Richtlijn psychiatrisch onderzoek bij volwassenen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Richtlijn psychiatrisch onderzoek bij volwassenen"

Transcriptie

1 Richtlijn psychiatrisch onderzoek bij volwassenen Dr. H.N. Sno, psychiater (voorzitter) Prof. dr. A.T.F. Beekman, psychiater Prof. dr. M.W. Hengeveld, psychiater Dr. T. Kuipers, psychiater Dr. R.W. Kupka, psychiater Drs. P. Naarding, psychiater Drs. B. Ruesink, psychiater i.o./ afgevaardigde SAP Prof. dr. J.A. Swinkels, psychiater (adviseur werkgroep) Dr. A.J. Tholen, psychiater Drs. R. van der Zwaard, psychiater Mw. drs. J.J. van Croonenborg, adviseur CBO(secretaris) Richtlijncommissie psychiatrisch onderzoek bij volwassenen van de Commissie Kwaliteitszorg van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie UITGEVERIJ BOOM AMSTERDAM NEDERLANDSE VERENIGING VOOR PSYCHIATRIE OPGERICHT 17 NOVEMBER 1871

2 COLOFON In deze serie zijn tot nu toe verschenen: 1. Richtlijn farmacotherapie bipolaire stoornissen (vervallen december 2001) 2. Richtlijn antipsychoticagebruik bij schizofrene psychosen 3. Richtlijn farmacotherapie angststoornissen 4. Richtlijn diagnostiek en behandeling ADHD(kinderen en adolescenten) 5. Richtlijn voorlichting patiënten geestelijke gezondheidszorg 6. Richtlijn elektroconvulsietherapie 7. Richtlijn bipolaire stoornissen 8. Richtlijn psychiatrische rapportage 1e druk, 1e oplage, november Bestuur Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie Niets in deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorgaande schriftelijke toestemming van de auteursrechthebbende. No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without written permission from the copyright holder. Kopieën van deze uitgave zijn ongeautoriseerd en niet rechtsgeldig. Commissie Kwaliteitszorg van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Deze commissie is onder andere verantwoordelijk voor de richtlijnenontwikkeling binnen de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, zoals neergelegd in het beleidsplan richtlijnenontwikkeling, goedgekeurd door de ledenvergadering in december Deze richtlijn is mede tot stand gekomen door het programma Evidence Based RichtlijnOntwikkeling (EBRO) van de Orde van Medisch Specialisten. Voorzitter Prof. dr. J.A. Swinkels, psychiater Leden H.J. Dalewijk, psychiater H.J. Keegstra, psychiater Mw. W. Smith-van Rietschoten, psychiater Uitgever Dries van Ingen, Uitgeverij Boom, Amsterdam Vormgeving Typography Interiority & Other Serious Matters, Den Haag Bureauredacteur Petra Kaas-Fontaine ISBN NUR 875 2

3 INTENTIE- VERKLARING Deze richtlijn is geen standaard die in alle omstandigheden van toepassing verklaard kan worden. Standaarden zijn dwingend en men dient er in principe niet van af te wijken. Van richtlijnen mag in individuele gevallen beredeneerd afgeweken worden. Ze zijn bedoeld om rationeel klinisch handelen te ondersteunen. De Richtlijn psychiatrisch onderzoek is een binnen de psychiatrische beroepsgroep overeengekomen gedragslijn voor gepast medisch-psychiatrisch handelen, die gebaseerd is op wetenschappelijke literatuur en het inzicht van experts en die gedragen wordt door de leden van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. De richtlijn is een leidraad, waarin de bij het psychiatrisch onderzoek te verzamelen informatie wordt geëxpliciteerd. De volgorde en de uitgebreidheid wordt vooral bepaald door de situatie waarin het onderzoek plaatsvindt en de toestand van de patiënt. Ook de vaardigheid van de psychiater op het gebied van anamnese en onderzoek speelt een rol. De richtlijn kan gebruikt worden om dossiervorming te verbeteren. Uit deze richtlijn is het mogelijk een voor de situatie passende lokale modelstatus af te leiden. Deze richtlijn is ontwikkeld door klinisch werkzame psychiaters met praktijkervaring in het uitvoeren van een psychiatrisch onderzoek. De leden van de commissie hebben onafhankelijk en zonder belangenverstrengeling gewerkt. 3

4 VERANTWOORDING De Richtlijn psychiatrisch onderzoek bij volwassenen is het resultaat van standaardisering in theorie, begripsvorming en de praktijk van het psychiatrische onderzoek bij volwassenen. In 2000 heeft het bestuur van de NVvP, op advies van de Commissie Kwaliteitszorg (CKZ), de leden van de richtlijncommissie benoemd en hun verzocht een richtlijn voor psychiatrisch onderzoek bij volwassenen op te stellen. De kwaliteitseisen aan psychiaters en de psychiatrische beroepsuitoefening zijn de afgelopen jaren stringenter geworden. Deze ontwikkeling heeft geleid tot een groeiende behoefte aan transparantie en standaardisering van het psychiatrisch onderzoek. De samenleving vraagt helderheid over de wijze waarop de psychiater tot zijn bevindingen en conclusies komt en wil weten waarop deze gefundeerd zijn. De richtlijncommissie heeft op grond van haar deskundigheid, spaarzame literatuur en praktijkervaring een concept-richtlijn gemaakt. Deze concept-richtlijn is uitgebreid besproken op een conferentie op uitnodiging, die georganiseerd was door het bestuur van de NVvP. Ook tijdens de ledenvergadering van de NVvP was er de mogelijkheid over deze richtlijn van gedachten te wisselen. De concept-richtlijnteksten zijn op grond van deze discussie aangepast. Deze laatste versie is door de CKZprocedureel getoetst en in het najaar van 2003 door het bestuur van de NVvP op de website van de NVvP beschikbaar gesteld voor commentaar. In december 2003 heeft het bestuur van de Nederlandse Vereniging voor psychiatrie de richtlijn vastgesteld. Deze richtlijn heeft een maximale geldigheidsduur van vijf jaar, tenzij op grond van ontwikkelingen binnen het vak psychiatrie, maatschappelijke of juridische ontwikkeling herziening eerder nodig wordt geacht. Het bestuur van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie 4

5 INHOUD 1. Inleiding Doelstelling Richtlijngebruikers Definitie Probleemomschrijving en uitgangsvragen Samenstelling werkgroep Werkwijze werkgroep Wetenschappelijke onderbouwing Implementatie Juridische betekenis van richtlijnen De context van het psychiatrisch onderzoek Inleiding Transculturele aspecten Genderspecifieke aspecten Volledig onderzoek Eerste beoordeling ter diagnostiek en indicatiestelling Incidentele controle Beoordeling in crisissituaties Onderzoek bij gedwongen opname en/of behandeling Intercollegiale consulten in het algemeen ziekenhuis Second opinion Rapportage Bronnen van informatie en de diagnostische formulering Inleiding Het interview met de patiënt Observatie Gestructureerde interviews, vragenlijsten en meetschalen Diagnostische testonderzoeken Het lichamelijk onderzoek De diagnostische formulering Onderdelen van het psychiatrisch onderzoek Inleiding Personalia Reden voor het onderzoek Speciële anamnese Algemene psychiatrische anamnese Gebruik van alcohol, drugs en andere psychotrope middelen Psychiatrische voorgeschiedenis Psychiatrische familieanamnese Somatische anamnese en oriënterend lichamelijk onderzoek Actueel gebruik van geneesmiddelen Sociale anamnese Biografische anamnese Heteroanamnese 39 5

6 4.14. Status praesens mentalis (psychiatrisch onderzoek in engere zin) Persoonlijkheid Vragenlijsten Aanvullende diagnostische onderzoeken Medisch-ethische en juridische context Inleiding Privacy en beroepsgeheim Verstrekking van informatie en geneeskundige verklaringen Recht op inzage en afschrift 50 Literatuur 52 Overige geraadpleegde literatuur 57

7 1. Inleiding 1.1. DOELSTELLING Zouden alle personen met dezelfde psychiatrische stoornis zich met identieke symptomen presenteren, en zouden alle clinici dezelfde informatie op een gelijke manier aan het licht brengen, onthouden en interpreteren, dan zou er weinig diagnostische onzekerheid zijn. Helaas is dit een utopie. Hoewel sommige patiënten een klassiek klinisch beeld laten zien, wijken de meeste patiënten af van het prototype. Verder verschillen de clinici onderling: zij verzamelen niet dezelfde hoeveelheid informatie en trekken niet dezelfde conclusies uit de verzamelde informatie, waarbij meningen en filosofische achtergronden een niet te verwaarlozen rol spelen. Al deze factoren geven aanleiding tot vier typen van klinischdiagnostische variantie: A. Natuurlijke variantie: dit is een normaal biologisch verschijnsel, daar geen twee individuen volledig identiek zijn. Daarom zullen type, duur en intensiteit van de psychiatrische symptomen verschillen, ook voor individuen met eenzelfde diagnose. B. Informatievariantie: deze ontstaat als verschillende clinici verschillende informatiebronnen over de patiënt gebruiken of de patiënt wisselende informatie verstrekt. C. Observatie- en interpretatievariantie: deze komt voor als clinici die dezelfde informatie krijgen aangeboden, hiervan verschillende delen opschrijven of onthouden, of een verschillend gewicht toekennen aan wat ze waarnemen. D. Criteriavariantie: deze treedt op indien clinici verschillende criteria gebruiken voor hun diagnostische beslissingen. Deze richtlijn is bedoeld als hulpmiddel bij het systematisch uitvoeren van het psychiatrisch onderzoek bij volwassenen. Systematisering van het psychiatrisch onderzoek leidt, naar verwacht mag worden, tot meer accurate diagnostiek met minder variantie. Betere diagnostiek bevordert op haar beurt de kwaliteit van zorg en de toepassing van empirisch gestaafde behandelingen. De richtlijn kan ook een bijdrage leveren aan het verbeteren van de intercollegiale communicatie en de mogelijkheden tot intercollegiale toetsing. Daarnaast bevordert de richtlijn de betrouwbaarheid van gegevens bij wetenschappelijk onderzoek. Bovendien kan de richtlijn gebruikt worden als basis voor producttypering en als onderwijsinstrument in de opleiding tot psychiater. De richtlijn is géén protocol, waarin dwingend wordt voorgeschreven hoe het psychiatrisch onderzoek verricht dient te worden. De richtlijn is een leidraad, waarin de bij het psychiatrisch onderzoek 7

8 RICHTLIJNEN NVv P te verzamelen informatie wordt geëxpliciteerd. De wijze waarop deze informatie verzameld en gewogen dient te worden, is niet beschreven. De volgorde wordt vooral bepaald door de situatie waarin het onderzoek plaatsvindt. Ook de vaardigheid van de psychiater op het gebied van anamnese en onderzoek speelt een rol. De richtlijn is niet bedoeld als hand- of leerboek. Evenmin is de richtlijn een modelstatus, waarin de volgorde van de onderdelen van het psychiatrisch onderzoek vastligt. De richtlijn moet dossiervorming kunnen verbeteren. Men zou hiervan een modelstatus moeten kunnen afleiden RICHTLIJNGEBRUIKERS De primaire doelgroep van de richtlijn wordt gevormd door de psychiaters. De benodigde kennis, vaardigheden en attitude zijn onderdeel van de opleiding tot psychiater en worden verondersteld aanwezig te zijn bij de gebruiker van de richtlijn. Naast psychiaters zijn er diverse medische beroepsgroepen die bevoegd zijn om een psychiatrisch onderzoek uit te voeren. De richtlijn geeft aan op welke gebieden scholing nodig is om de benodigde bekwaamheid in het uitvoeren van een psychiatrisch onderzoek te verwerven. Scholing van niet-psychiaters biedt op zichzelf niet de garantie dat het psychiatrisch onderzoek ook daadwerkelijk met voldoende deskundigheid, vaardigheid en met de juiste attitude wordt uitgevoerd. Veel is afhankelijk van de doelstelling van het onderzoek. Voorts kan de richtlijn door andere beroepsgroepen gebruikt worden om eventueel te ontwikkelen richtlijnen op af te stemmen. De richtlijn kan ook gebruikt worden om te toetsen of een onderzoek qua vorm voldoet aan professionele eisen. Dit komt de transparantie van het werk van de psychiater ten goede. De richtlijn kan daarnaast met kleine aanpassingen gebruikt worden voor het psychiatrisch onderzoek van ouderen DEFINITIE In deze richtlijn wordt onder psychiatrisch onderzoek verstaan de consistente, systematische en consequente evaluatie van de oorzaken, de symptomen, het beloop en de gevolgen van een mogelijke psychiatrische stoornis bij een individuele patiënt, om te komen tot een hierop gericht behandelvoorstel en om eventuele andere door de patiënt of verwijzer gestelde vragen te kunnen beantwoorden. Voorzover somatisch onderzoek hier een onderdeel van is, wordt dit slechts summier beschreven. Voor een volledig overzicht daarvan wordt verwezen naar interne geneeskundige of neurologische leerboeken en modelstatussen. Het onderzoek van het systeem, het leefmilieu en het werk van de patiënt, en observaties van de patiënt samen met bijvoorbeeld gezinsleden, vallen buiten het bestek van deze richtlijn. Dergelijk onderzoek kan belangrijke aanvullende 8

9 PSYCHIATRISCH ONDERZOEK BIJ VOLWASSENEN informatie geven over factoren die de stoornis veroorzaken of in stand houden PROBLEEMOMSCHRIJVING EN UITGANGSVRAGEN De opdracht aan de werkgroep was een richtlijn te ontwikkelen, waarin worden beschreven de inhoud en de wijze van uitvoering van het psychiatrisch onderzoek bij volwassenen. De richtlijn diende aan te sluiten bij andere door de NVvP ontwikkelde richtlijnen. Er moest getracht worden een middenweg te vinden tussen handwerk en het gebruik van meetschalen voor diagnostiek en therapie. Gaandeweg heeft de commissie besloten zich primair te richten op het beschrijven van de gegevens die bij het psychiatrisch onderzoek verzameld dienen te worden. De manier waarop het onderzoek wordt uitgevoerd, komt zijdelings aan bod. De aandacht is, met andere woorden, vooral gericht op het wat en in mindere mate op het hoe SAMENSTELLING WERKGROEP Voor een goed bruikbare richtlijn is een breed draagvlak doorslaggevend. Omdat de richtlijn betrekking heeft op de kern en de basis van het psychiatrisch handelen, is gekozen voor een monodisciplinaire samenstelling. Hierbij is voorts gestreefd naar een diversiteit in primaire referentiekaders en geografische spreiding. De werkgroep bestond uit negen psychiaters en één psychiater in opleiding. Een adviseur van het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBOzorgde voor de methodologische ondersteuning en het ambtelijk secretariaat WERKWIJZE WERKGROEP De werkgroep heeft twee jaar (dertien vergaderingen) aan de totstandkoming van de richtlijn besteed. In eerste instantie werden de op te nemen onderdelen vastgesteld. Vervolgens werd de concepttekst van elk afzonderlijk onderdeel geschreven door twee commissieleden. Tijdens de vergaderingen werden de teksten toegelicht en bediscussieerd. Enkele discussiepunten waren: de uitgebreidheid van het psychiatrisch onderzoek, de indeling van de status praesens mentalis (op basis van psychische functies of psychiatrische stoornissen), de plaats van het lichamelijk onderzoek, het onderscheid tussen anamnestisch verkregen informatie en observaties, het nut van oriënterend vragenlijstonderzoek, de formele status van de richtlijn en de ontwikkeling van een elektronisch patiëntendossier. Bij het formuleren van de richtlijn is niet gestreefd naar volledigheid. Bij elk onderdeel van het psychiatrisch onderzoek zijn achtereenvolgens beschreven de doelen, de meest relevante overwegingen en de te verkrijgen gegevens. Hierbij is getracht een compromis te vinden tussen generaliseerbaarheid en gedetailleerdheid. 9

10 RICHTLIJNEN NVv P Teneinde het perspectief van de patiënt mee te nemen bij de ontwikkeling van de richtlijn is de Checklist voor de ontwikkeling en inhoud van multidisciplinaire richtlijnen in de GGZ, gezien vanuit cliënten- en familieperspectief (versie april 2001) gebruikt. Op basis van de in dit document genoemde criteria heeft de werkgroep de richtlijn op sommige punten aangescherpt. In het afrondende stadium is de concept-tekst tijdens een conferentie op uitnodiging, op 28 juni 2002, bediscussieerd met vertegenwoordigers van de sectieraad, de Commissie Kwaliteitszorg, het NVvP-bestuur, A-opleiders en de Commissie richtlijn rapportage. Op basis van het commentaar heeft de werkgroep een volgende versie van de richtlijn gemaakt. Deze aangepaste concept-richtlijn is gedurende drie maanden via de website van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie aan alle secties, A-opleiders, het consilium en alle leden van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie voorgelegd ter commentaar. De commentaren zijn gebruikt bij het opstellen van de definitieve richtlijn WETENSCHAPPELIJKE ONDERBOUWING Bij de ontwikkeling van de richtlijn is getracht zo veel mogelijk gebruik te maken van wetenschappelijke onderzoeksgegevens. Van een omvangrijke literatuurstudie is evenwel afgezien, mede op grond van de ervaringen van de American Psychiatric Association (APA). Bij de ontwikkeling van de Practice guideline for psychiatric evaluation of adults (1995) heeft een dergelijke literatuurstudie weinig toevoegende waarde gehad, onder andere doordat er weinig wetenschappelijk onderzoek verricht is naar het psychiatrisch onderzoek. Naast deze bescheiden wetenschappelijke evidentie bestaat er een aanzienlijke historische evidentie. De descriptieve psychopathologie kent immers een lange traditie, waarin de hoofdgroepen van psychisch disfunctioneren en de symptomen daarvan door de eeuwen heen grote overeenkomsten zijn blijven vertonen, en met name sinds het einde van de negentiende eeuw niet fundamenteel veranderd zijn. De richtlijn berust in hoofdzaak op historisch gegroeide conventies en klinische ervaring van experts. Voorzover beschikbaar is de gebruikte literatuur per paragraaf vastgelegd. De betrouwbaarheid, validiteit en doelmatigheid van het verzamelen van onderdelen van de richtlijn dienen verder empirisch onderzocht te worden. Het initiëren van dergelijk wetenschappelijk onderzoek wordt door de werkgroep sterk aanbevolen IMPLEMENTATIE Bij de richtlijnontwikkeling is expliciet gelet op factoren die de implementatie in de praktijk kunnen bevorderen of belemmeren. Ter vergroting van het draagvlak is getracht de richtlijn zo veel mogelijk te laten aansluiten bij de Nederlandse traditie en de huidi- 10

11 PSYCHIATRISCH ONDERZOEK BIJ VOLWASSENEN ge vigerende opvattingen. Hiertoe is ter voorbereiding een inventarisatie gemaakt van beschrijvingen van het psychiatrisch onderzoek in Nederlandstalige handboeken psychiatrie. Voorts is een enquête gehouden onder alle A-opleiders psychiatrie in Nederland. De respons bedroeg 91%. Van de 34 opleiders antwoordden 21 opleiders (62%) positief te staan tegenover het ontwikkelen van een richtlijn. Vijf opleiders waren van mening dat er al goede boeken zijn of vonden een richtlijn onnodig bureaucratiserend en infantiliserend. Achttien opleiders (53%) waren voorstander van een vaste volgorde, maar meenden ook dat deze volgorde kan verschillen per ziektebeeld. Een kleine meerderheid stelde dat een semigestructureerd interview als aanvullend instrument dient te worden gehanteerd. Vrijwel iedereen was van mening dat in een richtlijn wordt vastgelegd welk (aanvullend) onderzoek er bij een bepaalde stoornis dient plaats te vinden. Het merendeel gaf aan de gedragsregels en de diverse onderdelen van het psychiatrisch onderzoek globaal te willen vastleggen. Om de praktische bruikbaarheid van de richtlijn te evalueren onder de beoogde gebruikers, is de richtlijn op verschillende wijzen getest in de instellingen waar de werkgroepleden werkzaam zijn. Teneinde het bestaan van de richtlijn onder de aandacht te brengen wordt de richtlijn gepubliceerd op de website van de NVvP (www.nvvp.net). De werkgroep doet de volgende aanbevelingen ter bevordering van implementatie van de richtlijn: gebruik van de richtlijn in onderwijs, opleiding of bij- en nascholing over psychiatrisch onderzoek; gebruik van de richtlijn in Nederlandse publicaties over casuïstiek; opnemen van de richtlijn in visitatietrajecten; opnemen van de richtlijn in kwaliteitsverbeteringprojecten; prestatie-indicatorontwikkeling; inbouwen van de richtlijn in gedigitaliseerde werkprocessen JURIDISCHE BETEKENIS VAN RICHTLIJNEN Richtlijnen zijn geen wettelijke voorschriften, maar zo veel mogelijk op de best beschikbare wetenschappelijke evidentie gebaseerde inzichten en aanbevelingen, die artsen, verpleegkundigen en andere zorgverleners een houvast bieden om kwalitatief goede zorg te verlenen. Aangezien deze aanbevelingen hoofdzakelijk gebaseerd zijn op de gemiddelde patiënt, kunnen psychiaters in individuele gevallen afwijken van de richtlijn. Afwijken van richtlijnen is, als de situatie van de patiënt dit vereist, zelfs noodzakelijk. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken, dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te kunnen worden. 11

12 2. De context van het psychiatrisch onderzoek 2.1. INLEIDING Een psychiatrisch onderzoek kan om diverse redenen worden uitgevoerd. Enerzijds heeft de patiënt of de verwijzer vragen waarop hij antwoord wil krijgen. Anderzijds kan de onderzoeker vanuit zijn specialistische expertise vragen hebben die eveneens beantwoord moeten worden. Vraaggestuurde zorg betekent dat de soms uiteenlopende vraagstellingen van betrokkenen expliciet gewogen en geïntegreerd moeten worden. Een belangrijk doel van een psychiatrisch onderzoek is daarom het verhelderen en op elkaar afstemmen van de verschillende vragen. De uitgebreidheid van het psychiatrisch onderzoek wordt mede bepaald door contextuele factoren en kan, afhankelijk van de vraagstelling, per patiënt en per situatie variëren. Mogelijke contextuele factoren zijn: de vraagstelling; de beschikbaarheid, kwaliteit en betrouwbaarheid van reeds vastgelegde informatie; de medewerking en de psychische toestand van de patiënt; de risicoanalyse: aard en ernst van gevaar verbonden aan de psychiatrische stoornis; de mate waarin gedragsobservaties mogelijk zijn; de beschikbaarheid van privacy; de vertrouwelijkheid die de psychiater kan bieden; de mogelijkheden om lichamelijk en aanvullend onderzoek te verrichten; de mogelijkheid het onderzoek veilig te verrichten; de beschikbare tijd van de psychiater en de patiënt; de juridische status van de patiënt; de (sub)cultuur en het geslacht van de patiënt; de cognitieve vermogens van de patiënt. Het is van belang in het licht van deze factoren te overwegen of een bepaalde setting recht doet aan de behoeften en de beperkingen van de patiënt. Het is niet mogelijk om vooraf te stellen welke onderdelen in welke mate van detail moeten worden onderzocht. In deze richtlijn worden de invloeden van bovengenoemde factoren dan ook niet verder per locatie geëxpliciteerd. In de paragrafen 2.2. en 2.3. wordt nader ingegaan op de invloeden van respectievelijk transculturele en genderspecifieke factoren. Bij het opstellen van de richtlijn is uitgegaan van het volledige psychiatrisch onderzoek. Onder een volledig onderzoek (zie paragraaf 2.4.) wordt verstaan het onderzoek zoals dat in academische en opleidingssituaties wordt uitgevoerd. In de praktijk zal men hier vaak van afwijken. Als handreiking voor de praktijk worden in dit hoofdstuk de in de praktijk meest voorkomende situaties waarin 12

13 PSYCHIATRISCH ONDERZOEK BIJ VOLWASSENEN een psychiatrisch onderzoek wordt uitgevoerd, en waarbij wordt afgeweken van het volledige onderzoek, besproken (paragrafen ). Daarbij wordt aangegeven welke onderdelen van het psychiatrisch onderzoek prioriteit hebben en welke aandachtspunten van belang zijn TRANSCULTURELE ASPECTEN Indien de psychiater en de patiënt uit verschillende (sub)culturen afkomstig zijn, kunnen de communicatie en de diagnostiek door allerlei factoren bemoeilijkt worden. Opvattingen over psychopathologie, de rol van de patiënt en de taak van de psychiater kunnen aanzienlijk verschillen binnen de diverse (sub)culturen en etnische groepen. Vaak is de wijze van contact leggen anders dan in Nederland gebruikelijk is. Ook in de omgang met een psychiater van de andere sekse gelden soms andere regels. Bij een eventuele taalbarrière moet bij voorkeur gebruikgemaakt worden van een professionele tolk. Kennis van verschillende cultuurgebonden syndromen is noodzakelijk om uitingen van psychosociale stress ( idioms of distress ) en persoonlijkheidstrekken op hun waarde te kunnen schatten. Het verdient aanbeveling om bij relevante cultuurverschillen tussen de psychiater en de patiënt hieraan specifiek aandacht te besteden. Als richtlijn kan hierbij de Cultural formulation worden gebruikt zoals omschreven in de DSM-IV, appendix I (Diagnostic and Statistical Manual of Mental disorders, APA 2000). Een goede heteroanamnese is essentieel om te bepalen welke klachten en symptomen als cultuurgebonden en als niet-pathologisch van aard worden beschouwd. Zowel een familiehistorie als een migratiehistorie hebben een belangrijke plaats binnen de biografische anamnese. Bij allochtone patiënten in het algemeen en vluchtelingen in het bijzonder (vooral wanneer zij afkomstig zijn uit oorlogsgebieden) kunnen traumatisering, fysieke mishandeling, acculturatiestress, problemen met verblijfsstatus en gezinshereniging een rol spelen. Hierbij is van belang na te gaan in welke mate deze factoren de psychiatrische symptomen luxeren dan wel in stand houden. Geraadpleegde literatuur: Borra e.a. (2002) en De Jong & Van den Berg (1996) GENDERSPECIFIEKE ASPECTEN Kennis van gendergebonden verschillen in prevalentie, verschijningsvorm, beloop en comorbiditeit van psychiatrische stoornissen beïnvloedt de richting van het onderzoek. Kennis van voor vrouwen specifieke aspecten is noodzakelijk om een adequaat onderzoek te kunnen uitvoeren. Voor vrouwen specifieke aspecten zijn onder andere premenstruele stoornissen, de invloed van zwangerschap/ lactatie op de psychiatrische stoornis en vice versa, en de invloed van de psychiatrische stoornis van de moeder op het kind. Bij vrouwen dient meer dan bij mannen rekening gehouden te worden met 13

14 RICHTLIJNEN NVv P 1. In deze richtlijn wordt de term interview gebezigd voor het gesprek met de patiënt. Hiermee wordt aangeduid dat het gaat om een mondeling onderhoud, dat naast diagnostische deskundigheid ook gespreksvaardigheid van de onderzoeker vergt. Voorwaarde is bovendien de lijfelijke aanwezigheid van zowel de onderzoeker als de patiënt. Een adequaat psychiatrisch onderzoek via de telefoon is dan ook uitgesloten. de mogelijkheid van traumatisering en fysieke mishandeling. Kennis van het verschil tussen mannen en vrouwen in ontwikkelingsfases en seksesocialisatie kan in de biografische anamnese tot uiting komen en bijdragen aan de structuurdiagnose. Observatiegegevens worden mede bepaald door de interactie tussen de patiënt en de psychiater. Deze interactie kan mede bepaald worden door het sekseverschil. Als gevolg van socialisatieprocessen ontstaat er al een verschil in klachtenpresentatie: bij mannelijke patiënten leidt dit in het algemeen tot ondersignalering van psychosociale problemen. Ook kunnen patiënten een voorkeur hebben voor een onderzoeker van de eigen sekse. In het algemeen kan men zich het beste richten naar principes die ontwikkeld zijn vanuit de genderspecifieke hulpverlening. Reflectie van de psychiater over de door hem of haar gehanteerde seksestereotypieën is derhalve noodzakelijk. Het man of vrouw zijn doet ook psychiaters onderling verschillen in communicatiestijl. Geraadpleegde literatuur: Knoppert-van der Klein e.a. (2002) VOLLEDIG ONDERZOEK Het volledige psychiatrisch onderzoek is in belangrijke mate gebaseerd op een interview 1 met de patiënt. De tijdens het gesprek verkregen gegevens kunnen worden aangevuld met informatie op basis van het medisch dossier, lichamelijk onderzoek, aanvullend onderzoek en heteroanamnese. Een volledig psychiatrisch onderzoek vergt doorgaans meer dan één uur en kan diverse afspraken omvatten. De benodigde tijdsduur is afhankelijk van de complexiteit van het probleem, de vraagstelling en de medewerking en mogelijkheden van de patiënt. Een belangrijk doel van het volledige psychiatrisch onderzoek is het vaststellen van een psychiatrische diagnose. Hierbij worden onafhankelijk van elkaar etiologie, pathogenese, symptomatologie en beloop in kaart gebracht, omdat monocausaliteit en specificiteit in de psychiatrie als achterhaald worden gezien. De diagnose bestaat uit een diagnostische classificatie (DSMof ICD - International Classification of Diseases) en uit een beschrijvende conclusie (structuurdiagnose) (zie 3.7.) op grond van alle verzamelde gegevens. Ten slotte wordt op grond van de diagnose, de toestand van de patiënt en de vraagstelling van patiënt en verwijzer een behandelplan geformuleerd en met de patiënt besproken. Wanneer het een eerste, voorlopig behandelplan betreft, dient speciale aandacht te worden besteed aan interventies die de veiligheid van de patiënt waarborgen. Bij een herbeoordeling in de loop van een behandeling kan het behandelplan gewijzigd worden op basis van de bevindingen. 14

15 PSYCHIATRISCH ONDERZOEK BIJ VOLWASSENEN 2. Het eerste contact dat de patiënt heeft met de psychiater van een GGZ-instelling EERSTE BEOORDELING TER DIAGNOSTIEK EN INDICATIESTELLING Bij het eerste bezoek is het psychiatrisch onderzoek vooral gericht op verheldering van de vraagstelling alsmede op het formuleren van een voorlopige diagnose en behandelplan. Hierbij hoeven niet alle onderdelen van het onderzoek altijd even gedetailleerd aan bod te komen. Een beperkt psychiatrisch onderzoek kan voldoende zijn, wanneer er sprake is van een specifieke beperkte vraagstelling. Het kan ook zijn dat nadere diagnostiek (voorlopig) wordt aangehouden, hangende de uitkomsten van een eerste interventie. Indien een onderdeel van het onderzoek niet of minder gedetailleerd wordt uitgevoerd, dient de psychiater de beweegredenen te kunnen aangeven. Aanpassingen ten opzichte van het volledige psychiatrische onderzoek zijn vooral aan te brengen in de somatische en biografische anamnese en in het somatisch onderzoek. Bij een voordeurbeoordeling 2, zal het lichamelijk onderzoek bijvoorbeeld veelal om praktische redenen niet gebeuren. De somatische anamnese en het somatisch onderzoek dienen niettemin wel betrokken te worden bij de overwegingen, ook indien aan de huisarts is gevraagd dit onderdeel uit te voeren. Als vragenlijst kan men bij een eerste beoordeling met name gebruikmaken van algemene screeningsvragenlijsten (zie 4.16.). Een eerste beoordeling wordt afgerond met een samenvatting, een voorlopige diagnostische formulering en het behandelplan INCIDENTELE CONTROLE In de loop van een behandeling vindt regelmatig psychiatrisch onderzoek plaats. Herhaald psychiatrisch onderzoek is een integraal onderdeel van het monitoren van het beloop van een behandeling en het periodiek toetsen van de aanvankelijke diagnostiek. Bij chronisch verlopende stoornissen zal de sociale anamnese uitgebreider aan de orde komen, omdat daarbij de gevolgen van de stoornis in de loop der tijd op de voorgrond komen te staan. Bij het evalueren van een medicamenteuze behandeling zal het psychiatrisch onderzoek met name gericht kunnen zijn op effectiviteit en bijwerkingen BEOORDELING IN CRISISSITUATIES In een crisissituatie is het psychiatrisch onderzoek gericht op het opstellen van een voorlopige diagnose, een werkhypothese en crisisbehandelplan. De nadruk ligt op het taxeren van risico s, het beoordelen van wettelijke gevaarscriteria en van sociale, culturele en somatische factoren die van invloed zijn op de crisissituatie. Het psychiatrisch onderzoek is meestal beknopt vanwege de tijdsdruk en andere situatieve factoren die het onderzoeksproces kunnen bemoeilijken. In veel acute situaties hoeft de sociale anamnese niet volledig te worden afgenomen. Globale informatie over sociaal functioneren 15

16 RICHTLIJNEN NVv P is in acute situaties zinvol voor zowel psychodiagnostiek (screenend, met name indien het beeld onduidelijk blijft) als voor inventarisatie van de acute gevolgen van een stoornis. Een belangrijke bron van deze informatie is het observeren van datgene wat er tijdens het onderzoek gebeurt tussen de patiënt en eventueel aanwezige anderen. Een familie- en biografische anamnese, vragenlijsten en aanvullend onderzoek blijven doorgaans achterwege. Het realiseren van een veilige onderzoekssituatie (voor patiënt en psychiater) is een voorwaarde om onderzoek te kunnen doen. In crisissituaties vinden probleeminventarisatie, diagnostiek en interventie gewoonlijk tijdens één interview plaats. Het verdient dus aanbeveling om voorafgaand aan het gesprek met de patiënt zo veel mogelijk informatie te verzamelen. Het exploreren van de reden voor het onderzoek verdient altijd bijzondere aandacht. Geraadpleegde literatuur: Achilles e.a. (1999), APA(1995a), Brown (1990), Gersons (1995), Hengeveld & Schudel (2002) en Kaplan & Sadock (1993) ONDERZOEK BIJ GEDWONGEN OPNAME EN OF BEHANDELING Indien de patiënt ernstige gedragsstoornissen vertoont, kan het uitoefenen van dwang om de veiligheid van de patiënt te waarborgen, onvermijdelijk zijn. Hierbij kan er sprake zijn van het gedwongen toedienen van medicatie, separatie, of zelfs fixatie. Uiteraard hebben deze omstandigheden grote gevolgen voor het psychiatrisch onderzoek, omdat de patiënt soms geen medewerking zal willen of kunnen verlenen. Op dergelijke observaties kunnen slechts voorlopige conclusies worden gebaseerd. In een latere fase zal alsnog een compleet psychiatrisch onderzoek moeten worden verricht INTERCOLLEGIALE CONSULTEN IN HET ALGEMEEN ZIEKENHUIS Het psychiatrisch onderzoek in het kader van een intercollegiaal psychiatrisch consult vindt meestal plaats op verzoek van de behandelend somatisch specialist. Het initiatief kan ook afkomstig zijn van een (afdelings)verpleegkundige of familieleden. In een minderheid van de gevallen gaat het initiatief uit van de betreffende patiënt. In elk geval geeft men de patiënt uitleg omtrent de bedoeling van het consult. Het psychiatrisch onderzoek is gericht op het beantwoorden van de consultvraag. De uitgebreidheid van het onderzoek wordt onder andere bepaald door de plaats (algemeen ziekenhuis), de reden van opname (bv. tentamen suicidii), de urgentie van de consultaanvraag (bv. spoed of binnen 24 uur), de somatische aandoening, de eventuele psychiatrische stoornis, de timing en de manifeste (bv. diagnostiek, [mede]behandeling en/of verwijzing) en eventueel onderliggende consultvraag (bv. stafproblemen). De psychiatrisch consulent stelt zich voorts zo goed mogelijk op de hoogte van het klinisch beeld, de behandeling en de 16

17 PSYCHIATRISCH ONDERZOEK BIJ VOLWASSENEN prognose van de betreffende somatische aandoening en het actuele medicatiegebruik (eventuele bijwerkingen, interacties of optimale dosering analgetica). Geraadpleegde literatuur: Bronheim e.a. (1998), Hengeveld & Schudel (2002) en Rooijmans (1984) SECOND OPINION Een second opinion is een gevraagde deskundige mening over de diagnose en/of een advies over het behandelplan. Dit advies kan worden gevraagd door de behandelend arts of door de patiënt. Bij een second opinion is er al een eerste mening over de diagnose en het behandelplan. Na een second opinion wordt de behandeling niet overgenomen en wordt de patiënt terugverwezen naar de behandelend arts. Bij het geven van een second opinion is een goede communicatie tussen de behandelend arts en de arts die een second opinion geeft van belang. De behandelend arts dient in elk geval op de hoogte te zijn van het geven van een second opinion. In de praktijk verzoeken patiënten vaak om een second opinion uit onvrede met de handelwijze, de communicatie of de besluitvorming van de behandelend arts. Het is echter van belang dat een verzoek tot een second opinion niet bij voorbaat wordt gezien als een motie van wantrouwen. In het algemeen zal de vraagstelling van de patiënt het beste beantwoord kunnen worden indien de behandelend arts de gevraagde deskundige voorziet van alle relevante informatie en van een gerichte vraagstelling, daarbij de vragen van de patiënt verwoordend. Het psychiatrisch onderzoek in het kader van een second opinion kan zich toespitsen op de specifieke vragen waar een second opinion voor gewenst wordt. Soms is er behoefte aan een uitgebreide inventarisatie in het psychiatrisch onderzoek om alles nog eens op een rij te zetten. Het kan daarbij van belang zijn om extra aandacht te besteden aan de ernst van de symptomatologie, de voor- en nadelen van reeds uitgevoerde behandelingen en de invloed ervan op het dagelijks functioneren en de ervaren kwaliteit van leven. Het uiteindelijke doel van de second opinion is de patiënt en de behandelend arts zodanig te informeren dat de behandeling en behandelrelatie worden verbeterd. Een second opinion schept een nieuwe mogelijkheid om vragen te stellen, helpt bij de besluitvorming, kan bestaande twijfels wegnemen, kan geruststellen of helpen bij de acceptatie van slecht nieuws. Geraadpleegde literatuur: Coumou (2001) en KNMG(1990) RAPPORTAGE Voor een beschrijving van de kenmerken en randvoorwaarden van het psychiatrisch onderzoek in het kader van een rapportage wordt verwezen naar de Richtlijn psychiatrische rapportage van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (Koerselman e.a. 2002). 17

18 3. Bronnen van informatie en de diagnostische formulering 3.1. INLEIDING Het psychiatrisch onderzoek kan gebaseerd zijn op diverse informatiebronnen en mondt uit in een diagnostische formulering (3.7.). Vaak is het nuttig om andere bronnen van informatie dan de patiënt zelf te raadplegen. Hierbij kan het gaan om het interviewen van betrokkenen (heteroanamnese), medische en/of psychiatrische correspondentie, of de observaties van een behandelteam. Deze bronnen van informatie zijn vooral van belang wanneer de patiënt zijn situatie niet goed kan beoordelen of wanneer de onderzoeker twijfelt aan de betrouwbaarheid van de anamnese en de observatie. Bij het raadplegen van andere personen dient de privacy van alle betrokkenen gerespecteerd te worden (zie 5.2.). De belangrijkste bronnen van informatie zijn het interview met de patiënt (3.2.) en observaties van diens gedrag (3.3.). Mogelijke bronnen zijn voorts gestructureerde interviews en vragenlijsten (3.4.), diagnostische tests (3.5.) en lichamelijk onderzoek (3.6.) alsmede de reactie van de patiënt op therapeutische interventies HET INTERVIEW MET DE PATIËNT De anamnese en de observaties tijdens het interview met de patiënt vormen de basis voor het psychiatrisch onderzoek. Dit interview wordt zodanig gevoerd dat de patiënt zich gesteund voelt en gestimuleerd wordt om zijn verhaal te doen. Een open, empathische en onderzoekende houding is essentieel om een optimale uitwisseling van informatie mogelijk te maken. De patiënt moet zich een goed beeld kunnen vormen van de situatie waarin het psychiatrische onderzoek plaatsvindt. De psychiater geeft hiertoe uitleg over het doel van het gesprek en de rol van de aanwezige personen. Voorts wordt een planning gemaakt met betrekking tot de belangrijkste onderwerpen en de duur van het gesprek. De setting en het doel van het onderzoek zijn bepalend voor de aard, de uitgebreidheid en de diepgang van de te bespreken onderwerpen. In het algemeen gaat het om een combinatie van open vragen over de belangrijkste klachten en problemen, gevolgd door meer gestructureerde, gesloten vragen over specifieke klachten, symptomen en gebeurtenissen. In het eerste interview beoordeelt men of er psychiatrische of somatische aandoeningen zijn die acuut behandeling behoeven, en of er sprake is van gevaar voor de veiligheid van de patiënt of van anderen in zijn omgeving. 18

19 PSYCHIATRISCH ONDERZOEK BIJ VOLWASSENEN 3. In deze reeks zijn waarneming, inhoud van het denken en stemming niet opgenomen, aangezien dit subjectief ervaren fenomenen zijn die geëxploreerd maar niet geobserveerd kunnen worden OBSERVATIE Tijdens het interview kan de psychiater verschijnselen waarnemen die, in combinatie met de klachtenanamnese, leiden tot de vaststelling van de psychiatrische symptomen zoals die worden beschreven in de status praesens mentalis. Observaties bieden bij uitstek de mogelijkheid informatie te verzamelen ter ondersteuning of juist verwerping van de diagnostische veronderstellingen die voor of tijdens het opnemen van de anamnese zijn gevormd. Het gedrag van de patiënt wordt echter niet alleen bepaald door de psychiatrische aandoening, maar ook door de situatie waarin het interview plaatsvindt en door de interactie tussen enerzijds de patiënt en anderzijds de psychiater en eventueel aanwezige belangrijke anderen. Omdat dit tot aanzienlijke vertekening kan leiden behoren de observaties altijd geverifieerd te worden in de (hetero)anamnese (en vice versa). Observaties moeten onder andere gericht zijn op de volgende algemene kenmerken en psychische functies: uiterlijke kenmerken, leeftijd, zelfverzorging, gelaatsuitdrukking, contact maken, oogcontact, houding, klachtenpresentatie, gevoelsexpressie bij de patiënt, gevoelsreacties van de psychiater, bewustzijn, aandacht, oriëntatie, geheugen, decorumbesef, abstractievermogen, uitvoerende functies, intelligentie, taalgebruik, samenhang en logica van het denken, aard en expressie van het affect, autonome angstequivalenten, motorische uitvalsverschijnselen, psychomotoriek, mimiek, gestiek, spraak en gedrag GESTRUCTUREERDE INTERVIEWS, VRAGENLIJSTEN EN MEETSCHALEN Gestructureerde interviews, (screenings)vragenlijsten en meetschalen kunnen in bepaalde situaties een zinvolle aanvulling zijn op de speciële anamnese. Daarbij dient men het specifieke doel van elk instrument in het oog te houden en of het instrument is gevalideerd voor de populatie waartoe de onderzochte patiënt behoort. In het algemeen zijn gestructureerde interviews en vragenlijsten bedoeld om vast te leggen in hoeverre de patiënt voldoet aan de diagnostische criteria van specifieke psychiatrische stoornissen, terwijl meetschalen de ernst van klachten en symptomen kwantificeerbaar maken. Dit laatste is vooral nuttig bij het vastleggen van therapierespons. Veel van deze instrumenten vinden hun belangrijkste toepassing in wetenschappelijk onderzoek. Sommige zijn echter bruikbaar in de klinische praktijk als aanvulling op het klinische onderzoek. Een overzicht van diverse in Nederland beschikbare instrumenten wordt gegeven in paragraaf Voor de indicatie voor het toepassen van diagnostische instrumenten bij specifieke psychiatrische stoornissen wordt verwezen naar de desbetreffende richtlijnen. 19

20 RICHTLIJNEN NVv P 3.5. DIAGNOSTISCHE TESTONDERZOEKEN Op basis van de bevindingen bij het eerste onderzoek, dan wel in bepaalde situaties tijdens de behandeling, kan er een indicatie bestaan voor specifiek diagnostisch testonderzoek. Het kan gaan om laboratoriumonderzoek, beeldvormend onderzoek of om psychodiagnostisch of neuropsychologisch testonderzoek (zie 4.17.). Het diagnostisch testonderzoek kan gericht zijn op het vinden van etiologische factoren (zoals hormonale afwijkingen, intoxicaties). Het verrichten van dergelijk onderzoek is uiteraard mede afhankelijk van de kans dat een bepaalde stoornis aanwezig zal zijn en de mogelijke consequenties van de test voor de behandeling. Hierbij dient ook rekening gehouden te worden met de kans op een foutpositieve of foutnegatieve uitslag. Laboratoriumonderzoek kan geïndiceerd zijn voorafgaand aan en/of tijdens een medicamenteuze behandeling (bijvoorbeeld met lithium, clozapine), of ter evaluatie van een bloedspiegel (bijvoorbeeld bij lithium, tricyclische antidepressiva). Er zijn geen duidelijke richtlijnen te geven welk routine onderzoek in het algemeen zinvol is bij patiënten met een psychiatrische stoornis. Voor specifieke psychiatrische stoornissen wordt verwezen naar de betreffende richtlijnen HET LICHAMELIJK ONDERZOEK De psychiater dient geïnformeerd te zijn over de lichamelijke gezondheidstoestand van de patiënt. Ook dient de psychiater na te gaan of er lichamelijke afwijkingen of aandoeningen aanwezig zijn die in (causaal) verband kunnen staan met de psychiatrische verschijnselen. In welke mate de psychiater zelf (delen van) het lichamelijk onderzoek verricht, zal afhangen van diens bekwaamheid in het uitvoeren en evalueren van lichamelijk onderzoek, van de behandelsetting, en van de aard van de behandelrelatie. Een psychiater moet in staat zijn om een oriënterend lichamelijk (inclusief neurologisch) onderzoek zelf te verrichten. Wanneer de psychiater een collega-medisch specialist of de huisarts vraagt dit onderzoek te verrichten, zal de psychiater moeten aangeven op welke gebieden somatische stoornissen uitgesloten moeten worden. Vervolgens zal de psychiater kennis moeten nemen van de bevindingen en deze verwerken in de diagnostische conclusie en het behandelplan. Indien de psychiater zelf het lichamelijk onderzoek verricht, is het aan te bevelen de aanwezigheid van een derde te overwegen. Dit geldt met name indien er in de voorgeschiedenis van de patiënt sprake is van misbruik of mishandeling of indien de patiënt psychotisch is. 20

21 PSYCHIATRISCH ONDERZOEK BIJ VOLWASSENEN 3.7. DE DIAGNOSTISCHE FORMULERING De diagnostische formulering vormt de basis voor het behandelplan. Daartoe is het allereerst noodzakelijk om de gegevens te ordenen en samen te vatten. In een samenvatting dienen alle relevante gegevens per onderdeel van het psychiatrisch en somatisch onderzoek puntsgewijs aan de orde te komen. Met name het wegen van de relevantie van de gegevens vereist inzicht en ervaring. In de syndroomdiagnose wordt alle relevant geachte psychopathologische informatie geordend en in haar veronderstelde samenhang genoteerd. De syndroomdiagnose is descriptief. Hierbij komen wel de aard en de ernst van de symptomen aan de orde, maar de etiologie (ontstaansvoorwaarden) en pathogenese (ontstaanswijze) blijven buiten beschouwing. Bijvoorbeeld: Een ernstig depressief syndroom met melancholische (vitale) kenmerken, depersonalisatieverschijnselen en suïcidaliteit. Tijdens het diagnostische proces worden aan de hand van de anamnese (somatisch, sociaal, biografisch) hypothesen geformuleerd over de etiologie en pathogenese van het geconstateerde syndroom. Een dergelijke diagnose, ook wel structuurdiagnose genoemd, beschrijft het syndroom in etiopathogenetisch perspectief. Bijvoorbeeld: Depressief syndroom met melancholische kenmerken, geleidelijk in ernst toenemend, reactief ontstaan na het overlijden van zijn echtgenote, bij een 64-jarige man met een blanco psychiatrische voorgeschiedenis en familieanamnese en een persoonlijkheidsstoornis met voornamelijk afhankelijke trekken. Voorzover mogelijk probeert de psychiater in de samenvatting te noteren hoe de etiologische factoren theoretisch zouden kunnen samenhangen met het psychiatrisch syndroom (hypothesen over de pathogenese). Nogal eens zal een diagnose niet direct met zekerheid kunnen worden vastgesteld. Men spreekt dan van een voorlopige diagnose, gevolgd door een differentiële diagnose. Een voorlopige diagnose kan gehanteerd worden als werkhypothese. Hiermee worden niet alleen mogelijkheden voor detaillering en nuancering opengehouden, maar ook voor de ontdekking van een aandoening van andere aard. Het is van belang dat gedurende het diagnostisch proces en de op basis hiervan ingestelde behandeling de diagnose ter discussie blijft staan. Ten slotte wordt naast de diagnose aandacht besteed aan de diagnostische classificatie van het geconstateerde ziektebeeld of syndroom. Daarbij kan gekozen worden voor de DSM-IVof de ICD-10. De bijbehorende coderingen zijn ontleend aan de ICD-9 of de ICD-10. Behalve de psychiatrische stoornis zelf (en de eventuele persoonlijkheidsstoornis) worden in deze classificaties ook de ermee samenhangende somatische aandoening, psychosociale stressoren en de mate van psychosociaal disfunctioneren vastgelegd. Geraadpleegde literatuur: Hengeveld & Schudel (2002). 21

22 4. Onderdelen van het psychiatrisch onderzoek 4.1. INLEIDING Een psychiatrisch onderzoek kan uiteenlopende doelstellingen hebben. De doelstellingen zijn bepalend voor de onderdelen van het psychiatrisch onderzoek. Een belangrijk doel van het psychiatrisch onderzoek ligt voor de hand: het bepalen van het actuele ziektebeeld. De speciële anamnese, de algemene anamnese, de heteroanamnese en het onderzoek in engere zin (exploratie, observatie en testen) dienen om de psychiatrische symptomen en hun beloop vast te stellen. Deze symptomen worden systematisch in de status praesens mentalis genoteerd. Dit vormt de grondslag voor de classificatorische DSM-diagnose op as I. Een ander belangrijk doel is het opsporen van mogelijke etiologische factoren. Lichamelijke oorzaken kunnen aan het licht worden gebracht met behulp van de anamnese van het gebruik van alcohol, drugs en geneesmiddelen en de somatische anamnese en onderzoek (as IIIvan de DSM). Een mogelijke erfelijke etiologische factor wordt in kaart gebracht via de familieanamnese. Sociale factoren die luxerend, onderhoudend of beschermend zijn in relatie tot de psychiatrische stoornis worden zichtbaar gemaakt door middel van de sociale anamnese en de heteroanamnese (as IVvan de DSM). De biografische anamnese kan informatie verschaffen over etiologische factoren in de ontwikkeling en levensloop van de patiënt. Informatie over persoonlijkheidstrekken, copingstijlen en afweermechanismen die een kwetsbaarheid voor of juist een bescherming tegen het ontstaan van een psychiatrische ziekte kunnen opleveren, wordt gedestilleerd uit de speciële anamnese, sociale anamnese, biografische anamnese en heteroanamnese en uit observatie van de patiënt (as IIvan de DSM). Aanwijzingen voor de prognose en de behandelmogelijkheden volgen uit de psychiatrische voorgeschiedenis en uit de aard van de actuele symptomen (m.n. ziekte-inzicht en oordeelsvermogen). Het psychiatrisch onderzoek brengt daarmee alle mogelijke etiologische factoren in kaart. Op grond hiervan kunnen hypothesen worden gevormd over de mogelijke fysiopathogenese en psychopathogenese van het psychiatrisch ziektebeeld (zie ook paragraaf 3.7.). Voorts kan een doel zijn het vaststellen van de ernst en de gevolgen van de psychiatrische symptomen: de beperkingen en handicaps (as V van de DSM). Dit gebeurt door middel van de speciële anamnese, de sociale anamnese en de heteroanamnese. De behandeling kan hier vervolgens op worden afgestemd. Globaal beschreven komt deze neer op het doen verminderen van de psychopathologische symptomen en hun gevolgen, en zo mogelijk ook het doen verminderen van somatische, psychische en sociale luxerende en onderhoudende etiologische factoren en het ver- 22

Inleiding. Vergelijking met het algemeen medisch onderzoek

Inleiding. Vergelijking met het algemeen medisch onderzoek Inleiding Het doel van deze uitgave kan als volgt worden omschreven. Enerzijds is het een handleiding voor medische studenten, artsen en psychiaters al dan niet in opleiding) om hen vertrouwd te maken

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke

Nadere informatie

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied intensive

Nadere informatie

Kerncompetenties psychotherapeut

Kerncompetenties psychotherapeut Kerncompetenties psychotherapeut 5 oktober 2006 Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie Overname is toegestaan, mits ongewijzigd en met gebruik van bronvermelding. Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie,

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied

Nadere informatie

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene inleiding 11 1 Kenmerken en classificatiecriteria van bipolaire stoornissen 11 2 Epidemiologie 12 3 Differentiële diagnostiek 13 4 Comorbiditeit 13 5 Beloop 16 6 Diagnostiek

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied

Nadere informatie

P R O J U S T I T I A

P R O J U S T I T I A Psychiatrisch onderzoek P R O J U S T I T I A betreffende de heer/mevrouw Voornamen TUSSENVOEGSEL(S) ACHTERNAAM geboren : dag maand jaar te : plaats, land verblijvend : forensisch psychiatrische instelling

Nadere informatie

FORENSISCH PSYCHIATRISCH ONDERZOEK. xx XX. yy YY. zz ZZ

FORENSISCH PSYCHIATRISCH ONDERZOEK. xx XX. yy YY. zz ZZ Jeugd/civiel/ouders/psychiatrie/schrijfwijzer FORENSISCH PSYCHIATRISCH ONDERZOEK Betreffende: xx XX Geboren Te Wonende : (plaats, land) : (straat, nr, postcode, plaats) en yy YY Geboren Te Wonende : (plaats,

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM) 5 2.3 gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar?

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Doel van een richtlijn Vastleggen van wetenschappelijke kennis en expertise rond een bepaalde stoornis t.b.v. hulpverleners en cliënten.

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010. Bijlage 7. Behandeling 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Aanvullende functionele diagnostiek 5 2.3 Kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Richtlijn psychiatrische diagnostiek

Richtlijn psychiatrische diagnostiek Richtlijn psychiatrische diagnostiek Richtlijn psychiatrische diagnostiek Tweede, herziene versie, 2015 M.W. Hengeveld (voorzitter), A.T.F. Beekman, R.J. Beerthuis, L. Hoekstra, H.J.C. van Marle, P. Naarding,

Nadere informatie

Hij draagt in deze hoedanigheid zorg voor:

Hij draagt in deze hoedanigheid zorg voor: Inleiding Patiënten worden in het ziekenhuis regelmatig door meerdere medisch specialisten tegelijk behandeld. In het verleden is verschillende malen geconstateerd dat de onderlinge verantwoordelijkheden

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Algemene informatie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Doelgroep 1 Aanmelding 2 Intake 2 Uitslag/advies 3 Aanvullend onderzoek

Nadere informatie

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten Brengt medische en psychische kennis samen MedPsych Center (MPC) voor klinische patiënten 1. Welkom 3 2. Voor welke patiënten is de MPU bedoeld? 3 3. Wachtlijst

Nadere informatie

Aanpak kindermishandeling en huiselijk geweld

Aanpak kindermishandeling en huiselijk geweld Op de Aanpak kindermishandeling en huiselijk geweld in de huisartsenzorg De aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld is een complex thema. Omdat het gaat om een kwetsbare groep patiënten en ingewikkelde

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

betreft: [klager] datum: 2 april 2014 Op grond van haar onderzoek overweegt en beslist de beroepscommissie als volgt:

betreft: [klager] datum: 2 april 2014 Op grond van haar onderzoek overweegt en beslist de beroepscommissie als volgt: nummer: 13/3550/GA (tussenbeslissing) betreft: [klager] datum: 2 april 2014 De beroepscommissie als bedoeld in artikel 69, tweede lid, van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw) heeft kennisgenomen van een

Nadere informatie

De opleiding tot Restauratief Tandarts van de Nederlands Vlaamse Vereniging voor Restauratieve Tandheelkunde

De opleiding tot Restauratief Tandarts van de Nederlands Vlaamse Vereniging voor Restauratieve Tandheelkunde De opleiding tot Restauratief Tandarts van de Nederlands Vlaamse Vereniging voor Restauratieve Tandheelkunde 1. Inleiding Vanuit de tandheelkundige praktijk komt de vraag naar een gedifferentieerde tandarts

Nadere informatie

Samenvatting. Een complex beeld

Samenvatting. Een complex beeld Samenvatting Een complex beeld Vroeg herkende lymeziekte na een tekenbeet is goed te behandelen met antibiotica. Het beeld wordt echter complexer als de symptomen minder duidelijk zijn of als de patiënt

Nadere informatie

In deze brochure zetten we de belangrijkste rechten en plichten op een rij:

In deze brochure zetten we de belangrijkste rechten en plichten op een rij: UW RECHTEN ALS CLIËNT BIJ GGZ WNB INLEIDING Als u na uw aanmelding besluit tot een behandeling bij GGZ WNB, maken we daarover afspraken met u. Die worden vastgelegd in het behandelplan. Daarin staat voor

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn Naam patiënt:.. Geboortedatum patiënt:... Naam afnemer: Datum afname: Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn 1. Wilsbekwaamheid wordt altijd beoordeeld ter zake een bepaald onderzoek of bepaalde

Nadere informatie

Recht op inzage Hoe vraag ik inzage in een patiëntendossier?

Recht op inzage Hoe vraag ik inzage in een patiëntendossier? ALGEMEEN Recht op inzage Hoe vraag ik inzage in een patiëntendossier? In deze folder vindt u de volgende informatie: Onderscheid klinisch dossier, poliklinisch dossier en radiologische gegevens Verzoek

Nadere informatie

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: patiënte leed al vele jaren aan een chronische waanstoornis gepaard gaande met ernstige depressieve episoden, waarvoor zij allerlei behandelingen

Nadere informatie

Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ

Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ Kennisinfrastructuur GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Ontstaan van een kennisinfrastructuur in de GGZ In 1954 verzuchtte hoogleraar

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot dialyse verpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot dialyse verpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot dialyse verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot dialyse verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied van de dialyse

Nadere informatie

WORKSHOP: Competentiegericht opleiden

WORKSHOP: Competentiegericht opleiden Praktijkopleidersmiddag 15 november 2012 RINO Groep WORKSHOP: Competentiegericht opleiden Prof. dr. Theo K. Bouman & Drs. Valerie A. Hoogendoorn Hoofdopleider GZ & Praktijkcoördinator Opleidingsinstituut

Nadere informatie

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15 Inhoud Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11 1 Inleiding 15 1.1 Aanleiding voor de richtlijn 15 1.2 Werkwijze 15 1.3 Patiëntenpopulatie 16 1.4 Doelgroep 16 2 De ziekte van Parkinson 17 2.1

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Descriptieve en structurele psychodiagnostiek

Descriptieve en structurele psychodiagnostiek Descriptieve en structurele psychodiagnostiek Prof. Dr. Jan Derksen, UHD psychodiagnostiek Universiteit van Nijmegen, Professor psychotherapie Vrije Universiteit Brussel Descriptieve en structurele diagnostiek

Nadere informatie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Algemene informatie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Doelgroep 1 Aanmelding 2 Intake 2 Uitslag/advies 3 Aanvullend onderzoek

Nadere informatie

E.M. Sesink Drs. J.A.M. Kerstens. Basisverpleegkunde. Niveau 4

E.M. Sesink Drs. J.A.M. Kerstens. Basisverpleegkunde. Niveau 4 E.M. Sesink Drs. J.A.M. Kerstens Basisverpleegkunde Niveau 4 V Voorwoord In de basisverpleegkunde wordt de basiszorg op systematische wijze uitgewerkt. Er is aandacht voor de verschillende rollen van de

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Polikliniek stemming en stabiliteit

Polikliniek stemming en stabiliteit Polikliniek stemming en stabiliteit Irene Tolner, MANP-GGz F. Verlinden, ouderenpsychiater 1 september 2015 Best Practice project 2006-2007 Realiseren van polikliniek voor ouderen (=60+) met een stemmingsstoornis

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog behandeling en evaluatie (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog behandeling en evaluatie (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog behandeling en evaluatie (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke registratie

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Bruins Slot (CDA) over de uitzending Beschadigd (2015Z02676).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Bruins Slot (CDA) over de uitzending Beschadigd (2015Z02676). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Wanneer we de kernelementen van het Chronic Care Model toepassen op de epilepsiezorg dan praten we over de

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek informatie voor cliënten Inhoud 1 Inleiding 1 Wetenschappelijk onderzoek 1 Waarom zou ik meedoen? 2 Zijn er risico s aan verbonden? 2 De opzet van een onderzoek 2 Wat betekent

Nadere informatie

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Voor u ligt de domeinbeschrijving manuele therapie. Deze beschrijving vormt de uitkomst van het project domeinbeschrijving manuele therapie dat door het bestuur

Nadere informatie

specialistische hulp kleinschalig dichtbij

specialistische hulp kleinschalig dichtbij P R A K T I S C H E I N F O R M A T I E specialistische hulp kleinschalig dichtbij De Hoofdlijn De menselijke maat in hulpverlening Doorverwijzing Als u bent doorverwezen naar De Hoofdlijn, meestal door

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Diagnostiek en het gebruik van meetinstrumenten

Diagnostiek en het gebruik van meetinstrumenten 4. Diagnostiek en het gebruik van meetinstrumenten 4.1. VRAAGSTELLINGEN Voor dit hoofdstuk heeft de werkgroep gezocht naar antwoord op de volgende uitgangsvragen: Met behulp van welke instrumenten kan

Nadere informatie

Bijlage 2. Voorbeeldmatrix toegang tot patiëntengegevens

Bijlage 2. Voorbeeldmatrix toegang tot patiëntengegevens Bijlage 2 Voorbeeldmatrix toegang tot patiëntengegevens Hieronder treft u een Voorbeeldmatrix aan die een grafische weergave bevat van functionarissen (hulpverleners en anderen) en hun bevoegdheden met

Nadere informatie

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Zorgleefplan, ondersteuningsplan en begeleidingsplan Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Om goede zorg en/of ondersteuning te kunnen geven aan een cliënt is het werken

Nadere informatie

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 14 januari 2000 Onderwerp: Beleidsvisie landelijk kennis/behandelcentrum eetstoornissen Hierbij doe ik u een mijn «beleidsvisie voor

Nadere informatie

WERKAFSPRAKEN OVER COMMUNICATIE ROND KWETSBARE OUDEREN

WERKAFSPRAKEN OVER COMMUNICATIE ROND KWETSBARE OUDEREN WERKAFSPRAKEN OVER COMMUNICATIE ROND KWETSBARE OUDEREN Begripsbepaling De werkgroep hanteert het NHG Standpunt. Kwetsbare ouderen zijn: ouderen met complexe problematiek, die diverse aandoeningen hebben

Nadere informatie

Risicomanagement bij onder toezicht gestelde kinderen Een notitie naar aanleiding van onderzoek van de Inspectie jeugdzorg oktober 2008

Risicomanagement bij onder toezicht gestelde kinderen Een notitie naar aanleiding van onderzoek van de Inspectie jeugdzorg oktober 2008 Risicomanagement bij onder toezicht gestelde kinderen Een notitie naar aanleiding van onderzoek van de Inspectie jeugdzorg oktober 2008 Inleiding De veiligheid van het kind is een van de belangrijkste

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz 3. Zorgpad Signaleren en Screenen Handleiding bouwstenen zorgpaden 2012-12 27 Signaleren en screenen van psychische klachten Inleiding 29 1. Signaleren en screenen

Nadere informatie

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies.

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies. Geachte, Pearson start een onderzoek naar Innerview. Innerview is een beslissingsondersteunend instrument (BOI) voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg en is uniek in zijn soort als het gaat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Congres ziekenhuispsychiatrie

Congres ziekenhuispsychiatrie Congres ziekenhuispsychiatrie Het belang van integrale zorg psychiatrie & somatiek belicht vanuit de visie van de zorgverzekeraar 7 november 2013 Anouk Mateijsen Regio manager, Achmea Divisie Zorg & Gezondheid

Nadere informatie

Praktijkopdracht Klinisch Redeneren

Praktijkopdracht Klinisch Redeneren Praktijkopdracht Klinisch Redeneren Inleiding Via deze praktijkopdracht werk je aan je verpleegkundige vakdeskundigheid. De opdracht helpt je om achtergrondkennis te verwerven van de patiënten binnen het

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 1 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 1.Psychiatrisch onderzoek: De cognitieve functies bestaan o.a. uit: a. geheugen,

Nadere informatie

LVVP-reglement voor de behandeling van klachten van cliënten

LVVP-reglement voor de behandeling van klachten van cliënten LVVP-reglement voor de behandeling van klachten van cliënten Inleiding Op grond van de Wet Klachtrecht Cliënten Zorgsector (WKCZ) is een vrijgevestigd eerstelijns/gz-psycholoog, psychotherapeut / klinisch

Nadere informatie

Cultuursensitieve diagnostiek en therapie

Cultuursensitieve diagnostiek en therapie Cultuursensitieve diagnostiek en therapie Mei 2009 Dr. Victor Kouratovsky Klinisch psycholoog Kinder- en Jeugdpsycholoog Specialist NIP Wat is Cultuursensitieve diagnostiek en therapie? DSM-IV Culture-Bound

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173 Inhoud Inleiding 7 Deel 1: Theorie 1. Kindermishandeling in het kort 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Aard en omvang 13 1.3 Het ontstaan van mishandeling en verwaarlozing 18 1.4 Gevolgen van kindermishandeling

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen Mindfulness De aandachtsvolle therapeut Monique Hulsbergen 2009 M.L. Hulsbergen p/a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie

Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie P.W. Troost, L.J. Kalverdijk, A.P. Cohen & N.J.M. Beuk INLEIDING 2 In de Geneesmiddelenwet 1) zijn voor het voorschrijven

Nadere informatie

OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE

OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE 1. Deskundigheidsgebied van de intensive care verpleegkundige blad 2 van 11 2. Eindtermen voor de opleiding intensive care verpleegkundige blad 6 van 11 LRVV Deel

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

PROGRAMMA SPECIALISTISCHE OPLEIDING TOT KLINISCH NEUROPSYCHOLOOG THEORETISCH ONDERWIJS. Algemene inleiding

PROGRAMMA SPECIALISTISCHE OPLEIDING TOT KLINISCH NEUROPSYCHOLOOG THEORETISCH ONDERWIJS. Algemene inleiding PROGRAMMA SPECIALISTISCHE OPLEIDING TOT KLINISCH NEUROPSYCHOLOOG THEORETISCH ONDERWIJS Algemene inleiding Hanna Swaab September 2012 1 Programma theoretisch onderwijs Specialistische opleiding tot Klinisch

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Langdurige Forensische Psychiatrie

Langdurige Forensische Psychiatrie Risicomanagement Checklijst Langdurige Forensische Psychiatrie Drs. Peter C. Braun, Dr. Erik Bulten Persoonlijke gegevens van de patiënt: Naam tbs-gestelde: Geboortedatum: TBS nummer: Verblijfplaats ten

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Samen met de kinderartsen

Samen met de kinderartsen Samen met de kinderartsen L.H.M. Berg, kinder- en jeugdpsychiater GGNet Jeugd Indeling Visie beroepsvereniging (NVvP) op plaatsbepaling van psychiatrie Aanvulling afdeling Kinder en Jeugd Casus 5-jarige

Nadere informatie

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Onderzoek, diagnostiek en behandeling bij: Verklaarde- en onverklaarde lichamelijke klachten gecombineerd met psychische klachten Informatie voor verwijzers Doelgroep

Nadere informatie

Welkom bij GGz Breburg, Volwassenen. Onderzoek, diagnostiek en behandeling Informatie voor cliënten

Welkom bij GGz Breburg, Volwassenen. Onderzoek, diagnostiek en behandeling Informatie voor cliënten Welkom bij GGz Breburg, Volwassenen Onderzoek, diagnostiek en behandeling Informatie voor cliënten 2 Inhoudsopgave Behandeling bij GGz Breburg Wat betekent dit voor u... 5 1. Aanmelding... 5 Uw gegevens

Nadere informatie

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 Korte omschrijving Mikado heeft in opdracht van de Parnassia Bavo Groep een e-learningprogramma ontwikkeld.

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

11-01-13. Introductie (1) Best Practices binnen de antroposofische gezondheidszorg. Introductie (2) Methode. Ordening. Respons

11-01-13. Introductie (1) Best Practices binnen de antroposofische gezondheidszorg. Introductie (2) Methode. Ordening. Respons Introductie (1) 1. Inventarisatie best practices bij beroepsgroepen (Joop Hoekman) Best Practices binnen de antroposofische gezondheidszorg 2. Gebruik best practices en voortgezet onderzoek bij kunstzinnige

Nadere informatie

Psychiatrie en somatiek erkennen noodzaak tot samenwerking bij psychiatrische patiënten met somatische comorbiditeit

Psychiatrie en somatiek erkennen noodzaak tot samenwerking bij psychiatrische patiënten met somatische comorbiditeit Psychiatrie en somatiek erkennen noodzaak tot samenwerking bij psychiatrische patiënten met somatische comorbiditeit De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft in 2012 tot begin 2013 een thematoezicht

Nadere informatie

MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN. Versie 0.0

MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN. Versie 0.0 MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN Versie 0.0 Datum Goedkeuring 21-04-2011 Methodiek Evidence based Verantwoording Trimbos-instituut Inhoudsopgave Multidisciplinaire

Nadere informatie

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geldig vanaf 1 januari 2015 575.774.000.000.1450 Pagina 1 van 13 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 Reglement GGZ 2015... 3 1.1. Het Reglement Geestelijke gezondheidszorg

Nadere informatie

Plannen van zorg Niveau 4

Plannen van zorg Niveau 4 Antwoorden stellingen Plannen van zorg Niveau 4 NU ZORG Editie 2014 Pagina 1 Hoofdstuk 1. Wanneer wordt verpleegkundige zorg gegeven? 1. In de jaren zestig was professionele zorg erg duur, daarom werd

Nadere informatie