. Een behoorlijk aantal daarvan is geschikt om omgebouwd te worden. Bijkomend voordeel van de kassen is dat de omstandigheden voor de planten nagenoeg perfect zijn, waardoor er een maximum aan glucose aangemaakt wordt. Hierdoor is een zo hoog mogelijke stroomproductie haalbaar. 8

9 Een mogelijkheid op kleine schaal, is het gebruiken van gemeentegrond. Bijvoorbeeld rotondes of gemeentetuinen zijn hiervoor erg geschikt, omdat die meestal geen specifieke doeleinden hebben. Het enige criterium is vaak dat het groen moet zijn. Planten voldoen meestal aan dit criterium, dus in theorie kan heel Nederland, zelfs heel Europa, volgebouwd worden met mini-elektriciteitscentrales. De laatste mogelijkheid is het op daken plaatsen van plant-mfc. In plaats van zonnecollectoren zou je een groen dak kunnen nemen dat elektriciteit opwekt. Deze toepassing lijkt op de korte termijn het waarschijnlijkst. Er bestaat al een elektriciteit producerend groen dak in Wageningen en vanaf 2013 zal het bedrijfje Plant-e deze daken gaan produceren en verkopen. In het begin zal het waarschijnlijk tussen de 10 en 15 jaar duren voordat je je investering hebt terug verdient. Voordelen Plant mfc T.o.v. andere stroom bronnen. Plant-mfc s hebben een hoop eigenschappen die ze geschikter maken dan bijvoorbeeld zonnecellen of windturbines. Als een stuk land wordt gebruikt voor het opwekken van groene stroom, gaat dat ten koste van het uitzicht. Windmolens en zonnepanelen zijn nou eenmaal niet de mooiste dingen om in een landelijk gebied neer te zetten. Plant-mfc s daarentegen torenen niet hoog boven het landschap uit, en hoeven niet eens erg op te vallen tussen al het andere groen. Daarnaast zorgen plant-mfc s in tegenstelling tot zonnepanelen voor een leefomgeving voor veel plant- en diersoorten. Hierdoor wordt de biodiversiteit, en dus ook de genenpool, behouden. Er kleeft echter ook een groot nadeel aan de Plant-mfc s: ze kunnen een stuk minder stroom opwekken dan zonnepanelen en windturbines. Voor een natuurlijke omgeving geld een maximum van 1,6MW/KM 2, dit is een stuk minder dan bijvoorbeeld windturbines die tot wel 5-7,7 MW/KM 2 kunnen produceren, of zonnepanelen die, onder West-Europese omstandigheden tussen de 4,5 en 7,5 MW/KM 2 kunnen opwekken. Voor hetzelfde resultaat is dus tot wel 5 keer zoveel ruimte nodig. De vraag is nu of de hierboven genoemde voordelen dan nog wel daartegen opwegen. Je kan nu eenmaal voor elke KM 2 aan windmolens 4 andere vierkante kilometers gebruiken voor bijvoorbeeld natuurgebieden. Op basis van deze gegevens lijken Plant-mfc s dan ook niet echt een betere optie dan zonnepanelen en windturbines. Je zou dan ook niet zeggen dat het de potentie heeft om in de toekomst Europa in een groot deel van haar elektriciteitsbehoefte te gaan voorzien. Er zijn echter meer factoren die voor de plant-mfc s pleiten: er zijn namelijk bijna geen nadelen aan verbonden, ze gaan lang mee en de materialen die ervoor gebruikt worden zijn milieuvriendelijk. Dit in tegenstelling tot zonnepanelen waarvoor stoffen worden gebruikt die schadelijk zijn voor het milieu. Ook kunnen plant-mfc s in tegenstelling tot zonnepanelen s nachts gewoon stroom blijven opwekken. Plant-mfc s zijn minder afhankelijk van zonlicht en kunnen dus ook veel constanter stroom leveren. Gevolg is dat er niet veel pieken zijn die opgevangen moeten worden; een groot voordeel ten opzichte van veel andere duurzame energiebronnen. Windturbines kennen eveneens een aantal nadelen, die je niet bij plant-mfc s zult vinden: vogelsterfte bijvoorbeeld. Plant-mfc s zullen geen gevaar vormen voor dieren en zijn daarom een stuk natuurvriendelijker. Ook veroorzaken plant-mfc s in tegenstelling tot windturbines geen storend geluid. Doordat de plant-mfc s geen geluid maken kunnen ze makkelijker in bewoonde gebieden geplaatst worden. 9

10 Voordelen groene daken. Moderne steden hebben met veel problemen te maken, veel van deze problemen kunnen voor een groot deel opgelost worden door meer groen in een stad. Steden hebben bijvoorbeeld moeite met het afvoeren van warmte, hierdoor ontstaan zogenaamde warmte-eilanden. De temperatuur in het centrum van de stad kan dan tot 4 C warmer zijn dan de landelijke gebieden eromheen. Daarnaast zal, door het extremer worden van het klimaat, steeds meer regenwater afgevoerd moeten kunnen worden. Ook is de lucht in veel steden verontreinigd, wat erg slecht is voor de gezondheid van haar inwoners. Manieren om steden leefbaar te houden zijn erg belangrijk voor de toekomst. In Europa zal in %van de bevolking in steden wonen. In Nederland zal dit zelfs 91,8 zijn. Urban heat Island effect. In praktisch alle steden heb je last van het fenomeen warmte-eiland of UHI(Urban Heat Island). Om verschillende redenen warmt een stad veel sneller op en houdt het die warmte ook veel beter vast dan landelijke gebieden. Auto s, verwarmingsinstallaties van gebouwen en de industrie produceren veel warmte, die in de stad blijft hangen. Dit is echter niet de belangrijkste reden van het warmte-eiland effect. Dit wordt veel sterker bepaald door factoren als gebrek aan verdamping, gebrek aan wind doordat gebouwen deze tegenhouden, en het feit dat asfalt en beton veel makkelijker warmte absorberen. Door deze combinatie van warmteproductie, gemakkelijke warmteopname en gebrekkige warmteafvoer, is de temperatuur in een stadscentrum veel hoger dan daarbuiten. En hoewel dit in de winter misschien wel positief is. Is het in de zomer een groot probleem. Vooral in hete zomers, die we door het broeikaseffect in toenemende mate gaan krijgen, wordt het leven in een stad ondragelijk. Een voorbeeld hiervan was de zomer van 2003, toen in Frankrijk meer dan 14,000 mensen stierven als gevolg van de te hoge temperatuur. Ook krijgen veel mensen last van slaapproblemen door de extreme hitte, verslechtert de luchtkwaliteit en neemt de arbeidsproductiviteit af. Daarnaast wordt er veel energie gestopt in het afkoelen van de huizen met behulp van airconditioning. Verder hebben grote temperatuurverschillen tussen stad en platteland grote invloed op het plaatselijke klimaat. De luchtdruk in steden ligt een stuk lager, doordat de lucht hier stijgt, dit heeft als gevolg dat aan de lijzijde van de stad, jaarlijks veel meer regen valt dan aan de andere kant van de stad. Een oplossing voor dit probleem is extra groen in de steden, er bestaat een duidelijk verband tussen temperatuur en hoeveelheid groen in bepaalde stadsdelen. Tijdens warme dagen is het in de stadsparken dan vaak ook een stuk aangenamer dan op straat. Planten en bomen absorberen een stuk minder warmte dan de materialen waaruit de meeste steden zijn opgebouwd, daarnaast kunnen planten, in tegenstelling tot asfalt en beton, warmte afvoeren door verdamping. Hierdoor blijft er een stuk minder warmte hangen in groene gebieden. Groene daken hebben daarnaast als voordeel, dat ze een goede isolerende werking hebben, hierdoor is de warmtecapaciteit van huizen met een groen dak over het algemeen een stuk lager, dan van huizen 10

11 zonder. Gevolg is dat de warmteafgifte aan de omgeving een stuk beperkter wordt, wat ook weer bijdraagt aan het verminderen van het warmte-eiland effect. Ook hoeft in deze huizen minder energie in het verwarmen van het huis gestopt te worden en is de temperatuur in warme zomers juist makkelijker laag te houden. Er wordt dus energie bespaart terwijl het warmte-eiland effect vermindert. Bijkomend voordeel van de goede isolerende werking van een groen dak, is dat het ook geluid geabsorbeerd wordt, met minder last van de lawaaiige stad als gevolg. Afvoeren regenwater. Door de opwarming van de aarde wordt het weer grilliger, extreem warme dagen worden in toenemende mate opgevolgd door onweersstormen en wolkbreuken. Ook krijgen steeds noordelijke gebieden steeds meer kans op een serieuze orkaan. Het opvangen van deze pieken in regenval is erg lastig voor ons rioleringssysteem. Het is bijna onmogelijk om een waterafvoersysteem te creëren dat de uitzonderlijke buien, die niet vaker dan één keer per jaar voor zullen komen, op kan vangen. Maar ook voor dit probleem zijn groene daken een simpele oplossing, planten nemen namelijk een groot deel van dit water op, hierdoor hoeft lang niet al het water in één keer afgevoerd te worden. Planten kunnen tot wel 50% van de jaarlijkse regenval behouden, dit wordt dan via verdamping weer teruggegeven aan de atmosfeer. Dit effect is nog veel sterker in de zomermaanden, wanneer over het algemeen ook de meeste regen valt. Als er in een stad veel groene daken zijn, betekent dit dus dat de jaarlijkse waterafvoer flink daalt, dit moet dan ook een grote besparing zijn voor veel steden. Zuiveren van de lucht. Planten helpen ook bij het verbeteren van de lucht kwaliteit in een stad. Ten eerste zorgen ze er via fotosynthese voor, dat CO 2 uit de lucht wordt gehaald en vervangen door O 2 dit heeft een positief effect op de gezondheid van de inwoners van een stad. Ook nemen planten andere stoffen op, die je beter niet in overmaat in de lucht kan hebben, zoals bijvoorbeeld ozon en stikstofoxiden. Volgens een onafhankelijk onderzoeks- en advies bureau, CE Delft, zijn de jaarlijkse kosten, als gevolg van gezondheidsproblemen, 4 tot 40 miljard voor langdurige blootstelling aan fijnstof en ozon. De lucht schoner maken, door deze stoffen uit de lucht te filteren is dan ook erg belangrijk. Planten kunnen naast gassen ook fijnstof deeltjes uit de lucht halen. Deze deeltjes blijven aan het oppervlak van een plant zitten en worden vervolgens door het regenwater eraf gespoeld en meegenomen de grond in. De zuivering van lucht gebeurt het effectiefst bij een plant met een ruw oppervlak, voor het filteren van fijnstof is een naaldboom de beste oplossing. Gras, wat wordt gebruikt voor elektriciteit opwekkende daken is hier een stuk minder geschikt voor, toch kan 10m 2 grasland zon 40 gram fijnstof per jaar uit de lucht halen. Ter vergelijking: Ons huis heeft een bruikbaar dakoppervlak van ong. 75m 2, ons dak kan dus ongeveer 300gram fijnstof jaarlijks uit de lucht filteren. We verbruiken per jaar zon 4500 Kwh elektriciteit. Bij essent werd in gram fijnstof per Mwh uitgestoten. Er wordt dus 31,5 gram fijnstof uitgestoten voor onze elektriciteitsbehoefte. Met slecht 10% van ons dak bedekt met gras, zouden we dus al de fijnstof uitstoot, veroorzaakt door ons elektriciteitsverbruik, compenseren. De overige 90% kan dan nog andere uitstoot terugdringen, bijvoorbeeld dat van je auto. Een gemiddelde auto op benzine stoot 0.149gram stikstofoxiden en fijnstof uit. Dus naast de fijnstof uitstoot veroorzaakt door je elektriciteitsgebruik, haalt het groene dak ook nog eens de uitstoot ban 1800km rijden met de auto uit de lucht. Als in een stad elk dak bedekt is met gras, wordt de stad dus een stuk schoner. Verder heeft gras als voordeel dat het niet al te veel wind tegenhoud, terwijl bomen in een stad juist ervoor kunnen zorgen 11

12 dat de toch al aanwezige luwte verergert wordt. Gebrek aan wind is een van de belangrijkste redenen van de slechte luchtkwaliteit in steden en moet dus ook voorkomen worden. Esthetische waarde en biodiversiteit. Naast de directe praktische voordelen, zijn er ook genoeg andere leuke bijkomstigheden. Een groen dak ziet er, volgens de meeste mensen, toch een stuk beter uit dan een plat zwart dak. Vooral als er een beetje moeite wordt gedaan om het er goed uit te laten zien kan het de esthetische waarde van een gebouw duidelijk te goede komen. Ook hebben groene daken positieve invloed op de biodiversiteit. Doordat er extra ruimte komt voor, vooral insectensoorten zullen, bijvoorbeeld de hoeveelheid van bepaalde vlindersoorten toenemen, wat op zijn beurt weer bevorderlijk is voor wat grotere dieren zoals vogels, voor wie meer voedsel te vinden is. Ook is het in meerder onderzoeken aangetoond dat de aanwezigheid van planten stress verminderend werkt. Ook weten we uit diverse onderzoeken dat het de concentratie en daarmee ook werk -en leerprestaties van mensen ten goede komt. Een groene stad wordt daardoor niet alleen schoner en minder warm. Maar ook de inwoners zullen gezonder en productiever zijn. Plant mfc en de toekomst van Europa. Voor dit onderzoek vroegen wij ons af of elektriciteit opwekken met planten wel een plaats had in de toekomst van Europa. Na dit onderzoek gedaan te hebben zijn wij er van overtuigd dat er in de toekomst van Europa zeker rekening mee gehouden moet worden. Het simpele feit dat het op heel veel plaatsen toegepast kan worden zonder dat de oorspronkelijke functie van deze gebieden daar nadeel van ondervind, is belangrijk bij de keuze tussen windmolens en plant-mfc s. Het hoeft zelfs helemaal geen keuze te zijn. Ze kunnen makkelijk tegelijk op hetzelfde stuk land geplaatst worden. Dit geld voor veel meer plekken. Aangezien de techniek pas in 2007 ontdekt is en de eerste daken voor particulieren pas in 2013 door het bedrijfje plant-e op de markt zullen komen, staat de techniek nog in zijn kinderschoenen. Er valt nog veel te experimenteren om de techniek te verbeteren. Door genetische manipulatie kan er misschien wel voor gezorgd worden dat er een veel groter deel van de glucose door de wortels wordt afgescheiden. De bijdrage van Europa aan het klimaatprobleem, de gezondheidsproblemen, het opraken van de fossiele brandstoffen en het extremer worden van het klimaat, voor alles ligt een deel van de oplossing in plant-mfc s. De ideale stad van de toekomst zou je dan ook voor kunnen stellen, zoals het Rotterdamse architectenbureau MVRDV de Koreaanse stad Gwanggyo ontwierp. Met groen overal om je heen. 12

13 Bijlage: testresultaten. Proef 1. 13

14 Proef 2. Proef 3. 14

15 Proef 4. Proef 5. Proef 6. µa 2 Stroomsterkte 1 0 Zout Tijd (s) 15

16 Bronnenlijst. Green Roofs for Stormwater Run off Control. Urbanisatie Europa. Warmte eiland effect van de stad Utrecht Vlaskamp. W en Heutinck. L.. Er was eens een stad bedekt met groene daken. Luchtkwaliteit in Nederland: gezondheidseffecten en hun maatschappelijke kosten Productie en emissieoverzicht Essent David P.B.T.B. Strik, Ruud A. Timmers, Marjolein Helder, Kirsten J.J. Steinbusch, Hubertus V.M. Hamelers and Cees J.N. Buisman Microbial solar cells: applying photosynthetic and electrochemically active organisms e.com Plant e KIJK 4/

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later Noxite Noxite luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later 1 m 2 Noxite dakbedekking geeft 12 mensen schone lucht per jaar. Luchtzuiverend Gehele levensduur effectief Aangetoonde werking Zon, wind en

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO versie december 2014 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Wat is een buffer? 3. Hoe werkt een buffer? 4. Geconjugeerd zuur/base-paar 5. De ph van een buffer De volgende

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Effect van verdampingsremmers in de Groasis Waterboxx

Effect van verdampingsremmers in de Groasis Waterboxx Effect van verdampingsremmers in de Groasis Waterboxx De Groene Campus, beroepsonderwijs in samenwerking met Thermolab Onderzoek laboratorium Test locatie: Kas op het dak van de Groene Campus in Helmond

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-I

Eindexamen scheikunde havo 2001-I Eindexamen scheikunde havo -I 4 Antwoordmodel Nieuw element (in de tekst staat:) deze atomen zijn eerst ontdaan van een aantal elektronen dus de nikkeldeeltjes zijn positief geladen Indien in een overigens

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht:

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht: Cursus Chemie 7-1 Hoofdstuk 7 : INDIREKTE REDOXREACTIES (met elektrodes) Naast de directe zijn er ook indirecte redoxreacties. Dat wil zeggen: er is geen direct contact tussen de deeltjes van de oxidator

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas:

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas: Experimenten werkboekje KIT Dokter in de wetenschap: Klas: 1 Licht/zon Zonnebaden in het licht Zonlicht is heel belangrijk voor planten. Als een plant enkele dagen geen of onvoldoende licht krijgt, begint

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

De gesloten kas. finale opdracht voor de. Alympiade 2008

De gesloten kas. finale opdracht voor de. Alympiade 2008 De gesloten kas finale opdracht voor de Alympiade 2008 Garderen, 14 en 15 maart 2008 1 VOORAF: WERKWIJZER FINALE WISKUNDE A-LYMPIADE 2008 Lees eerst de volledige tekst van de opdracht door zodat je weet

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

1. Doe1 van het onderzoek

1. Doe1 van het onderzoek Samenvauing voor de Leek Samenvatting voor de Leek 1. Doe1 van het onderzoek Tot nu toe worden de meeste zepen gemaakt uit olie. Olie is een eindige bron, op een bepaald moment zal olie opgebruikt zijn.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel?

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel? Er is afval te over en er dreigt een energietekort. Zou je deze twee problemen tegelijkertijd kunnen aanpakken? Dat wordt al deels gedaan door woonwijken te verwarmen met de warmte die ontstaat bij de

Nadere informatie

A l d e c h a r m e v a n d o o r d a c h t w o o n c o m f o r t

A l d e c h a r m e v a n d o o r d a c h t w o o n c o m f o r t A l d e c h a r m e v a n d o o r d a c h t w o o n c o m f o r t LUCHTVERWARMING zalig, zuiver wonen Echt comfortabel wonen realiseert u perfect met luchtverwarming: ze is de ideale combinatie van doordacht

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

werkbrief contractwerk

werkbrief contractwerk werkbrief contractwerk opdracht mag moet samenwerken? 1. over mensen, dieren en planten 30' 1-2-3 2. windkracht ' 1-2-3 3. geluid ' 1-2-3 4. licht ' 1-2-3 5. bodem ' 1-2-3 biotoopstudie : bos contractwerk

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo. Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland Scheikunde Trainingsmateriaal De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.nl Traininingsmateriaal Scheikunde Lyceo-trainingsdag 2015 Jij staat op

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

IcoMOSS. Groen dak van een nieuwe generatie. afdichten en beschermen. Energiebesparend. Licht in gewicht. Duurzaam. Onderhoudsarm.

IcoMOSS. Groen dak van een nieuwe generatie. afdichten en beschermen. Energiebesparend. Licht in gewicht. Duurzaam. Onderhoudsarm. IcoMOSS afdichten en beschermen Energiebesparend Licht in gewicht Duurzaam Onderhoudsarm Kostenbesparend Groen dak van een nieuwe generatie * safety overlap: snelvloeiende VARIO-bitumen aangebracht op

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!!

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Tot voor kort was het alleen mogelijk en rendabel om zonnepanelen te monteren op zuid georiënteerde daken. Daken aan de west,

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff

www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff Zonnecellen www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff Energie en elektriciteit Wat is energie? Energie maakt het mogelijk dingen te laten bewegen of te veranderen. Zonder energie werkt niets en

Nadere informatie

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41 PROFI HYDRO CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL INHOUD Hydro Cell Kit... P. 36 Belangrijke aanwijzing voor het gebruik van de Hydro Cell Kit...P. 36 Veiligheidsaanwijzingen... P. 36 Reglementair gebruik...p.

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2004-I

Eindexamen scheikunde havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Rookmelder 1 aantal protonen: 93 aantal neutronen: 144 naam van element X: neptunium aantal protonen: 93 1 aantal neutronen: 241 verminderen met het genoemde aantal protonen en verminderen

Nadere informatie

Ecotanken quiz antwoorden

Ecotanken quiz antwoorden Ecotanken quiz antwoorden 1. Waarom laten we, steeds vaker, auto s rijden op alternatieve brandstoffen. A: De minerale (fossiele) stoffen raken op B: Slecht voor het milieu Uitleg vraag 1 Alle stoffen

Nadere informatie

Solar Frontier productinformatie

Solar Frontier productinformatie Solar Frontier productinformatie De hoogste opbrengst, zelfs onder zware omstandigheden In veel situaties zijn de omstandigheden voor een zonne-energiesysteem niet 100% optimaal. Maar wat wordt nu precies

Nadere informatie

WAARSCHUWING! Alleen geschikt

WAARSCHUWING! Alleen geschikt P ROFI FUEL CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL WAARSCHUWING! Alleen geschikt voor kinderen vanaf 10 jaar. Het gebruik is alleen toegestaan onder toezicht van volwassenen, die op de hoogte zijn van de in de

Nadere informatie

Groep 8 - Les 3 Restproducten

Groep 8 - Les 3 Restproducten Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 3 Restproducten Lesduur: 20 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat restproducten zijn en welke restproducten horen bij verschillende manieren van energie

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : donderdag 29 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Bronnen. Meer info. Naam: Co-wetenschapp(st)er: Klas:

Bronnen. Meer info. Naam: Co-wetenschapp(st)er: Klas: Bronnen - Het grote experimenteerboek, uitgeverij Deltas, 2003 - Aan de slag met Findus, uitgeverij Davidsfonds/Infodok, 2000 - Grasspriet Themadossier 4 Tuinbouw, Plattelandsklassen vzw Meer info Telefoon:

Nadere informatie

SUNDISC BADEN IN DE LUXE VAN NATUURLIJKE WARMTE

SUNDISC BADEN IN DE LUXE VAN NATUURLIJKE WARMTE SUNDISC BADEN IN DE LUXE VAN NATUURLIJKE WARMTE NATUURLIJKE LUXE Een frisse duik na een lange werkdag. Samen baantjes trekken. De kinderen zien opgaan in spetterend plezier. En dat allemaal onder de blote

Nadere informatie

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle Wereldoriëntatie - Natuur Algemene vaardigheden: 1.1 & 1.2 Levende en niet-levende natuur: 1.3 & 1.5 Wereldoriëntatie - Techniek 2.16* Geschatte lesduur 50 minuten Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie