OPZET EN UITVOERING VAN ONDERZOEK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OPZET EN UITVOERING VAN ONDERZOEK"

Transcriptie

1 Peter van t Riet, Inge Strijker, Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie, Hgeschl Windesheim, Zwlle 2011 INHOUD 1 INLEIDING ONDERZOEK IN HET HBO VIER SOORTEN ONDERZOEK... 3 Tepassingsgericht nderzek (TOz)... 4 Verklarend nderzek (VOz)... 5 Beschrijvend nderzek (BOz)... 5 Praktijkgericht nderzek (POz)... 6 Verschil tussen tepassingsgericht (TOz) en praktijkgericht (POz) nderzek... 7 Een matrix van srten nderzek... 7 Onderzek binnen het lectraat DE ONDERZOEKSCYCLUS... 8 Fase 1 Prbleemkeuze, prbleembeschrijving en del van het nderzek... 8 Fase 2 Prbleemanalyse en frmulering nderzeksvragen... 9 Fase 3 Het ntwerpen van een nderzeksdesign... 9 Fase 4 Operatinaliseren van begrippen en ntwikkelen van meetinstrumenten Fase 5 De uitvering van het nderzek Fase 6 De verwerking van de data Fase 7 Cnclusies, aanbevelingen en discussie Fase 8 Rapprtage SOORTEN ONDERZOEKSDESIGN Kwantitatief nderzek Kwalitatief nderzek Cmmunicatie nderzek BETROUWBAARHEID EN VALIDITEIT Betruwbaarheid Validiteit Relatie tussen validiteit en betruwbaarheid DATAVERZAMELING EN DATA-ANALYSE Kwalitatieve en kwantitatieve gegevens Samenstelling van een nderzeksgrep Datatypen Statistisch verwerkingsmethden DE INHOUD VAN EEN ONDERZOEKSRAPPORT i Inleiding ii Verkenning van het prbleemgebied iii De nderzeksvraag/vragen iv Beschrijving van het nderzeksdesign v De uitvering van het nderzek vi Data-analyse vii Cnclusies en aanbevelingen viii Discussie... 20

2 9 DE UITKOMST VAN HET ONDERZOEK LITERATUUR Dankbetuiging Over de auteurs Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie Hgeschl Windesheim Zwlle

3 1 INLEIDING In dit artikel vind je een krt verzicht van zaken waar je mee te maken krijgt als je betrkken raakt bij het pzetten en uitveren van een nderzek. Achtereenvlgens wrden besprken: srten nderzek; de fasen die bij het pzetten en uitveren van een nderzek wrden drlpen; verschillende srten nderzeksdesign; betruwbaarheid en validiteit; dataverzameling en dataverwerking; en de inhud van het nderzeksrapprt. Alle nderwerpen wrden behandeld met vrbeelden uit het lectraat ICT en Onderwijsinnvatie. Dat lectraat is gericht p het zgenaamde mesniveau van het nderwijs, dat wil zeggen de rganisatie van het nderwijs binnen een instelling, faculteit f pleiding. De nderwerpen en vrbeelden kunnen echter eenvudig naar andere kennisdmeinen getransfrmeerd wrden. 2 ONDERZOEK IN HET HBO Hger berepsnderwijs leidt prfessinals p, waarvan de kerncmpetentie is het kennisintensief plssen van veldprblemen, d.w.z. van prblematische situaties in het berepenveld. Die veldprblemen kunnen van allerlei aard zijn, zals: slechte nderwijsrendementen; knelpunten in nderwijslgistieke prcessen; nderwijsvernieuwingsprjecten die meizaam verlpen; stagnerende implementaties van nderwijsinfrmatiesystemen; etc. Uit dit lijstje zu de indruk kunnen ntstaan dat het alleen gaat m prbleemsituaties die als negatief wrden ervaren. Het nderzek kan echter k betrekking hebben p het ntwerpen van nieuwe vrmen van nderwijs inclusief de hulpmiddelen die daarbij gebruikt meten wrden, en het evalueren van de resultaten van dit vernieuwde nderwijs. Ok de wijze waarp innvatieprjecten verlpen en he zij het beste kunnen wrden aangestuurd en/f bijgestuurd, kan een nderwerp van berepsgeriënteerd nderzek zijn. Een prfessinal met in staat zijn bij cncrete prbleemsituaties relevante kennis p te spren, die te berdelen en z ndig te vertalen naar een nderzeksvraag. De beantwrding van die nderzeksvraag kan dan weer een bijdrage leveren aan het plssen van de prbleemsituatie. Kennisintensief plssen van prblemen kan men zien als tegenpl van ambachtelijk plssen, dat in het algemeen meer berust p traditie, persnlijke ervaring, intuïtie, en dat vaak instrumentalistisch is. Onderzek is een abslute vrwaarde vr het kunnen ntwikkelen van de kerncmpetentie van de hger pgeleide prfessinal. Het gaat dan m praktijkgeriënteerd nderzek dat gericht is p prblemen uit de berepspraktijk van de prfessinal. 3 VIER SOORTEN ONDERZOEK Onderzek is er in srten en maten. De vlgende vierdeling biedt een handig verzicht van srten nderzek, die elk vanuit een ander perspectief wrden pgezet. Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie Hgeschl Windesheim Zwlle

4 TOEPASSINGSGERICHT ONDERZOEK (TOZ) Tepassingsgericht nderzek is nderzek dat gericht is p het ntwikkelen van kennis die ndig is vr het ntwerpen van plssingen vr typen van praktijkprblemen. Tepassingsgericht nderzek wrdt daarm k wel ntwerpgericht nderzek genemd. Het gaat dan bijvrbeeld m richtlijnen vr het gebruik van ICT-middelen die gelden in alle didactische situaties binnen het nderwijs. Ok kun je denken aan ntwerpcriteria vr de inrichting van de keten van planning en rstering in een nderwijsinstelling. Dergelijke ntwerpcriteria dienen tepasbaar te zijn in alle nderwijsinstellingen. Tepassingsgericht nderzek is dus niet gericht p het plssen van één prbleemsituatie, maar wel p het plssen van een serie gelijksrtige prbleemsituaties. Wat hier kan wrden tegepast, kan k daar wrden tegepast. Het is nderzek dat verricht wrdt vanuit een zgenaamd spelerperspectief, d.w.z. vanuit het perspectief van degenen die met de nderzeksresultaten praktisch aan het werk meten. Er bestaat een misverstand dat tepassingsgericht nderzek vral instrumentalistisch zu zijn, dat wil zeggen vral gericht p knw-hw-kennis (weten he het werkt), maar niet p knw-why-kennis (weten waarm het werkt zals het werkt). Ged tegepast f ntwerpgericht nderzek is echter k gericht p knw-why-kennis, kennis die verklaart waarm de vrgestelde principeplssing f ntwerprichtlijn in de gegeven cntext de gewenste uitkmsten geeft. Znder knw-why-kennis is het niet ged mgelijk m vrgestelde principeplssingen naar cncrete situaties te vertalen. Van tepassingsgericht nderzek is bijvrbeeld sprake in het vlgende vrbeeld. Vrbeeld van tepassingsgericht nderzek (TOz) Cmpetentiegericht nderwijs wrdt dr pleidingen in het HBO en MBO vaak heel verschillend ingericht, maar bestaat altijd uit één f meer van de vlgende vier aspecten: berepsgerichtheid; integratie van therie en praktijk; zelfsturing van studenten; en ntwikkeling van de (studie)lpbaan (Ls & Van t Riet, 2011). Cmpetentiegerichte pleidingen gebruiken ter ndersteuning van cmpetentieleren een breed scala van infrmatiesystemen. Daarbij wrden vaak de verschillende aspecten van cmpetentieleren dr heel verschillende infrmatiesystemen ndersteund, en deze systemen werken meestal niet f slechts gedeeltelijk met elkaar samen (prtflisystemen, feedbacksystemen, studievlgsystemen, relatiebeheersystemen etc.). Om te kmen tt een integraal infrmatiesysteem vr cmpetentieleren dat alle aspecten ervan kan ndersteunen, wrdt een nderzek pgezet. Eerst wrdt in veel verschillende nderwijspraktijksituaties de werking van bestaande infrmatiesystemen bij het cmpetentieleren geïnventariseerd en geanalyseerd. Niet alleen wrdt nderzcht he die infrmatiesystemen precies functineren, maar k waarm ze in de ene situatie wel en in de andere niet ged werken (knw-hw- zwel als knw-why-kennis). Uit de resultaten wrdt een ntwerpgerichte lijst van functinele specificaties pgesteld vr de ntwikkeling van een integraal infrmatiesysteem dat met zveel mgelijk verschillende inrichtingen van cmpetentieleren rekening hudt. Als z n systeem eenmaal is gebuwd, kan daarmee vervlgnderzek wrden gedaan naar de algemene tepasbaarheid ervan in alle pleidingen die cmpetentiegericht nderwijs aanbieden. Het nderzek wrdt Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

5 uitgeverd in diverse pleidingen die aan cmpetentieleren den, mdat het een tepasbaar resultaat met pleveren vr alle pleidingen. Bvendien kan k het waarm van een betere werking van z n nieuw, integraal systeem ten pzichte van de ude situatie nderzcht wrden. VERKLAREND ONDERZOEK (VOZ) De tegenhanger van tepassingsgericht nderzek is verklarend nderzek, dat vrnamelijk gericht is p het verklaren van fysieke f sciale verschijnselen binnen een theretisch kader. Het wrdt gedaan vanuit het perspectief van de waarnemer en niet zals bij tepassingsgericht nderzek vanuit een gebruiker- f spelerperspectief. Verklarend nderzek is in het algemeen gericht p de tetsing van hypthesen die afgeleid wrden uit theretische verwegingen. De bedeling van verklarend nderzek is therieën te bevestigen, te crrigeren, te verfijnen en/f uit te breiden. De vraag waarvr die therieën later weer gebruikt kunnen wrden, speelt vaak een ndergeschikte rl. Vrbeeld van verklarend nderzek (VOz) Dcenten maken in hun nderwijs gebruik van ICT-middelen, maar de mate waarin zij dat den en de wijze waarp zij dat den, verschilt van dcent tt dcent. Inzicht in de factren die het ICT-gebruik van dcenten beïnvleden, kan van belang zijn vr nderwijsmanagers die dat gebruik willen stimuleren. Daarm is het van belang dergelijke beïnvledende factren te achterhalen. Op grnd van theretische verwegingen kan men nu vernderstellen dat het ICT-gebruik van dcenten in het nderwijs psitief wrdt beïnvled dr het ICT-gebruik binnen hun sciale netwerken. Maar k het ICT-beleid van de nderwijsrganisatie waarin dcenten werken, kan van invled zijn p hun ICT-gedrag. Dr nu betruwbare en valide meetinstrumenten te ntwikkelen die alle drie variabelen (ICTgebruik van dcenten, ICT-gebruik in hun sciale netwerk en ICT-beleid van de schl) kunnen meten, kan een nderzek wrden pgezet m de hypthesen te tetsen dat het ICT-gebruik van dcenten psitief beïnvled wrdt dr meer ICT-gebruik in hun sciale netwerken en dr intensiever ICT-beleid van de nderwijsrganisatie waarin dcenten werken. Als beide hypthesen bevestigd wrden, kan men stellen dat men twee verklarende factren vr het ICT-gebruik van dcenten heeft gevnden. BESCHRIJVEND ONDERZOEK (BOZ) Naast tepassingsgericht en verklarend nderzek kunnen we k beschrijvend f inventariserend nderzek nderscheiden. In beschrijvend nderzek wrdt de bestaande praktijk in kaart gebracht, gesystematiseerd en geanalyseerd p zaken als verlappingen, lacunes, frequenties van ptreden, het bestaan van patrnen, beïnvledingsrelaties, crrelaties etc. Het gaat hierbij typisch m nderzek vanuit een waarnemerperspectief. Aan de resultaten van dergelijk nderzek kunnen ideeën ntleend wrden vr theretische mdellen, die weer tt nieuwe nderzeksvragen leiden. Beschrijvend nderzek is daarm vaak vrbereidend vr verklarend f tepassingsgericht nderzek. Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

6 Vrbeeld van beschrijvend nderzek (BOz) Vrbeeld van een beschrijvend nderzek is het nderzek dat Strijker (2009) deed naar initiatieven en prjecten vr ketenintegratie in het nderwijs met ICT-tls als drager van de integratieaanpak. Van ketenintegratie is sprake als nderwijsinstellingen, verheden, educatieve uitgevers etc. hun prcessen en infrmatiestrmen p elkaar afstemmen m wederzijds vrdeel te bereiken. In het studiejaar inventariseerde en beschreef Strijker 51 initiatieven/prjecten van ketenintegratie in ns land. Deze initiatieven/ prjecten bleken ingedeeld te kunnen wrden vlgens twee verschillende mdellen van ketenintegratie: mdel 1 waarin het gaat m de uitwisseling van gegevens en infrmatie ver leerlingen en studenten dr de partners in de keten (nderwijsinstellingen, pleidingen); mdel 2 waarin het gaat m uitwisseling van leerstf en andere nderwijsleermaterialen (waarbij k educatieve uitgevers een rl spelen). Binnen beide mdellen bleken weer enkele subcategrieën van ketenintegratie nderscheiden te kunnen wrden. De resultaten van dit nderzek kunnen vervlgens weer gebruikt wrden m verder nderzek te den naar ketenintegratie in het nderwijs. PRAKTIJKGERICHT ONDERZOEK (POZ) Praktijkgericht nderzek tt slt is nderzek dat begint bij een prbleem dat zich vrdet in de praktijk, en dat vervlgens als delstelling heeft m nieuwe kennis te genereren die bruikbaar is bij het verhelderen en/f plssen van dat prbleem (Verschuren, 2009). Het gaat dan vral m knw-hw-kennis die een bijdrage kan leveren aan het plssen van het individuele praktijkprbleem. Het is nderzek vanuit een spelerperspectief. Praktijkgericht nderzek is niet gericht p therievrming, hewel uit de resultaten van verscheidene praktijkgerichte nderzeken samen via crss-case analyse kennis kan ntstaan die in de richting van algemene principeplssingen en knw-why-kennis gaat. In dat geval is praktijkgericht nderzek vrbereidend vr tepassingsgericht nderzek. Verder met men bij praktijkgericht nderzek helder nderscheid maken tussen het praktijkprbleem waarmee het nderzek start, en de eigenlijke nderzeksvraag waarp het nderzek gericht wrdt (Geijsel, 2011, p. 32). Die vallen namelijk niet altijd samen (zie het vrbeeld). Praktijkgericht nderzek zal in het algemeen een lichtere verankering in de therie hebben dan andere vrmen van nderzek. Het maakt alleen gebruik van theretische cncepten als dat vr de plssing van het individuele praktijkprbleem van belang is. Wel gelden k vr praktijkgericht nderzek methdlgische eisen van betruwbaarheid en validiteit, hewel daaraan sms p andere manieren vldaan wrdt dan bij tepassingsgericht en verklarend nderzek. Vrbeeld van praktijkgericht nderzek (POz) Een schl heeft prblemen met de kwaliteit van zijn lesrsters. Het management is van mening dat de prblemen vral wrden verrzaakt dr een slecht functinerend Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

7 rstersysteem en wil een nderzek laten den naar de functinele eisen waaraan een nieuw rsterpakket met vlden m het rsterprces beter te ndersteunen. In verkennende gesprekken met de nderzeker wrdt echter al snel duidelijk dat er verschillende rsterprcessen in de schl draaien en dat de planningsprcessen die gegevens vr de rsters aanleveren (nderwijsplanning, persneelsplanning, ruimteplanning etc.) niet p rde zijn. Beslten wrdt m het nderzek eerst te richten p het inventariseren van knelpunten in de keten van plannings- en rsteringsprcessen alvrens naar de functinaliteit van het rstersysteem te gaan kijken. Het nderzek krijgt nu als vraagstelling: he zit de keten van plannings- en rsteringsprcessen in elkaar en welke knelpunten den zich daarin vr die mgelijk de rzaak kunnen zijn van de slechte kwaliteit van de rsters. De resultaten van dit nderzek, die in beginsel alleen gelden vr déze schl, leveren niet een direct antwrd p de vraag met welk nieuw rsterpakket er in de tekmst gewerkt met wrden, maar kunnen wel behulpzaam zijn bij het beantwrden van die vraag. Het is zelfs mgelijk dat men p grnd van de nderzeksresultaten tt de cnclusie kmt dat er prima met het bestaande rsterpakket gewerkt kan wrden mits de prcessen en het pakket beter p elkaar wrden afgestemd. VERSCHIL TUSSEN TOEPASSINGSGERICHT (TOZ) EN PRAKTIJKGERICHT (POZ) ONDERZOEK Tepassingsgericht nderzek nderscheidt zich van praktijkgericht nderzek drdat het gebaseerd is p het paradigma van de ntwerpwetenschappen en gericht p het ntwikkelen van principeplssingen vr typen van veldprblemen. Praktijkgericht nderzek is uit p het vinden van een plssing vr één specifiek praktijkprbleem. Als bijvrbeeld een plssing wrdt gezcht vr de uitwisseling van infrmatie ver leerlingen tussen één televerende en één afnemende nderwijsinstelling, dan kun je daar een praktijkgericht nderzek vr pzetten dat een plssing begt te vinden vr dit specifieke geval. Maar er zijn k ketenprblemen in het nderwijs, die zich p natinale schaal manifesteren dr delen van de keten f dr de hele keten heen (basisschl t/m universiteit, ministerie, uitgeverijen, nderwijsbegeleidingsdiensten etc.). Een vrbeeld daarvan is de diplmacntrle die hgeschlen en universiteiten meten uitveren alvrens zij abituriënten uit het vrtgezet nderwijs mgen inschrijven. Onderzek dat met leiden tt het vinden van plssingen die veral tepasbaar zijn, kan zich niet beperken tt één enkele plaatselijke situatie (praktijkgericht), maar zal principeplssingen meten pleveren die veral in het land tepasbaar zijn (tepassingsgericht). EEN MATRIX VAN SOORTEN ONDERZOEK We kunnen nu met een variant p Stkes (1997) de vier nderscheiden typen nderzek in een schema plaatsen gerdend naar de twee dimensies waarnemer- resp. spelerperspectief en knw-hw- resp. knw-why-kennis (zie figuur 1). Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

8 Vier typen nderzek Waarnemerperspectief Spelerperspectief Knw-hw-kennis Knw-why-kennis Beschrijvend Onderzek (BOz) Verklarend Onderzek (VOz) Praktijkgericht Onderzek (POz) Tepassingsgericht nderzek (TOz) Figuur 1 Vier typen nderzek gerdend naar twee dimensie. ONDERZOEK BINNEN HET LECTORAAT Het lectraat hudt zich bezig met praktijkgericht en tepassingsgericht nderzek, maar in vrkmende gevallen k met beschrijvend nderzek. Als een nderzeker van het lectraat een prmtienderzek det, kan zelfs verklarend nderzek tt het nderzeksprgramma van het lectraat behren. Dergelijk nderzek dient echter steeds gericht te zijn p prblematieken uit de berepspraktijk. Een lectraat is immers in eerste instantie bedeld vr de ntwikkeling van de berepspraktijk en niet vr de ntwikkeling van de wetenschap. Daar zijn universiteiten vr. 4 DE ONDERZOEKSCYCLUS Vr alle vier typen van nderzek die we in de vrige paragraaf bespraken, is de basiscyclus met enige variatie gelijk. In het vlgende wrdt deze basiscyclus beschreven aan de hand van vrbeelden uit het lectraat ICT en Onderwijsinnvatie. FASE 1 PROBLEEMKEUZE, PROBLEEMBESCHRIJVING EN DOEL VAN HET ONDERZOEK Er wrdt een berepssituatie gekzen f deze dienst zich aan, waarin zich een prbleem vrdet dat binnen het kennisdmein van het lectraat valt. Het prbleem dient gerelateerd te zijn aan een prfessineel del dat pas ptimaal bereikt kan wrden als er een adequate plssing wrdt gevnden vr het gesignaleerde prbleem. In ns geval gaat het m nderwijsdelen waarvan de verwachting is dat zij dr nderwijsinnvatie met behulp van ICT, kunnen wrden bereikt. Het prbleem wrdt vervlgens in relatie tt de te bereiken delen beschreven. Nagegaan wrdt f nderzek een ptie is m bij te dragen aan het vinden van een plssing (POz en TOz), f m alleen meer kennis ver het prbleemgebied te genereren (BOz en VOz). Vrbeelden zijn: Het lage rendement van pleidingen in relatie tt de in-, dr- en uitstrmprcessen. Het grte aantal systeemimplementaties in het nderwijs dat mislukt, slechts gedeeltelijk slaagt en/f ver de grenzen van zijn resurces heen gaat; dit in relatie tt de IT-gvernance van een instelling. De eerste, glbale beschrijving van het prbleem kan eindigen met een eerste afbakening (inperking), meestal p praktische grnden. Vrbeelden van afbakening zijn: Ketenintegratie in de keten VO-MBO-HO. Het basisnderwijs wrdt achterwege gelaten mdat de prblematiek resp. het nderzek dan te cmplex zu wrden. Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

9 De kwaliteit van de IT-gvernance in het HO als vrwaarde vr succesvlle ICTimplementaties. Het VO en MBO wrden achterwege gelaten mdat er weinig ver gepubliceerd is, f mdat het nderzek dan veel te breed wrdt in verhuding tt de middelen die ervr beschikbaar zijn. 1 FASE 2 PROBLEEMANALYSE EN FORMULERING ONDERZOEKSVRAGEN Het afgebakende prbleem wrdt aan een nadere analyse nderwrpen. De bestaande kennis van het prbleem, de prbleemsituatie f het prbleemgebied, wrdt in kaart gebracht. Een f meer verwante prbleemsituaties kunnen in de praktijk wrden verkend. Begrippen wrden gedefinieerd. Cncepten en theretische mdellen wrden aan de literatuur ntleend, zelf ntwikkeld f vergenmen uit een ander kennisdmein. Bij tepassingsgericht nderzek kan men cntextualiseren dr de te nderzeken prbleemplssingen te te passen in één f enkele cncrete cntexten. Omgekeerd kan men dr decntextualiseren uit een aantal bijzndere gevallen weer algemene principeplssingen vr een prbleemtype ntwikkelen, waarp het verdere nderzek zich richt. Vrbeelden zijn: Definities en mdellen uit de prductielgistiek wrden gebruikt m de ketenprblematiek van het nderwijs te nderzeken. Zij wrden waar ndig aangepast aan het nderwijs en vergeleken met enkele cncrete nderwijssituaties m te kunnen inschatten he zij zuden kunnen werken (cntextualiseren). De IT-gvernance-rganisaties van verschillende MBO- en HO-instellingen wrden beschreven en geanalyseerd p vereenkmsten en verschillen. Gezcht wrdt naar gemeenschappelijke kenmerken, waaruit vervlgens enkele ntwerpcriteria vr de IT-gvenance van nderwijsinstellingen in het algemeen wrden pgesteld (decntextualiseren). De prbleemanalyse in deze fase mndt uit in een meer tegespitste nderzeksvraag waarvan de verwachting is dat deze met bestaande middelen nderzcht kan wrden. Dat kan wederm resulteren in een tweede afbakening. Het is mgelijk dat er een hfdvraag is, die wrdt pgesplitst in deelvragen. Alle vragen wrden z gefrmuleerd dat ze geperatinaliseerd kunnen wrden in een nderzeksdesign. In geval men een hypthesetetsend nderzek gaat den, wrden de nderzeks(deel)vragen vertaald in tetsbare hypthesen. Bij praktijkgericht nderzek wrden de nderzeksvragen pgesteld in termen van de cncrete prbleemcntext. FASE 3 HET ONTWERPEN VAN EEN ONDERZOEKSDESIGN Vr de nderzeksvragen, hypthesen f gezchte principeplssingen wrdt een nderzekspzet f testprcedure ntwrpen die beantwrdt aan bepaalde methdlgische vrwaarden. Hierbij kan een derde afbakening ndig zijn in verband met beschikbare resurces die vr de gekzen nderzeksmethde ndig zijn. Ok wrdt nader bepaald welk type nderzek men gaat den: kwantitatief f kwalitatief (zie verderp). Vrbeelden: 1 Zals in het nderzek van Bruins (2009) naar de IT-gvernance in de hgeschlen. Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

10 Case studies kunnen in het algemeen met minder respndenten gedaan wrden dan nderzek met behulp van vragenlijsten (surveynderzek). Om praktische redenen zu een nderzek naar ketenintegratie daarm beperkt kunnen wrden tt enkele lcale situaties van steeds één mb-schl met één hb-instelling. Een nderzek p het gebied van IT-gvernance in het nderwijs met behulp van vragenlijsten (surveynderzek) kan m praktische redenen beperkt wrden tt de IT-gvernance in het HBO f MBO, mdat daar een hmgene grep respndenten aanwezig is, die in het vrtgezet nderwijs en in de universiteiten ntbreekt. Deze afbakeningen leiden tt een inperking van de nderzeksvragen en -hypthesen. Bij het pzetten van het design met k ged wrden nagedacht ver de wijze van gegevensverzameling (meetinstrumenten, samenstelling respndentengrep) en ver de gegevensverwerking (zie paragraaf 7). In geval van een kwantitatief nderzek wrden in het design de statistische methden aangegeven, waarvan gebruik gemaakt wrdt m de gegevens te analyseren. In hfdstuk 5 wrdt verder ingegaan p srten nderzeksdesign. FASE 4 OPERATIONALISEREN VAN BEGRIPPEN EN ONTWIKKELEN VAN MEETINSTRUMENTEN Er wrden meetinstrumenten c.q. vragenlijsten ntwikkeld, waarmee de begrippen uit de nderzeksvragen c.q. nderzekshypthesen geperatinaliseerd kunnen wrden en waarmee data verzameld kunnen wrden. Er wrden testsituaties ingericht waarin met de meetinstrumenten nder z gecntrleerd mgelijke mstandigheden gegevens kunnen wrden verzameld. Afhankelijk van het srt nderzek en het srt meetinstrumenten spelen vraagstukken als betruwbaarheid en validiteit een kleinere f grtere rl. Ok kunnen testsituaties wrden ingericht m een mgelijke prbleemplssing (POz) f algemene principeplssingen (TOz) te te passen. Vrbeelden zijn: Bij een literatuurnderzek gaat het er vral m een representatieve verzameling publicaties te raadplegen. Vr dergelijke selecties bestaan geen harde criteria vr betruwbaarheid en validiteit. Bij een pilt studie teneinde causale relaties p te spren kan gewerkt wrden met pen vragenlijsten die met behulp van experts wrden pgesteld f gecntrleerd. Ok hier zijn geen harde criteria vr betruwbaarheid en validiteit vrhanden. Pilt studies leiden in het algemeen tt hypthesen die daarna een hardere vrm van tetsing vereisen. Bij een hypthese tetsend nderzek dient men gebruik te maken van vragenlijsten waarvan de betruwbaarheid en validiteit aan bepaalde vrwaarden vlden. In hfdstuk 6 wrdt nader ingegaan p de begrippen betruwbaarheid en validiteit. FASE 5 DE UITVOERING VAN HET ONDERZOEK De begde nderzeksgrep (de respndenten) wrdt samengesteld en benaderd. Bij nderzek p grte schaal dienen daar methden van steekpreftrekking aan te pas te kmen die de representativiteit van de grep ndervraagden kunnen garanderen. De vragenlijsten wrden afgenmen, de bservaties wrden verricht en/f de pgezette experimenten f testen wrden uitgeverd. De data wrden verzameld. Als het verzamelen van gegevens niet in één sessie plaatsvindt dan is het van belang dat alle sessies p een z gelijk mgelijke manier verlpen. De instructie en de vragen vr de respndenten meten Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

11 dan steeds z gelijk mgelijk zijn, mdat anders bias kan ptreden dr ngecntrleerde factren die de antwrden kunnen beïnvleden. In hfdstuk 7 wrdt nader ingegaan p het verzamelen van de data. FASE 6 DE VERWERKING VAN DE DATA De data wrden verwerkt, bewerkt, geanalyseerd en/f geaggregeerd tt nderzeksresultaten. Het is belangrijk dat vrafgaand aan het verzamelen van de data wrdt vastgesteld he zij geanalyseerd zullen wrden. Diverse methden zijn daarvr in de literatuur beschikbaar. Vaak kunnen kwalitatieve data wrden mgezet in kwantitatieve data bijvrbeeld dr te turven p antwrden van gelijke strekking. De resultaten wrden verwerkt in tabellen, grafieken, beschrijvingen, samenvattingen en/f afbeeldingen. Eveneens in hfdstuk 7 wrdt nader ingegaan p het analyseren van de data. FASE 7 CONCLUSIES, AANBEVELINGEN EN DISCUSSIE Dr de verwerkte data en geaggregeerde gegevens te vergelijken met de nderzeksvragen en/f hypthesen kunnen cnclusies wrden getrkken ver de beantwrding van de nderzeksvragen en de hudbaarheid van de hypthesen. Dit is lang niet altijd een eenduidige zaak en vereist het een kritische reflectie p de uitkmsten van het nderzek. Vaak zullen er in de uitvering van het nderzek elementen hebben meegespeeld die de beantwrding van de nderzeksvragen cmpliceren. Het kan gaan m nverwachte mstandigheden tijdens de afname van de vragenlijsten, uitval van respndenten, tegenstrijdigheden in de antwrden f in de geaggregeerde data etc. Dergelijke mstandigheden leiden meestal tt nzekerheid ver de cnclusies en ver de cndities waarnder de cnclusies geldig zijn. Vaak geeft dit aanleiding tt vrstellen vr verder nderzek f tt het bijstellen van algemene principeplssingen. De cnclusies van het nderzek kunnen verder aanleiding zijn tt aanbevelingen. Zij kunnen dan vertaald wrden in maatregelen vr de nderzchte praktijk. De principeplssingen (TOz) kunnen wrden tegepast dr ze weer te recntextualiseren vr een specifieke casus. Het nderzek eindigt met een kritische discussie ver het verlp en de resultaten van het nderzek en ver de betekenis van het nderzek vr het berepsveld f de wetenschap. FASE 8 RAPPORTAGE Van het nderzek wrdt een verslag gemaakt in de vrm van een nderzeksrapprt. Het rapprt vlgt zveel mgelijk de fasen van het nderzek, zdat k het verlp van het nderzeksprces z ged mgelijk, zij het in gefrmaliseerde vrm, zichtbaar wrdt. In hfdstuk 8 wrdt nader ingegaan p de inhud van het nderzeksrapprt. 5 SOORTEN ONDERZOEKSDESIGN Bij de vertaling van een nderzeksvraag naar een nderzeksdesign spelen allerlei verwegingen een rl zals de fase van ntwikkeling van het kennisdmein, de aard van de nderzeksvraag, het srt nderzek dat men wil den, de beschikbare tijd en middelen die men vr het nderzek heeft, etc. Afhankelijk daarvan kan men besluiten tt verschillende typen nderzeksdesign (nderstaande lijst is niet uitputtend). Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

12 KWANTITATIEF ONDERZOEK Surveynderzek Er wrdt gebruik gemaakt van vragenlijsten die een f meer ttaal scres per respndent pleveren. Secundaire analyse Men analyseert de kwantitatieve data van reeds eerder uitgeverd nderzek eventueel gericht p nieuwe vraagstellingen. Experimenteel nderzek Men zet een experiment p waarin de nafhankelijke variabelen gecntrleerd kunnen wrden en de afhankelijke variabelen betruwbaar en valide kunnen wrden gemeten. Mnitrnderzek Men mnitrt bepaalde prcessen waarbij p vastgestelde mmenten betruwbare en valide metingen f tellingen wrden verricht. KWALITATIEF ONDERZOEK Observatienderzek Men bserveert bepaalde prcessen en beschrijft wat men waarneemt indien mgelijk met behulp van een van te vren vastgesteld beschrijvingsprtcl. Open interviews Men stelt pen vragen aan de respndenten en ntuleert de antwrden f neemt die p met een geluidsrecrder. Literatuurnderzek De relevante literatuur wrdt bestudeerd en relevante data, begrippen, mdellen en/f therieën wrden geanalyseerd, vergenmen en/f aangepast. Brnnennderzek In archieven, biblitheken en/f p internet wrden brnnen geraadpleegd en gegevens verzameld. Inhudsanalyse De inhud van een mededeling, dcument, tekst, beeld- f geluidsfragment wrdt bjectief en systematisch beschreven. Casestudy Een casus (bijvrbeeld een les met behulp van ICT f een ICT-prject in het nderwijs) wrdt bestudeerd p delstelling, verlp, nderdelen, samenhang tussen de nderdelen, betrekkingen met de externe mgeving etc. Expertnderzek Het raadplegen van experts p een bepaald kennisdmein teneinde de relevante kenmerken van een prbleemsituatie vast te kunnen stellen, de validiteit van vragenlijsten te bepalen etc. Dit kan de vrm aannemen van pen interviews (zie bven), grepsgesprekken, wrkshps etc. Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

13 COMMUNICATIE ONDERZOEK Gecntrleerde grepsgesprekken Men brengt een grep mensen p een gestructureerde manier met elkaar in gesprek ver aspecten van de prbleemstelling zdat kennis en infrmatie ntstaan die niet gegenereerd zuden zijn bij het individueel ndervragen van de afznderlijke grepsleden. Gecntrleerde wrkshps Vergelijkbaar met gecntrleerde grepsgesprekken maar tegespitst p het gezamenlijk plssen van een praktijkprbleem (bijv. het uittesten f ntwerpen van een nieuw prduct). Interventienderzek Het planmatig plegen van interventies in een bepaald prces en het beschrijven en analyseren van de gevlgen van deze interventies p het verlp van het prces. Cmmunicatienderzek kan k gezien wrden als een bijzndere vrm van kwalitatief nderzek. Het verschil tussen cmmunicatienderzek en de andere twee designgrepen is vral dat bij cmmunicatienderzek de dataverzamelaar als medespeler direct cmmuniceert met de nderzeksgrep en dus dr zijn acties de gegevens veel sterker beïnvledt dan bij de andere nderzeksdesigns het geval is. Standaardisering van de nderzekssituatie is dan veel meilijker en het gevaar van sturing p de resultaten is grter. Maar zeker in een riënterende fase f met beperkte nderzeksmiddelen kan cmmunicatienderzek een snelle en efficiënte wijze van het verzamelen van gegevens zijn. Binnen cmmunicatienderzek kunnen eventueel middelen uit de beide andere designgrepen wrden ingezet, zals tussentijdse vragenlijsten, bservatienderzek etc. 6 BETROUWBAARHEID EN VALIDITEIT Een meetinstrument met methdlgische kwaliteit bezitten. Daarbij zijn twee kenmerken van belang, te weten betruwbaarheid en validiteit. 2 BETROUWBAARHEID Betruwbaarheid betekent dat bij herhaling van de meting p hetzelfde bject en nder gelijke mstandigheden dezelfde uitkmsten meten wrden verkregen. De herhaalde meting kan in verschillende situaties plaatsvinden: Als er berdelaars ndig zijn m een meting uit te veren, dan wrden de verschillen tussen berdelaars bij een zelfde meting (interberdelaarbetruwbaarheid) f tussen vergelijkbare metingen van één berdelaar (intraberdelaarbetruwbaarheid) bepaald. He kleiner die verschillen zijn, he grter de betruwbaarheid van de metingen is. Een hge betruwbaarheid is ndig m een nderzek reprduceerbaar te laten zijn, zdat het de basis kan vrmen vr meer algemene cnclusies. Als er geen berdelaars zijn, maar de vragenlijst wrdt dr het te nderzeken subject zelf ingevuld, dan kan het subject de vragenlijst later ng eens invullen (test- 2 Beurskens, S. e.a (2008). Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

14 hertestbetruwbaarheid). He lang de peride tussen twee metingen met zijn, hangt af van de snelheid waarmee de gemeten kenmerken kunnen veranderen, maar k van het herinneringsvermgen van het subject. Bij het gebruik van vragenlijsten kun je k werken met internecnsistentiebetruwbaarheid. Een vragenlijst wrdt bijvrbeeld willekeurig in tweeën gesplitst en de crrelatie tussen beide helften wrdt bepaald (dit heet splithalf-betruwbaarheid). Bij een hge crrelatie is er sprake van een grte betruwbaarheid. 3 Bij betruwbaarheid gaat het m meetfuten. Dit zijn futen in de meetwaarde znder dat er sprake is van een echte verandering van het gemeten bject. Bijvrbeeld: iemands kennis ver een ICT-nderwerp is niet veranderd, maar de kennistets wijst tch wat meer f wat minder kennis aan dan bij de vrige afname. Er zijn nu twee srten meetfuten: Systematische meetfuten: er is een gemiddelde afwijking van de werkelijke waarde. Als men bijvrbeeld p geautmatiseerde wijze bepaalde reacties van kinderen achter een beeldscherm meet terwijl er een fut in de sftware zit, dan kan men per leerling systematisch een aantal reacties missen. De scres vallen dan systematisch te laag uit: er is een systematische meetfut. Dit wrdt bias genemd. Vr systematische meetfuten kan niet wrden gecrrigeerd, ze kmen vrt uit de aard van het meetinstrument f uit niet te beïnvleden factren in de mgeving waarin de metingen plaatsvinden. Niet-systematische meetfuten: deze ntstaan dr teval. De ene meting valt te hg uit, een andere te laag. Maar ver meerdere metingen gezien is de gemiddelde afwijking van de werkelijke waarde die eigenlijk gemeten had meten wrden, nul. Dit wrdt ruis genemd. Vr niet-systematische meetfuten kan sms wrden gecrrigeerd bijvrbeeld dr de meting een aantal keren te herhalen en het gemiddelde als meetwaarde te nemen. 4 VALIDITEIT Validiteit is de mate waarin het meetinstrument meet wat het begt te meten. Vraf met dus duidelijk zijn wat men wil meten. Wat wrdt er bijvrbeeld verstaan nder ICTgebruik dr dcenten. Is dit wat dcenten gebruiken aan ICT en he vaak ze dit gebruiken f k de kennis die ze hebben van ICT f zelfs wat ze ervan vinden. Wat wrdt überhaupt verstaan nder ICT? Is dit alleen de prgrammatuur f k de hardware en infrastructuur? Daarver met eerste duidelijkheid bestaan dr de centrale begrippen van het nderzek eenduidig te definiëren p een zdanige wijze dat ze geperatinaliseerd kunnen wrden, dat wil zeggen meetbaar gemaakt kunnen wrden met behulp van een meetinstrument (vragenlijst, turflijst vr bservaties etc.). Er zijn verschillende manieren waarp de validiteit van een meetinstrument bepaald kan wrden. Validiteit is niet een alles f niets kenmerk, maar det zich altijd in een bepaalde mate vr. In het algemeen geldt dat he uitdagender f zwaarwegender de hypthese die nderzcht wrdt, is, he belangrijker het is dat het meetinstrument een hge validiteit heeft. Ok kun je van een meetinstrument nit zeggen dat het in algemene zin valide is. 3 Zie vr andere vrmen van betruwbaarheid bijv. 4 Zie vr meer infrmatie ver meetfuten: Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

15 Een meetinstrument dat bijvrbeeld het ICT-gebruik van dcenten meet, zal meestal niet geschikt zijn m het ICT-gebruik van gemeenteambtenaren te meten. De terminlgie die bij validiteit gebruikt wrdt, verschilt ngal, maar de meest gebruikte termen zijn (van minst naar meest gestructureerd): Face validity f indruksvaliditeit Lijkt het instrument p het eerste gezicht ged? Een vrbeeld van deze check is expertvaliditeit: experts gegeven aan f het instrument in hun gen inderdaad meet wat het begt te meten. Cntent validity f inhudsvaliditeit Bevat het meetinstrument alle relevante aspecten van het begrip dat gemeten wrdt? Daarbij met allereerst wrden vastgesteld welke aspecten relevant zijn. Het gaat hier m de vlledigheid van de meting. Bij het begrip ICT-gebruik van dcenten bijvrbeeld met de vragenlijst het hele spectrum van ICT-middelen dat bruikbaar is in het nderwijs afdekken. Criterin validity f criteriumvaliditeit Hier gaat het m de mate waarin het meetinstrument een vrspellende waarde heeft vr latere situaties. Bijvrbeeld: he ged crreleren de meetresultaten met die van de guden standaard (als die tenminste bestaat) die dezelfde vrspellende waarde begt te meten? In het nderwijs kan men denken aan een basisschl die zelf een predictieve test vr vervlgnderwijs van leerlingen ntwikkelt (kunnen zij naar VMBO, HAVO f VWO?). In welke mate crreleren de testresultaten met die van de CITO-tets? Er zijn twee subvrmen van criteriumvaliditeit te nderkennen: Predictive validity f predictieve validiteit: In heverre vrspelt de meting met het instrument wat het in therie dient te vrspellen? Dit kan bepaald wrden dr grepen respndenten te blijven vlgen en hun tekmstige prestaties te vergelijken met hun rsprnkelijke testresultaten. Cncurrent validity f gelijktijdige validiteit: In heverre crreleren de resultaten van de test met gelijktijdig beschikbare criteriumgegevens verkregen met behulp van andere meetinstrumenten zals de guden standaard (bijv. de CITO-test)? Cnstruct validity f begripsvaliditeit Hier gaat het niet m vrspelling van iets in de tekmst maar m meting van de bestaande situatie. De vraag is dan f de resultaten van de meting werkelijk een indicatie zijn vr het begrip waarver men een uitspraak wil den. Wellicht zijn er andere variabelen die invled hebben p de meetresultaten. Bij begripsvaliditeit wrdt nderscheid gemaakt tussen: Cnvergent validity f cnvergente validiteit: er is samenhang met meetinstrumenten waarvan vaststaat dat zij hetzelfde begrip meten. He hger de crrelatie, he meer valide de nieuwe test. Als er vr de meting van ICT-gebruik van dcenten een betruwbare en valide vragenlijst is ntwikkeld, en een nieuwe vragenlijst waarin leerlingen naar het ICT-gebruik van hun dcenten wrdt gevraagd, crreleert hg met die van de dcenten, dan is er sprake van cnvergente validiteit. Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

16 Divergent validity f divergente validiteit: de meetresultaten van het nderzchte begrip hangen statistisch niet samen met die van een ander begrip dat er theretisch nafhankelijk van is (d.w.z. er niet samen mee plpt ). De crrelatie dient dus gering te zijn. Bijvrbeeld: de metingen van het ICT-gebruik van dcenten meten niet al te zeer crreleren met IQ, mdat het anders m een ander srt IQ-test gaat. In de praktijk wrden ng andere vrmen van validiteit nderscheiden die niet altijd even scherp van elkaar te scheiden zijn. 5 RELATIE TUSSEN VALIDITEIT EN BETROUWBAARHEID De vlgende plaatjes laten de resultaten zien van schieten p de kermis met 4 verschillende geweren: A t/m D (vergelijk meten met vier verschillende meetinstrumenten). De schutter krijgt geen feedback tussen de schten dr. De schutter schiet ged als hij in de rs schiet (hge validiteit) en bvendien als zijn schten dicht bij elkaar terecht kmen (grte betruwbaarheid). Een ged meetinstrument meet, zals geweer A schiet. Geweer A : Betruwbaar (alle schten liggen dicht bij elkaar) en valide (alle schten in f dichtbij de rs). Er is geen sprake van een systematische meetfut. De niet-systematische meetfut is erg klein. Geweer B : Niet betruwbaar (de schten liggen te ver van elkaar) en niet valide (veel schten buiten de rs). Een meetinstrument dat niet betruwbaar is, kan k niet valide zijn. In dit geval is er geen sprake van een systematische meetfut (het middelpunt van de schten ligt wel in de rs), wel van een grte nietsystematische meetfut (de schten liggen ver uit elkaar). 5 Zie vr meer infrmatie bijv.: Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

17 Geweer C : Wel betruwbaar (alle schten liggen dicht bij elkaar), maar niet valide (alle schten liggen ver van de rs). Er is sprake van een grte systematische meetfut. Dat de nietsystematische meetfut (de schten liggen dicht bij elkaar) klein is, det niet meer ter zake. Geweer D : Niet betruwbaar (de schten liggen ver van elkaar) en daarm k niet valide (bvendien vallen de meeste schten buiten de rs). Er is sprake van een systematische meetfut (het middelpunt van de schten ligt niet in de rs), en k van een nietsystematische meetfut (de schten liggen te ver uit elkaar). 7 DATAVERZAMELING EN DATA-ANALYSE Praktijkgericht nderzek heeft zals we zagen vral betrekking p prblemen die zich vrden in de berepspraktijk en waarvr geen adequate plssingen bestaan p basis van de bestaande kennis ver die praktijk. Praktijkprblemen kunnen zeer divers van aard zijn, zals vraagstukken van effect- en efficiencyvergrting, kstenreductie, ntwikkeling van nieuwe functinaliteit, inventarisatie van knelpunten, implementatieprblemen, innvatiewensen etc. De verankering van praktijkgericht nderzek in bestaande wetenschappelijke therie zal in het algemeen niet grter heven te zijn dan vr het beantwrden van de praktijkvraag ndig is, immers niet de therievrming maar de verbetering van de berepspraktijk is het del van het nderzek. Omdat de setting van veel praktijkvragen beperkt van mvang is, zal praktijkgericht nderzek vaak gebruik maken van kwalitatief nderzek, f kwantitatief nderzek p kleine schaal. Grte datasets zullen minder vaak vrkmen, maar uit te sluiten zijn ze niet. Wie een vragenlijst afneemt p 500 medewerkers van een bedrijf, heeft tch al snel te maken met veel kwantitatieve data. Daarm zullen we beide srten data krt bespreken. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE GEGEVENS Uitgaande van de vraagstelling van het nderzek wrdt een nderzeksdesign ntwrpen. Dit design hangt af van de wijze waarp de vraagstelling is gefrmuleerd. Gaat het m een inventarisatie van knelpunten in een keten van plannings- en rsteringsprcessen 6 dan zal men anders te werk gaan dan als het gaat m de keuze uit twee verschillende lesmethden, één met en één znder gebruik van ICT-middelen. In het eerste geval kan men bijvrbeeld kwalitatieve gegevens verzamelen met behulp van pen interviews met relevante 6 Bijv. Van t Riet, Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

18 betrkkenen. In het tweede geval kan men kwantitatieve gegevens verzamelen dr aan twee grepen studenten elk met een andere methde les te geven en de werkhypthese te tetsen dat de ene methde betere resultaten zal pleveren dan de andere. In het eerste geval met men een pen vragenlijst pstellen die alle nderdelen van de prcesketen langs lpt. In het tweede geval zal men evaluatietetsen meten pstellen vr het meten van de studieresultaten en/f de studenttevredenheid. In het eerste geval met men vervlgens een methde kiezen f ntwikkelen waarmee men de verkregen antwrden (kwalitatieve data) kan analyseren. Daarbij is het mgelijk de kwalitatieve gegevens m te zetten in kwantitatieve gegevens zals knelpunt X wrdt wel/niet genemd, aantal genemde knelpunten in prces Y etc. In het tweede geval met men een statistische methde kiezen m de resultaten van de beide grepen (kwantitatieve data) met elkaar te kunnen vergelijken. SAMENSTELLING VAN EEN ONDERZOEKSGROEP Ok de samenstelling van de grep respndenten met met de ndige zrg gebeuren. Wil men bijvrbeeld de knelpunten in de prcesketen van planning en rstering bij verschillende nderwijsinstellingen inventariseren, dan zal men binnen die instellingen een zelfde type functinarissen meten interviewen. Het heeft weinig zin bij de eerste nderwijsinstelling studenten, bij de tweede een pleidingsmanager en bij de derde een rstermaker te interviewen. Hun perspectief p de keten van planning en rstering is immers geheel verschillend. Wil men twee lesmethden vergelijken, dan verdient de samenstelling van de studentengrepen de ndige zrg. Beide grepen meten z gelijk mgelijk wrden samengesteld met betrekking tt relevante factren zals gemiddelde studieprestatie, sexe etc. DATATYPEN De afname van vragenlijsten en tetsen, zwel als de analyse van kwalitatieve gegevens, kunnen resulteren in statistisch verwerkbare scres f data. Daarbij zijn vier verschillende datatypen te nderscheiden: 1. Data met nminale waarden : de waarden hebben alleen een naam, zals het wrd nminaal al zegt, maar deze zijn niet nderling gerdend. Dat is bijvrbeeld z bij srten ICT-gebruik zals , twitter, tekstverwerker, etc. Er is daarbij geen sprake van hger f lager. 2. Data met rdinale waarden : de waarden zijn te rdenen p een schaal van hger naar lager, waarbij de nderlinge afstand tussen de waarden er niet te det. Dit is bijvrbeeld het geval bij vragen die men laat beantwrden met vijf alternatieven helemaal mee eens, mee eens, geen mening, mee neens, helemaal mee neens. Hger en lager is verigens relatief, mdat de rdening k kan wrden mgekeerd van helemaal mee neens tt helemaal mee eens. 3. Data met waarden p een intervalschaal : de waarden zijn niet alleen gerdend maar k de nderlinge afstand is gelijk. Een vrbeeld is het geven van cijfers vr een tentamen p een schaal van 1 t/m 10. De afstand tussen een 9 en een 7 is even grt als die tussen een 6 en een 4. Tussenliggende waarden heven niet gebruikt te wrden. 4. Data met waarden p een ratischaal : de waarden liggen p een getallenlijn met een absluut nulpunt. Een vrbeeld is de tijd die een student er ver det m een Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

19 bepaalde taak p de cmputer af te rnden, waarbij het werken eraan wrdt gemeten in minuten en secnden. De ene student kan er drie keer z lang ver den als de andere student. In nderstaande tabel zijn deze vier datatypen ng eens schematisch p een rij gezet. Datatype De waarden zijn individueel kenmerkend De waarden kunnen p vlgrde wrden gezet Verschillen tussen waarden kunnen vergeleken wrden Waarden kunnen x-maal z grt zijn als andere waarden Nminaal x Ordinaal x x Interval x x x Rati x x x x STATISTISCH VERWERKINGSMETHODEN Afhankelijk van de aard van de data en de relaties ertussen die men wil nderzeken, bestaan er verschillende statistische methden m de data te analyseren. Bij interval- en ratischalen kan men werken met gemiddelden, standaarddeviaties en crrelaties. Men spreekt in dat geval van parametrische analyse. Bij rdinale en nminale schalen kan dat niet. In dat geval bestaan er zgenaamde nn-parametrische analysemethden. Vr een verdere kennismaking met statistische methden zu men kunnen beginnen met het lemma Statistiek p de Wikipedia. Het kan zijn dat de keuze van de statistische analyse die men wil gebruiken extra eisen stelt aan het nderzeksdesign dat ntwrpen is. Het kan bijvrbeeld zijn dat men een extra cntrlegrep ndig heeft, f dat de mvang van de nderzeksgrep vergrt met wrden. Het ntwerpen van een nderzek is immers een cyclisch gebeuren, waarbij men in verschillende rndes tt het uiteindelijke nderzeksplan kmt. Vrdat men het nderzek start, is het dus ndzakelijk te weten he men de verzamelde data gaat analyseren. Dat kan vrkmen dat men vr verrassingen kmt te staan en wellicht een deel van het nderzek ver met den. 8 DE INHOUD VAN EEN ONDERZOEKSRAPPORT Als het nderzek eenmaal is afgernd wrdt er een nderzeksrapprt geschreven. De inhud van een nderzeksrapprt ziet er in grte lijnen als vlgt uit: Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

20 I INLEIDING De aanleiding vr het nderzek, het del dat met behulp van het nderzeksresultaat bereikt met gaan wrden en de glbale prbleemstelling waarmee het nderzek is begnnen. Het kan bijvrbeeld m een pdracht van een praktijkinstelling gaan. II VERKENNING VAN HET PROBLEEMGEBIED Aan de hand van gesprekken met relevante persnen en bestudering van wetenschappelijke en/f berepsmatige literatuur en andere relevante dcumenten wrdt het prbleemgebied in kaart gebracht. Er wrdt tegewerkt naar een nauwkeurig afgebakende prbleemstelling die zich laat vertalen in cncrete nderzeksvragen. III DE ONDERZOEKSVRAAG/VRAGEN Uit de afgebakende prbleemstelling wrden cncrete nderzeksvragen afgeleid in termen van peratinaliseerbare (meetbare) begrippen, die de basis vrmen vr het ntwerpen van een nderzeksdesign. IV BESCHRIJVING VAN HET ONDERZOEKSDESIGN Het nderzeksdesign wrdt beschreven en de daarbij gemaakte praktische en methdlgische keuzen wrden verantwrd. V DE UITVOERING VAN HET ONDERZOEK Beschreven wrdt he het nderzek is uitgeverd, he vragenlijsten f andere meetinstrumenten zijn ntwrpen, he de grep respndenten tt stand is gekmen, he de sessies van dataverzameling zijn verlpen, he de data zijn vastgelegd, welke afwijkingen van het nderzeksdesign hebben plaatsgevnden, etc. VI DATA-ANALYSE Beschreven wrdt he de vastgelegde data zijn geanalyseerd. Overzichten van resultaten wrden gebden in relatie tt de gestelde nderzeksvragen f hypthesen. Aangegeven wrdt f er daarnaast andere gegevens aan het licht zijn gekmen die wellicht niet in relatie staan tt de nderzeksvragen maar wel van belang kunnen zijn vr de verdere ntwikkeling van het kennisdmein waarp het nderzek gericht was. VII CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Uit de geanalyseerde data wrden cnclusies getrkken m.b.t. de nderzeksvragen en eventuele verige aan het licht gekmen zaken. De cnclusies kunnen bij ntwerpgericht nderzek de vrm hebben van een ntwerp met telichting. Aansluitend bij de getrkken cnclusies wrden aanbevelingen gefrmuleerd vr tepassing van de resultaten van het nderzek in de praktijk. VIII DISCUSSIE Een nderzeksrapprt sluit af met een kritische discussie ver het nderzek, de resultaten en de betekenis vr het kennisdmein. Ok wrden ideeën gelanceerd vr eventueel vervlgnderzek. Peter van t Riet, Inge Strijker & Wim Trster Lectraat ICT en Onderwijsinnvatie

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten Inleiding Stichting Kwaliteit in Basis GGZ gelft dat de mentale zrg in Nederland

Nadere informatie

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau Cllege vr schljaar 2014-2015 Plaatsingsrichtlijnen p het Dr. Nassau Cllege In de kmende jaren zal de Cit eindtets in het basisnderwijs niet meer afgenmen wrden in februari,

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor.

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor. Tussenrapprtage: plan van aanpak raadsenquête grndexplitatie Duivenvrdecrridr. Enquêtecmmissie grndexplitatie Duivenvrdecrridr 16 februari 2015 Inhudspgave: 1. Inleiding 2. Organisatie 3. Verfijning nderzeksvraag

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Pieter Swager/ Jos Fransen lectoraat elearning

Pieter Swager/ Jos Fransen lectoraat elearning 1 Pieter Swager/ Js Fransen lectraat elearning Scenari: 1 e deel afstudeerfase (1 e semester): schrijven nderzeksplan (vrbeeldscenari/ blauwdruk van een leerpraktijk) Vraf Onderwijskundig kader waarbinnen

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces list Veranderaanpak Inhud en Prces AdMva 2011 www.admva.nl www.arbcatalgusvvt.nl list Veranderaanpak Inhud en Prces www.arbcatalgusvvt.nl Clfn Sturen p Werkdrukbalans en Energie AdMva 2011 Erna van der

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

Deelprojectplan. Projectadministraties

Deelprojectplan. Projectadministraties Deelprjectplan Prjectadministraties Het beheersen van prjectadministraties dr de invering van een hgeschlbrede methdiek. 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Prbleemverkenning en stelling 3. Prjectdelen 4.

Nadere informatie

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2 INHOUD Hfdstuk 1 Inleiding 2 Hfdstuk 2 Wat hudt die extra begeleiding in? 4 LWOO Praktijknderwijs Wie kmt ervr in aanmerking? Wie beslist daarver? Hfdstuk 3 Wat hudt het nderzek van het COB in? 7 Welke

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie TECHNIEKEN VAN MARKTONDERZOEK

ECTS-fiche. 1. Identificatie TECHNIEKEN VAN MARKTONDERZOEK ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is m een uitgebreid verzicht te krijgen van de invulling en pbuw van de mdule. Er bestaat slechts één ECTS-fiche vr elke mdule. 1. Identificatie Opleiding GRADUAAT MARKETING

Nadere informatie

Onderzoeksrapport Bedrijvenkring Oldebroek

Onderzoeksrapport Bedrijvenkring Oldebroek Onderzeksrapprt Bedrijvenkring Oldebrek AIDA Cmmunicatie 6 juni 2014 Inhudspgave Samenvatting 4 1. Inleiding 5 2. Prbleemanalyse 6 2.1 Aanleiding van het prbleem 6 2.2 Het krachtenveld 6 2.3 Wat mest nderzcht

Nadere informatie

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014 Uitstrmprfiel pleiding Klinisch Infrmatica 1 Inleiding Dit uitstrmprfiel sluit aan p het berepsprfiel van de klinisch infrmaticus. Het berepsprfiel beschrijft evenwel de ttale breedte van het veld van

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Ondernemingscmmunicatie Mdule MarketingManagement Cde A2 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte ttale studiebelasting (in uren) 1 Mgelijkheid tt JA aanvragen

Nadere informatie

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 Inhud Respns... 1 Samenvatting van de resultaten... 1 Vragen ver de pleiding... 2 Vragen ver de stagiair... 3 Wat ziet u als sterke punten van de pleiding CMD?... 4 Wat

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Delstellingen Diepgaand inzicht krijgen in infrmatiebehefte m.b.t. WOII persnlijke betekenis WOII ntstaan interesse in WOII beiende/interessante thema s gebruik en

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel Inkp- en aanbestedingsbeleid Energiefnds Overijssel 2013 Inhudspgave 1 Inleiding 3 2 Het beleid 4 2.1 Rechtmatigheidsthema's 4 Prcedures 4 Meerwerk en herhalingspdrachten 4 2B-diensten 5 Integriteit 5

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

Saxionstudent.nl CE 1

Saxionstudent.nl CE 1 Thema: Marktanalyse (semester 1) Prject: Desk en Fieldresearch 56357 Vrwrd Vr u ligt het plan van aanpak vr het prject Desk en Fieldresearch, vr het thema marktanalyse van semester 1. Het is de bedeling

Nadere informatie

Gedragscode voor de leden van de Beroepsvereniging van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen

Gedragscode voor de leden van de Beroepsvereniging van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen Gedragscde vr de leden van de Berepsvereniging van Nederlandse Stedebuwkundigen en Planlgen Gedragscde vr de leden van de Berepsvereniging van Nederlandse Stedebuwkundigen en Planlgen Inhudspgave Hfdstuk

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

1 3 4 Analysefrmat Aandacht vr taal in het pleidingscurriculum Onderzek Nederlands in het berepsgericht nderwijs versie 4-07 12 12 A Algemene gegevens ver nderwijsinstelling

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

OPLEIDING tot Verzorgende-IG. Ondersteuningsmagazijn Praktijk Beroepstaak E Startbekaam

OPLEIDING tot Verzorgende-IG. Ondersteuningsmagazijn Praktijk Beroepstaak E Startbekaam OPLEIDING tt Verzrgende-IG Ondersteuningsmagazijn Berepstaak E Startbekaam Albeda cllege Branche gezndheidszrg Kwalificatieniveau 4 Chrt: 2010-2011 Fase: Startbekaam Naam student:. P.E1-3.start.gesprek

Nadere informatie

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM DE AANPAK VAN CRM RESULTANTS Ongeveer eens per twee jaar brengt Micrsft een nieuwe versie uit van Micrsft Dynamics CRM. In deze zgenaamde majr releases

Nadere informatie

VISIE OP LEREN. De uitgangspunten van de samenwerking; Het opleiden binnen het partnerschap; Het leren binnen het partnerschap.

VISIE OP LEREN. De uitgangspunten van de samenwerking; Het opleiden binnen het partnerschap; Het leren binnen het partnerschap. VISIE OP LEREN Opleiden en leren in het partnerschap Apeldrn Zutphen Vr het welslagen van de missie is het van het grtste belang dat binnen het partnerschap gewerkt wrdt vanuit een gemeenschappelijke visie

Nadere informatie

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning.

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning. Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwrding 2. Delstellingen 3. Mdel 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning 1 Verantwrding: Wij willen binnen het nderwijs dat wij geven rekening huden met de

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014 TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS september 2014 INHOUD Inleiding 4 1 Del en uitvering van het tezicht 5 1.1 Wat willen we bereiken? 5 1.2 Werkwijze 5 1.3 Waarderingskader 7 2 Relatie met

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t D i e n s t v e r l e n i n g s d c u m e n t Ons kantr hudt zich bezig met financiële dienstverlening en heeft zich gespecialiseerd in schade- en levensverzekeringen en is daarbij actief p de zakelijkeen

Nadere informatie

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum.

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum. Verslag wrkshp 1 en 2 : In de wrkshp is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tt de theretische nderbuwing/ het theretisch kader van het curriculum. Een eerste reactie p de pzet van het curriculum:

Nadere informatie

HERSTELPLAN Bachelor in de Vroedkunde Vives Noord, campus Brugge

HERSTELPLAN Bachelor in de Vroedkunde Vives Noord, campus Brugge 1 HERSTELPLAN Bachelr in de Vredkunde Vives Nrd, campus Brugge INLEIDING Op basis van de externe berdeling die p 21 en 22 maart 2013 heeft plaatsgevnden, heeft de pleiding Vredkunde p 18 nvember 2013 het

Nadere informatie

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES The literature review Het is belangrijk m te bepalen wat anderen al ver het prbleem geleerd hebben vr je het zelf bestudeerd. Het idee van een literatuurstudie

Nadere informatie

7. Opleidingskader voor de functie redacteur web en social media

7. Opleidingskader voor de functie redacteur web en social media 7. Opleidingskader vr de functie redacteur web en scial media In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr sleutelfuncties binnen de crisiscmmunicatie. Een daarvan is

Nadere informatie

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management Ace! Management Partners Training Caching Cnsulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bsch Rtterdam Zwlle Utrecht Arnhem Amersfrt Breda Eindhven Maastricht Brussel Antwerpen Ace! E-bk Ace! E-bk

Nadere informatie

Algemene Leveringsvoorwaarden

Algemene Leveringsvoorwaarden Algemene Leveringsvrwaarden 1. Tepasselijkheid 1.1 Deze algemene vrwaarden zijn van tepassing p alle ffertes en alle vereenkmsten, en de uitvering daarvan, welke dr WaterWerk Training, Caching & Cnsultancy

Nadere informatie

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort Helpt de GGZ? Krt verslag van de 2de infrmatiebijeenkmst ver ROM ggz 12 ktber 2010, Amersfrt Op 12 ktber zijn 50 cliënten, verwanten, leden van cliënten- en familieraden en ervaringsdeskundigen in Amersfrt

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af Stel uw inkmen zeker, sluit een arbeidsngeschiktheids af Eindelijk geniet u van een heerlijke skivakantie. En natuurlijk verkmt het u niet, want u bent een ervaren skiër. Maar laat dat ngeluk nu net in

Nadere informatie

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015 Beleidsregels vrziening jbcaching Participatiewet 2015 1-7-2015 Jbcaching Reginale beleidsregels jbcaching Participatiewet regi Achterhek Inleiding Jbcaching gaat ver het ndersteunen van mensen bij het

Nadere informatie

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement 6. Opleidingskader vr de prcespleiding Infrmatiemanagement In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr prcessen nder Bevlkingszrg. Hiernder wrdt het pleidingskader vr

Nadere informatie

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden?

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden? Omgevingsscan Achtergrnd prject De gemeente Drdrecht heeft het plan pgevat de prblematiek rndm (merendeels verslaafde) dak- en thuislze mensen in haar stad aan te pakken. In dit kader heeft de gemeente

Nadere informatie

Godsdienstige stellingname collega

Godsdienstige stellingname collega Gdsdienstige stellingname cllega Je werkt p een penbare basisschl en hebt kinderen van verschillende natinaliteiten in je grep. Een van je cllega's draagt een hfddek. De kinderen uit haar grep scren ged

Nadere informatie

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 Vr- en Vregschlse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 1. Inleiding Vr- en Vregschlse Educatie, als nderdeel van het bredere beleidsterrein nderwijsachterstandbeleid, wrdt sinds 2002 in Winterswijk vrmgegeven.

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond

Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond KvK te s-gravenhage 40409378 Pstbus 600 Phne +31 (0)79 343 81 49 inf@knas.nl 2700 MD Zetermeer Fax +31 (0)79 343 81 50 www.knas.nl Kninklijke Van: KNAS Opleidingen Maitre AJ van der Weg Onderwerp: Tpcach

Nadere informatie

Scenario Onderwijstijd. Thuisles

Scenario Onderwijstijd. Thuisles Scenari Onderwijstijd Thuisles Erik Mndriaan en JaapJan Vrm ROC Deltin Cllege, Zwlle ktber 2013 Scenari: Thuisles Algemeen Dit scenari is ntwikkeld mdat er gedacht wrdt dat het elementen bevat die ervr

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Een profiel maken voor [onderwerp]

Een profiel maken voor [onderwerp] MPA MindSnar Een prfiel maken vr [nderwerp] Wat det MPA, de denkstijltest? MPA legt u vragen en keuzes vr. Z zekt het naar patrnen in he u denkt. Van die patrnen maakt het grafieken en rapprten. Bvendien

Nadere informatie

10-stappenplan onderzoek doen

10-stappenplan onderzoek doen 10-stappenplan nderzek den Handleiding begeleiding prfielwerkstuk Prf.dr. Eline Slagbm- LUMC Deze handleiding is tt stand gekmen na een pilt met VO-schlieren en bilgiedcenten. Aan de tekst van het stappenplan

Nadere informatie

Stichting de Wielborgh Wonen, zorg en welzijn. Van harte welkom. Training Meten moet! Casper van der Most

Stichting de Wielborgh Wonen, zorg en welzijn. Van harte welkom. Training Meten moet! Casper van der Most Stichting de Wielbrgh Wnen, zrg en welzijn Van harte welkm Training Meten met! Casper van der Mst Stichting de Wielbrgh Wnen, zrg en welzijn Prfessinele rganisatie Meten Analyseren Plannen Verbeteren Reviews

Nadere informatie

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa)

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa) PEDAGOGISCHE VISIE A. Algemeen De pedaggische visie vertelt he de schl met leerlingen, persneel en uders van leerlingen wil mgaan en wat de schl verwacht ten aanzien van de relatie tussen leerlingen en

Nadere informatie

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983)

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983) Gemeente Ede Bijlage 2 (behrt bij 663983) Mem Aan : De gemeenteraad van Ede Van : Cllege van burgemeester en wethuders Datum : 12 april 2011 Registratienummer : 663981 Onderwerp : Discussienta vr uitwerking

Nadere informatie

Uitwerking kerndoel 2 Nederlandse taal

Uitwerking kerndoel 2 Nederlandse taal Uitwerking kerndel 2 Nederlandse taal Tussendelen en leerlijnen Nederlandse taal Primair nderwijs In samenwerking met het expertisecentrum Nederlands Enschede, 1 juni 2006 Nederlands kerndel 2 Stichting

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2014/341

Statenvoorstel nr. PS/2014/341 Statenvrstel nr. PS/2014/341 Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke Participatie Datum Inlichtingen bij 23 april 2014 mevruw G.J. Overmeen-Bakhuis Aan Prvinciale Staten Onderwerp Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke

Nadere informatie

Regeling Financiële Ondersteuning Overige Bijzondere Omstandigheden Profileringsfonds

Regeling Financiële Ondersteuning Overige Bijzondere Omstandigheden Profileringsfonds AANVRAAGFORMULIER 1 studiefinancieringsvrm vr chrten vóór 1-9-2015 én studiefinancieringsvrm(en) vr chrten na 1-9-2015 Regeling Financiële Ondersteuning Overige Bijzndere Omstandigheden Prfileringsfnds

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen*

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen* *** Enquête *** Inleidend Als student van de Universiteit Twente de ik in het kader van mijn masterstudie Public Safety een (klik hier vr definitie) afstudeerscriptie ver de huidige elektrnische verbindingen*

Nadere informatie

Solliciteren bij bnr. Selectiecriteria juniormedewerker

Solliciteren bij bnr. Selectiecriteria juniormedewerker Slliciteren bij bnr Fijn dat je wilt slliciteren p de functie van junirmedewerker bnr. Dat kan dr nderstaande vragen te beantwrden, die gebaseerd zijn p de selectiecriteria vr junirmedewerkers. Het eindprfiel

Nadere informatie

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3 Verbanden 3 Verbanden 3 besteedt aandacht aan het pstellen van tabellen, frmules en grafieken. Er zijn k uitbreidingen van de subdmeinen statistiek en rijen en reeksen. Delgrep Verbanden 3 Verbanden 3

Nadere informatie

Opbrengsten VSO Panta Rhei College schooljaar 2014-2015

Opbrengsten VSO Panta Rhei College schooljaar 2014-2015 Opbrengsten VSO Panta Rhei Cllege schljaar 2014-2015 Inleiding Iedere schl heeft tt taak nderwijs te bieden waarbij de leerlingen kennis, vaardigheden en hudingen verwerven. Uitgangspunt vr dat aanbd zijn

Nadere informatie

D i e n s t A m b u l a n t e B e g e l e i d i n g W S N S

D i e n s t A m b u l a n t e B e g e l e i d i n g W S N S D i e n s t A m b u l a n t e B e g e l e i d i n g W S N S Tapirstraat 2 6532 AL - NIJMEGEN Tel: 024-35 90 930 WERKEN MET EEN ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF IN DE BASISSCHOOL INLEIDING Met de intrede van Passend

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 2. Leerdoelen 3. Samenwerken, hypotheses & onderzoeksonderwerpen 5. Wat wordt ervan jullie verwacht? 6.

Inhoudsopgave. Inleiding 2. Leerdoelen 3. Samenwerken, hypotheses & onderzoeksonderwerpen 5. Wat wordt ervan jullie verwacht? 6. Inhudspgave Pagina Inleiding 2 Leerdelen 3 Samenwerken, hyptheses & nderzeksnderwerpen 5 Wat wrdt ervan jullie verwacht? 6 Berdeling 8 Prjectrster 2012 11 Afspraken 13 Werkgrepen 2012 14 Onderzeksplan

Nadere informatie

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN HOOG-LAAG LAAG-PENSIOEN f f LAAG -HOOG HOOG-PENSIOEN Vr pensiengerechtigden die de 65-jarige leeftijd ng niet bereikt hebben U kunt

Nadere informatie

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE Begeleiding van leerlingen met ernstige rekenprblemen en/f dyscalculie Delen en uitgangspunten Binnen het Veluws Cllege Crtenbsch hanteren wij het Prtcl Ernstige

Nadere informatie

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen NTA 8009:2007 Veiligheidsmanagementsysteem vr ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszrg verlenen Unifrm en inzichtelijk veiligheidsmanagementsysteem Openheid ver patiëntveiligheid Basis vr interne

Nadere informatie

Controleprotocol Sociaal Domein

Controleprotocol Sociaal Domein Cntrleprtcl Sciaal Dmein Cntrleprtcl vr de accuntantscntrle bij: dr de gemeenten in de regi Amersfrt* gesubsidieerde rganisaties vr Jeugdzrg en WMO dr de gemeenten in de regi Amersfrt f dr de gemeente

Nadere informatie

Lesbeschrijving. Historische bronnen - beeldmateriaal

Lesbeschrijving. Historische bronnen - beeldmateriaal Lesbeschrijving Histrische brnnen - beeldmateriaal Aan de hand van deze les ntdekken de leerlingen dat de Schelde niet alleen nu, maar k vreger al veelvuldig als nderwerp p ft s werd gezet en vrkwam p

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

LOGBOEK van: klas: 1

LOGBOEK van: klas: 1 LOGBOEK van: klas: 1 Inhudspgave Inleiding en inhud van het lgbek Wat is de maatschappelijke stage? Delen van de maatschappelijke stage Waar de je maatschappelijke stage? Kaders waarbinnen de maatschappelijke

Nadere informatie

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een prgramma vr het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Delgrep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt vr grep 7 en 8 van de basisschl en de eerste

Nadere informatie

Samenvatting. Evaluatierapport Buurt in Actie December 2006 2

Samenvatting. Evaluatierapport Buurt in Actie December 2006 2 Evaluatierapprt Samenvatting Dit rapprt bevat de resultaten van de evaluatie van Buurt in Actie (BIA). Deze evaluatie is uitgeverd m inzicht te krijgen in het functineren van het prject en aanbevelingen

Nadere informatie

Samenwerkingsschool Balans

Samenwerkingsschool Balans Samenwerkingsschl Balans DYSLEXIEBELEID_p website.dc - 1-1. Wat is dyslexie De Gezndheidsraad prbeerde jaren geleden tt natinale vereenstemming te kmen dr een glbale mschrijving p te stellen waarin iedereen

Nadere informatie

Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het project Gedragswerk

Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het project Gedragswerk Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het prject Gedragswerk Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het prject Gedragswerk Obern Gedragswerk, wat werkt? 3 Inhudspgave Samenvatting... 4 1 Inleiding...

Nadere informatie

Kwaliteitsaspecten van onderwijs. Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van opleiders

Kwaliteitsaspecten van onderwijs. Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van opleiders Kwaliteitsaspecten van nderwijs Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van pleiders Clfn Titel Kwaliteitsaspecten van nderwijs. Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van pleiders. Auteur

Nadere informatie

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen Samenvatting Deelprjecten Ouderen Samen Vughtse Ouderen aan het Wrd In januari 2007 zijn dr het Prject Ouderen Samen vier bijeenkmsten gerganiseerd waarvr alle Vughtse inwners van 55 jaar en uder waren

Nadere informatie

Aanbod Diensten Baan in Beeld

Aanbod Diensten Baan in Beeld Aanbd Diensten Baan in Beeld 3751 LM Bunschten inf@baaninbeeld.cm www.baaninbeeld.cm Inhudspgave 1. Over Baan in Beeld p. 3 Wie wij zijn, utplacement en lpbaanadvies, fcus, resultaat en lcatie. 2. Outplacementprgramma

Nadere informatie

Bijlage IVa Sjabloon voor de verdeling van werkzaamheden voor onderwijzend personeel in de kunsteducatie

Bijlage IVa Sjabloon voor de verdeling van werkzaamheden voor onderwijzend personeel in de kunsteducatie Bijlage IVa Sjabln vr de verdeling van werkzaamheden vr nderwijzend persneel in de kunsteducatie Sjabln vr de verdeling van werkzaamheden vr nderwijzend persneel in de kunsteducatie LOGA-partijen vinden

Nadere informatie

DYSCALCULIE. Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Geboortedatum:... Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Telefoonnummer:...

DYSCALCULIE. Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Geboortedatum:... Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Telefoonnummer:... 1 DYSCALCULIE Vragenfrmulier nderwijsgeschiedenis rekenvaardigheid vr schl Graag vraag ik u m de vlgende vragen z vlledig mgelijk te beantwrden (in zverre dat kan). Ok vraag ik u de uitgeverde handelingsplannen

Nadere informatie

IKZ DEEL II : De informatieronde

IKZ DEEL II : De informatieronde Vanuit het standpunt van de zn is de schaduw nzichtbaar (Gethe) IKZ DEEL II : De infrmatiernde Het is méér dan een cliché f butade: m aan een breed kwaliteitsbeleid te werken, heb je écht steun, inbreng

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

Regeling Financiële Ondersteuning Topsport- Student Stenden Hogeschool Profileringsfonds

Regeling Financiële Ondersteuning Topsport- Student Stenden Hogeschool Profileringsfonds AANVRAAGFORMULIER 1 studiefinancieringsvrm vr chrten vóór 1-9-2015 én studiefinancieringsvrm(en) vr chrten na 1-9-2015 Regeling Financiële Ondersteuning Tpsprt- Student Stenden Hgeschl Prfileringsfnds

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

Jaarverslag. Format jaarverslag 2013. Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivio

Jaarverslag. Format jaarverslag 2013. Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivio Jaarverslag Frmat jaarverslag 2013 Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivi Inhudspgave VERSLAG VAN DE TOEZICHTHOUDER... 3 OVERVIEW & ALGEMEEN... 4 IDENTITEIT... 5 ONDERWIJS... 6 PERSONEEL... 7 HUISVESTING

Nadere informatie

Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderopvang

Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderopvang Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderpvang KOM Kinderpvang verzrgt kinderpvang vr kinderen in de leeftijdsgrep 0 tt en met 12 jaar. Alle medewerkers van de stichting zetten zich vlledig in m kwalitatief

Nadere informatie

Vlaanderen: Primair onderwijs Brongebruik Kerndoel 7: De leerlingen kunnen op hun niveau verschillende informatiebronnen raadplegen.

Vlaanderen: Primair onderwijs Brongebruik Kerndoel 7: De leerlingen kunnen op hun niveau verschillende informatiebronnen raadplegen. Lesbeschrijving Brn vr Werk Aan de hand van deze 5 lessen ntdekken de leerlingen dat de Schelde veel mgelijkheden biedt vr werk. En daarmee van essentieel belang is vr nze regi. Relatie met kerndelen:

Nadere informatie

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt.

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt. Techniek & de Schelde Aan de hand van deze 3 lessen ntdekken de leerlingen dat er techniek in en m de Schelde, dus in nze regi, een erg belangrijke rl speelt. Gerelateerde kerndelen Vlaanderen, Primair

Nadere informatie

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen:

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen: Graaf Jan van Mntfrtschl Beleid ter vrkming en/f regulering van pestgedrag 1. 1 Inleiding: Iedere schl heeft een veilig schlklimaat ndig. Op de Graaf Jan van Mntfrtschl zijn wij ns ervan bewust dat veiligheid

Nadere informatie

2. De database beschikt wel over mogelijkheden leermateriaal te beschrijven en die beschrijvingen te delen met de buitenwereld.

2. De database beschikt wel over mogelijkheden leermateriaal te beschrijven en die beschrijvingen te delen met de buitenwereld. Versie 2.1 23 mei 2013 OPEN PUBLICEREN VAN LEERMATERIAAL: EEN STAPPENPLAN Veel instellingen vr hger nderwijs hebben al een database (repsitry) met digitaal leermateriaal. Sms is dat de database van de

Nadere informatie