Vermindering van de spanningsvervorming in distributienetten met resistieve shunt-harmonische impedanties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vermindering van de spanningsvervorming in distributienetten met resistieve shunt-harmonische impedanties"

Transcriptie

1 Vermindering van de spanningsvervorming in distributienetten met resistieve shunt-harmonische impedanties Wouter Ryckaert Promotoren: prof. dr. ir. J. Melkebeek, dr. ir. J. Ghijselen Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van Doctor in de Ingenieurswetenschappen: Werktuigkunde-Elektrotechniek Vakgroep Elektrische Energie, Systemen en Automatisering Voorzitter: prof. dr. ir. J. Melkebeek Faculteit Ingenieurswetenschappen Academiejaar

2 ISBN NUR 959, 961 Wettelijk depot: D/2006/10.500/46

3 Universiteit Gent Faculteit Ingenieurswetenschappen Vakgroep Elektrische Energie, Systemen en Automatisering Laboratorium voor Elektrische Energietechniek Sint-Pietersnieuwstraat 41, B-9000 Gent, België Vermindering van de spanningsvervorming in distributienetten met resistieve shunt-harmonische impedanties Wouter Ryckaert Promotoren: Prof. dr. ir. Jan Melkebeek, UGent-EESA Dr. ir. Jozef Ghijselen, Inverto N.V. Leden van de examencommissie: Prof. dr. ir. Ronny Verhoeven, Onderwijsdirecteur FirW, voorzitter Prof. dr. ir. Lieven Vandevelde, UGent-EESA, secretaris Prof. dr. ir. Marc Burgelman, UGent-ELIS Prof. ir. Jan Desmet, HoWest-PIH Prof. dr. ir. Philippe Lataire, VUB-ETEC Prof. dr. ir. Alex Van den Bossche, UGent-EESA Prof. dr. ir. Ludo Weyten, UGent-ELIS Onderzoek gefinancierd met een specialisatiebeurs van het Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen (IWT-Vlaanderen)

4

5 Dankwoord Mijn dank gaat in de eerste plaats naar mijn promotoren prof. dr. ir. Jan Melkebeek en dr. ir. Jozef Ghijselen. Prof. Melkebeek heeft me niet alleen de mogelijkheden gegeven om dit onderzoek te verrichten, hij heeft mij bovendien steeds gemotiveerd en gesteund. Ik wens hem te danken voor het grondig nalezen van artikels en zeker ook van dit proefschrift. In het bijzonder wens ik dr. ir. Jozef Ghijselen te danken. Het was Jozef die me tijdens het laatste jaar van mijn ingenieurstudies overtuigd heeft om te doctoreren. Het bekomen van een vierjarig doctoraatsmandaat bij het IWT-Vlaanderen heb ik grotendeels aan hem te danken. Tijdens de dagelijkse begeleiding in de eerste drie jaar van mijn doctoraatsonderzoek heeft Jozef steeds tijd vrijgemaakt voor het beantwoorden van mijn vragen. Zijn enthousiasme, dat ik heb leren kennen tijdens mijn studies, mocht ik in deze drie jaar elke dag opnieuw ervaren. Bovenal ben ik Jozef dankbaar om mijn onderzoek tot op heden met interesse op te volgen en om zijn kritische opmerkingen bij het schrijven van de tekst. Niet vanzelfsprekend voor iemand met een belangrijke functie in de privé-sector. Ook wens ik mijn collega en goede vriend ir. Koen De Gussemé te bedanken voor de grote bijdrage die hij in de laatste twee jaar heeft geleverd bij de praktische realisatie van het prototype. Ook de kennis over digitale regeling van vermogenselektronische omzetters die ik van Koen en van dr. ir. David Van de Sype heb gekregen, heeft een wezenlijke bijdrage geleverd tot dit werk en het ontwikkelde prototype. De goede werksfeer in de periode dat ik met Koen en David samen een bureau deelde vergeet ik niet, evenals de fijnzinnige humor uit Aalst en omgeving. Verder ben ik prof. Lieven Vandevelde, prof. Alex Van den Bossche, ir. Bert Renders en ir. Frederik De Belie erkentelijk voor de bijdrage in dit werk. De andere collega s aan het Laboratorium voor Elektrische Energietechniek wens ik te bedanken voor de collegialiteit en goede werksfeer. Ook wens ik Ingrid Dubois te danken voor de administratieve ondersteuning. Bovendien mag ik Christian Vervust, Tony Boone, Stefaan Dhondt en ing. Nic Vermeulen niet vergeten voor de technische ondersteuning en de hulp bij de praktische bouw van opstellingen.

6 ii Tenslotte wens ik mijn familie en vrienden te bedanken voor de steun tijdens de voorbije jaren. In het bijzonder dank ik mijn echtgenote Leen voor de onophoudelijke steun en aanmoedigingen als het allemaal eventjes te veel werd. Bovendien kon ik me ten volle concentreren op het schrijven van dit proefschrift omdat Leen instond voor de goede zorgen van ons vier maanden oude zoontje Elias. Ik ben Elias trouwens ontzettend dankbaar voor de geboden nachtrust! Gent, 11 april 2006 Wouter Ryckaert

7 Samenvatting De golfvorm van de spanning in distributienetten is in het ideale geval zuiver sinusoïdaal en storingsvrij, en dit onafhankelijk van de karakteristieken van de aangesloten omzetters van elektrische energie. In realiteit echter wijkt de netspanning vaak af van deze ideale situatie. Enkele veelvoorkomende voorkomende storingen die de kwaliteit van de spanningsgolfvorm aantasten zijn spanningsdips, overspanningen, transiënten, harmonische vervorming,... Elk van deze afwijkingen kan de goede werking van het distributienet alsook van de aangesloten elektrische omzetters nadelig beïnvloeden. Het garanderen van een voldoende kwaliteit van de netspanningsgolfvorm is dan ook uiterst belangrijk en vormt een belangrijk onderdeel van de vermogenskwaliteit. In een eerste hoofdstuk zijn de verschillende storingen die de vermogenskwaliteit aantasten kort besproken en zijn de mogelijke gevolgen van een verminderde vermogenskwaliteit vermeld. In dit werk wordt dieper ingegaan op de problematiek van de harmonische vervorming, een belangrijk aspect binnen het domein van de vermogenskwaliteit. Het stijgend aandeel elektrische omzetters die harmonischen in het net injecteren is er de oorzaak van dat de spanningsvervorming vaak aanzienlijk is. Deze spanningsvervorming kan zich bovendien voortplanten in het ganse elektrisch netwerk. Het is bekend dat zowel stroom- als spanningsvervorming de goede werking van de aangesloten elektrische en elektronische apparatuur kunnen verstoren, zeker wanneer er aan bepaalde resonantievoorwaarden voldaan is. In de laatste decennia is het garanderen van een voldoende vermogenskwaliteit een belangrijke doelstelling geworden van zowel de ontwerpers van elektrische apparatuur als van de netbeheerders. Bij het ontwerp van een elektrische omzetter is het belangrijk om de invloed op de vermogenskwaliteit van het elektrisch netwerk mee in rekening te brengen. Eén van de aandachtspunten hierbij is het beperken van de injectie van harmonische stroomcomponenten in het elektrisch netwerk. Ook kan men elektrische omzetters ontwerpen die de spanningsgolfvorm niet verder aantasten en die eventueel een bijdrage kunnen leveren tot de reductie van de harmonische vervorming. Wanneer de parameters van het netwerk, evenals het gedrag en de locatie van de vervuilende verbruikers gekend zijn (of geschat kunnen worden uit stroom- en/of

8 iv spanningsmetingen), kan de vervorming van de spanning in het volledige netwerk geminimaliseerd worden door een aangepaste regeling van geoptimaliseerde omzetters te implementeren. In de meeste gevallen echter zijn de parameters van het elektrisch netwerk en de verschillende bronnen van vervorming onbekend of variëren deze sterk in de tijd. Bijgevolg is het ontwerpen van omzetters die de vervorming in het ganse netwerk (of in een deel ervan) minimaliseren alleen maar haalbaar in zeer specifieke gevallen en leidt dit in het algemeen tot zeer ingewikkelde en moeilijk te realiseren regelalgoritmen. Om de harmonische vervorming te reduceren kunnen ook omzetters gerealiseerd worden die zich gedragen als een gecontroleerde impedantie. In dat geval is er weinig informatie nodig van het elektrisch netwerk aangezien enkel de spanning aan de klemmen van de omzetter vereist is. Hoewel dit gecontroleerd impedantiegedrag de mogelijke verbetering van de optredende vervorming beperkt, is toch een aanzienlijke reductie mogelijk, zeker wanneer er resonanties in het elektrisch netwerk optreden. In dit proefschrift wordt aangetoond dat een omzetter met een gecontroleerd impedantiegedrag die in staat is om de harmonische vervorming te reduceren een resistief impedantiegedrag moet hebben voor zoveel mogelijk harmonische componenten. Daarbij is een grondige kennis van de verschillende parameters van het netwerk of van de optredende resonantievoorwaarden niet vereist. Een omzetter met een resistief impedantiegedrag voor harmonische componenten wordt in dit werk een resistieve shunt-harmonische impedantie (SHI) genoemd. Het moet benadrukt worden dat een praktisch bruikbare SHI geen fysische weerstand hoeft te zijn maar wel een vermogenselektronische omzetter met resistief impedantiegedrag voor harmonische componenten. Het opgenomen harmonisch vermogen wordt niet (volledig) omgezet in warmte maar kan nuttig gebruikt worden. Het resistief shunt-harmonisch impedantiegedrag kan geïmplementeerd worden als hoofdtaak of als bijkomende functie van een vermogenselektronische omzetter. In het eerste geval wordt de omzetter enkel en alleen ontworpen en geplaatst om de spanningsvervorming in een distributienet te reduceren en vloeit er slechts een kleine fundamentele stroom. Uit dit doctoraatsonderzoek blijkt dat het einde van een distributielijn een goede keuze is om een resistieve shunt-harmonische impedantie te lokaliseren. Dit onderzoek is voornamelijk van belang voor een uitbater van een distributienet die een vermogenselektronische omzetter wenst te installeren enkel en alleen met de bedoeling om de spanningsvervorming te verminderen. Omwille van de eenvoud van de regelstrategie, kunnen echter ook meerdere (eventuele bestaande) vermogenselektronische omzetters uitgerust worden met het voorgestelde resistieve impedantiegedrag als bijkomende functie. Wanneer verscheidene vermogenselektronische omzetters met deze regelstrategie worden uitgerust, bekomt men op deze manier een verspreiding van resistieve SHI s waardoor het plaatsen van een compensator met als enige taak het dempen van harmonische propagatie eventueel overbodig wordt.

9 v In dit werk wordt een mogelijke regelstrategie voorgesteld voor het realiseren van een vermogenselektronische omzetter met een programmeerbaar resistief shuntharmonisch impedantiegedrag. Deze regelstrategie is geïmplementeerd in een éénfasige bi-directionele actieve gelijkrichter. Dit prototype heeft een programmeerbaar resistief impedantiegedrag voor harmonische componenten dat onafhankelijk is van de fundamentele component van de lijnstroom die de omzetter opneemt. Het resistief impedantiegedrag voor harmonische componenten blijft ook behouden wanneer de omzetter fundamenteel vermogen in het distributienetwerk injecteert. Experimenteel wordt geverifieerd dat dit prototype in staat is om resonanties in het netwerk te helpen dempen. Het toevoegen van demping in het distributienetwerk is trouwens belangrijk omdat het aandeel zuiver resistieve verbruikers steeds verder afneemt. Ook wordt de bekomen reductie van de omzetter met de voorgestelde regelstrategie experimenteel vergeleken met de reductie die wordt verkregen met omzetters die zijn uitgerust met andere vaak in de praktijk toegepaste regelstrategieën. Zo leveren omzetters die een sinusoïdale stroom in het net injecteren of opnemen, ook al is de netspanning vervormd, geen bijdrage tot demping waardoor de spanningsvervorming niet of nauwelijks daalt. Een andere regelstrategie waarmee vergeleken wordt, is het klassiek resistief impedantiegedrag. De lijnstroom van dergelijke omzetters heeft steeds dezelfde golfvorm als de aangeboden lijnspanning, zodat deze omzetters zich theoretisch gedragen als een fysische weerstand. Bij deze regelstrategie is het gewenst fundamenteel vermogen bepalend voor het resistief impedantiegedrag. De grootte van de impedantie voor de fundamentele component is ook de grootte van de impedantie voor de harmonische componenten. Dit impliceert enerzijds dat omzetters die uitgerust zijn met deze regelstrategie eveneens demping toevoegen aan het elektrisch netwerk wanneer fundamenteel vermogen wordt opgenomen uit het distributienet. Anderzijds wordt de toegevoegde demping negatief wanneer fundamenteel vermogen wordt geleverd aan het distributienetwerk, waardoor de spanningsvervorming nog verder toeneemt. Dit in tegenstelling met de voorgestelde regelstrategie. Dit maakt de in dit werk voorgestelde regelstrategie uitermate geschikt voor onder andere omzetters die aangewend worden voor de netkoppeling van (kleinschalige) eenheden voor gedistribueerde energieopwekking.

10

11 Summary Harmonic distortion of sinusoidal voltage and current waveforms is one of the major power quality concerns in the electric power distribution sector. The increasing use of (harmonic) polluting loads causes harmonic voltage distortion that may propagate throughout the distribution system. It is well known that voltage and current distortion may adversely affect equipment connected to the power system. In particular, harmonic resonance phenomena in power systems are known to cause severe voltage distortion and even failure of power system components. Harmonic distortion forms an important part of the power quality. The first chapter of this dissertation gives a brief overview of the different power quality phenomena and the related problems. Chapter 2 focusses on the harmonic distortion, its consequences and possible solutions. In the last decades, power quality improvement has become an important target for both the designer of electric loads and the energy supplier. When designing an electric load, it is important to consider its influence on the power quality of the power system. A load behaving favorably for the electric power system should not deteriorate the voltage waveform, and should even contribute to the reduction of the power system pollution. When the parameters of the power system and the behavior and location of the polluting loads are known (or estimated from voltage and current measurements), the quality of the voltage waveform can be optimized throughout the power system by implementing an appropriate behavior of the favorable loads. In most cases, however, the parameters of the power system and its sources of pollution are unknown and time varying. Hence, the approach to design optimized loads minimizing the harmonic distortion is only plausible in particular applications and generally leads to complicated algorithms. However, very little information is needed when the load behaves as a (controlled) impedance, as only the power system voltage at the load terminals is required. Although this limits the amount of voltage waveform improvement that can be obtained, significant improvement is feasible, especially if the power system is subject to resonances. In this dissertation, it is shown in chapter 4 that a controlled impedance which remains effective for reducing harmonic distortion in the case of unknown and va-

12 viii rying power system impedances and resonance conditions, should have a positive resistive behavior for all harmonics. Although complete harmonic compensation is only possible by using true active filters, it has been shown that shunt active compensators, behaving as linear resistive shunt harmonic impedances (SHI) for harmonics, can provide a considerable reduction of the harmonic propagation throughout a distribution feeder. A good choice to install a resistive SHI is near the end of the distribution feeder (chapter 5). It should be mentioned that a practical resistive SHI should not be a physical resistance but should be implemented as a (power electronic) converter with a resistive behavior for harmonics. The absorbed harmonic active power can be seen as converted to fundamental power or as used to compensate the switching losses. Hence, the absorbed harmonic active power does not lead to ohmic losses and dissipation (as in a true resistor), but is applied usefully. The resistive impedance function can be implemented as the control objective of an active (power electronic) compensator or as a secondary control function of a power electronic converter. This may be achieved by changing the control strategy of the active power supply. Because of the simplicity of the resistive SHI control strategy, many power electronic converters can be equipped with it and can be spread throughout the distribution system. In this way, every optimized converter contributes to the reduction of the harmonic pollution in the entire distribution system. Most of the inverters used in distributed generation applications are designed to produce an unpolluted sinusoidal current, even when the mains voltage is distorted. Other converters used in distributed generation are controlled to track a current-shape reference source which is a copy of the grid voltage. In that case, the inverter behaves like a negative resistor because the inverter is feeding his current back into the network. It is clear that neither of these converters can provide damping of (existing) harmonic pollution. In this work, a control strategy for a resistive shunt harmonic impedance is proposed in which the harmonic resistive input impedance is different from the input resistance for the fundamental component (Chapter 6). With the proposed control strategy, it is possible to achieve a positive resistive input impedance for harmonics with an impedance value which is independent of the fundamental component of the current. In that way, the distributed power converter delivers fundamental power into the distribution network while preserving its harmonic mitigation potential. This is an interesting feature for converters used in distributed generation because nowadays, several governments worldwide promote distributed power generation using renewable energy sources. Therefore, the market share of distributed power generation will steadily increase. Some examples include wind farms, photovoltaic arrays, microturbines, and fuel cells. These applications (even for home appliances) are mostly grid-coupled by means of an inverter. As more and more small-scale distributed power generation applications will be installed, several interaction problems of

13 ix these inverters with the distribution network may arise in the future and can lead to excessive harmonic current generation and even to an undesirable disconnection of the inverters. With an adapted control strategy, however, a bidirectional converter which behaves as a controlled resistive impedance for harmonics does not deteriorate the power quality but contributes to the reduction of the power system pollution. Also in chapter 6, the proposed control strategy is implemented in a single-phase bidirectional full-bridge ac-dc converter which is capable to operate both as rectifier and as inverter. Hence, this converter can be used in bidirectional power converters and grid-coupled inverters for dispersed generation units. Furthermore, the potential to damp a resonance in a power distribution system is demonstrated by using an experimental setup. It is experimentally verified that the damping performance is independent of the fundamental power level of the converter and even of the direction of the power flow. The proposed control strategy is compared with the more classical control strategies for bidirectional power converters connected to the grid. The advantage of the proposed control strategy is remarkable.

14

15 Inhoudsopgave Dankwoord Samenvatting Summary Inhoudsopgave i iii vii xi 1 Inleiding en overzicht Algemene inleiding Probleemstelling Doelstelling Vermogenskwaliteit Inleiding Definitie van vermogenskwaliteit Vermogenskwaliteit als deelaspect van EMC of toch niet? Oorzaken van een verminderde vermogenskwaliteit Gevolgen van een verminderde vermogenskwaliteit Normen en richtlijnen om vermogenskwaliteit te garanderen Basisbegrippen van de normering Normalisatie-organisaties

16 xii Inhoudsopgave Enkele belangrijke normen voor de compatibiliteitsniveaus CE-markering en de EMC-richtlijn Besluit Harmonische stroom- en spanningsvervorming Inleiding Kwantificeren van harmonische vervorming Oorzaken van harmonische stromen Lasten die een boog vormen Ferromagnetische toepassingen Elektronische omzetters met gestuurde halfgeleidercomponenten Oorzaken van harmonische spanningen Resonanties Specifieke problemen te wijten aan harmonischen Specifieke normen met betrekking tot harmonische vervorming Passieve filtering Actieve filtering Parallel- en seriefilter Gecombineerde en hybride filters Opbouw van een actief filter Doel van het filter Golfvormcompensatie Ogenblikkelijk-vermogen-compensatie Actief filter met impedantiegedrag Reductie van totale spanningsvervorming of de totale transmissieverliezen Goed ontwerp van vermogenselektronische omzetters

17 Inhoudsopgave xiii 3.10 Besluit Resistieve shunt-harmonische impedantie Inleiding Lineaire studie Reductie van spanningsvervorming Beperking van de systeemimpedantie in het PCC Beperking van de invloed van achtergrondvervorming Toepassing op een algemeen distributienetwerk Besluit Niet-lineaire studie Inleiding Netwerk zonder resonantie Netwerk met resonantie Samenvatting Besluit Plaatsing van een resistieve SHI langsheen een distributielijn Inleiding Geconcentreerde capaciteit Simulatie-opties Berekeningen Condensatorenbank C en niet-lineaire verbruiker N L gelokaliseerd bij het begin van de distributielijn Condensatorenbank C gelokaliseerd nabij het einde en de niet-lineaire verbruiker N L gelokaliseerd nabij het begin van de distributielijn Condensatorenbank C en niet-lineaire verbruiker N L gelokaliseerd nabij het midden van de distributielijn

18 xiv Inhoudsopgave Niet-lineaire verbruiker N L gelokaliseerd nabij het einde en de condensatorenbank C gelokaliseerd nabij het begin van de distributielijn Samenvattend Verspreide condensatoren Veronderstellingen Berekeningen Niet-lineaire verbruiker N L gelokaliseerd nabij het begin van de distributielijn Niet-lineaire verbruiker N L gelokaliseerd in het midden van de distributielijn Niet-lineaire verbruiker N L gelokaliseerd nabij het einde van de distributielijn Keuze van de plaatsing van een SHI langsheen de distributielijn Algemene besluiten Implementatie van het resistief shunt-harmonische impedantiegedrag Inleiding Algemene regelstrategie van een resistieve SHI Geschikte topologieën voor uni-directionele en bi-directionele actieve gelijkrichters met resistief gedrag Uni-directionele actieve gelijkrichter Bi-directionele actieve gelijkrichter Praktische aspecten van een digitaal geregelde éénfasige bi-directionele gelijkrichter Opbouw van het systeem Keuze van de schakelstrategie en pulswijdtemodulator Bemonstering van de controlevariabelen Regelstrategie van de bi-directionele gelijkrichter met klassiek resistief impedantiegedrag

19 Inhoudsopgave xv Stroomregelaar Voorwaartscompensatie Implementatie van het programmeerbaar resistief shunt-harmonisch impedantiegedrag Regelstrategie Afleiding van het impedantiegedrag en het nut van voorwaartscompensatie Experimentele verificatie van het impedantiegedrag Aantonen van de dempingseigenschap en vergelijking met andere regelstrategieën Opbouw van het systeem Dempingseigenschap van een resistieve bi-directionele gelijkrichter met programmeerbare resistieve shunt-harmonische impedantie Dempingseigenschap van een bi-directionele gelijkrichter met klassiek resistief impedantiegedrag Dempingseigenschap van een bi-directionele gelijkrichter met sinusoïdale wenswaarde voor de stroom Besluit Slotbeschouwing en suggesties voor verder onderzoek Slotbeschouwing Harmonische vervorming: oorzaken, gevolgen en mogelijke oplossingen Resistief shunt-harmonisch impedantiegedrag Locatie van een resistieve SHI langsheen een distributielijn Implementatie van het resistief SHI-gedrag Suggesties voor verder onderzoek Bibliografie 181

20

21 Hoofdstuk 1 Inleiding en overzicht 1.1 Algemene inleiding In het ideale geval moet de netspanning die aan de verbruikers wordt aangeboden altijd beschikbaar zijn en moet deze spanning zich steeds binnen de amplitude- en frequentietoleranties bevinden. Bovendien is de golfvorm van de spanning in het ideale geval zuiver sinusoïdaal en storingsvrij, en dit onafhankelijk van de karakteristieken van de aangesloten omzetters van elektrische energie. In meerfasige systemen is bovendien vereist dat de spanningen symmetrisch zijn. Ideale omzetters van elektrische energie worden dan gekenmerkt door een (symmetrische) sinusoïdale golfvorm van de uit het net opgenomen lijnstroom. In werkelijkheid is bijna nooit voldaan aan voornoemde voorwaarden. Door onder andere de aanwezigheid van een groot aantal vermogenselektronische (schakelende) omzetters en andere niet-lineaire verbruikers, wijkt de netspanning in realiteit vaak af van de ideale netspanning. Enkele veel voorkomende afwijkingen van de ideale netspanning zijn spanningsdips, overspanningen, transiënten, harmonische vervorming,... Elk van deze afwijkingen kan de goede werking van het distributienet alsook van de aangesloten elektrische omzetters nadelig beïnvloeden. Het garanderen van een voldoende kwaliteit van de netspanningsgolfvorm is dan ook uiterst belangrijk. Hoofdstuk 2 geeft een korte beschrijving van de mogelijke optredende storingen en hun nadelige gevolgen voor het distributienet en voor de aangesloten elektrische omzetters. Ook wordt de netspanningskwaliteit gekaderd binnen het ruimer domein van de vermogenskwaliteit 1. 1 Beter bekend onder zijn Engelse vertaling Power Quality 1

22 Probleemstelling 1.2 Probleemstelling In dit werk wordt dieper ingegaan op de problematiek van de harmonische vervorming, een belangrijk deelaspect binnen de netspanningskwaliteit. Een harmonische component is een component met een frequentie die een geheel veelvoud is van de fundamentele frequentie. Harmonische stroomcomponenten zorgen voor een vervorming van de ideale lijnstroom en, via de interactie tussen de stroom en de netimpedantie, ook van de netspanning. Hoewel harmonische stromen reeds jarenlang aanwezig zijn in elektrische netwerken, krijgt de problematiek van harmonische vervorming de laatste decennia meer aandacht. Dit komt door de opkomst en snelle opgang van de vermogenselektronica, waardoor veelvuldig vermogenselektronische omzetters worden gebruikt. Het gebruik van vermogenselektronische omzetters heeft onmiskenbaar vele voordelen maar de generatie van harmonische stromen vormt een nadeel, zeker bij grootschalige aanwending. In hoofdstuk 3 wordt dieper ingegaan op het ontstaan van harmonische stroom- en spanningsvervorming en worden de mogelijke oplossingen opgesomd. Om problemen te vermijden moeten maatregelen genomen worden die de beperking van harmonische vervorming tot doel hebben. Bij het ontwerp en gebruik van elektrische apparatuur of elektrische installaties is de ontwerper of uitbater gebonden aan bepaalde normen en richtlijnen. Passieve en actieve filters worden veelal geplaatst om de injectie van harmonische stroomcomponenten in het elektrisch netwerk drastisch te verminderen. Andere filters worden geplaatst om de harmonische spanningsvervorming te reduceren. Het plaatsen van zowel passieve als actieve filtering heeft echter ook nadelen. Niettegenstaande de vermogenselektronica mede verantwoordelijk is voor de problematiek van harmonische vervorming, kan vermogenselektronica ook een oplossing bieden. Denken wij bijvoorbeeld aan actieve filters, vermogenselektronische omzetters die in staat zijn om de harmonische stroom-of spanningsvervorming volledig weg te regelen. Zo kan ook door een goed ontwerp en door een geschikte regeling de golfvorm van de stroom van vermogenselektronische omzetters worden beïnvloed. Zo kunnen vermogenselektronische omzetters gerealiseerd worden die nauwelijks stroomharmonischen in het net injecteren, ook al is de netspanning vervormd. Nochtans hebben deze omzetters geen bijdrage tot de reductie van de spanningsvervorming in elektrische netten. In dit werk wordt nagegaan in welke mate vermogenselektronische omzetters kunnen bijdragen tot de reductie van spanningsvervorming.

23 Hoofdstuk 1. Inleiding en overzicht Doelstelling Problemen met harmonische vervorming treden meestal op wanneer er aan bepaalde resonantievoorwaarden in het distributienetwerk voldaan is. Dergelijke resonanties worden ondermeer gedempt door aangesloten resistieve lineaire verbruikers (zoals bijvoorbeeld elektrische verwarmingselementen). Aangezien het aandeel zuiver resistieve lineaire verbruikers steeds verder afneemt, daalt de totale demping in het elektrisch netwerk. Dit is een bijkomende reden dat de spanningsvervorming in elektrische netten toeneemt. Een eerste doelstelling van dit werk bestaat erin om het gunstig impedantiegedrag van vermogenselektronische omzetters voor harmonische componenten af te leiden, en dit onafhankelijk van het impedantiegedrag voor de fundamentele component. Uit hoofdstuk 4 volgt dat vermogenselektronische omzetters die zo geregeld worden dat een resistief impedantiegedrag voor harmonische componenten wordt verkregen, een wezenlijke bijdrage kunnen leveren tot de demping van resonanties. Daarbij is een grondige kennis van netwerkparameters niet vereist. Dergelijke geoptimaliseerde omzetters gedragen zich als een resistieve impedantie voor harmonische componenten en worden daarom resistieve shunt-harmonische impedanties genoemd. Dit resistief shunt-harmonisch impedantiegedrag kan geïmplementeerd worden als hoofdtaak of als bijkomende functie van een vermogenselektronische omzetter. In het eerste geval wordt de omzetter enkel en alleen geplaatst om de spanningsvervorming in een distributienet te reduceren en vloeit er slechts een kleine fundamentele stroom. In hoofdstuk 5 wordt gezocht naar een goede lokatie om een resistieve shuntharmonische impedantie te installeren. Dit onderzoek is voornamelijk van belang voor een uitbater van een distributienet die een vermogenselektronische omzetter wenst te installeren enkel en alleen met de bedoeling om de spanningsvervorming te verminderen. Tenslotte wordt in hoofdstuk 6 dieper ingegaan op de realisatie van een omzetter met resistief shunt-harmonisch impedantiegedrag. In dit hoofdstuk wordt het voorgestelde resistief shunt-harmonisch impedantiegedrag geïmplementeerd als bijkomende functie van een bi-directionele gelijkrichter. Deze gelijkrichter kan zowel fundamenteel vermogen leveren of opnemen uit het net, terwijl het resistief impedantiegedrag voor harmonische componenten behouden blijft. Daarbij is de grootte van de impedantie voor harmonische componenten onafhankelijk van het opgenomen of geleverd fundamenteel vermogen. De mogelijkheid om resonanties te dempen wordt eveneens experimenteel geverifieerd in hoofdstuk 6. De voorgestelde regelstrategie wordt bovendien vergeleken met twee courant toegepaste regelstrategieën. Vooral wanneer fundamenteel vermogen geleverd wordt aan het distributienet (bijvoorbeeld voor omzetters die instaan voor de netkoppeling van kleinschalige energieopwekking) blijkt het nut van de voorgestelde regelstrategie ten opzichte van omzetters die een sinusoïdale stroom in het net injecteren of ten opzichte van omzetters waarbij de lijnstroom dezelfde golfvorm heeft als de aangeboden spanning.

24

25 Hoofdstuk 2 Vermogenskwaliteit 2.1 Inleiding Elektrische energie wordt door velen aangezien als één van de belangrijkste technische realisaties en is vandaag de dag ongetwijfeld één van de belangrijkste factoren voor onze hedendaagse welvaart. Elektrische energie is ook een noodzaak in onze (geïndustrialiseerde) maatschappij. De beschikbaarheid en de kwaliteit van de geleverde energie is dan ook van groot economisch en technisch belang. Hoewel elektriciteit in een geliberaliseerde context als een gewoon product wordt beschouwd, heeft het toch enkele specifieke kenmerken. Zo kan elektriciteit niet zomaar in grote hoeveelheden worden opgeslagen en is het garanderen van de kwaliteit van de op het afnamepunt geleverde elektrische energie, geen eenvoudige zaak. Elektriciteit is immers een product dat wordt voortgebracht door vele generatoren en via verscheidene transformatoren en via lange, al of niet ondergrondse leidingen naar de verbruiker wordt getransporteerd. Daarbij zijn verschillende organisaties betrokken, gaande van producenten, netbeheerders tot elektriciteitsleveranciers. Tussen de generatoren, die een nagenoeg perfect sinusoïdale en symmetrische spanning opwekken, en de verbruikers ondergaat de elektrische spanning verscheidene invloeden die de kwaliteit kunnen degraderen. Deze invloeden kunnen te wijten zijn aan atmosferische omstandigheden (zoals bliksem), aan fouten in het elektrisch netwerk (zoals kortsluitingen) of aan stoorbelastingen (zoals niet-lineaire verbruikers). Ook kunnen storingen zich over een groot deel van het elektrische netwerk verspreiden, dus eveneens op plaatsen waar geen stoorbelastingen aangesloten zijn. Dit alles maakt dat het product elektriciteit specifieke eigenschappen bezit. Problemen in verband met de kwaliteit van de elektrische voeding zijn van toenemend belang omdat meer en meer apparaten en processen gevoed worden via

26 Definitie van vermogenskwaliteit vermogenselektronische omzetters die vaak zeer gevoelig zijn aan storingen. Zo kan een kortstondige spanningsonderbreking van enkele netperioden in de papierverwerkende industrie of in de textielindustrie de synchronisatie van machines verstoren en aanleiding geven tot tijdrovende en dure schoonmaakoperaties of heropstartprocedures [Stockman2004, Olivier2002]. Omwille van een vaak verhoogde efficiëntie en de enorme mogelijkheden en grote flexibiliteit, is de proliferatie van vermogenselektronische omzetters de laatste decennia alleen maar toegenomen. Een belangrijk nadeel van vermogenselektronische omzetters is dat ze niet alleen gevoelig zijn aan storingen maar tegelijkertijd vaak ook een bron zijn van storingen. De laatste technologische uitdagingen trachten dan ook vermogenselektronische omzetters te ontwerpen die mindere storingen genereren en die tegelijkertijd ook minder gevoelig zijn aan dergelijke storingen. Omdat bij het optreden van storingen die de vermogenskwaliteit verminderen, de directe en indirecte kosten niet te verwaarlozen zijn, heeft vermogenskwaliteit ook een belangrijke economische impact voor zowel netbeheerders, elektriciteitsleveranciers, constructeurs en gebruikers. Omwille van het grote belang om op ieder ogenblik te beschikken over elektrische energie van goede kwaliteit, wordt ook het snel en efficiënt optreden bij onderbrekingen of storingen voor veel klanten belangrijk. Dit behoort tot de zogenoemde commerciële kwaliteit van de elektrische energie. 2.2 Definitie van vermogenskwaliteit Een perfect voedingsnet kan men omschrijven [LPQI2002a, Olivier2002] als een voedingsnet dat altijd beschikbaar is, dat zich steeds binnen de amplitude- en frequentietoleranties bevindt en dat een pure, storingsvrije sinusoïdale golfvorm vertoont, en dit onafhankelijk van de karakteristieken van de aangesloten verbruikers. In meerfasige systemen is bovendien vereist dat de spanningen symmetrisch zijn. Volgens het IEEE 1 [Felak1996] stelt er zich een probleem met de vermogenskwaliteit wanneer een verandering in de elektrische voeding zich voordoet die de slechte werking of de beschadiging van gebruikersuitrustingen tot gevolg heeft. Enkele veelvoorkomende voorbeelden zijn: een spanningsdip, een overspanning, transiënten, harmonische stroom- of spanningsvervorming,... Ook de contractuele afspraken tussen de elektriciteitsleverancier en de klant bij het optreden van spanningsonderbrekingen of netstoringen worden in de hedendaagse geliberaliseerde energiemarkt beschouwd als onderdeel van de vermogenskwaliteit. 1 IEEE is een internationale organisatie van Amerikaanse oorsprong met leden en staat voor Institute of Electrical and Electronics Engineers.

27 Hoofdstuk 2. Vermogenskwaliteit 7 Een goede en allesomvattende definitie van vermogenskwaliteit wordt gegeven in [Robert1998a]. Daarin wordt vermogenskwaliteit gedefinieerd als het geheel van de beschikbaarheid van de voeding, de kwaliteit van de spanningsgolfvorm en de commerciële kwaliteit [Robert1998a]. Een eerste deelaspect is de beschikbaarheid van de voeding. Men kan enkel van de kwaliteit van de geleverde energie spreken indien de spanning ook daadwerkelijk beschikbaar is. De beschikbaarheid van een systeem is in het algemeen het gedeelte van de tijd waarin het systeem correct werkt en beschikbaar is voor gebruik [LPQI2002c]. Zo is de beschikbaarheid van de elektrische energie aan het gemeenschappelijk koppelpunt (PCC 2 ) typisch rond de 99.98% in West-Europa. Dit uitermate hoge cijfer kan alleen maar bekomen worden door het netwerk robuust te maken voor storingen. Een robuust netwerk is een netwerk dat een aantal gevallen van falen van onderdelen of storingen kan doorstaan terwijl het toch normaal blijft werken. Dit kan verkregen worden door voldoende redundantie te voorzien door bijkomende uitrusting te installeren. Zo kunnen bijvoorbeeld verschillende beschikbare routes voorzien worden tussen de verbruiker en de voedingspunten, om zo het falen van een subsysteem probleemloos op te vangen. Naast het voorzien van redundantie moet er ook gewerkt worden met uiterst betrouwbare componenten en is een zorgvuldige planning en een goed onderhoudsprogramma noodzakelijk om een robuust elektrisch netwerk uit te bouwen met een hoge beschikbaarheid. Pas wanneer de elektrische spanning effectief beschikbaar is, kan men zich de vraag stellen of de kwaliteit van de spanningsgolfvorm voldoet aan de eisen van de klant. Stoorbelastingen (bv. niet-lineaire verbruikers) beïnvloeden in eerste instantie de stroom van de verbruiker. Ten gevolge van de niet verwaarloosbare netimpedantie, geven deze storingen in de stroom ook aanleiding tot storingen in de spanning. Deze stroom- en spanningsstoringen planten zich voort in het elektrisch net en beïnvloeden aldus de spanning van alle aangesloten verbruikers. Bijgevolg kan de geleverde spanning bij een klant die zelf geen stoorbelasting bezit wel degelijk vervormd zijn. Parameters die de spanningskwaliteit aantasten worden verder in dit hoofdstuk opgesomd. Beschikbaarheid van de voeding en de spanningskwaliteit zijn de zuiver technische aspecten van de vermogenskwaliteit. Het laatste decennium is er een tendens om meer van de netbeheerder en de elektriciteitsleverancier te verwachten. In deze optiek is de commerciële kwaliteit [Robert1998b] belangrijker geworden. Daarbij is de snelle en betrouwbare klantinformatie een centraal aspect. Zo kan de leverancier technische voorschriften en reglementen verstrekken bij een nieuwe aansluiting of kunnen verbruikscurven aan de klant worden gegeven. Andere aspecten zijn de reactietijden om vragen van klanten te beantwoorden, om onderbrekingen te herstellen, om nieuwe klanten aan te sluiten,... 2 Veel gebruikte afkorting uit het Engels: Point of Common Coupling. Het gemeenschappelijk koppelpunt is de plaats waar de verbruikers worden aangesloten aan het distributienet.

28 Vermogenskwaliteit als deelaspect van EMC of toch niet? 2.3 Vermogenskwaliteit als deelaspect van EMC of toch niet? EMC staat voor Elektromagnetische Compatibiliteit en wordt gedefinieerd als de geschiktheid van een toestel om in zijn elektromagnetische omgeving op een bevredigende wijze te functioneren, zonder zelf ontoelaatbare elektromagnetische storingen te veroorzaken voor andere toestellen in de omgeving [Goedbloed1996], [IEC ]. Enerzijds is deze definitie ruimer dan de definitie van vermogenskwaliteit. Zo houdt men niet alleen rekening met storingen die het apparaat binnendringen langs de elektrische voeding maar ook met storingen die binnendringen langs de in- en uitgangen van signalen. Ook worden gestraalde storingen in rekening gebracht, daar waar men in de vermogenskwaliteit enkel de geleide storingen in de netgeleiders beschouwt. Bovendien worden ook de hoogfrequente (> 9 khz) storingen beschouwd en niet alleen de laagfrequente (< 9 khz) storingen zoals gebruikelijk in de vermogenskwaliteit. Anderzijds spreekt men in het domein van EMC niet over de commerciële kwaliteit, noch over de beschikbaarheid van de voeding zoals vermeld bij de definitie van vermogenskwaliteit. Meestal stelt men dat EMC en vermogenskwaliteit twee afzonderlijke deelgebieden zijn [Robert1998b]. Voor de studie van vermogenskwaliteit beperkt men zich tot laagfrequente storingen die zich voortplanten langs de netgeleiders die het apparaat met zijn omgeving verbinden. Storingen die zich langs een andere weg manifesteren (bijvoorbeeld via de in- of uitgangen van signalen, via aardverbindingen of via straling) en hoogfrequente storingen behoren tot het domein van de EMC. Het definiëren van deelgebieden is gerechtvaardigd omdat de technieken voor het analyseren en compenseren van storingen zeer verschillend zijn voor de twee deelgebieden. 2.4 Oorzaken van een verminderde vermogenskwaliteit De belangrijkste parameters van vermogenskwaliteit zijn bijna allemaal gerelateerd aan de kwaliteit van de spanningsgolfvorm en de beschikbaarheid van de elektrische spanning die aan de verbruikers wordt aangeboden [EN-50160], [IEC ], [IEEEStd519], [Robert1998a], [Robert1998b], [Arrillaga2000]. De belangrijkste parameters worden hier kort toegelicht: Frequentievariaties zijn in de Europese netwerken zeer gering door de sterke vermazing van het elektrisch net. Frequentievariaties komen vooral voor in eilandbedrijf. Eilandbedrijf treedt op wanneer de netspanning van het distributienet wegvalt en waarbij de lokale productie-eenheden de lokale

29 Hoofdstuk 2. Vermogenskwaliteit 9 verbruikers verder voeden. Trage en beperkte amplitudevariaties worden veroorzaakt door de trage variaties van de aangesloten belasting (dag- en weekcycli). De meeste apparatuur kan probleemloos trage amplitudevariaties verdragen in een gebied van ±10% van de nominale spanning. Snelle en beperkte amplitudevariaties worden veroorzaakt door snelle, repetitieve of wisselvallige belastingsvariaties. De grootte van de variaties blijft hierbij beperkt tot 10%. Deze amplitudevariaties kunnen veroorzaakt worden door bijvoorbeeld kopieertoestellen, liften, pompinstallaties, lasapparaten, vlamboogovens, enz. Spanningsdips zijn reducties van de amplitude met meer dan 10% en worden meestal veroorzaakt door kortsluitingen in het net of door kortstondige overstromen (bv. bij het opstarten van een zware motor). De duur van een spanningsdip kan tussen de 10 ms en meerdere seconden bedragen. Spanningsonderbreking treedt op wanneer de netspanning volledig wegvalt gedurende een tijd. Meestal wordt een onderscheid gemaakt tussen korte ( 3 min) of lange ( 3 min) spanningsonderbrekingen. Transiënte overspanningen zijn zeer grote overspanningen met zeer steile flanken. Hun grootte kan meerdere kv bereiken in laagspanningsnetten. De meest voorkomende transiënte overspanningen zijn het gevolg van schakelverschijnselen in het net. Daarbij denken we vooral aan het schakelen van lijnen, het inschakelen van condensatorenbanken, het verplaatsen van taps op laagspanningstransformatoren en het afschakelen van laagspanningsapparatuur. Andere minder frequente transiënte overspanningen zijn te wijten aan atmosferische omstandigheden zoals blikseminslagen. Onbalans van het driefasig spanningssysteem wordt veelal veroorzaakt door éénfasige belastingen. Harmonische stroom- en spanningsvervorming wordt veroorzaakt door nietlineaire verbruikers. Harmonische componenten zijn componenten in de spanning of de stroom met frequenties die gehele veelvouden zijn van de fundamentele frequentie. Verder in dit hoofdstuk en vooral in hoofdstuk 3 wordt dieper ingegaan op de oorzaken, gevolgen en oplossingen van harmonische stroom- en spanningsvervorming. Interharmonischen zijn componenten in de spanning of de stroom met frequenties die geen gehele veelvouden zijn van de fundamentele frequentie. Interharmonischen zijn vooral te wijten aan belastingen die snel variërende harmonischen creëren zoals vlamboogovens en cyclo-convertoren. Hoewel ze minder frequent voorkomen dan harmonischen zijn interharmonischen

30 Gevolgen van een verminderde vermogenskwaliteit meer hinderlijk (variaties in de piekwaarde van de spanningsgolfvorm) en vereisen ze strenge limieten. Een hoge netimpedantie is een factor die bestaande hogervermelde problemen nog verergert. Zo geven harmonische stromen bij een hoge netimpedantie aanleiding tot een relatief grote spanningsvervorming die op zijn beurt de goede werking van andere toestellen in de omgeving kan verstoren. Een hoge netimpedantie kan bij het inschakelen van toestellen met aanzienlijk vermogen de spanningsval vergroten en/of de reductie van de amplitude bij het optreden van een spanningsdip verhogen. Het gebruik van lange kabels kan de netimpedantie op een bepaalde plaats aanzienlijk verhogen. 2.5 Gevolgen van een verminderde vermogenskwaliteit Een verminderde vermogenskwaliteit heeft een nadelige invloed op het elektrisch net en op de aangesloten verbruikers [IEEEStd519], [LPQI2002b], [Bollen2003], [IEEE-PES1993a], [Gómez2003]. In figuur 2.1 wordt een overzicht gegeven van de meest voorkomende problemen in bedrijven die te wijten kunnen zijn aan een verminderde vermogenskwaliteit. Deze studie werd uitgevoerd door het European Copper Institute in 2001 op 1400 bedrijven in 8 landen [LPQI2002b]. Uit deze studie blijkt dat om het even welk bedrijf in Europa 5-20% kans heeft om geconfronteerd te worden met één of meerdere problemen uit figuur 2.1. Daarbij is het opmerkelijk dat de helft van de bedrijven met energie-intensieve toepassingen of taakkritische kantoorgebouwen geconfronteerd worden met twee of meerdere problemen. Niet elk probleem van deze lijst kan toegeschreven worden aan een verminderde vermogenskwaliteit. Zo is het uitschakelen van een computer veelal te wijten aan fouten in de software of is het uitvallen van computers of data-verwerkende toestellen veelal te wijten aan EMC-problemen zoals aardstromen die de ruisspanning ontoelaatbaar vergroten zodat het systeem faalt. Hieronder worden de belangrijkste gevolgen van problemen die te wijten zijn aan een verminderde vermogenskwaliteit kort vermeld. Verstoring van elektronische apparatuur: Harmonische spanningsvervorming en onbalans kunnen de piekwaarde van de netspanning aantasten waardoor apparatuur die gebruik maakt van piekgelijkrichters een sterk afwijkende voedingsspanning krijgt. Ook kunnen spanningsvervorming en onbalans de nuldoorgangen van de golfvorm verplaatsen ten opzichte van de nuldoorgangen van een perfect symmetrisch en sinusoïdaal spanningsstelsel of kunnen zelfs meervoudige nuldoorgangen gecreëerd worden. Dit beïnvloedt alle toestellen en processen die de nuldoorgangen gebruiken voor synchro-

31 Hoofdstuk 2. Vermogenskwaliteit 11 Uitschakelen van computers Flikker Schade aan toestellen Data-verwerkende toestellen PFC overbelasting Problemen bij inschakelen van zware belastingen Oververhitte neutrale geleider Problemen met lange lijnen Hinderlijk trippen Kosten tgv harmonischen 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% Figuur 2.1. Meest voorkomende emc-problemen gemeten in 1400 bedrijven over 8 landen [LPQI2002b] nisatie en regeling. Bovendien kan door spanningsvervorming en onbalans de effectiefwaarde van de spanning stijgen met een drastische verkorting van de levensduur van bepaalde apparatuur (gloeilampen, condensatoren) tot gevolg. Interharmonischen en ook even harmonischen veroorzaken de opname van gelijkstroom uit het net wanneer vermogenselektronische omzetters gevoed worden uit gelijkrichters. Dit is nadelig omdat de gelijkstroomcomponenten de transformatoren snel in verzadiging kunnen brengen. Een ander verschijnsel dat soms kan toegeschreven worden aan harmonische en interharmonische componenten is de vernietiging van vermogensschakelaars door de toename van de spanningssteilheid dv/dt. Ook kunnen interharmonischen het beeld van televisietoestellen en beeldschermen die gebruik maken van kathodestraalbuizen zichtbaar vervormen. Anderzijds kunnen korte spanningsonderbrekingen en spanningsdips bepaalde vermogenselektronische omzetters doen uitschakelen (zoals in de textielindustrie [Stockman2004]). De gevolgen ervan kunnen zeer duur zijn (herstarttijd van meerdere uren of dagen, het productieverlies, schade aan productieuitrustingen,... ). Spanningsdips zijn vandaag de oorzaak van de meest voorkomende problemen die zich voordoen ten gevolge van een verminderde vermogenskwaliteit [Djokic2005a]. Tenslotte kunnen tijdelijke en transiënte overspanningen belangrijke schade veroorzaken aan elektronische circuits. De gevoeligheid voor transiënten kent een opmerkelijke toename met de ontwikkeling van controle- en vermogenselektronica. Waar het in het verleden bijvoorbeeld geen probleem vormde om een condensatorenbank direct in te schakelen, maakt de grote gevoeligheid van snelheidsgestuurde motorsturingen het nodig om bijzondere voorzorgen te nemen zoals het plaatsen van een seriereactantie of een

Power quality: een breed domein

Power quality: een breed domein Power quality: een breed domein Power quality: een breed domein - Inleiding - Harmonischen in stroom en spanning - Amplitude van de netspanningen - Driefasige netspanningen - De netfrequentie - Alles behandeld?

Nadere informatie

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld!

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! (On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! De verantwoordelijkheid voor een voldoende kwaliteit van de spanning en de stroom is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van netbeheerders, fabrikanten en

Nadere informatie

P ow er Quality metingen: Harmonischen

P ow er Quality metingen: Harmonischen P ow er Quality metingen: n Focus Power Quality is een begrip dat de laatste decennia enorm aan belangstelling heeft gewonnen. Power Quality behelst het garanderen van een sinusvormige spannings en stroomgolfvorm,

Nadere informatie

Welkom Copyr y igh t HyT Hy EP E S P S B.V. B.V

Welkom Copyr y igh t HyT Hy EP E S P S B.V. B.V Welkom 1 Inhoud Introductie van Hyteps Introductie in Power Quality Verantwoordelijkheden Normen Harmonische vervormingen Waardoor ontstaan harmonische vervormingen Wat zijn harmonische vervormingen Gevolgen

Nadere informatie

Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening

Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening De decentrale invoeding van duurzame energie en de sterke toename van de toepassing van zuinige elektronische belastingen

Nadere informatie

Harmonischen in de netstroom

Harmonischen in de netstroom Harmonischen in de netstroom Harmonischen in de netstroom - Inleiding - Lineaire en niet-lineaire belastingen - Fourieranalyse en THD - Bronnen van stroomharmonischen Inleiding We bekeken al eerder als

Nadere informatie

Actieve filters. - Inleiding. - Actieve filters. - Hybride filters. - Interne bouw en werkingsprincipes. - Stuurstrategieën

Actieve filters. - Inleiding. - Actieve filters. - Hybride filters. - Interne bouw en werkingsprincipes. - Stuurstrategieën Actieve filters Actieve filters - Inleiding - Actieve filters - Hybride filters - Interne bouw en werkingsprincipes - Stuurstrategieën Inleiding We zagen al eerder dat een passieve RLC-filter in staat

Nadere informatie

Power Quality aspecten van LED-lampen.

Power Quality aspecten van LED-lampen. Power Quality aspecten van LED-lampen. Hoe meet je die en wat betekent het voor de praktijk? Mark Vloemans AR Benelux Timothy Hertstein ZES ZIMMER Onderwerpen o Aanleiding o Wat is de Power Factor? o Hoe

Nadere informatie

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit gskwaliteit spanningskwaliteit spa Netbeheer Nederland Inleiding Deze brochure is bedoeld voor de consument en geeft een toelichting op het begrip spanningskwaliteit. Er wordt antwoord gegeven op vragen

Nadere informatie

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS Amplitude Harmonischen: een virus op het net? FOCUS In het kader van rationale energieverbruik (REG) wordt steeds gezocht om verbruikers energie efficiënter te maken. Hierdoor gaan verbruikers steeds meer

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Cursus/Handleiding/Naslagwerk. Driefase wisselspanning

Cursus/Handleiding/Naslagwerk. Driefase wisselspanning Cursus/Handleiding/Naslagwerk Driefase wisselspanning INHOUDSTAFEL Inhoudstafel Inleiding 3 Doelstellingen 4 Driefasespanning 5. Opwekken van een driefasespanning 5.. Aanduiding van de fasen 6.. Driefasestroom

Nadere informatie

Douwe Wagenaar Sinamics & Simotion Promoter 070-333 3329 Douwe.Wagenaar@siemens.com

Douwe Wagenaar Sinamics & Simotion Promoter 070-333 3329 Douwe.Wagenaar@siemens.com Douwe Wagenaar Sinamics & Simotion Promoter 070-333 3329 Douwe.Wagenaar@siemens.com For internal use only / Copyright Siemens AG 2006. All rights reserved. Duurzaamheid Life Cycle kosten van AC motor Voorbeeld:

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht. Bespaar geld met elektrische energie van goede kwaliteit

Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht. Bespaar geld met elektrische energie van goede kwaliteit Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht Bespaar geld met elektrische energie van goede kwaliteit Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht Bespaar geld met elektrische energie van goede

Nadere informatie

Inhoudsopgave Dankwoord... v Abstract... vii Korte Samenvatting... xi Inhoudsopgave... xv Afkortingen en symbolen... xxi Hoofdstuk 1 Inleiding...

Inhoudsopgave Dankwoord... v Abstract... vii Korte Samenvatting... xi Inhoudsopgave... xv Afkortingen en symbolen... xxi Hoofdstuk 1 Inleiding... Inhoudsopgave Dankwoord... v Abstract... vii Korte Samenvatting... xi Inhoudsopgave... xv Afkortingen en symbolen... xxi Hoofdstuk 1 Inleiding... 1 1.1 Inleiding... 1 1.2 Geschiedenis... 1 1.3 Toepassingsgebied...

Nadere informatie

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy 09 april 2015 Joulz, Utrecht Maintenance for Energy Uitdagingen van de Netbeheerder Verantwoord investeren in onzekerheid. (Th.A.M. de Bruin) CAPEX realisatie programma Voorjaar 2015 Vanzelfsprekend, toch?

Nadere informatie

Ontwerp van actieve gelijkrichters voor optimale vermogenskwaliteit

Ontwerp van actieve gelijkrichters voor optimale vermogenskwaliteit Universiteit Gent Faculteit van de Toegepaste Wetenschappen Vakgroep Elektrische Energietechniek Laboratorium voor Elektrische Machines en Vermogenselektronica (ELMAPE) Ontwerp van actieve gelijkrichters

Nadere informatie

Actieve filters. 1 Power Quality

Actieve filters. 1 Power Quality Actieve filters De ontwikkeling van elektronica zorgt ervoor dat compensatietechnieken steeds intelligenter worden. Sinds een aantal jaren zien we dat een actief dynamisch filter (ADF) steeds vaker wordt

Nadere informatie

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties Bart Verhelst Karybel bvba Inhoud Inleiding: Korte voorstelling Karybel Case 1: Storingen op elektrische installatie door energie-efficiënte

Nadere informatie

Vermogenskwaliteit. 1 Inleiding

Vermogenskwaliteit. 1 Inleiding Vermogenskwaliteit 1 Inleiding Met de term vermogenskwaliteit ( Power Quality ) beschrijft men de mate waarin men de ideale voeding voor het net benadert. Afwijkingen van het ideale sinusvormige spanningsstelsel

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Slimme woningen & power quality SmartgridNL 4 juni 2013 Hoofddorp

Slimme woningen & power quality SmartgridNL 4 juni 2013 Hoofddorp Slimme woningen & power quality SmartgridNL 4 juni 2013 Hoofddorp Ron Visser Movares Energy Contactgegevens: Ron.Visser@movares.nl, 030-2654576, www.movares.nl/energy Slimme woningen & power quality Kenmerken

Nadere informatie

De netimpedantie nader bekeken

De netimpedantie nader bekeken De netimpedantie nader bekeken 04-124 pmo 22 november 2004 Phase to Phase BV trechtseweg 310 Postbus 100 6800 AC Arnhem T: 026 356 38 00 F: 026 356 36 36 www.phasetophase.nl 2 04-124 pmo Phase to Phase

Nadere informatie

the shop lighting company Onderhoudsprotocol HIT KVG augustus 2013 1

the shop lighting company Onderhoudsprotocol HIT KVG augustus 2013 1 Onderhoudsprotocol HIT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit the shop lighting company Onderhoudsprotocol HIT KVG augustus 2013 1 Naast het schoonmaken van reflectoren en beschermingsglazen

Nadere informatie

Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident?

Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident? Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident? Inhoudsopgave - De Frequentie Omvormer (FO) - Opbouw Frequentie Omvormer - Voordelen - Nadelen + oplossingen Inhoudsopgave - De Frequentie

Nadere informatie

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW Range Features Range of high pressure sodium lamps with double arc tube construction Dual arc tube design guarantees immediate re-strike after a power interruption Doubled lamp life and reduced occurrence

Nadere informatie

Oefeningen Elektriciteit II Deel II

Oefeningen Elektriciteit II Deel II Oefeningen Elektriciteit II Deel II Dit document bevat opgaven die aansluiten bij de cursustekst Elektriciteit II deel II uit het jaarprogramma van het e bachelorjaar industriële wetenschappen KaHo Sint-ieven.

Nadere informatie

Non Diffuse Point Based Global Illumination

Non Diffuse Point Based Global Illumination Non Diffuse Point Based Global Illumination Karsten Daemen Thesis voorgedragen tot het behalen van de graad van Master of Science in de ingenieurswetenschappen: computerwetenschappen Promotor: Prof. dr.

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011

Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011 Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011 Wouter Ryckaert Wouter.Ryckaert@kahosl.be 09 265 87 13 KAHO

Nadere informatie

SDWT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit

SDWT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit Onderhoudsprotocol SDWT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit the shop lighting company Onderhoudsprotocol SDWT KVG juni 2013 1 Naast het schoonmaken van reflectoren en beschermingsglazen

Nadere informatie

Johto. Flexible light

Johto. Flexible light Johto Flexible light Johto is a high quality lighting system based on LED for technically sophisticated interior and exterior light. It provides homogeneous and dot free illumination in very low installation

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

VeriteQ. Power Quality. Inhoud van de presentatie:

VeriteQ. Power Quality. Inhoud van de presentatie: Inhoud van de presentatie: - de normen; - veiligheid bij het meten; - gevolgen door Power Quality problemen; - meten van (inter)harmonischen - meten van momentele gebeurtenissen - dataverwerking en rapportage

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

SECTIE NULGELEIDER BIJ ASYMMETRISCH BELASTE EN VERVUILDE NETTEN

SECTIE NULGELEIDER BIJ ASYMMETRISCH BELASTE EN VERVUILDE NETTEN TECHNOLOGIEWACHT: ENERGIE SECTIE NULGELEIDER BIJ ASYMMETRISCH BELASTE EN VERVUILDE NETTEN FOCUS: In een driefasig symmetrisch belast net leveren alle fasen even grote sinusvormige stromen die onderling

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie.

Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie. De PROFINET, PROFIBUS & IO-Link dag 2012 Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie. Jaap Westeneng Product Manager Asset Management Praktijkcase

Nadere informatie

Cursus Power Quality II!

Cursus Power Quality II! Smart solutions Cursus Power Quality II! ''Problemen en oplossingen'' Door dr. ir. J.F.G. Cobben (CO-ED) Haal nog meer uit uw Power Quality Analyzer CAT IV 600V Haal (nog) meer uit uw Power Quality Analyzer!

Nadere informatie

PIR DC-SWITCH. DC Passive infra-red Detector. Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL

PIR DC-SWITCH. DC Passive infra-red Detector. Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL PIR DC-SWITCH DC Passive infra-red Detector Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL Please read this manual before operating your DETECTOR PIR DC-Switch (PDS-10) De PDS-10 is een beweging

Nadere informatie

SHP / SHP-T Standard and Basic PLUS

SHP / SHP-T Standard and Basic PLUS Range Features ErP compliant High Pressure Sodium Lamps Long life between 24,000 to 28,000 hours, T90 at 16,000 hours Strong performance with high reliability Car park, Street and Floodlighting applications

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Opgaven elektrische machines ACE 2013

Opgaven elektrische machines ACE 2013 Opgaven elektrische machines ACE 2013 1a. Geef de relatie tussen koppel en stroom bij een gelijkstroommachine 1b. Geef de relatie tussen hoeksnelheid en geïnduceerde spanning van een gelijkstroommachine

Nadere informatie

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties. Bart Verhelst Karybel bvba

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties. Bart Verhelst Karybel bvba Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties Bart Verhelst Karybel bvba 1 Inhoud Inleiding: Korte voorstelling Karybel Case 1: Storingen op elektrische installatie door energie-efficiënte

Nadere informatie

Hoe maak ik mijn datacenterinfrastructuur cloud ready? Door: Bart Nieuwenhuis

Hoe maak ik mijn datacenterinfrastructuur cloud ready? Door: Bart Nieuwenhuis Hoe maak ik mijn datacenterinfrastructuur cloud ready? Door: Bart Nieuwenhuis Application: Data Center Fire Pump Controller Chillers Surge Protection Automatic Transfer Switch Uninterruptible Power Supplies

Nadere informatie

Nieuwe technologie: Nieuwe ontwerpregels Deel 1. 6 november 2014 Bunnik

Nieuwe technologie: Nieuwe ontwerpregels Deel 1. 6 november 2014 Bunnik Nieuwe technologie: Nieuwe ontwerpregels Deel 1 6 november 2014 Bunnik Nieuwe techniek smart. meter, trafo, building, grid,. Is het allemaal wel zo slim? Programma 13.30 inleiding betreffende Ontwerpcriteria

Nadere informatie

Selectie van de UPS-configuratie

Selectie van de UPS-configuratie Selectie van de UPS-configuratie Inhoudsopgave Typen mogelijke configuraties... 2 Selectietabel en overeenkomende bereiken... 5 Diagram nr. 1... 6 Enkele UPS Diagram nr. 2... 7 Actieve redundantie met

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

White paper Hogere harmonischen

White paper Hogere harmonischen White paper Hogere harmonischen fortop 2013 White paper Hogere harmonischen auteur: Arjan Pit sales manager energy control fortop inhoud 1 Wat zijn hogere harmonischen? 03 2 Sub- en interharmonischen 05

Nadere informatie

PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013

PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013 PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013 In toenemende mate worden we steeds meer geconfronteerd met S9 aan storing. ( S9 = 50 micro Volt op de antenne ingang ) We hebben het onderwerp EMC al diverse

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Spanningskwaliteit. vanuit afnemers. perspectief. Patrick Marteijn Dow Chemical BV

Spanningskwaliteit. vanuit afnemers. perspectief. Patrick Marteijn Dow Chemical BV Spanningskwaliteit vanuit afnemers perspectief. Patrick Marteijn Dow Chemical BV Spanningskwaliteit vanuit afnemers perspectief Wat betekent een verstoring van de kwaliteit voor een afnemer Gevoeligheden

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Analyse van storingen In elektrische netten

Analyse van storingen In elektrische netten Analyse van storingen In elektrische netten Inhoudstafel Voorwoord Storingen Typologie van de fouten op transport- en distributienetten Geschreven door P. Rioual, Division R&E d'ede, Service Matériel Electrique,

Nadere informatie

Groene industrie POWER QUALITY POWER AND SIGNAL QUALITY. Phoenix Contact B.V. 2015-2016

Groene industrie POWER QUALITY POWER AND SIGNAL QUALITY. Phoenix Contact B.V. 2015-2016 Groene industrie Phoenix Contact B.V. 2015-2016 POWER AND SIGNAL QUALITY POWER QUALITY 24V PWR ERR 24V 0V 0V OUT I GND GND GND ON OFF 1 2 1A 5A NC PACT RCP- Rogowskisp Eerst Power Quality inzichtelijk

Nadere informatie

Overgangsverschijnselen

Overgangsverschijnselen Hoofdstuk 5 Overgangsverschijnselen Doelstellingen 1. Overgangsverschijnselen van RC en RL ketens kunnen uitleggen waarbij de wiskundige afleiding van ondergeschikt belang is Als we een condensator of

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Wat betekent Power Factor?

Wat betekent Power Factor? Wat betekent Power Factor? Door: Wouter Ryckaert (Laboratorium voor Lichttechnologie/Groen Licht Vlaanderen), Koen Putteman (Eandis) en Dirk Van Kerckhoven (Infrax) Inleiding In de verlichtingswereld is

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

STROOMSENSOR BT21i Gebruikershandleiding

STROOMSENSOR BT21i Gebruikershandleiding STROOMSENSOR BT21i Gebruikershandleiding CENTRUM VOOR MICROCOMPUTER APPLICATIES http://www.cma-science.nl Korte beschrijving De Stroomsensor BT21i is een veelzijdige sensor, die de stroomsterkte kan meten

Nadere informatie

vanwege het hoge rendement weinig warmte-ontwikkeling vanwege de steile schakelpulsen genereert de schakeling sterke hf-stoorsignalen

vanwege het hoge rendement weinig warmte-ontwikkeling vanwege de steile schakelpulsen genereert de schakeling sterke hf-stoorsignalen SCHAKELENDE VOEDING INLEIDING Bij de examenstof over voedingen is sinds 2007 behalve de stof in hoofdstuk 3.3. van het cursusboek ook kennis van de werking van schakelende voedingen opgenomen. De voordelen

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Harmonischen: gevolgen

Harmonischen: gevolgen Harmonischen: gevolgen Harmonischen: gevolgen - Spanning- en stroomharmonischen - Geleiders: skin en proximiteitseffect - De nulgeleider - Transformatoren - Inductiemotoren - Diversen Spanning en stroomharmonischen

Nadere informatie

Noodgeneratoren aansluiten op bestaande installaties Vermijd elektrocutie en brand! 28-10-2014 Energy Design Johan Roggeman

Noodgeneratoren aansluiten op bestaande installaties Vermijd elektrocutie en brand! 28-10-2014 Energy Design Johan Roggeman Noodgeneratoren aansluiten op bestaande installaties Vermijd elektrocutie en brand! 28-10-2014 Energy Design Johan Roggeman 1. Managementsamenvatting Dit artikel behandelt mogelijke gevaren van het koppelen

Nadere informatie

Pajottenlandse Radio Amateurs. De multimeter

Pajottenlandse Radio Amateurs. De multimeter Pajottenlandse Radio Amateurs De multimeter ON3BL 05/03/2013 Wat is een multimeter of universeelmeter? Elektronisch meetinstrument waar we de grootheden van de wet van ohm kunnen mee meten Spanning (Volt)

Nadere informatie

INLEIDING. Veel succes

INLEIDING. Veel succes INLEIDING In de eerste hoofdstukken van de cursus meettechnieken verklaren we de oorsprong van elektrische verschijnselen vanuit de bouw van de stof. Zo leer je o.a. wat elektrische stroom en spanning

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Beveiligings- en beschermingsmaatregelen in de nieuwe NEN 1010

Beveiligings- en beschermingsmaatregelen in de nieuwe NEN 1010 Beveiligings- en beschermingsmaatregelen in de nieuwe NEN 1010 1 september 2015 Elektrische beveiligings- en beschermingsmaatregelen Schok (Hfdst. 41) Direct (basisbescherming) Indirect (foutbescherming)

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Cursus EMC en aardingstechnieken in industriële installaties

Cursus EMC en aardingstechnieken in industriële installaties Cursus EMC en aardingstechnieken in industriële installaties Aarde en Massa Een tweedaagse cursus voor elektrotechniekers en installatie-ontwerpers, om storingen te voorkomen in moderne, uitgestrekte elektrische

Nadere informatie

Kabels en toepassingen, VSD, EMC-testen

Kabels en toepassingen, VSD, EMC-testen Kabels en toepassingen, VSD, EMC-testen [ Kabels en toepassingen Kabels volgens hun specifieke bouw en toepassing Indeling van kringen (en kabels) volgens hun stoorgedrag en gevoeligheid Aanbevelingen

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

De 3e harmonische. 08-262 pmo. 11 december 2008

De 3e harmonische. 08-262 pmo. 11 december 2008 De 3e harmonische 8- pmo 11 december 8 Phase to Phase BV Utrechtseweg 31 Postbus 1 8 AC Arnhem T: 35 37 F: 35 379 www.phasetophase.nl 8- pmo Phase to Phase BV, Arnhem, Nederland. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Ontwikkeling 10kVac - 2,5kW voeding

Ontwikkeling 10kVac - 2,5kW voeding Ontwikkeling 10kVac - 2,5kW voeding Introductie Plasma toepassing Ontwerp + Resultaten Partial Discharge Nedap Light Controls 1 Nedap Light Controls Intelligent aansturen van gasontladingslampen tot 36kW

Nadere informatie

DECLARATION FOR GAD approval

DECLARATION FOR GAD approval Version 1.2 DECLARATION FOR GAD approval Declare that for the following central heating boilers Intergas Calderas de Calefacción S. L. Kombi Kompakt R 24, 28/24, 36/30 and Prestige The installation and

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

BVBA POMAC-LUB-SERVICES SPRL Korte Bruggestraat 28 B-8970 Poperinge Tel. 057/33 48 36 Fax 057/33 61 27 info@pomac.be internet: www.pomac.

BVBA POMAC-LUB-SERVICES SPRL Korte Bruggestraat 28 B-8970 Poperinge Tel. 057/33 48 36 Fax 057/33 61 27 info@pomac.be internet: www.pomac. Smeersysteem voor conveyors Conveyors lubrication systems KS-007a-1-NE SMEERSYSTEEM VOOR MONO OF BIRAIL CONVEYORS Dit systeem is ontworpen voor het gedoseerd smeren van de lagers van de rollen van conveyors

Nadere informatie

Elektrotechniek. 3de bach HI. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 3.50 EUR

Elektrotechniek. 3de bach HI. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 3.50 EUR 3de bach HI Elektrotechniek Prof. Peremans : Samenvatting + voorbeeldexamenvragen Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 263 3.50 EUR Nieuw!!! Online samenvattingen kopen via

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Internationale normalisatie van de laadinfrastructuur : problemen en oplossingen

Internationale normalisatie van de laadinfrastructuur : problemen en oplossingen Internationale normalisatie van de laadinfrastructuur : problemen en oplossingen Peter VAN DEN BOSSCHE Erasmus Hogeschool Brussel Vrije Universiteit Brussel Be.eV#1 1 Het elektrisch voertuig een auto?

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Laden van elektrische wagens. Oktober 2015

Laden van elektrische wagens. Oktober 2015 Laden van elektrische wagens Oktober 2015 Dit is een uitgave van Tecnolec Marlylaan 15/8 1120 Brussel info@volta-org.be www.tecnolec.be Volta 2015 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Inkoop: sterke schakels naar succes

Inkoop: sterke schakels naar succes Inkoop: sterke schakels naar succes 5e Pianoo Congres, Rotterdam, 27 mei 2010 Drs Jeroen van de Rijt 0 Hoeveel uitkomsten zijn er mogelijk? input condities uitkomst Tijd 1 1 Conclusies Flow in plaats van

Nadere informatie