DE RELATIE TUSSEN GENDER, IDENTITEITSCONSTRUCTIE EN GEWELD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE RELATIE TUSSEN GENDER, IDENTITEITSCONSTRUCTIE EN GEWELD"

Transcriptie

1 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT GENEESKUNDE Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen DE RELATIE TUSSEN GENDER, IDENTITEITSCONSTRUCTIE EN GEWELD Een literatuurstudie en focusgroeponderzoek bij vrouwelijke adolescenten in Cuenca, te Ecuador. Masterproef aangeboden tot het behalen van de graad van Master in de seksuologie door Sofie MAENHOUT Promotor: prof. dr. Paul ENZLIN Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen Leuven 2010

2

3 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT GENEESKUNDE Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen DE RELATIE TUSSEN GENDER, IDENTITEITSCONSTRUCTIE EN GEWELD Een literatuurstudie en focusgroeponderzoek bij vrouwelijke adolescenten in Cuenca, te Ecuador. Masterproef aangeboden tot het behalen van de graad van Master in de seksuologie door Sofie MAENHOUT Promotor: prof. dr. Paul ENZLIN Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen Leuven 2010

4 Sofie Maenhout, De relatie tussen gender, ideniteitsconstructie en geweld Een literatuuronderzoek en focusgroep onderzoek bij vrouwelijke adolescenten in Cuenca, te Ecuador Masterproef tot het behalen van de graad van Master in de seksuologie, juni 2010 Promotor: prof. dr. Paul Enzlin In deze masterproef werd de relatie tussen gender, identiteitsconstructie en geweld bestudeerd bij vrouwelijke adolescenten in Cuenca, te Ecuador. Dit gebeurde aan de hand van een literatuurstudie en een focusgroep onderzoek, uitgevoerd in september en oktober Deze masterproef kadert in een bilateraal interuniversitair samenwerkingsproject tussen de KULeuven en de Universidad de Cuenca, namelijk "social medicine in human sexuality and reproduction promoting sexual health in high school teenagers in Cuenca, Ecuador". Het doel van deze masterproef was om de belevingswereld te exploreren van de vrouwelijke adolescenten, wanneer ze geconfronteerd worden met intrafamiliaal en seksueel geweld. De literatuurstudie, bestaande uit de eerste acht hoofdstukken, gaat dieper in op gender gerelateerde concepten zoals machismo, de patriarchale samenleving, de blootstelling aan ouderlijk geweld, een onzekere romantische relatiestijl, een passieve copingstijl en migratie als risicofactoren voor slachtofferschap bij vrouwelijke adolescenten in Latijns-Amerika. Verder werd uit de literatuurstudie gedetermineerd dat arme vrouwelijke adolescenten in Cuenca een minderwaardige identiteitsconstructie vormen door de bestaande assumpties van patriarchale tradities en onderwerping van de vrouw. Een ander belangrijk gegeven, dat werd achterhaald uit de literatuur, is dat tienerzwangerschappen in Cuenca een sterke associatie hebben met partnergeweld. Uit de literatuurstudie werd er besloten dat er een gebrek is aan wetenschappelijke kennis over specifiek aangepaste preventieprogramma s voor adolescenten. De onderzoeksstrategie werd beschreven in het negende hoofdstuk. Er werd gekozen om een kwalitatief onderzoek uit te voeren, aan de hand van drie focusgroepen in de privé-school CEDFI, in Cuenca te Ecuador. Drie focusgroepen werden afgenomen bij verschillende leeftijdssegmenten. Namelijk van negen tot elf jaar, van twaalf tot veertien jaar en tenslotte van vijftien tot negentien jaar. Aan de hand van drie casussen over psychologisch, seksueel en fysiek geweld werd er gepeild naar de attitudes ten opzichte van intrafamiliaal en seksueel geweld. De focusgroepen werden geanalyseerd aan de hand van de Grounded Theory (hoofdstuk 10). Dit leidde tot het opstellen van een hiërarchische codestructuur (zie bijlage 6). Hieruit werd een theoretisch model opgesteld, dat de relatie verklaart tussen identiteit, gender en geweld bij vrouwelijke adolescenten in Cuenca te Ecuador (hoofdstuk 11). De bestaande gender-concepten, een asymmetrische man-vrouw verhouding worden geïnternaliseerd door de vrouwelijke adolescenten. Cuenca karakteriseert zich als een patriarchale samenleving, die machismo in het algemeen aanvaardt. Hiernaast wordt de Cuencaanse samenleving gekenmerkt door zijn apathische houding ten opzichte van geweld. Echter worden niet alle mannen onder de noemer van het machismo geplaatst, zo bestaat er ook heel wat variatie bij de mannen. De keuze is dan aan de vrouw zelf. Meisjes, die toch voor een machoman kiezen, hebben een gebrek aan zelfwaarde en zelfvertrouwen. Deze minderwaardige identiteitsconstructie is geassocieerd met een onzekere romantische relatiestijl. Een gepreoccupeerde romantische relatiestijl zorgt ervoor dat de meisjes zichzelf volledig opofferen voor hun partner. Deze onzeker romantische relatiestijl gaat gepaard met het niet durven opkomen voor hun mening, dus een gebrek aan communicatievaardigheden. Een gebrek aan communicatievaardigheden, laat vaak onrespectvol handelen toe. Dit leidt tot een tolerantie van seksueel en intrafamiliaal geweld door de vrouwelijke adolescenten en gewoontevorming binnen het koppel. Een open transparante communicatie zou dan ook een belangrijke vorm van preventie zijn voor het tot stand komen van geweld. Verder heeft een gebrek aan verantwoordelijkheid opgenomen door de ouders, belangrijke implicaties naar de toekomst toe van de adolescenten. In sommige gezinnen in Cuenca is er een sterke vorm van parentificatie merkbaar, waardoor het moeilijk wordt een eigen leven op te bouwen. Machtsmisbruik door vertrouwenspersonen, komt vaker voor bij de adolescenten met een moeilijkere opvoedingssituatie, bijvoorbeeld als de ouders zijn gemigreerd. Tenslotte zouden vrouwen uit de lagere scholing extra kwetsbaar zijn voor geweld, aangezien ze zich vlugger opofferen voor hun man. Tot besluit, uit dit onderzoek blijkt dat vrouwelijke adolescenten, bestaande gender-concepten, de superioriteit van het machismo en een asymmetrische man-vrouw relatie internaliseren. Hierdoor wordt een minderwaardige identiteitsconstructie gevormd, waardoor ze zich zwakker gaan opstellen in hun communicatieve en relationele vaardigheden ten opzichte van de partner. Hierdoor zijn ze vatbaarder voor geweld. Preventieprogramma s dienen dan ook extra aandacht te schenken aan het verhogen van de assertiviteit en communicatievaardigheden van vrouwelijke adolescenten.

5 Sofie Maenhout, The relationship between gender, identity construction and violence A literature review and focus group study in female adolescents in Cuenca, Ecuador. Master thesis presented to obtain the degree of Master in de seksuologie, June 2010 Promotor: prof. dr. Enzlin This master thesis analyzes the relation between gender, identity construction and violence in female adolescents in Cuenca, Ecuador. This happened by means of a literature survey and focus group study conducted throughout September and October This master thesis is part of a bilateral inter-university collaboration between the KULeuven and Universidad de Cuenca, titled "Social medicine in human sexuality and reproduction promoting sexual health in high school teenagers in Cuenca, Ecuador". The purpose of this master thesis was to explore the experiences of female adolescents, when they are faced with domestic and sexual violence. The literature study, occupying the first eight chapters, focuses on the gender related concepts such as machismo, patriarchal society, the exposure to parental violence, an uncertain romantic relationship style, a passive coping style and migration as a contributing factor in the victimization of female adolescents living in Latin-America. This literature study furthermore yielded that female adolescents in poor families in Cuenca are forming an inferior identity construction because of the existing assumptions of patriarchal traditions and subjugation of women. Another important contributing factor seems the fact that teenage pregnancies in Cuenca can strongly be associated with partner violence. The literature study has shown that there is ample scientific information on prevention programs adapted for adolescents. The research strategy is described in the ninth chapter. It was decided to carry out a qualitative study, using three focus groups in the private school CEDFI in Cuenca in Ecuador. Three focus groups were conducted with different age segments, from the ages nine until eleven, twelve until fourteen and fifteen up until nineteen. With the guidance of three case studies concerning psychological, sexual and physical violence, the focus group was inquired on their attitudes towards domestic and sexual violence. The focus group discussions were analyzed using Grounded Theory (Chapter 10). This led to the establishment of a hierarchical code structure (see Annex 6). A theoretical model was developed, explaining the relationship between identity, gender and violence towards female adolescents in Cuenca, Ecuador (Chapter 11). The existing gender concept, an asymmetric male-female relationship, is internalized by female adolescents. Cuenca characterizes itself as a patriarchal society that generally accepts machismo. The Cuencan society defines itself by its apathetic attitude toward violence. Not all men however are considered to be macho by nature, there are considered to be several types of men. The choice is up to the woman herself. Girls that do opt for a macho man could be deficient in self-worth and self-confidence. This inferior identity construction is associated with an uncertain romantic relationship style. A preoccupied romantic relationship style forces the girls to completely sacrifice themselves for their partner. This uncertain romantic relationship style often involves not having the courage to stand up for their opinions and thus the lack of communication skills. Lack of communication often encourages to be treated disrespectful. This leads to habitude and tolerance of sexual and domestic violence towards female adolescents. Open transparent communication would be an important part in the preventing domestic and sexual violence. Lacks of responsibility taken by parents are possible to have serious implications for the future of adolescents. In some families in Cuenca a strong form of parentification is noticeable, making it difficult for adolescents to build up a life of their own. The abuse of power by a trusted person is more common around adolescents with a difficult situation, such as the ones that have migrated parents. Women of lower education are particularly vulnerable to violence because they would sacrifice themselves quicker for their husbands. To conclude, this study showed that female adolescents internalize existing gender related concepts, the superiority of machismo and an asymmetrical relationship. Based on that they create an inferior identity construction, resulting in the fact that they are less evolved in terms of communication and relational skills, opposite their partner, making themselves more susceptible to violence. Prevention programs should therefore take extra care into increasing assertiveness and communication skills among female adolescents.

6 DANKWOORD Deze masterproef is tot stand gekomen door middel van de hulp van vele personen Ten eerste wil ik de Vlaamse Interuniversitaire Raad bedanken, die me ondersteunde en de mogelijkheid gaf om mee te werken aan een bilateraal project tussen Leuven en Cuenca, Ecuador. Ik wil graag Mevrouw Monserrath Jerves uitdrukkelijk bedanken voor de grote steun en de bijdrage die ze geleverd heeft, om dit project te kunnen verwezenlijken. Ik wil Dokter Guido Pinos bedanken voor zijn uitstekende zorgen en opvang in Cuenca en Verónica Patricia Pinos Vélez, mijn aangename collega in Cuenca, die me veel bij heeft geleerd, over hun cultuur. Deze medewerkers van de Universidad de Cuenca hebben met hart en ziel dit project gedragen. Ze liggen me dan ook nauw aan het hart. Alsook mijn gastfamilie in Ecuador, met moeder Elena, die zich over mij ontfermde in mooie en moeilijkere momenten. Verder wil ik Professor Paul Enzlin bedanken voor de hulp, om me te kunnen verdiepen in dit onderwerp. Mijn grote dank gaat ook uit naar Liesbeth Smeyers van het vertrouwenscentrum, die me vanaf het begin van het project met raad en daad heeft bijgestaan. Sofie Alleman, die met alle geduld mijn teksten heeft verbeterd. Professor Rober, om me op weg te zetten bij mijn kwalitatieve analyse. Langs deze weg, wil ik ook mijn toegewijde ouders bedanken, die me de kans gaven om een tweede studie aan te vatten. Verder wil ik Tom en zijn familie bedanken, om me steeds te ondersteunen in de weg die ik heb afgelegd. Mijn klasgenootjes, die me zo goed hebben opgevangen, na mijn terugkomst uit Ecuador. Tenslotte ook de zusters van Don- Bosco te Herverlee, die me zo goed hebben opgevangen, nadat ik terugkwam. En niet te vergeten, mijn klein nichtje Renske, de bron van vreugde in mijn leven. Deze mensen, die ik hier heb opgesomd, hebben er allen bijgedragen in mijn persoonlijke en professionele vorming. Waarvoor hartelijk dank. VI

7 INHOUDSTABEL INLEIDING 1 LITERATUURSTUDIE 5 1 Menselijke seksualiteit in Latijns - Amerika Omschrijving genderconcepten Machismo De ontstaansgronden van het machismo De term macho in zijn tegenstrijdigheid Marianismo Latijns-Amerikaanse genderrollen Bepaling van mannelijke genderrol Bepaling van vrouwelijke genderrol Culturele overdracht Gender en seksueel geweld Gender-based violence Impact van masculiniteit op seksueel geweld Impact van vrouwelijk gedrag op seksueel geweld Uitlokkende factor: alcohol Gender en verwantschap Belang van familismo Besluit 13 2 Adolescentie en seksualiteit in Latijns -Amerika Adolescentie in Latijns-Amerika Niveau van Onderwijs Familie Structuur Peerrelaties Adolescentie en seksualiteit in Latijns-Amerika Adolescentie in Ecuador Demografische kenmerken Anticonceptivagebruik bij de Indiaanse populatie Adolescentie in Cuenca Sociaal-culturele kenmerken Kennis over seksuele voorlichting in Cuenca Tienerzwangerschap Tienerzwangerschappen in Ecuador Tienerzwangerschappen in Cuenca Besluit 21 3 Intrafamiliaal geweld in Latijns-Amerika Intiem partnergeweld Intiem partner geweld tegen vrouwen in Latijns Amerika Prevalentie van intiem partnergeweld bij Latijns-Amerikaanse adolescenten Geslachtsverschillen in het stellen van intiem partnergeweld Geslachtsverschillen in de victimisatie van intiem partnergeweld Intersectionaliteit Adolescenten en geweldpleging Vrouwelijke adolescenten Mannelijke adolescenten 27 VII

8 3.1.6 Gender en rechtvaardiging van geweld De normatieve bescherming van vrouwen Huiselijk geweld in Latijns-Amerika Cyclys intrafamiliaal geweld 29 4 Seksueel geweld in Latijns-Amerika Verklaringsmodellen seksueel geweld Gevolgen van seksueel geweld Psychologische gevolgen van seksueel geweld Seksueel geweld in Latijns-Amerika 32 5 Intrafamiliaal en seksueel geweld in Ecuador Wetgeving in Ecuador Wetgeving omtrent intrafamiliaal en seksueel geweld Nationale werkplannen omtrent intrafamiliaal en seksueel geweld Intrafamiliaal geweld in Ecuador Prevalentie Intrafamiliaal geweld gerapporteerd door vrouwen Seksueel geweld in Ecuador bij vrouwen Prevalentie bij vrouwen Determinerende factoren Hulp zoeken Seksueel geweld in Ecuador bij kinderen Prevalentie 36 6 Risico en beschermende factoren van intrafamiliaal geweld Risicofactoren van intrafamiliaal geweld Demografische factoren Persoonlijkheidskenmerken Interpersoonlijke factoren Blootstelling aan ouderlijk geweld Invloed van de peergroep Academische moeilijkheden Middelengebruik Beschermende factoren van familiaal geweld Belang van sociale steun Preventieprogramma s 41 7 De rol van migratie bij intrafamiliaal geweld Migratie Definitie van migratie Drijfveren voor migratie Migratie in Ecuador Ontwikkelingsproblemen in Ecuador Een analyse van Ecuadoriaanse migratie Immigratie in Ecuador Ecuadoriaanse emigratie Een analyse van migratie in Cuenca De impact van migratie op intrafamiliaal geweld Sociaal-affectieve gevolgen voor de adolescent 46 8 Attitudes van Latijns-Amerikaanse adolescenten Theoretische bepaling 47 VIII

9 8.1.1 Het concept attitude Wijzigen van attitudes Voorspellen van gedrag De invloed van culturele aspecten op attitudes Attitudes ten opzichte van geweld bij Latijns-Amerikaanse adolescenten Beperkingen attitudeonderzoek 50 PRACTISCH GEDEELTE 51 9 Onderzoeksstrategie Verantwoording voor het onderzoek Maatschappelijke relevantie Wetenschappelijke relevantie Onderzoeksvragen en doelstelling Initiële Onderzoeksvragen Doelstelling Keuze voor een kwalitatief onderzoek Voordelen Nadelen Explorerend onderzoek Cross-cultureel onderzoek Gebruikte methode: focusgroep Keuze onderzoeksopzet Voordeel focusgroep Nadeel focusgroep Besluit De onderzoekseenheden Wat wordt er bevraagd: de keuze van de factoren Kwalitatieve observaties Verloop focusgroepen Ethische overwegingen Keuze analysetechniek: Grounded Theory Geschiedenis van Grounded Theory Doel van Grounded Theory Eisen van Grounded Theory Werkmethode van Grounded Theory Verdere ontwikkelingen van de Grounded Theory Besluit Integratie van Grouded Theory in deze masterproef Resultaten Inleiding Codestructuur Interpretatie Associaties tussen domeinen Verantwoording associaties Algemene theorievorming Verband met de literatuur Discussie Beperkingen van het onderzoek Aanbevelingen van het onderzoek 77 IX

10 LIJST VAN DE TABELLEN Tabel 1: Attitudes bij een individualisme of collectivistische zienswijze 50 Tabel 2: overzicht over het proces van de Grounded Theory 61 X

11 LIJST VAN DE FIGUREN Figuur 1: confluentiemodel Malamuth (Malamuth, Huppin & Bryant, 2005) 30 Figuur 2: De relatie tussen identiteit, gender en geweld bij vrouwelijke adolescenten in Cuenca te Ecuador 64 XI

12 INLEIDING Relaties, zowel familiaal als in partnerverband, zijn niet altijd even rooskleurig. De grens tussen verbondenheid en destructie binnen een relatie is soms heel dun. Familiaal geweld is een veel voorkomend fenomeen, dat in alle landen van de wereld voorkomt. Ecuador heeft, net als die andere landen, ook te kampen met deze problematiek. Er heerst in Ecuador echter een groot taboe op het spreken over geweld in een gezinscontext. Dit taboe wordt mede in stand gehouden door culturele overtuigingen en mythes, die het geweld normaliseren (Jerves et al., 2009). Vele gemeenschappen hebben grenzen die bepalen welke vormen van geweld zijn toegelaten, vaak binnen de context het bewaren van discipline binnen sociale instituties zoals bv. het huwelijk. Niet toelaatbare vormen van geweld, worden gecategoriseerd onder de definitie van misbruik. In Ecuador vormen te veel grenzen de sociale realiteit. Culturele opvattingen, zoals machismo laten mee toe dat geweld bestaat. De vrouwelijke adolescenten in Cuenca zijn een kwetsbare groep in deze kwestie, omdat ze meer vatbaar zijn voor geweld in de ontwikkelingsfase. De vraag, die zich stelde, was waarom geweld in stand wordt gehouden door dergelijke culturele opvattingen in de Cuencaanse samenleving. Alsook waarom precies, de groep van de vrouwelijke adolescenten, extra kwetsbaar zijn voor slachtofferschap van intrafamiliaal en seksueel geweld. Naar aanleiding van dit specifiek probleem werd vooropgesteld om in een samenwerkingsproject tussen de KU Leuven en de Universidad de Cuenca, de attitudes ten opzichte van intrafamiliaal en seksueel geweld bij adolescenten in Cuenca te onderzoeken. Aanvankelijk werd de onderzoeksvraag als volgt geformuleerd: Wat zijn de attitudes ten opzichte van intrafamiliaal en seksueel geweld bij adolescenten in Cuenca te Ecuador? Naarmate het onderzoek evolueerde werd deze onderzoeksvraag hergeformuleerd. Voor deze masterproef werd er besloten om het onderwerp af te bakenen en enkel de attitudes van de vrouwelijke adolescenten te bestuderen. Specifiek werden de volgende onderzoeksvragen opgesteld: Hoe beleven adolescente meisjes de man-vrouw verhoudingen in de dagdagelijkse samenleving? Hoe voelen ze zich wanneer ze geconfronteerd worden met geweld? Hoe gaan ze om met de ervaringen van geweld? Op welke manier wordt hun seksuele identiteit gevormd? Op welke manier integreren de adolescente meisjes gender-concepten in hun identiteit? Op welke manier heeft deze identiteit een invloed bij het tot stand komen van geweld? Op welke manier heeft deze identiteit een invloed bij de vatbaarheid van geweld? Wat is de beleving van de huidige identiteit? Wat is hun gewilde identiteit? 1

13 Het doel van deze masterproef is inzicht te verwerven in de attitudes van de vrouwelijke adolescenten uit Cuenca in Ecuador, ten opzichte van intrafamiliaal en seksueel geweld. Een verregaande analyse hiervan zou kunnen bijdragen tot het ontwikkelen van een preventief programma dat een bewustwording bij de mensen wil nastreven. In deze masterproef zullen we een bijzondere focus leggen op seksueel geweld. In het eerste hoofdstuk gaan we dan ook dieper in op de menselijke seksualiteit in Latijns-Amerika. Dit onderzoek is maatschappelijk relevant aangezien het kadert binnen een universitair ontwikkelingssamenwerkingsproject (VLIR-UOS). De doelstellingen van het onderzoek, komen tegemoet aan het samenwerkingsproject tussen de KU Leuven en de Universidad de Cuenca, namelijk Social medicine in human sexuality and reproduction promoting sexual health in high school teenagers in Cuenca, Ecuador. Wetenschappelijk is het onderzoek relevant aangezien getracht wordt een nieuwe theorie te formuleren. Een illustratie van de opbouw van de theorie kan een hulpmiddel zijn om op een dergelijke wijze eenzelfde theorie te vormen. Verder biedt het ook een wetenschappelijke ondersteuning voor de constructie van aangepaste preventieprogramma s ter voorkoming van geweld bij vrouwelijke adolescenten. In het eerste hoofdstuk wordt er beschreven dat machismo in een patriarchale maatschappij gender-gerelateerd geweld bevordert. Het tweede hoofdstuk gaat dieper in op de specifieke aspecten van de adolescentiefase in Latijns-Amerika. De adolescentie in Cuenca is gekenmerkt door specifieke culturele invloeden. Zo hebben adolescente meisjes in Cuenca een minderwaardige identiteitsconstructie die grotendeels wordt gedetermineerd door bestaande assumpties van patriarchale tradities die stelt dat de vrouw mag onderworpen worden. Alsook wordt er in dit hoofdstuk de associatie tussen tienerzwangerschappen en partnergeweld in Cuenca verder toegelicht. Het derde hoofdstuk geeft een beschrijving van intrafamiliaal geweld in Latijns- Amerika. Zo wordt intrafamiliaal geweld in de culturele context van Latijns-Amerika geplaatst. De hoofdconclusie van dit hoofdstuk is dat heel wat preventieprogramma's voor intrafamiliaal partner geweld bij adolescenten in Cuenca niet zijn aangepast aan de culturele waarden en normen. Bovendien zal worden aangetoond dat een patriarchale samenleving een omgeving is waarbij geweld tegen vrouwen wordt aangemoedigd. Daarmee wil men de mannelijke dominantie behouden. Geweldpleging door mannelijke adolescenten werd in verband gebracht met culturele socialisatieprocessen en evolutionaire theorieën. Bij vrouwelijke adolescenten werd geweldpleging gelinkt aan anticiperend gedrag op afwijzing. 2

14 Het vierde hoofdstuk behandelt seksueel geweld in Latijns-Amerika. Een verklaring voor het tot stand komen van seksueel geweld wordt aan de hand van het confluentiemodel van Malamuth toegelicht dat zowel evolutionaire biologische als culturele strategieën bestudeert. Voorts geeft dit hoofdstuk een beschrijving van de psychologische gevolgen van seksueel geweld. Zo blijkt dat personen die ooit het slachtoffer waren van seksueel geweld vermijdend copinggedrag stellen. Het vijfde hoofdstuk brengt seksueel en intrafamilaal geweld in Ecuador in kaart. Zo blijkt dat alle vormen van geweld het meest gepleegd worden op Indiaanse vrouwen. Vrouwen in stedelijke gebieden gaan vlugger hulp zoeken dan vrouwen op het platteland. In het zesde hoofdstuk worden de risico s en beschermende factoren van intrafamiliaal geweld achterhaald. In deze analyse worden interpersoonlijke factoren, zoals cognitieve factoren en een gebrek aan sociale competentie als het meest zorgwekkend beschouwd voor een blijvend slachtofferschap bij adolescenten. De eerste interpersoonlijke factor beschrijft een onzekere romantische relatiestijl. Een onzekere romantische relatiestijl kan zowel vermijdend zijn of gepreoccupeerd. Een tweede interpersoonlijke factor haalt rejection sensitivity van vrouwelijk adolescenten aan als verhoogd risico voor seksueel en intrafamiliaal geweld. Een laatste interpersoonlijke factor die beschreven wordt is de relationele competentie. De relationele competentie is het vermogen om te onderhandelen binnen romantische relaties. Lage romantische competentie wordt omschreven als een laag sociaal zelfvertrouwen, een gebrek aan assertiviteit en controle in een relatie. Een andere belangrijke risicofactor voor het stellen van gewelddadig gedrag is de blootstelling aan ouderlijk geweld ondersteund door het cognitiefecologisch model en de sociale leertheorie. Verder duikt er vanuit de literatuur op dat adolescenten, die ooit het slachtoffer waren van seksueel geweld, veel meer gebruik maken van vermijdingsstrategieën in plaats van ondersteunende strategieën. Een bijkomend probleem van familiaal geweld in de Ecuadoriaanse samenleving is een gestegen cijfer van emigratie. Emigratie van de ouders is geassocieerd met de verandering van de familiestructuur en met huiselijk en seksueel geweld in de families (hoofdstuk 7). In het laatste hoofdstuk van het literatuuroverzicht wordt de invloed van de culturele stereotypes op de attitudes beschreven. Zo hebben mensen in Latijns-Amerika meer collectieve attitudes en meer conservatieve opinies over geweld (hoofdstuk 8). De onderzoeksstrategie wordt beschreven in het negende hoofdstuk. Er werd gekozen om een kwalitatief onderzoek uit te voeren aan de hand van drie focusgroepen in de privéschool CEDFI, in Cuenca te Ecuador. Drie focusgroepen werden afgenomen bij verschillende leeftijdssegmenten. Namelijk van negen tot elf jaar, van twaalf tot veertien jaar en tenslotte van 3

15 vijftien tot negentien jaar. Aan de hand van drie casussen over psychologisch, seksueel en fysiek geweld werd er gepeild naar de attitudes ten opzichte van intrafamiliaal en seksueel geweld. De focusgroepen werden geanalyseerd aan de hand van de principes van de Grounded Theory (hoofdstuk 10). Dit leidde tot het opstellen van een hiërarchische codestructuur (zie bijlage 6). Hieruit werd een theoretisch model opgesteld, dat de relatie tussen identiteit, gender en geweld bij vrouwelijke adolescenten in Cuenca te Ecuador kan verklaren. Tenslotte worden in hoofdstuk elf, de resultaten besproken en wordt er een link gelegd met de literatuur. Uiteindelijk zullen we eindigen met een discussie in hoofdstuk twaalf. 4

16 LITERATUURSTUDIE 1 Menselijke seksualiteit in Latijns - Amerika Menselijke seksualiteit kan bestudeerd worden vanuit een biologische dimensie, een psychosociale dimensie, een gedragsdimensie, een klinische dimensie en een culturele dimensie. Bij een wetenschappelijke studie van de seksualiteit is het belangrijk om te vertrekken vanuit de culturele dimensie. De culturele houdingen ten opzichte van seksualiteit zijn immers niet universeel bepaald. Zo zijn morele waarden en rechten sterk afhankelijk van de plaats en de tijd waarin ze voorkomen (Enzlin, 2009). Dit geldt ook voor Latijns-Amerika. In dit hoofdstuk gaan we dan ook dieper in op de betekenis van seksualiteit in Latijns-Amerika. Het uitgangspunt dat we hierbij nemen is het concept gender. Ten eerste zullen we stilstaan bij genderidentiteit in Latijns-Amerika. Daarna analyseren we de invloed van genderidentiteit op de genderrol in Latijns-Amerika. Tenslotte zullen we nagaan welke invloed dit cultureel waardensysteem met zich meebrengt op vlak van seksueel geweld. 1.1 Omschrijving genderconcepten Gender definieert zich als het geheel van sociale en culturele karakteristieken van een geslacht. Het drukt zich uit als een psychosociaal onderscheid. Genderidentiteit omschrijft zich als de overtuiging van een persoon om tot één van de gender te behoren. Of met andere woorden de subjectieve beleving van: ik ben een man of ik ben een vrouw. Genderidentiteit wordt gestuurd door cognities, informatie en affecties (Gijs et al. 2004). In de begripsbepaling van genderidentiteit, wordt er afstand gedaan van een klassieke man en vrouw tweedeling. Mannelijkheid en vrouwelijkheid worden in het licht van genderidentiteit beschouwd als unieke concepten en niet als tegenovergestelde begrippen (Kulis et al. 2007). Het begrip genderrol definieert zich als het waarneembare gedrag gesteld door een bepaald persoon, dat de samenleving als mannelijk of vrouwelijk beschouwt (Gijs et al. 2004). Kulis (2007) merkt op dat in Latijns-Amerikaanse bevolkingsgroepen, de termen machismo en marianismo als centrale genderrolthema's naar voor worden gebracht en op deze manier invloed uitoefenen op de genderidentiteit van mannen en vrouwen. 5

17 1.2 Machismo Machismo wordt voorgesteld als een uniek fenomeen in de Latijns-Amerikaanse cultuur. De term machismo wordt al snel geassocieerd met het mannelijk stereotyp beeld van hypermasculiniteit. Hierdoor wordt het vaak ook gekoppeld aan typisch negatief mannelijk gedrag, zoals de dader van huiselijk geweld, alcoholisme, risicogedrag, (Asencio, 1999). Echter beklemtoont Ramírez (in Asencio, 1999, p. 108) dat de term machismo in de populaire literatuur op een simplistische manier naar voor komt. Deze beschrijving is volgens Ramírez slechts een verzameling van halfdoordachte ideeën. Hij betreurt dat er geen systematische analyse wordt uitgevoerd naar deze sociale conditie. Ons Westers begrip van Latijns- Amerikaanse genderrollen heeft een invloed op het concept 'machismo'. Zo gebruiken sociaalwetenschappers het begrip machismo om de mannelijke dominantie en de vrouwelijke onderdanigheid aan te tonen. Hierin staat het controleren van vrouwelijk gedrag en seksualiteit centraal (González-Guarda, et al. 2008). Dergelijke begripsbepaling verleent direct een negatieve connotatie aan de term 'machismo'. Gijs et al. (2004) wijst op het feit dat men met het begrip machismo kritisch dient om te springen. Zo benadrukt een andere omschrijving van machismo, de begrippen zoals eer, respect, moed en familieverantwoordelijkheid. Binnen deze begripsbepaling past de term hombre perfect om te wijzen op de positieve aspecten van machismo. Een hombre slaat immers zijn vrouw niet, helpt actief mee en kenmerkt zich door familieverantwoordelijkheid (Kulis et al., 2007) De ontstaansgronden van het machismo Mirandé (2009) heeft het in Hombres y machos, masculinity and Latino culture over de verschillende benaderingswijzen van het concept machismo. In zijn werk analyseert Mirandé (2009) de mogelijke ontstaansgronden van masculiniteit. Hij gaat dieper in op de koloniale invloeden. In de meest gebruikelijke opvatting wijt men het tot stand komen van het begrip machismo in de Latijns-Amerikaanse en de Mexicaanse culturen aan de Spaanse overheersing. The masculinity protest vindt men terug in symbolische beelden, bij de indianen en de mestiezen. Deze verklaring heeft een negatieve grondslag, aangezien machismo dan is opgebouwd uit onderdrukte gevoelens van machteloosheid en zwakheid. Zo karakteriseert Ramos (in Mirandé, 1999), een pelado, een arme, proletariaanse Mexicaan, die door zijn gevoelens van inferioriteit, enkel zijn succes kan uitdrukken door zijn genitaliën. In deze benadering wordt ook het begrip metafysische biseksualiteit aangehaald door Goldwert (in Mirandé, 1999). De Spaanse overheersers worden in deze visie van Goldwert aanzien als actieve, agressieve mannen en het metaforisch verkrachten of onderwerpen van de passieve en feminiene indiaan. De hedendaagse macho, die streeft naar mannelijkheid, is een slachtoffer van de metafysische biseksualiteit. 6

18 Een tweede verklaring is de culturele benadering dat masculiniteit al reeds de Spaanse samenleving karakteriseerde voor de overheersing. Machismo werd dan in Latijns-Amerika en Mexico geïntroduceerd, door de Spaanse overheersers die zelf extreem macho waren. De wreedheid van de Spaanse krijgers kan verklaard worden uit een negatieve beschrijving van het machismo. De laatste alternatieve verklaring vertrekt vanuit pre-colombiaanse gronden. De Azteekse samenleving was onderverdeeld in een vrouwelijke en mannelijke ruimte. De aard en de roeping van de mannelijke Azteekse gemeenschap zou oorlog voeren zijn, al lang voor de Spaanse overheersing (Mirandé, 2009). Mirandé wijst erop dat het moeilijk is om een eenduidige verklaring aan te wijzen als oorsprong, maar dat deze verschillende interpretaties wel aan de basis liggen van de hedendaagse uiteenlopende conceptualisatie van machismo De term macho in zijn tegenstrijdigheid Het begrip macho kent twee populaire definities, die lijnrecht tegenover elkaar staan. De eerste definitie verwijst naar de Spaanse veroveraars en karakteriseert zich door hypermasculiniteit, agressief en dominant gedrag. De tweede definitie ontleent voornamelijk zijn populariteit aan de beeldspraak van de macho man, die in Latijns-Amerikaanse en Mexicaanse films wordt gebruikt. Un hombre que es macho, is niet agressief, maar kenmerkt zich door zijn positieve inslag, namelijk de ethische code van innerlijke kwaliteiten, namelijk een eer-en respectvol persoon te zijn (Mirandé, 2009) Mirandé (2009) brengt vier onderwerpen naar voor als verklaring voor de negatieve benadering van het machismo. Ten eerste hebben we de mannen die als compensatie voor hun onzekerheid, macho-gedrag vertonen. Het tweede thema is dat de mannelijke dominantie, de autoriteitsfiguur voornamelijk ten opzichte van de vrouw en het belang van de dubbele standaard. In deze benadering wordt de vrouw als inferieur behandeld. In het derde thema wordt macho-gedrag gekenmerkt door geweld en agressie en onverantwoordelijkheid ten opzichte van de vrouw. Machismo als vierde onderwerp is egoïsme (Mirandé, 2009). Hier dient men volgens Mirandé (2009) een duidelijk onderscheid te maken tussen zelfcentrisme en egoïsme. Egoïsme drukt zich vooral negatief uit. Zo zien Latino-mannen iemand die egoïstisch is als een persoon die altijd zijn eigen wil doordrijft en geen rekening houdt met andere personen. Zelfcentrisch betekent dat mannen willen dat vrouwen hun mannelijk gedrag bevorderen. Zo mag een vrouw haar haar niet kort knippen, aangezien dit een mannelijk kenmerk is. 7

19 1.3 Marianismo Vrouwelijk gedrag wordt door de Latijns-Amerikaanse populatie vervat in de term "marianismo". Marianismo heeft net als het machismo een positieve en een negatieve conceptualisatie. Zo wordt er een onderscheid gemaakt tussen La mujer en La mujer abnegada. La mujer omschrijft zich als een sterke en competente vrouw die actief in het leven staat, maar nog steeds bezorgd is over de zorg voor haar familie. La mujer abnegada daarentegen, kenmerkt zich door een passieve houding en tolereert partners die haar niet goed behandelen. Ze is onderdanig, onbaatzuchtig en afhankelijk, ze offert haar eigen belangen op voor haar familie (Kulis et al. 2007). 1.4 Latijns-Amerikaanse genderrollen Bepaling van mannelijke genderrol Masculiniteit is in de Latijns-Amerikaanse cultuur een belangrijk begrip, want wanneer een man zich vrouwelijk gedraagt komt die homoseksueel over. Homoseksualiteit wordt dan ook in de Latijns-Amerikaanse cultuur als iets "onnatuurlijks" gezien. De man wordt beschouwd als de patriarch en het dominante gezinshoofd (Ascencio, 1999) Bepaling van vrouwelijke genderrol De dichotomie van mannelijkheid, namelijk heerser en beschermer van vrouwen brengt met zich mee, dat men vrouwen indeelt in twee categorieeën: een goede Madonna - figuur of een slechte hoer. Goede vrouwen verdienen bescherming door de man, maar slechte vrouwen mag men uitbuiten. Deze opvattingen over vrouwelijke seksualiteit, kent zijn oorsprong in traditionele sociale opvattingen. Zo wordt een vrouw die betrekkingen heeft buiten het huwelijk bestempeld als een mujer mala (een slechte vrouw) of een putita (hoer) (Asencio, 1999). Asencio (1999) erkent echter wel dat jongere mensen in Puerto Rico toleranter zijn ten opzichte van vrouwelijke seksualiteit dan de oudere generatie Culturele overdracht De ongelijkheden tussen man en vrouw zijn op die manier ingebed in de cultuur, dat vrouwen hun kinderen opvoeden met verschillende verantwoordelijkheden en privileges op basis van hun geslacht (González-Guarda et al. 2008). 8

20 1.5 Gender en seksueel geweld Gender-based violence Het grootste risico voor verkrachting ontstaat niet uit de omgeving van buitenstaanders, maar wel uit de omgeving van intieme partners. Familiaal en seksueel geweld in Latijns- Amerika gebeurt voornamelijk door de man gericht op de vrouw. Dit fenomeen noemt men ook gender-based violence (Asencio, 1999). Gender-based violence vertrekt van de sociale overtuiging dat het gelegitimeerd is voor de man om geweld uit te oefenen en op deze manier het gedrag van de vrouw te controleren. Mannelijke daders misbruiken deze culturele mythes en sociale attitudes, die geweld tegen vrouwen ondersteunen om hun gedrag te rechtvaardigen. De sociale beschouwingen over mannelijke seksuele agressie en vrouwelijke seksuele passiviteit bevorderen de vrouwelijke seksuele victimisatie. Vrouwen gaan op hun beurt deze opvattingen internaliseren. Deze vrouwen schrijven dan ook aan zichzelf de schuld toe van ongewenste seksuele intimiteiten (Asencio, 1999). Guedes et al. (2002) haalt aan dat de menselijke integriteit vaak niet gerespecteerd wordt, waar mannen en vrouwen ongelijk behandeld worden. Vaak komt geweld voor, waar er hiërarchieën bestaan, gecreëerd door beroep, sociale status, klasse, gender en etniciteit. Genderbased violence wordt beschouwd als een publiek gezondheidsprobleem, maar kan tevens ondergebracht worden in het privé-domein. Daarom is een samenwerking tussen de overheid en de gezondheidsorganisaties aangewezen. Studies suggereren dat gezondheidwerkers in Latijns- Amerika soms niet in staat zijn om gender based violence te herkennen, te behandelen en te diagnosticeren (Guedes et al., 2002). Een gynaecoloog in de Domicaanse Republiek beaamde dit in een interview (Guedes et al., 2002, p. 185) : Doctors preferred not to bring up the topic because they did not have the tools to respond to women. When doctors did talk, we often defended the man. Gezondheidswerkers zouden volgens een attitudeonderzoek van (Guedes et al. 2002) de neiging hebben om de schuld te leggen bij de slachtoffers. Zo meent de helft van de bevraagden dat ongepast gedrag van de vrouw geweld uitlokt bij de man. Ook is ongeveer 41 % ervan overtuigd dat van adolescenten ongepast seksueel gedrag, tot seksueel misbruik aanzet, 23 % van de respondenten in dit onderzoek meende dat de vrouwen hun gewelddadige partner niet willen verlaten, omdat ze houden van de manier waarop ze behandeld worden. Tenslotte meent één vijfde van de gezondheidswerkers dat mannen geen controle hebben over hun seksueel gedrag (Guedes et al., 2002). 9

21 1.5.2 Impact van masculiniteit op seksueel geweld In het onderzoek 'Masculinad, sexualidad, poder y violencia: análysis de significados en adolescentes' van Villasenor - Farías en Castañeda - Torres (2003) analyseerde men de invloed van mannelijkheid en macht 1 op seksueel geweld tussen adolescenten. Dit onderzoek vond plaats aan de hand van focusgroepen bij 155 tieners in Guadalajra in Mexico. De sociale voorstelling van hoe mannen en vrouwen hun relaties vorm geven, is bepaald door een sociaal construct ingebed in hun cultuur. Masculiniteit kan in dit opzicht geïnterpreteerd worden als een sociale categorie, die geconstrueerd is uit sociaal-culturele ideeën. Zo dragen stereotypen van mannen bij tot de opbouw van een dergelijk sociaal construct. Deze sociale constructen zijn doorheen de geschiedenis bepaald door mannen. Mannelijkheid wordt dan ook voornamelijk gekleurd door macht uitgeoefend op het vrouwelijke geslacht. Seksueel geweld is in deze denkwijze een uiting van macht (Villasenor Farías en Castañeda - Torres, 2003) Zo gebruiken ook mannen van de Hispanic 2 geweld, om macht en autoriteit betekenis te geven in hun relatie. Deze traditionele culturele opvattingen leiden tot een dubbele standaard. Zo is er een tolerantie voor sociale contacten buiten het huwelijk voor het mannelijk geslacht en dienen vrouwen braaf trouw te blijven aan hun echtgenoot (Weidel, Provencio Vasquez, Watson, S., & Gonzalez - Guarda, 2008). In Puerto Rico zien mannelijke adolescenten de dubbele standaard als een natuurlijk resultaat van mannelijke en vrouwelijke verschillen (Asencio, 1999) Bij deze analyse stellen Villasenor-Farías en Castañeda-Torres de vraag of er bij de inburgering van deze sociale constructen over mannelijkheid en macht, ook het privilege ontstaan is om seksueel geweld te gebruiken. Verkrachting wordt hier dus verklaard door middel van symbolische concepten. Vrouwen worden aanzien als de werkelijke en potentiële slachtoffers. Mannen daarentegen beschouwt men als gewelddadig van aard. Mannelijke slachtoffers worden enkel erkend indien het seksueel misbruik in de kindertijd plaatsvond (Villasenor Farías en Castañeda-Torres, 2003). 1 Macht over iemand hebben, wordt bepaald door een onevenwicht dat op basis van ras, etniciteit, sociale klasse, geslacht, leeftijd, religie, seksuele geaardheid of onderwijs gevormd wordt (Villasenor & Torres, 2002). 2 De term Hispanic verwijst hier naar bewoners in Amerika met een Latijns-Amerikaanse of Spaanse oorsprong. We dienen op te merken dat er een cultuurverschil t.o.v. de inwoners van Latijns-Amerika, aangezien Hispanics onderhevig zijn aan zowel Amerikaanse als Latijns-Amerikaanse culturele invloeden. Echter vinden we bij de Hispanics ook typische traditionele genderpatronen terug zoals bij de Latijns-Amerikaanse bevolking (Weidel, Provencio Vasquez, Watson, S., & Gonzalez Guarda, 2008). 10

22 1.5.3 Impact van vrouwelijk gedrag op seksueel geweld Vrouwen die toegeven aan verleidingen buiten het huwelijk worden door adolescenten van Puerto Rico aanzien als "sletten". De definitie van een "slet" die jongeren van Puerto Rico hanteren is de volgende: een onmogelijkheid om lief te hebben, niet in staat zijn om zich te binden, onbezorgdheid, onaanvaardbare gedragingen stellen zoals liegen, het onvermogen om respect op te brengen voor zichzelf en anderen.... Tieners van Puerto Rico vormen, aan de hand van dit beeld, een identiteit van vrouwen die bestempeld worden als "sletten". Deze identiteit houdt in dat ze seksueel promiscue zijn, niet in staat zijn om hun seksuele verlangens te controleren en dat ze zelfcentrisch in het leven staan. Deze gedachtengang kent een impact op de veronderstelling dat een vrouw, wanneer ze zich netjes gedraagt, geen slachtoffer zal worden van geweld of misbruik. Omdat vrouwen niet als een slet behandeld willen worden, zullen ze op hun beurt hun seksuele interacties limiteren. Het labelen van vrouwen als sletten vormt een mechanisme om het mannelijk sociaal gedrag te rechtvaardigen. Zo zijn mannelijke adolescenten van Puerto Rico ervan overtuigd dat een ontrouwe vrouw gestraft dient te worden (Asencio, 1999) Uitlokkende factor: alcohol Genderidentiteit en geslachtsgerelateerde persoonlijkheidskarakteristieken zijn verbonden aan specifieke risico- en protectieve factoren van middelengebruik. Ricciardelli en William (in Kullis et al p. 260) hebben enerzijds aangetoond dat agressie en de negatieve zijde van "machismo" leiden tot een sterk verhoogd drankgebruik bij mannen. Zo leven er frequente geloofsopvattingen tussen de Mexicanen, dat men masculiniteit kan meten aan de hand van de hoeveelheid alcohol een man kan drinken. Op deze manier wordt drinken gesocialiseerd. Mexicaanse vrouwen wijzen machismo aan als de oorzaak van buitensporig drankgebruik. Deze vrouwen erkennen dat mannen agressief worden wanneer ze drinken en dit dan vaak resulteert in fysiek geweld (Fiorentino, Berger & Ramirez, 2007). Anderzijds zou de emotionele warmte en bezorgdheid voor anderen, die men terugvindt in de begripsbepaling van vrouwelijkheid, bepalend zijn voor minder alcoholgebruik (Kullis et al.). González-Guarda et al. (2008) wijst op het bestaan van een sterk verband tussen middelengebruik en Intimate Partner Violence (intiem partnergeweld). Zo heeft iemand met een partner die vaak onder invloed is van drugs of alcohol tijdens de seksuele betrekkingen, een grotere kans op seksueel misbruik. In het onderzoek van González-Guarda et al. (2008) blijkt verder dat personen met een verleden van psychisch of (en) seksueel misbruik, vier maal meer de kans hebben om een partner te hebben die dronken is tijdens de seksuele daad. 11

23 1.6 Gender en verwantschap Gender is meer dan enkel de homogene scheiding tussen man en vrouw. Gender komt tot uitdrukking in alle aspecten van het dagelijks leven, namelijk in relaties, praktijken en interacties. Het verschil tussen man en vrouw wordt gevormd, door deze gewoonten. Hierdoor worden genderideniteiten onderscheiden en bepaalde machtsposities uitgedrukt in specifieke contexten. Geweld gevormd uit verschillende machtsidentiteiten, komt ook naar voor in de complexiteit van verwantschap. Het huwelijk in de Latijns-Amerikaanse samenleving, erkent het belang van verwantschap. Huiselijk geweld reikt verder dan het echtelijk paar, maar ook moeders, schoondochters, schoonzussen worden er bij betrokken. Verwantschap in die zin, schept een context, waar geweld genormaliseerd wordt. In gesprekken met vrouwen, die leven in de Andesgebieden bleek, dat de vrouwen huiselijk geweld normaliseren, in het licht van verwantschap. Zo verkeerde de geweldpleger op het ogenblik van de feiten in een dronken staat. Hierdoor wordt geweld een standaard in het dagelijkse leven. Dit wordt uitgedrukt met het volgende Quecha-woord: kustumbrilla of costumbre in het Spaans, wat gewoonte betekent (Van Vleet, 2002). Deze zienswijze komt volgens Van Vleet (2002) terug in het volgende spreekwoord in de Indiaanse gemeenschap: Más me pegan, más te quiero, hoe meer hij me slaat, hoe meer hij van me houdt. Dezelfde zienswijze komt terug in de quote van Sanchez Parga (in Van Vleet, 2002): ha de pegar, marida es pues, natuurlijk slaat hij me, dat is hoe een echtgenoot is. Vrouwen ondergaan dit lot niet zomaar, ze vechten ook terug op hun wijze. Vrouwen kunnen, bij confrontatie met huiselijk geweld, fysiek terugvechten, maar ook voedsel gebruiken als strijdmiddel. De primaire taak van de vrouw in het huishouden in Ecuador is koken. Op deze manier heeft de vrouw macht over de consumptie en de verdeling van de voedselproducten. Antropologen beschrijven verhalen over Sullk ata-vrouwen in het Andesgebergte in Bolivia, die hun man verplichten bepaald voedsel te eten, dat hun kater verslechtert? (Van Vleet, 2002). 1.7 Belang van familismo Familismo is een centraal concept in de Latijns-Amerikaanse cultuur. Dit begrip accentueert de familierelaties, loyaliteit, wederkerigheid en solidariteit. Ouderschap en gezinsvorming worden dan ook gezien als een elementair element van genderidentiteit en het zelfsysteem tussen Latino s. De traditionele rollen bepalen dat de meeste mannen buitenshuis gaan werken. Vrouwen staan in voor het huishouden. Deze traditionele rol kunnen we koppelen aan het genderrolgedrag van marianismo. Hierin is het vrouwelijk zelfsysteem gevestigd in de mogelijkheid om een genereuze moeder te zijn. Machismo in de context van familismo verwacht van Latinomannen dat ze goede beschermers van vrouw en kind zullen zijn (Becker, Castrillo, Jackson, & Nachtigall, 2006). 12

24 1.8 Besluit We kunnen besluiten dat de populaire opvatting van machismo een sociaal construct is. De traditionele genderrollen die uit het concept machismo ontstaan zijn, zijn sterk gerelateerd aan seksueel geweld. Ascencio (1999) stelt zich echter de vraag of machismo eeuwig stand zal houden. Zo merkt Ascencio (1999) op dat de sociale constructie van bepaalde aspecten die worden aangeduid als "machismo" grondige veranderingen hebben ondergaan. De meest opmerkelijke verandering in de definitie van machismo houdt het belang van de vereiste maagdelijkheid van vrouwen in. Zo vinden jonge mannen de voorwaarde dat een vrouw maagd is voordat ze een serieuze relatie aangaan, niet meer strikt noodzakelijk (Ascencio, 1999). 13

25 2 Adolescentie en seksualiteit in Latijns -Amerika 2.1 Adolescentie in Latijns-Amerika Vanuit een antropologische context weten we dat de psychologische fase 3 van de adolescentie onder invloed staat van de culturele context. De meeste antropologen menen dat de adolescentie in Latijns-Amerika op een vroegere leeftijd begint, in vergelijking met de andere werelddelen. De adolescentie in Latijns-Amerika zou starten op een 10-jarige leeftijd en loopt door tot een leeftijdsfase van 20 of meer. Het concept adolescentie heeft ook een andere invulling bij de indiaanse populatie of bij de mestiezen populatie. Eveneens kan men veronderstellen dat de adolescentie een verschillende betekenis heeft op het platteland en de stad. Op het platteland is het belangrijk voor jonge vrouwen om getrouwd te zijn. Zo trouwen sommige adolescenten al reeds heel vroeg. Of nemen ze in de puberteit al de verantwoordelijkheden op als hoofd van het gezin. Sommige van hen zijn reeds al tienerouder. Moederschap wordt gezien als de belangrijkste rol voor de vrouw. Het gevolg hiervan is dat de kindertijd zijn onmiddellijke overgang kent naar de volwassen fase. Maar de belangrijkste trend blijft een gestegen levensverwachting dat ervoor zorgt dat de jongeren langer in de adolescentiefase blijven (Welti, 2002). Enerzijds zouden adolescenten in Latijns-Amerika volgens UNICEF (in Welti, 2002) een iets positiever toekomstbeeld hebben dan als hun ouders. Anderzijds beschouwen ze hun continent als één van de ergste plaatsen om te leven. De grote meerderheid heeft geen vertrouwen in overheidsinstanties. De ergste problemen die adolescenten aanhalen zijn geweld en onzekerheid. Hierdoor hebben adolescenten een pesimistische visie in verband met het leven en hun toekomstverwachtingen (Welti, 2002). Sociale veranderingen in Latijns-Amerika, zijn het sterkst beïnvloed door de Cubaanse revolutie in de jaren 60 en Che Guevera. In de jaren 68 was er de revolutie bij de jongeren in Mexico. In de verdere geschiedenis zijn adolescenten weinig betrokken geweest in politieke bewegingen. Op economisch vlak is Latijns-Amerika in de laatste 20 jaar in een diepe crisis verzeild. Deze economische crisis ontneemt de kansen van de jongeren (Welti, 2002). De jeugd in Latijns-Amerika worden vandaag beïnvloed door de opkomst van het internet en mediakanalen. Deze communicatiemiddelen zijn bijna uitsluitend weggelegd voor de 3 Mead Margaret (1928) onderzocht in haar studie Coming of Age in Samoa of adolescentie een universeel traumatiserende gebeurtenis is of de ervaring van adolescentie eerder afhankelijk is van de cultuur. Na een 9 maand durend verblijf in Somoa, besloot ze dat men de psychologische fase van de adolescentie, grotendeels kon toeschrijven aan culturele patronen. 14

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Tekst: Judice Ledeboer

Tekst: Judice Ledeboer Op 13 september promoveerde Nikil van Wijk aan de Vrije Universiteit Amsterdam op het proefschrift Domestic violence by and against men and women in Curaçao: A Caribbean study. Zij studeerde Statistiek

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Hieronder vindt u de praatplaten die u zelf kunt afdrukken. Druk het document recto-verso af (afdrukken vanaf pagina 2 - omdraaien langs korte zijde)

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren alcohol. Dit proefschrift laat zien dat de meerderheid van

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Seksueel geweld in postapartheid. Dr. Annelies Verdoolaege Vakgroep Afrikaanse talen en culturen UGent

Seksueel geweld in postapartheid. Dr. Annelies Verdoolaege Vakgroep Afrikaanse talen en culturen UGent Seksueel geweld in postapartheid Zuid-Afrika Dr. Annelies Verdoolaege Vakgroep Afrikaanse talen en culturen UGent Outline Seksuele en reproductieve rechten in postapartheid Zuid-Afrika Seksueel geweld

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Huwelijk en echtscheiding in een migratiecontext Birsen Taspinar 24 april 2012

Huwelijk en echtscheiding in een migratiecontext Birsen Taspinar 24 april 2012 Huwelijk en echtscheiding in een migratiecontext Birsen Taspinar 24 april 2012 Maatschappelijke Context Toenemende individualisering Economische crisis Migratie en Huwelijksmigratie Globalisering en diversiteit

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Master in de seksuologie

Master in de seksuologie Master in de seksuologie Faculteit Geneeskunde Kiezen voor de opleiding seksuologie De seksuologie is een erg jonge wetenschap amper iets meer dan een eeuw oud, waarvan de ontwikkeling lang heeft geleden

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Seksuele gezondheid bij adolescenten

Seksuele gezondheid bij adolescenten Seksuele gezondheid bij adolescenten Lieve Peremans 18-3-2014 pag. 1 Seksualiteit en seksueel gedrag Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het ganse leven Is veel meer dan

Nadere informatie

(In)effectiviteit van Angstcommunicaties op Verminderen van Lichamelijke Inactiviteit: Rol van Attitudefuncties, Self-Monitoring en Self-Esteem

(In)effectiviteit van Angstcommunicaties op Verminderen van Lichamelijke Inactiviteit: Rol van Attitudefuncties, Self-Monitoring en Self-Esteem (In)effectiviteit van Angstcommunicaties 1 (In)effectiviteit van Angstcommunicaties op Verminderen van Lichamelijke Inactiviteit: Rol van Attitudefuncties, Self-Monitoring en Self-Esteem (In)effectiveness

Nadere informatie

Aanpak Eergerelateerd Geweld. Jenny Van Eyma. 1. Eer

Aanpak Eergerelateerd Geweld. Jenny Van Eyma. 1. Eer Aanpak Eergerelateerd Geweld Jenny Van Eyma 1. Eer 1 Betekenis eer afhankelijk van o.a.: De tijdgeest: verschil vroeger, nu, toekomst Generatie (leeftijd) Sekse Klasse / SES Interpretatie en waardering

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

Verslaving als vrouwenzaak Over de werking, kracht en uitdagingen van een specifieke behandelgroep voor vrouwen met afhankelijkheidsproblemen.

Verslaving als vrouwenzaak Over de werking, kracht en uitdagingen van een specifieke behandelgroep voor vrouwen met afhankelijkheidsproblemen. 22 oktober 2015 Verslaving als vrouwenzaak Over de werking, kracht en uitdagingen van een specifieke behandelgroep voor vrouwen met afhankelijkheidsproblemen. Inleiding Groep B een therapiegroep voor vrouwen

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effects of Locus of Control, Coping and the Mediation of Personal Initiative

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Lea Maes, PhD Universiteit Gent Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde Health literacy health literacy represents

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Arosa biedt veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Vrouwen, mannen en hun kinderen kunnen bij Arosa terecht voor opvang en begeleiding. Arosa

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG

EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG What s in a name? Jens Detollenaere Research group Equity in Health Care Department of Family Medicine and Primary Health Care De levensverwachting van de Belgen neemt toe

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl The Relation between Daily Stress and Affect with Moderating Influence of Coping Style Bundervoet Véronique Eerste

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) De verschillende betekenissen van ongehuwd samenwonen in Europa: Een studie naar verschillen tussen samenwoners in hun opvattingen, plannen en gedrag. In de

Nadere informatie

maak mij hier zorgen over. Actie op dit gebied moet De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. Clémence Ross-van Dorp

maak mij hier zorgen over. Actie op dit gebied moet De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. Clémence Ross-van Dorp 18-09-2008 Anticonceptie is maatwerk (ongewenste) (en andere rampen) Rik HW van Lunsen, arts-seksuoloog seksuoloog NVVS De laatste jaren stijgt het aantal ongewenste zwangerschappen, abortus en seksueel

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Zuidoost om zich bij de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam te laten Testen op Soa s en Hiv A Qualitative Research

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord bij de 24 e druk 11

Inhoud. Voorwoord bij de 24 e druk 11 Inhoud Voorwoord bij de 24 e druk 11 1 Inleiding Marcel van Aken en Wim Slot 13 1.1 Adolescentie: een eerste typering 13 1.2 Puberteit en adolescentie 14 1.2.1 Oorsprong van de begrippen puberteit en adolescentie

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Proefschrift Girigori.qxp_Layout 1 10/21/15 9:11 PM Page 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129

Proefschrift Girigori.qxp_Layout 1 10/21/15 9:11 PM Page 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129 Gedurende de geschiedenis hebben verschillende factoren zoals slavernij, migratie, de katholieke kerk en multinationals zoals de Shell raffinaderij de gezinsstructuren

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting In deze studie is de relatie tussen gezinsfunctioneren en probleemgedrag van kinderen onderzocht. Er is veelvuldig onderzoek gedaan naar het ontstaan van probleem-gedrag van kinderen in de

Nadere informatie

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs The Relationship between Existential Fulfilment, Emotional Stability and Burnout

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van minimissverkiezingen Overeenkomstig met artikel 4, 1

Nadere informatie

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste.

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste. 6 Het is vies als twee jongens met elkaar vrijen Seksuele gezondheid van jonge allochtonen David Engelhard, Hanneke de Graaf, Jos Poelman, Bram Tuk Onderzoeksverantwoording De gemeten aspecten van de seksuele

Nadere informatie

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Pagina 1 / 17 Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Als kinderen meer ouderlijke betrokkenheid ervaren en een betere band met hun ouders hebben, is de kans kleiner dat zij gedragsproblemen

Nadere informatie

De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren

De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren Prof. Dr. Kathleen Beullens School for Mass Communication Research, KU Leuven Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) Vlaamse jongens en meisjes

Nadere informatie

SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH)

SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) Sinds de jaren zestig is het aandeel migranten in de Nederlandse bevolking aanzienlijk gegroeid. Van de totaal 16,3 miljoen inwoners in

Nadere informatie

Inhoud van de presentatie

Inhoud van de presentatie De overgang van het basis- naar het secundair onderwijs vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Annelies Somers i.s.m. Prof. Hilde Colpin Prof. Karine Verschueren ~ Centrum voor Schoolpsychologie

Nadere informatie

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002)

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER Interviewernummer : INTCODE WZARCH INDID Module INTIMITEIT (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) Personen geboren vóór 1986. Betreft persoonnummer : P09PLINE (zie

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Young boys behind bars. An ethnographic study of violence and care in South Africa H. Sauls

Young boys behind bars. An ethnographic study of violence and care in South Africa H. Sauls Young boys behind bars. An ethnographic study of violence and care in South Africa H. Sauls Samenvatting Dit proefschrift is het resultaat van een etnografische studie van jonge jongens in Zuid Afrika

Nadere informatie

Aseksualiteit. ellen.vanhoudenhove@ugent.be

Aseksualiteit. ellen.vanhoudenhove@ugent.be ellen.vanhoudenhove@ugent.be Inhoud Wat is aseksualiteit? als seksuele oriëntatie? Kenmerken van aseksuele personen Identiteitsontwikkeling en coming-out Vooroordelen en moeilijkheden Hulpbehoefte Aseksuele

Nadere informatie

de Groeiacademie: Ethische Gedragscode v1.2, verschenen op 6 Januari 2015

de Groeiacademie: Ethische Gedragscode v1.2, verschenen op 6 Januari 2015 de Groeiacademie: Ethische Gedragscode v1.2, verschenen op 6 Januari 2015 De Groeiacademie Ethische Gedragscode Definities: Coach: Iemand die coacht. Coachee: Iemand die gecoacht wordt. Coachen: Het strategisch

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Inhoudsopgave Psychosociale risico s? De nieuwe wetgeving De psychosociale risicoanalyse

Nadere informatie

DE SEKSUELE LEVENSLOOP

DE SEKSUELE LEVENSLOOP DE SEKSEE EVENSOOP Aart Beekman Polikliniek Psychosomatische gynaecologie en Seksuologie Keuzevak seksuologie 2008-2009 Psycho-seksuele anamnese Invloed van de persoonlijke geschiedenis op seksuele betekenisgeving

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld

Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld Karin van Rosmalen Nooijens Aiotho (arts in opleiding tot huisarts en onderzoeker) 19 12 2013 Inhoud Géén definities

Nadere informatie

Inhoud DEEL I FUNDAMENTELE PRAKTISCH-THEOLOGISCHE REFLECTIE THEOLOGIE EN VAN DE PASTORAALTHEOLOGIE... 9

Inhoud DEEL I FUNDAMENTELE PRAKTISCH-THEOLOGISCHE REFLECTIE THEOLOGIE EN VAN DE PASTORAALTHEOLOGIE... 9 Inhoud BIBLIOGRAFIE............................................. XIII INLEIDING................................................ 1 DEEL I FUNDAMENTELE PRAKTISCH-THEOLOGISCHE REFLECTIE HOOFDSTUK 1. TERMINOLOGIE,

Nadere informatie

GAMS België. GAMS België

GAMS België. GAMS België 14 15 Emoties zijn reacties op allerlei zaken die zich afspe- VGV is een uiterst pijnlijke ingreep die vaak onder len rondom ons: angst, vreugde, woede, verbazing, dwang en zonder waarschuwing wordt uitgevoerd.

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

SeCZ TaLK: wie gaat het bordspel toepassen?

SeCZ TaLK: wie gaat het bordspel toepassen? SeCZ TaLK: wie gaat het bordspel toepassen? Heleen van der Stege, Sander Hilberink, Adriaan Visser & AnneLoes van Staa Hogeschool Rotterdam, Kenniscentrum Zorginnovatie Bespreekbaar maken van seksualiteit

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie (MO)

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie (MO) RLLL-RLLL-EXT-ADV-007bijl3 Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie (MO) Opleiding AO BE 20 (Ontwerp) Versie {1.0} (Ontwerp) Pagina 1 van 11 Inhoud Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming 15

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie