8 De sociale kwestie. P hfst :48 Pagina 158

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "8 De sociale kwestie. P158-178 hfst 8 09-02-2007 11:48 Pagina 158"

Transcriptie

1 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie Aan het einde van de jaren zestig van de negentiende eeuw begon binnen het modernisme langzamerhand de sociale quaestie te spelen, het vraagstuk van de eisen en rechten van de lagere sociale klassen. 1 Hierbij stond de economische positie van wat in de negentiende eeuw werd aangeduid als de vierde stand (armen en arbeiders) 2 centraal, en werden problemen als armoede en werkgelegenheid besproken. De politieke discussie over de sociale kwestie had in eerste instantie een weinig geëngageerd karakter omdat de elite zich niet genoodzaakt voelde de arbeiders te betrekken bij de behandeling van het vraagstuk. 3 Maar met de groei van de industrialisering werd de elite steeds afhankelijker van de arbeiders, en werd het belangrijker om de sociale problematiek samen met hen te bespreken. 4 De sociale kwestie werd pas echt prangend in de jaren tachtig, dus na de periode die in dit hoofdstuk centraal staat (vanaf het einde van de jaren zestig tot halverwege de jaren zeventig). 5 Wat hier besproken wordt is het standpunt van de modernen in de aanloop naar deze periode. 1 De volgende schets van de sociale kwestie is grotendeels gebaseerd op de volgende studies: T.J. Boschloo, De productiemaatschappij. Liberalisme, economische wetenschap en het vraagstuk der armoede in Nederland , Hilversum 1989; A. de Regt, Arbeidersgezinnen en beschavingsarbeid, Amsterdam 1984; Th. van Tijn, De tweede fase van de economische groei , in: agn 12, ; A.C.J. de Vrankrijker, Een groeiende gedachte. De ontwikkeling der meningen over de sociale kwestie in de 19e eeuw in Nederland, Assen In de Nederlandse samenleving werd er vanaf het begin van de jaren zestig gesproken van een sociale quaestie. In 1861 werd de kwestie besproken tijdens een nijverheids -congres, waarbij bijvoorbeeld de vraag aan de orde kwam wat de inzet van machines in het arbeidsproces voor de arbeider zou betekenen; men vreesde namelijk dat het risico bestond dat machines de concurrent van de arbeider zouden worden. Boschloo, De productiemaatschappij, In de negentiende eeuw werden de termen armen en arbeiders vaak gebruikt om dezelfde bevolkingsgroep mee aan te duiden. 3 Boschloo, De productiemaatschappij, De Regt, Arbeidersgezinnen en beschavingsarbeid, 146, 150, 200; Van Tijn, De tweede fase van de economische groei, Th. van Tijn, Sociale verhoudingen en opvattingen daarover, in: agn 12, , hier 132: Tot in de tweede helft van de jaren zestig veranderde er dus principieel nauwelijks iets aan de sociale verhoudingen en evenmin in de opvattingen daarover. Sinds 1868 dienen zulke veranderingen zich duidelijk aan, ook al zijn zij toch nog te gering van omvang om het totale beeld ingrijpend te wijzigen; dat laatste gebeurde pas in de in sociaal opzicht zoveel rumoeriger jaren tachtig.

2 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie Bedelaar. Dat de modernen zich bezighielden met de sociale kwestie wordt duidelijk uit de titels van populariserende artikelen als De waarde van den arbeid, Ons werkvolk en Philanthropie. Dit soort artikelen verscheen bijvoorbeeld in almanakken, in populaire modern-theologische tijdschriften als Geloof en leven, De nieuwe richting in het leven en de Volksbibliotheek, en in modern-theologische bijbelse dagboekjes. Naast artikelen van Nederlandse auteurs als I. Hooykaas, Joh. Hooykaas Herderscheê, P.H.

3 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie Hugenholtz jr. en J.P. de Keyser, 6 werden ook artikelen van buitenlandse predikanten overgenomen en vertaald, zoals bijvoorbeeld van de Franse moderne predikant A. Grotz. 7 Niet alleen met volkslectuur maar ook met volksvoordrachten probeerden de modernen de arbeidende klasse te bereiken; misstanden in de maatschappij als bedelarij, alcoholisme en kindersterfte werden aan de orde gesteld. 8 De meeste modernen waren in politiek opzicht liberaal, 9 wat deels gegeven was met hun sociaal-economische positie: ze behoorden over het algemeen tot de gegoede burgerij. Daarbij paste het liberalisme goed bij het enigszins elitaire karakter van het modernisme. De visie van de modernen op de sociale kwestie werd door hun liberale achtergrond bepaald. De liberalen combineerden de overtuiging dat de samenleving op wetmatige wijze was geordend in verschillende standen met een sterk geloof in vooruitgang: door een wetmatige ontwikkeling zou een steeds betere samenleving ontstaan. 10 Om deze ontwikkeling te stimuleren was het van belang de behoeften van het individu de ruimte te bieden. Op die manier zou door onder- 6 A.S. Carpentier Alting, Het huwelijk, in: Bibliotheek voor volksvoordrachten 12 (1870), z.p.; K.F. Ternooy Apèl, Godsdienst en maatschappelijk leven, in: Volksbibliotheek 7.2 (1876); A.M. Bokma de Boer, Philanthropie, in: De nieuwe richting in het leven 3 (1870), 65-76; J.F. Corstius, Ons werkvolk, in: De nieuwe richting in het leven 1 (1868), ; Joh. Hooykaas Herderscheê, Weest niet bezorgd, in: Het Morgenlicht. Stichtelijk dagboek voor het christelijk gezin, Arnhem 1866, 6-7; H.J.E. van Hoorn, Willem Koopman, in: De liefde sticht. Almanak, 1873, 29-34; I. Hooykaas, De godsdienst in de maatschappij, in: I. Hooykaas en H.C. Lohr, Het godsdienstig geloof en leven van onze dagen, voor het volk geschetst, Rotterdam 1876, ; Cd. Busken Huet, Een goed begin. Uit het Dagboek van een Burger-Wijsgeer, in: Christelijke Volksalmanak 2 (1857), 3-22; P.H. Hugenholtz jr., Zaaiers, zaait in Gods naam voort, in: Het Morgenlicht. Stichtelijk dagboek voor het christelijk gezin, Arnhem 1866, 48-49; J.P. de Keyser, De dronkenschap, in: De Keyser, Uit het leven. Drie voorlezingen, Arnhem 1861, 56-79; E.J.W. Koch, Arbeid adelt, in: De bijbel in het huisgezin, Middelburg 1870, ; Koch, De luiaard, in: De bijbel in het huisgezin, 77-79; T.C. van der Kulk, Arbeid, in: Het Morgenlicht. Stichtelijk dagboek voor het christelijk gezin, Arnhem 1866, ; J. Kutsch Lojenga, De waarde van den arbeid, in: De nieuwe richting in het leven 3 (1870), ; F. Rauwenhoff, Alles ijdelheid, in: Leerredenen, Rotterdam 1868, ; een gedeelte van deze preek verscheen later onder de titel Het lichaam en de leden, in: P.H. Hugenholtz jr. (red.), Levenslicht. Stichtelijke bloemlezing voor onzen tijd, (eerste druk 1882), ; H. de Veer, In het huis des arbeidzamen brengen de raven brood. Bij den luiaard is t niet zoo: of t moesten diefachtige raven zijn, die het brood van den buurman gestolen hebben, in: De liefde sticht. Almanak, 1872, A. Grotz, Bedelarij, in: Godsdienstig Album 2, s-hertogenbosch 1872, (artikel is overgenomen en vertaald uit het supplement van Le disciple de Jésus Christ. Revue du Christianisme libéral 3 (1872)); C.W. Kambli, Het christendom en de sociale quaestie, in: Godsdienstig Album 2, s-hertogenbosch 1872, ; Conrad Wilhelm Kambli ( ) was een Zwitserse moderne predikant, die zich met name bezig hield met het probleem van de sociale kwestie en haar verhouding tot het christendom, zie F.W. Bautz en T. Bautz, Biographisch-Bibliografisches Kirchenlexikon 3, Herzberg 1992, ; H. Lang, Het christendom en de sociale quaestie, in: Godsdienstig Album 2, s-hertogenbosch 1872, ; Heinrich Lang ( ) was een Zwitserse moderne predikant, een leerling van F.C. Baur, die de moderne theologie met name onder leken meer bekendheid wilde geven. Lang is voor de moderne theologie in Nederland van belang geweest, onder andere vanwege zijn boek Ein Gang durch die christliche Welt (Berlijn 1859), dat in 1860 in het Nederlands vertaald werd onder de titel Eene wandeling door de christelijke wereld en door Busken Huet van een voorwoord werd voorzien, zie Bautz en Bautz, Biographisch-Bibliografisches Kirchenlexikon 16, ; Lindeboom, Geschiedenis van het vrijzinnig protestantisme 2, Vgl. Mathijsen, De gemaskerde eeuw, Zie bijv. Roessingh, Het modernisme in Nederland, 208: Men was liberaal; de modernen behooren van nature tot de liberale partij (De Hervorming 1877), en men juichte, wanneer de stembus het liberalisme gunstig was (...). ; Modernen behoren van nature tot de liberale partij, schreef Ph. Hugenholtz in 1887., zie G.J. Hoenderdaal en P.M. Luca (red.), Staat in de vrijheid. De geschiedenis van de remonstranten, Zutphen 1982, Boschloo, De productiemaatschappij,

4 P hfst :48 Pagina Armoedeprobleem 161 linge concurrentie vanzelf de meest ideale economische situatie ontstaan. Het politiek liberalisme dat de meeste modernen in deze periode aanhingen kan gekarakteriseerd worden als oud-liberalisme, waarin gesteld werd dat onveranderlijke natuurwetten, eigenbelang en staatsonthouding de kern van de staathuishoudkunde vormden. Oud-liberalisme, kerkelijk modernisme en een moderne natuurwetenschappelijke visie waren een veel voorkomende combinatie in de negentiende eeuw. 11 De als onveranderlijk geziene staathuishoudkundige wetten werden in het oud-liberalisme vaak voorgesteld als goddelijke wetten. 12 Verstandelijke, zedelijke en godsdienstige ontwikkeling was in de ogen van de liberalen de beste manier om armoede structureel tegen te gaan, 13 omdat armen daardoor een zelfstandiger positie in de maatschappij konden verwerven. Zo zouden ze zelf meer kunnen ondernemen om hun economische toestand te verbeteren. De modernen waren er als liberalen van overtuigd dat de toestand van de armen en de arbeiders niet door liefdadigheid, maar door intellectuele, morele en godsdienstige opvoeding en ontwikkeling verbeterd moest worden. 1 Armoedeprobleem In de periode van eind jaren zestig tot halverwege de jaren zeventig werden de oorzaken van het negentiende-eeuwse armoedeprobleem door veel modernen bij de armen zelf gezocht. Als oorzaken van armoede zagen zij onder andere luiheid, te weinig spaarzaamheid, alcoholisme, ordeloosheid en een gebrek aan zelfbeheersing, 14 maar liefdadigheid was in hun ogen het voornaamste probleem bij de bestrijding van armoede. Zo gaf de (Franse) moderne predikant Grotz, in een Nederlandse vertaling van een artikel van zijn hand in het Godsdienstig Album, als volgt weer waarom armen vaak in slechte omstandigheden leefden: Maar merkt op, dat in eene menigte gevallen de ellende het gevolg is van luiheid, van achteloosheid, wangedrag, en dat daarom het geven van geld of het verschaffen van stoffelijke hulpmiddelen de ondeugd onderhoudt, ja, begunstigt en aanmoedigt J. de Bosch Kemper, die verderop in dit hoofdstuk besproken wordt, was bijvoorbeeld een aanhanger van deze drie. 12 Zie S. Dudink, Deugdzaam liberalisme. Sociaal-liberalisme in Nederland , Amsterdam 1997, 49, 52, Bijvoorbeeld volgens econoom W.C. Mees. Ook De Bosch Kemper wilde armoede door volksontwikkeling bestrijden. Kemper hield zich zeer intensief bezig met volksontwikkeling. Verderop in dit hoofdstuk zal hij nog aan de orde komen als woordvoerder in een vergadering van moderne predikanten en gemeenteleden te Amsterdam. Boschloo, De productiemaatschappij, 86, Vgl. D.J. Wolffram, die het volgende stelt: Pauperisme werd [rond 1850] niet langer gezien als een onvermijdelijk gegeven, voortkomend uit luiheid of Gods wil of inherent aan de starre sociale structuur, maar als een ongewenst en te bestrijden economisch verschijnsel., zie D.J. Wolffram, Vliegen in de zalf. Orthodox-protestantse principes en compromissen inzake armenzorg en schoolstrijd, , in: D.J. Wolffram (red.), Om het Christelijke karakter der natie. Confessionelen en de modernisering van de maatschappij, Amsterdam 1994, 41-58, hier Grotz, Bedelarij, 231.

5 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie 2. Bedelaars in kerkportaal. Hierin herkennen we het negentiende-eeuwse liberalisme, waarin werd gesteld dat armen grotendeels zelf verantwoordelijk waren voor hun slechte economische positie; het bieden van materiële hulp zou geen enkel nut hebben. 16 Liefdadigheid, in de negentiende eeuw meestal door de kerk of door aan de kerk gelieerde organisaties geboden (bijvoorbeeld door de diaconie, maar ook door de charitas van individuele christenen), 17 zou armen afhankelijk en onverschillig maken, en dat verbeterde hun positie niet. 18 De liberalen wilden de prikkel van eigenbelang aanwakkeren door de armen en de arbeiders zo weinig mogelijk materiële hulp te bieden. Daarom moest de overheid zich niet bekommeren om de economische situatie van haar on- 16 De Regt, Arbeidersgezinnen en beschavingsarbeid, 144; Boschloo, De productiemaatschappij, Bos, In dienst van het Koninkrijk, 86. Er wordt wel gesteld dat predikanten ervoor kozen om zich zo min mogelijk met deze bedeling te bemoeien, zie Bos, In dienst van het Koninkrijk, 86 en 420, noot 233. In 1854 werd bij wet bepaald (in de armenwet ) dat de gemeentelijke overheid slechts zou inspringen wanneer bestaande, vaak kerkelijke instanties onvoldoende hulp konden bieden, zie De Vrankrijker, Een groeiende gedachte, Boschloo, De productiemaatschappij, 107. B. Kruithof, In de eerste plaats naar binnen werken, en dan zijn licht laten schijnen. Het Réveil en de sociale noden, in: Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na (2002), 4-16, hier 4. Dergelijk commentaar op de christelijke bedeling kwam overigens ook in de achttiende eeuw al voor, zie De Regt, Arbeidersgezinnen en beschavingsarbeid, 145.

6 P hfst :48 Pagina Armoedeprobleem 163 derdanen. 19 Door het verstrekken van gefinancierd werk zou de overheid de armoede slechts vergroten, bijvoorbeeld omdat dit zou leiden tot een grotere bevolkingstoename. We zien hier overigens dat liberale opvattingen over de economische situatie evolutionistische elementen bevatten: door strijd, door onderlinge concurrentie zou de mens economisch vooruit komen. Moderne visie op liefdadigheid In de populariserende werken van de modernen zien we dat ze kritiek uitten op de christelijke liefdadigheid en bedeling aan armen. De geschriften waarin kritiek werd geuit waren voornamelijk gericht aan de gegoede burgerij. Deze kritische houding openbaarde zich al eerder dan aan het eind van de jaren zestig. Zo publiceerde Busken Huet in de Christelijke Volksalmanak van 1857 een verhaal in zijn serie verhalen Uit het dagboek van een burgerwijsgeer, waarin de ik-figuur op nieuwjaarsdag een arm gezin, bestaande uit oma en kleinkinderen, redt door een kachel en voedsel voor hen te kopen. Dit doet hij echter niet voordat hij heeft achterhaald of deze mensen van de bedeling leven, want: Ik dweep met fatsoenlijke armoede; ik koester onbepaalden eerbied voor alle tobbers en tobsters; maar de Diakenen moeten buiten spel blijven. Er zijn gewis buitengewone gevallen, waarin kerkelijke of gemeentelijke onderstand dienstig kunnen zijn en weldadig werken. Maar (...) ik heb een hekel aan bedeelde Hollanders. Daar ligt voor mijn gevoel iets stuitends in de verbinding dier beide termen. (...) Wanneer zal Bataafsch eergevoel het eene schande rekenen om van den arme te trekken? 20 De armen moeten meer op hun eergevoel worden aangesproken om ze aan te moedigen zelfstandig hun inkomen te vergaren. Door christelijke liefdadigheid, die bijvoorbeeld door de diakenen werd geboden, zou de arme nooit een zelfstandige positie in de maatschappij kunnen verkrijgen, en geen zelfrespect kunnen opbouwen, aldus Busken Huet. Elf jaar later, in 1868, drukte de moderne predikant Corstius zijn afkeer van liefdadigheid, en en passant van de luie armoedzaaier, in sterkere bewoordingen uit: De levenswijze van die menschen is afschuwelijk. Liederlijk is hunne taal en hun genot, en ingekankerd hun haat tegen de beschaafde wereld, die deze wilden maar al te veel ontziet en door misplaatste barmhartigheid hunne luiheid voedt. t Is een schande, dat onze beschaafde maatschappij, die hare zendelingen voor de Overzeesche heidenen heeft, deze heidenen aan hun lot overlaat. Die morsige hutten, die dompige kelders, die in den grond gegraven holen, waaruit de verwilderde diermenschen opdagen om land en stad met uitgestrekte hand af te loopen (...), zij leveren het vreeselijk bewijs hoe luiheid den mensch ontadelt (...) maar zij leveren ook het vreeselijk bewijs dat de Christenen nog weinig hunne zending gevoelen Boschloo, De productiemaatschappij, Busken Huet, Een goed begin. Uit het Dagboek van een Burger-Wijsgeer, Corstius, Ons werkvolk, 178.

7 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie Uiteindelijk zou de arme door liefdadigheid alleen maar slechter af zijn. Het was beter om in plaats van het bieden van hulp middels diaconaat en charitas de zelfstandigheid van de armen en de arbeiders te versterken. Op die manier zou een structurele oplossing van de sociale kwestie binnen handbereik komen. Door opleiding en morele en godsdienstige ontwikkeling zou de arbeider zijn toestand zelf kunnen verbeteren. Oorzaken van armoede: huwelijk, gokken, alcoholisme Liefdadigheid was in de ogen van de modernen niet de enige oorzaak van armoede. Veel problemen konden verholpen worden door het gedrag van de arbeiders zelf te veranderen. In een volksvoordracht stelt Carpentier Alting dat het onbezonnen sluiten van een huwelijk de armoede bij de lagere klassen bevorderde. Er werd zelden bedacht wat de consequenties waren van het sluiten van een huwelijk, en mensen vroegen zich niet af of ze in staat zouden zijn een gezin te onderhouden. 22 Door dergelijke gezinnen werd een deel van de maatschappij ondermijnd, sterker nog, mensen die te vroeg in het huwelijk getreden waren pleegden een misdaad tegen hun medemensen als ze een rijker bedeelde om een gift moesten vragen. Bovendien zag ook de toekomst van het volgende geslacht er somber uit: Dan wordt er een nieuw geslacht van ongelukkigen geboren, dat weder op zijn beurt anderen ongelukkig zal maken. En het huwelijk, onnadenkend gesloten, is als de troebele bron waaruit onrein water afvloeit, dat de gezondheid zal ondermijnen en een walgelijke reuk in t ronde verspreidt. 23 Armen moesten nadenken over de consequenties van hun daden; een te vroeg gesloten huwelijk zou namelijk tot in lengte van dagen gevolgen hebben. Alting vergeleek zo n huwelijk met een besmettelijke waterbron. Met andere woorden: dergelijke huwelijken zouden de armoede tot epidemische hoogte kunnen brengen. De modernen hadden ook kritiek op de armen vanwege de manier waarop ze aan geld probeerden te komen. Zo stelt predikant H. de Veer onder het motto In het huis des arbeidzamen brengen de raven brood, dat het brood niet vanzelf op de plank komt. 24 Deze boodschap hebben zijn lezers waarschijnlijk talloze malen van de preekstoel gehoord, maar toch zijn er nog veel mensen die in hun onderhoud proberen te voorzien door te stelen. 25 Andere mensen gokken in de Nederlandsche staatsloterij of bedelen. 26 De Veer waarschuwt zijn lezers hiervoor en stelt dat mensen alleen door te werken een kans hebben om het materieel beter te krijgen Carpentier Alting, Het huwelijk, z.p. 23 Carpentier Alting, Het huwelijk, z.p. 24 De Veer, In het huis des arbeidzamen brengen de raven brood, (uitdrukking naar 1 Koningen 17:6, waarin de profeet Elia brood van de raven krijgt), Ook Hooykaas Herderscheê noemt deze bijbeltekst om te laten zien dat de mens door te werken in zijn onderhoud moet voorzien, Hooykaas Herderscheê, Weest niet bezorgd, De Veer, In het huis des arbeidzamen brengen de raven brood, De Veer, In het huis des arbeidzamen brengen de raven brood, De Veer, In het huis des arbeidzamen brengen de raven brood, 54

8 P hfst :48 Pagina Armoedeprobleem 165 De Rotterdamse predikant I. Hooykaas schrijft over de staatsloterij: Ja, daar moet ik even mijn hart over uitstorten, over de staatsloterij. Ik kan u niet zeggen, M. Vr.! hoe het mij aan het hart gaat, wanneer ik op de Hoogstraat [te Rotterdam] of waar dan ook altijd zoovele werklieden die cijfers voor de ramen der collecteurs in de staatsloterij zie doorloopen. Dan denk ik: wat al geld aan vrouw en kinderen ontstolen, wat al spanning en onrustige nachten, wat al kwaad humeur, wat al hartstochtelijke speelwoede, of, komt er een prijs op, welk een vloek komt met dat geld in huis! (...) Het is eene schande voor ons gouvernement, dat het deze instelling, door de wetenschap veroordeeld en in andere landen reeds afgeschaft, nog in stand houdt: de maatschappij leidt er duizendmaal meer schade bij, dan de schatkist er bij wint. 28 Volgens Hooykaas kunnen de arbeiders het geld dat ze maandelijks inzetten in de loterij beter naar de spaarbank brengen; de pas opgerichte spaarvereniging te Rotterdam noemt hij een voorbeeld van de godsdienst in de maatschappij. Ook alcoholisme, een frequent voorkomend probleem in de negentiende eeuw, werd beschreven als een van de oorzaken van armoede. Veel negentiende-eeuwse predikanten waren actieve bestrijders van alcoholisme, vaak als lid van afschaffingsgenootschappen. 29 In 1861 hield J.P. de Keyser een voordracht over dronkenschap. 30 Om zijn publiek te overtuigen van het kwaad dat in alcoholisme school maakte hij gebruik van satire, door bijvoorbeeld overmatig gebruik van alcohol te omschrijven als een verheffing van den mensch en te stellen dat dronkenschap het lichaam versterkt, de geest verhoogt en het hart veredelt. 31 De dronkenman kent geen afmatting en heeft geen slaap of rust nodig: terwijl zijn medemens klaagt over reumatiek, vindt hij het geen probleem om midden in november in een goot te slapen. 32 De alcohol herschept de vermoeide mens als door een wonder. De alcoholist is in staat de meest verheven gedachtegang te ontwikkelen, die voor een nuchter mens niet meer te begrijpen is. Dronkenschap brengt bovendien gulle openhartigheid en naïeve oprechtheid met zich mee, 33 en met name het vervullen van de taak van huisvader wordt erdoor bevorderd: Immers is er zuiniger huisvader dan de dronkaard? Met naauwlettende zorg beknibbelt hij de uitgaven zijner vrouw, angstvallig gaat hij na, of zij niets verkwist, en opdat zij daartoe zelfs niet in verzoeking zou komen, onthoudt hij haar meermalen alle geldelijke toelage, aan haar vernuft het overlatende om voor niets het noodige te verschaffen. 34 Ook voor kinderen is hun vader een bron van vermaak: als hij s nachts zingend thuiskomt uit de kroeg wordt hun slaap door dit muzijkaal genot heerlijk afgewisseld. Van het geluk dat de alcoholist zijn gezin bezorgt kan de maatschappij na 28 Hooykaas, De godsdienst in de maatschappij, Bos, In dienst van het Koninkrijk, De Keyser, Uit het leven. Drie voorlezingen. 31 De Keyser, De dronkenschap, De Keyser, De dronkenschap, De Keyser, De dronkenschap, De Keyser, De dronkenschap, 68.

9 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie 3. J.P. de Keyser. eeuwen nog de vruchten plukken. Een ander groot voordeel van alcoholisme is dat de staatskas, door de accijns die op alcohol is geheven, er wel bij vaart. Als de alcoholist uiteindelijk al zijn centen verteerd heeft, is er altijd nog de diaconie die hem op kan vangen. 35 Als iedereen alcoholist wil worden zijn er slechts een paar vooroordelen te overwinnen, namelijk bestemming, God en eeuwigheid. Modern predikant H.J.E. van Hoorn schetst het probleem van de dronkenschap op een serieuzere manier. In de almanak De liefde sticht beschrijft hij het leven van Willem Koopman, een man die vroeger als een verwend kereltje is opgevoed; 36 voor de negentiende-eeuwse lezer een signaal dat het met Willem Koopman niet goed kon aflopen. Eenmaal volwassen is Willem getrouwd, heeft kinderen, en woont in een fatsoenlijk huis. Het enige probleem is zijn alcoholisme. Menigmaal komt hij midden in de nacht beschonken thuis en zijn vrouw is niet in staat om hem hiervan te weerhouden. Het gezin dreigt door zijn gedrag tot armoede te vervallen. Nadat zijn oudste zoontje overlijdt, komt er eindelijk een eind aan Willems alcoholisme. Deze rampzalige gebeurtenis brengt hem tot inkeer en het gezin kan weer een nieuwe start maken. 35 De Keyser, De dronkenschap, Van Hoorn, Willem Koopman.

10 P hfst :48 Pagina Armoedeprobleem Dronkenlap zoekt zijn huis.

11 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie 2 Modernisme als oplossing voor de sociale kwestie Een aantal modernen was van mening dat het kerkelijke modernisme de sociale kwestie zou kunnen verhelpen. Om dit ideaal te bereiken moesten er echter daadwerkelijk arbeiders aangesproken worden. 37 Daarbij stond het hoge abstractieniveau dat het modern-theologische gedachtegoed typeerde de modernen in de weg; dit gedachtegoed was, zoals eerder opgemerkt, voor de gemiddelde negentiende-eeuwer moeilijk te doorgronden. 38 Na de invoering van de nieuwe kieswet voor predikanten in 1867 was bij stemmingen ook gebleken dat hoger opgeleiden de preken van de modernen beter konden waarderen dan de minder onderlegde burgers. 39 Dergelijke voorvallen werden door tegenstanders aangegrepen om aan te tonen dat het modernisme inzake de sociale kwestie weinig invloed zou hebben. Wat heeft de gemeene man aan uwe theologie! Hij kan er niet bij. 40 Zo verwoordde modern predikant A.D. Loman in een toespraak gehouden in 1871 de visie van tegenstanders op de verhouding tussen de modernen en de leden van de lagere sociale klasse. De eenvoudige man zou niet begrijpen dat wonderen niet bestaan, en zich afvragen of de modernen nog wel in God geloofden, als ze verkondigden dat God geen wonderen kon verrichten. 41 Loman meende echter dat de moderne richting wel degelijk iets kon betekenen voor mensen uit een lager sociaal milieu. Juist door haar afkeer van onverdraagzaamheid en openheid naar de maatschappij was ze in staat om de gehele samenleving aan te spreken. 42 Het verwijt dat het modernisme te ingewikkeld zou zijn voor arbeiders was dus ongegrond: het geloof was door het modernisme juist onafhankelijk geworden van de letterlijke inhoud van de bijbel. 43 Ook andere modernen vonden het modernisme een beweging die uitermate geschikt was om de sociale kwestie op te lossen. Sommigen, zoals Corstius, stelden dat het kerkelijke modernisme een positieve uitwerking op de gehele samenleving kon hebben omdat het uitdroeg dat mensen gelijkwaardig waren: De moderne levensbeschouwing, de vrucht van moderne inzigten in het wezen der ware godsdienst en hare roeping in het leven, heeft verbazenden invloed op de hervorming van geheel het maatschappelijke leven. De leuze: vrijheid en regt voor allen, leven en laten leven, wordt meer en meer werkelijkheid. De afkeer van bevoorregten, van beschermen ten koste van anderen vervult het hart van ons volk Zie ook J. Lindeboom, Geschiedenis van het vrijzinnig protestantisme 3, Assen 1935, Zie bijvoorbeeld Roessingh over het commentaar op het modernisme van Allard Pierson in 1862, in: Roessingh, De moderne theologie in Nederland, Zie Toebes, Dominees-drama, A.D. Loman, Tijdbeschouwing, in: Nieuw en oud, 1871, , hier Loman, Tijdbeschouwing, Loman, Tijdbeschouwing, Loman, Tijdbeschouwing, Corstius, Ons werkvolk, , hier

12 P hfst :48 Pagina Modernisme als oplossing voor de sociale kwestie 169 Dat deze predikant het modernisme kenmerkt als sociale hervormingsbeweging kan gezien worden als een strategie om de invloed van het modernisme op de lagere sociale klasse te vergroten. Er werd geprobeerd onder de arbeiders meer draagvlak voor het modernisme te creëren. Tijdens bijeenkomsten van de modernen werd onderling gediscussieerd over de vraag of het modernisme het lagere sociale milieu iets te bieden had. Zo kwam op de vergadering van moderne theologen in 1871 te Amsterdam aan de orde welke rol het modernisme kon spelen in de sociale kwestie. 45 De Leidse moderne predikant J. Knappert stelde tijdens deze vergadering dat de moderne richting beter dan andere kerkelijke stromingen in staat zou zijn de sociale kwestie tot een oplossing te brengen (door hem aangeduid als de arbeiderskwestie ): Zij [de moderne richting] heeft invloed uit te oefenen op de onderlinge verhouding van den kapitalist, den ondernemer, en den arbeider. Zij heeft het hare te doen, opdat de wet van Christus meer en meer erkend worde als de wet van het sociale leven. De huldiging van de wet der liefde, het bewustzijn van onderlinge verantwoordelijkheid, de beoefening van zelfverloochening zal meer tot de oplossing der arbeiderskwestie bijdragen dan de werkstakingen, de kosthuizen en zoovele middelen, die in vergelijking van het groote geneesmiddel voor de kwalen der maatschappij, niet anders dan oogenblikkelijke verzachting kunnen aanbrengen. 46 De belangrijkste voorwaarde voor de oplossing van de sociale kwestie was volgens Knappert vrijheid van ontwikkeling voor alle krachten van het sociale leven. Alleen de moderne richting kon dit soort vrijheid bieden en onpartijdig staan tegenover de eisen van het maatschappelijke leven, omdat zij hart had voor de moderne samenleving en in het moderne leven kon meekomen. Volgens Knappert was het geen toeval dat de opkomst van de moderne richting gelijktijdig plaatsvond met het aan de orde stellen van de sociale kwestie: de moderne richting had de taak deze op te lossen. Ook de econoom en politicus J. de Bosch Kemper was aanwezig op deze Amsterdamse vergadering van moderne predikanten en gemeenteleden. Kemper is voor de moderne richting van belang geweest omdat hij in door hem opgezette en geredigeerde tijdschriften als het Volksblad het modern-theologische gedachtegoed probeerde te verspreiden. In het verslag van de vergadering komt naar voren dat hij de moderne richting bij uitstek geschikt achtte om de sociale kwestie op te lossen vanwege haar anti-dogmatische houding op wetenschappelijk gebied. De moderne richting had laten zien anti-dogmatisch te kunnen zijn op theologisch 45 Van deze bijeenkomst verscheen een verslag in de Kerkelijke Courant van mei 1871, zie Kerkelijke Courant 21 (27 mei 1871), z.p. (Niet officieel gedeelte). Deze vergaderingen werden vanaf 1865 georganiseerd in Amsterdam. In eerste instantie waren deze vergaderingen alleen bedoeld voor predikanten, maar in 1871 werd geëxperimenteerd met het toelaten van gemeenteleden in de vergadering. Kennelijk slaagde dit experiment niet, vanaf 1874 waren de vergaderingen niet meer toegankelijk voor gemeenteleden. De precieze plaats en het tijdstip van de vergadering staan niet in de Kerkelijke Courant vermeld, maar de vergaderingen van moderne theologen werden altijd in de week na Pasen gehouden. Zie Slis, L.W.E. Rauwenhoff, Kerkelijke Courant 21 (1871), z.p. (Niet officieel gedeelte). De term oogenblikkelijk betekent hier zeer kort van duur.

13 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie vlak, en kon dat volgens Kemper ook zijn op economisch vlak. Zij oefende invloed uit op het maatschappelijke leven: ze had gebroken met alle kasten-systeem ; het onderscheid tussen geestelijken en leken was daarmee opgeheven, daardoor konden alle standen samenwerken. Verder benadrukte de moderne richting de zelfstandigheid van het individu. Ieder individu moest zijn talenten benutten, de een gebruikte zijn handen, de ander zijn hoofd met als doel de ontwikkeling van de maatschappij te bevorderen. Kemper had overigens een redelijk positieve houding ten opzichte van samenwerking tussen de standen onder liberalen niet het meest voorkomende standpunt, maar ook niet geheel ongebruikelijk. 47 Beide sprekers stelden dat kernwaarden van het modernisme zelfstandigheid, gelijkwaardigheid, het anti-dogmatische karakter ingezet konden worden bij het oplossen van de sociale kwestie. Zo maakten ze op eenvoudige wijze een verbinding tussen het modernisme en het sociale vraagstuk en verdedigden ze zich tegen de kritiek dat het modernisme niet kon inspelen op behoeften en belangen van het lagere sociale milieu. Bovendien probeerden ze op deze manier de arbeiders voor zich te winnen. Er waren modernen die anders dachten over de sociale kwestie. De bekendste was de moderne predikant Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de latere oprichter van de Sociaal-Democratische Bond (1881). In 1879 besloot Domela Nieuwenhuis, toen predikant te Den Haag, zijn ambt neer te leggen. 48 De reden hiervoor moet, zo blijkt uit zijn afscheidspreek, onder andere gezocht worden in zijn teleurstelling over het ontbreken van sociaal gevoel in de christelijke kerk. 49 Gelooft men aan den godsdienst? Maar waarom laat men dan de menschen honger lijden die zorgen dat men prachtig gekleed kan gaan? Waarom laat men toe dat ze wonen in holen en verblijf houden als op aarde onze werkplaatsen zijn? (...) Gelooft men dan aan den godsdienst? Zoo ja, ik vraag: toon mij uwe werken, o christelijke wereld (...). 50 Domela Nieuwenhuis bekritiseerde de voorstelling dat alle leden van de maatschappij verantwoordelijk waren voor de toestand van de samenleving, en met name de armen voor hun eigen armoede: Als één lid lijdt, lijdt het geheele lichaam maar hoe kan men dan aanzien dat niet één maar vele leden lijden, zonder dat men de hand uitsteekt tot redding? 51 Hij geloofde niet in het oprichten van verenigingen ter verbetering van de toestand van armen en arbeiders. 52 Hij was van mening dat de ware oorzaak van de wantoe- 47 Zie bijv. P.D. t Hart, Stakers en onruststokers in de Domstad. Uit de beginjaren van arbeidersbeweging en socialisme in Utrecht tussen 1870 en 1895, Historische reeks Utrecht 21, Utrecht 1996, Zie F.P. van Stam, F. Domela Nieuwenhuis neemt ontslag als predikant, in: Mededelingenblad van de Nederlandse Vereniging tot beoefening van de Sociale Geschiedenis 44 (1973), F. Domela Nieuwenhuis, Mijn afscheid van de kerk. Twee toespraken, Haarlem 1879, 29. Zie ook De Vrankrijker, Een groeiende gedachte, Domela Nieuwenhuis, Mijn afscheid van de kerk, Domela Nieuwenhuis, Mijn afscheid van de kerk, Domela Nieuwenhuis, Mijn afscheid van de kerk,

14 P hfst :48 Pagina Positie van de arbeider 171 standen in de maatschappij gezocht moest worden. In dit opzicht stond zijn opinie lijnrecht tegenover die van de meeste modernen, die van mening waren dat zaken als liefdadigheid de arme niet hielpen, en dat de maatschappelijke indeling in arm en rijk moest blijven zoals ze was. Domela Nieuwenhuis was ervan overtuigd dat er binnen de bestaande (moderne) kerkelijke structuur geen plaats was voor zijn visie op de sociale kwestie. Dat feit onderstreept de waarneming dat de modernen in deze periode vrijwel unaniem een oud-liberale visie hadden op dit vraagstuk. 3 Positie van de arbeider Net als andere leden van de gegoede burgerij begonnen veel modernen zich aan het eind van de jaren zestig bedreigd te voelen door de versterkte positie van de arbeiders. Dit blijkt uit hun populariserend materiaal van die jaren. Hierin betoogden ze bijvoorbeeld dat de sociaal-economische indeling van de maatschappij wetmatig was. De ene mens werd geboren in een zeer rijke familie, en kon in alle rust genieten van zijn kapitaal. De ander moest alle moeite doen om in zijn onderhoud te voorzien en zou zijn hele leven hard moeten werken. 53 In een preek beschrijft J.K. Koch de indeling van de maatschappij: Rijken en armen die oude tegenstelling is nog de wereld niet uit, ja, t schijnt wel alsof ze met den voortgang der beschaving gedurig grooter wordt. Welk een verschil in beider lot! De een gehuisvest in een paleis, van al de gemakken der weelde voorzien; de ander in een kluis, waar het aan de eerste voorwaarden voor leven en gezondheid, lucht en licht, schier ten eenenmale ontbreekt. De een onbekend met de zorgen des levens, in weelde grootgebracht; de ander des morgens vaak niet wetend, waar hij dien dag met de zijnen van eten zal. De een van der jeugd af gewend om op zijn wenken bediend te worden; de ander van der jeugd af gedwongen om te zwoegen en te slaven van den morgen tot den avond, ja, als kind vaak reeds geprest tot werktuigelijken arbeid, die den wasdom van lichaam en geest beide in zijn eerste ontwikkeling verlamt. 54 Koch betoogt aan de hand van een bijbelcitaat dat deze indeling wetmatig en door God gewild was: Rijken en armen heeft God allen gemaakt; d.i. niet enkel: beide zijn schepselen van God, maar ook: beider maatschappelijke toestand is door God alzoo beschikt, alzoo gewild Kutsch Lojenga, De waarde van den arbeid, 217: Verschillend, mijne lezers! Is het levenslot der menschen. (...) Daar zijn onder de kinderen der menschen die door hunne geboorte uit aanzienlijke en bemiddelde ouders in staat gesteld zijn al hunne behoeften te bevredigen, zonder dat zij zich daartoe eenige inspanning behoeven te getroosten; (...) Maar wanneer wij dezen nu laten rusten, die toch altijd maar een klein deel uitmaken van het menschelijk geslacht, dan valt het ons in t oog, dat verreweg het meerendeel der menschen door arbeid in zijne dagelijksche behoeften moet voorzien. 54 Koch, Rijken en armen, Koch, Rijken en armen, 48. De preek is geschreven naar aanleiding van Spreuken 22:2: Rijken en armen ontmoeten elkander; de Heere heeft hen allen gemaakt.

15 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie 5. Arbeiderswoningen te Amsterdam. Ook Corstius meent dat de toestand in de samenleving bepaald wordt door een goddelijke regel van oorzaak en gevolg: De toestand der maatschappij is niet willekeurig en toevallig: neen, hij wordt geregeld door eene hoogere onverbiddelijke wet, die God gesteld heeft in het zedelijke en stoffelijke leven: de wet van oorzaak en gevolg. De ware godsdienst, niet af te scheiden van het leven, leert zich aan die wet te onderwerpen, aan de wet der regtvaardigheid, der wijsheid en der liefde Gods. 56 Net als in de modern-theologische interpretatie van de cholera-epidemie van 1866, kregen ook in de sociale kwestie goddelijke wetten een grote rol toebedeeld. De directe wil van God lijkt hier echter, anders dan in het geval van de cholera-epidemie, wel een plaats te hebben gekregen. Het uitbreken van de epidemie was niet direct 56 Corstius, Ons werkvolk, 181.

16 P hfst :48 Pagina Arbeid als waarde 173 door God in gang gezet en had een natuurlijke oorzaak. De indeling van de maatschappij was echter wel door God gewild, en de ware godsdienst wist die indeling als rechtvaardig te accepteren. Wellicht kunnen we deze tegenstrijdigheid verklaren vanuit de materiële belangen die er voor de modernen mee gemoeid waren. De leden van de gegoede burgerij beschouwden hun sociaal-economische positie als een vanzelfsprekendheid. Zij zagen de traditionele indeling van de samenleving in arm en rijk als door God gewild; daarmee werd de status quo door hen gelegitimeerd. De positie van de elite zou in gevaar kunnen komen als de arbeiders in opstand zouden komen en de macht zouden grijpen. Dit was niet ondenkbaar, omdat de arbeiders door de opkomende industrialisering onmisbaar waren geworden, en daardoor meer macht hadden gekregen. Daarom benadrukten de modernen in hun beschavingsoffensief dat alle mensen door God op de voor hen bestemde plaatsen in de maatschappij gesteld waren. 4 Arbeid als waarde De modernen stelden in hun populariserende werken niet alleen dat de negentiende-eeuwse indeling van de maatschappij door God gewild was, maar ook dat het verrichten van (lichamelijke) arbeid nuttig, noodzakelijk en door God gewild was. In de negentiende eeuw veranderde de inhoud van het begrip arm : in de nieuwe opvatting moest iemand die arm was zelf geld gaan verdienen om in zijn onderhoud te kunnen voorzien. Deze mensen werden niet meer gezien als armen die afhankelijk waren van de liefdadigheid van anderen, maar als leden van de werkende stand. 57 Het feit dat iemand moest arbeiden dat wil zeggen lichamelijke arbeid moest verrichten werd echter nog steeds negatief gewaardeerd. Dergelijke opvattingen hadden een bijbelse oorsprong: in de bijbel werd het verrichten van lichamelijke arbeid gezien als een straf voor de zonde, zie bijvoorbeeld Genesis 3:19 (na de zondeval): In het zweet uws aanschijns zult gij brood eten. Naarmate de industrialisering in de maatschappij voortschreed, werd de arbeidskracht die arbeiders boden steeds belangrijker; daarmee steeg het prestige van de arbeider. Ook het beeld van arbeid als een straf voor de zonde veranderde. Dit zien we terug in de populariserende bronnen van de modernen, waarin ze stellen dat God de mens bestemd had om zich door middel van inspanning verder te ontwikkelen. 58 Arbeid was geen vloek maar een wijze instelling van God die zorgde voor de ontwikkeling van het leven op aarde: Alsof de Schepper van hemel en aarde den mensch niet bestemd had, om door strijd en lijden zich te ontwikkelen, door inspanning en arbeid in zijne behoeften te voorzien! (...) 57 H. Cunningham en J. Innes (red.), Charity, Philanthropy and Reform. From the 1690s to 1850, Basingstoke/New York 1998, Corstius, Ons werkvolk, ; Van der Kulk, Arbeid,

17 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie Neen, de arbeid, dien wij menschen hebben te verrichten, is geen gevolg van de zonde der eerste menschen, geen vloek op de overtreding door hen begaan, maar een wijze instelling der goddelijke Voorzienigheid, een zegen voor ons bewoners dezer aarde. 59 De modernen vervingen het beeld van arbeid als vloek door een positieve voorstelling waarin de notie van vooruitgang de kern vormde. Ze combineerden het vooruitgangsgeloof met een arbeidsethos waarvan een positief mensbeeld de kern vormde. Arbeid was de goddelijke roeping en de bestemming van de mens: t Blijkt uit de geheele inrichting der wereld, uit de vorming van ons lichaam, dat die arbeid door God gewild is, de mensch zonder werk niet kan leven. 60 Op deze wijze combineerden de modernen religieuze en biologische argumenten om te verklaren dat mensen lichamelijke arbeid moesten verrichten. Vooruitgang kon alleen gerealiseerd worden als iedereen zijn roeping volgde: Die arbeid is door God bestemd om onze krachten en vermogens te ontwikkelen; hij is het beste opvoedingsmiddel; daardoor wordt de mensch veredeld en volmaakt. (...) Zoo kiemt en wast het goede in den mensch van zelf bij den eerlijken arbeid, en zijn leven is een bron van geneugte om t even of hij veel dan of hij weinig met dien arbeid verdient (...). 61 Naast de geestelijke en lichamelijke ontwikkeling van de lagere sociale milieus was in de ogen van de modernen de materiële vooruitgang een effect van arbeid: de stoomende fabrieken, de prachtige winkels, de dokken en havens met geladen driemasters en stoomboten, zouden er allemaal niet zijn zonder het werk van mensen. 62 De modernen lieten op deze manier zien welke resultaten het werk van de arbeiders opleverde en probeerden het negatieve imago van lichamelijke arbeid bij te stellen. Zo probeerden ze aan te sluiten bij de ontwikkelingen in de moderne maatschappij. De modernen hielden hun publiek verder voor dat mensen uit het lagere sociale milieu die weigerden lichamelijke arbeid te verrichten alleen maar verder in het slop zouden raken. Zo probeerde de moderne predikant E.J.W. Koch zijn lezers in een kort verhaaltje ervan te overtuigen dat luiheid uiteindelijk tot armoede zou leiden: de luiaard ligt s ochtends, als de ijverige landman en de werkzame huisvrouw allang aan het werk zijn, nog in zijn bed. Het helpt niet om hem te roepen, hij sluimert maar voort en keert zich op zijne legerstede om en om. 63 Verveling drijft hem uiteindelijk zijn bed uit, maar omdat hij zo lang geslapen heeft, is hij traag en ongeschikt voor de arbeid. Er zijn genoeg mensen die zijn werk graag van hem willen overnemen, dus het kost hem moeite om werk te vinden. Zo gaat de luiaard meer en 59 Kutsch Lojenga, De waarde van den arbeid, Van der Kulk, Arbeid, Van der Kulk, Arbeid, 217. Vergelijk P. Gay, Schnitzler s Century. The Making of Middle-Class Culture, , New York 2002, 192: Work purified the soul. On this issue, even devout Victorians dared to revise God s word. Scriptures had treated work as the harsh punishment God had imposed on Adam and Eve and on all future generations for committing the unpardonable sin of disobedience. In contrast, according to nineteenthcentury bourgeois ideologists, work was a prophylactic against sin. They held that laboring in the sweat of one s brow for bourgeois, speaking metaphorically of course was perhaps as effectual as prayer. 62 Corstius, Ons werkvolk, Koch, De luiaard, 78.

18 P hfst :48 Pagina Arbeid als waarde Conservenfabriek te Leiden. meer achteruit, en vervalt tot armoede, die een straf is voor het feit dat hij niet aan zijn goddelijke bestemming beantwoordt: Armoede en achteruitgang, wij kunnen het dagelijks opmerken, is de straf door God op de luiheid gesteld. Zij kan niet uitblijven, en moet volgen, omdat God wil dat de mensch door inspanning en vlijt vooruit kome en langs dien weg aan zijne bestemming beantwoorde. 64 Dat sommige arbeiders gingen staken om een loonsverhoging af te dwingen beschouwden de modernen als nutteloos, en als een belemmering van de economische en maatschappelijke vooruitgang: Wij kunnen de maatschappij vergelijken met een uurwerk dat slechts dan den wijzer doet vooruitgaan, wanneer aan het raderwerk, ook aan het kleinste rad, niets ontbreekt. Zoodra toch in de samenleving der menschen een enkel rad, hoe onaanzienlijk ook, zijne werkzaamheid staakt, heeft dit aanstonds invloed op den gang der zaken en wordt de ontwikkeling en de vooruitgang gestoord. Dat hebben ons de laatste tijden ook geleerd, waarin de dagbladen ons niet alleen uit het buitenland, maar ook uit ons eigen Vaderland telkens mededeelingen deden van den een of anderen arbeidersstand, die als het loon niet werd verhoogd, het werk dreigde te staken en hier en daar dan ook werkelijk voor een tijd lang gestaakt heeft. Waar dit plaats heeft, ondervindt de maatschappij daardoor aanstonds schade, terwijl die schade tegelijkertijd tot den arbeider zelven terugkeert Koch, De luiaard, Kutsch Lojenga, De waarde van den arbeid,

19 P hfst :48 Pagina De sociale kwestie De auteur beschouwt elke werkonderbreking als een verstoring van de vooruitgang. De algemene vooruitgang is ook voor de individuele arbeider het belangrijkst: uiteindelijk lijdt hij ook zelf schade als hij gaat staken. Een vergelijkbare redenering werd opgezet om aan te tonen dat revolutie (en dus het opkomende socialisme) onverantwoord was. Vanaf eind jaren zestig van de negentiende eeuw organiseerden de arbeiders zich in vakbonden. 66 Voor de liberalen was dit bedreigend. 67 Dat gold in nog sterkere mate voor het zich ontwikkelende socialisme. 68 Te betreuren daarentegen is het dat de arbeiders bijna overal, ook reeds in Engeland, zich vereenigen tot eene aanstekelijke revolutie, door hartstogtelijke opwinding, onbekookte verzet-middelen, waarvan de schade op het hoofd der misleide arbeiders komt. Die wind zaait, maait storm, en die geweld pleegt, lokt geweld uit daar komt geen beterschap van maar vernieling. 69 Hier komt men in het geweer tegen de meer radicale arbeidersbeweging. Sommige modernen hadden bovendien een duidelijk negatieve visie op het gelijkheidsideaal van de socialisten, zoals de moderne predikant J.H.C. Heijse, die dit in een preek als volgt uitte: In de hersenen van sommige volksmenners zijn wel eens onzinnige droomen van algeheele gelijkheid opgekomen, wier verkondiging meer kwaad dan goed heeft gedaan. De geschiedenis en de rede beide hebben die socialistische droomerijen geoordeeld. Niet deze zijn de geneesmiddelen der armoede. De gelijkheid van heden zou morgen weêr verstoord zijn. 70 Wellicht waren zulke uitspraken ten dele te verklaren uit klassenbelang. Wat ongetwijfeld ook een rol speelde was de vrees voor het atheïsme van socialistische bewegingen: De vijandschap tegen den godsdienst komt van het materialisme, waarover ik al sprak, en van de Internationale, die den werkman zoekt op te ruien tegen al wat heilig is, tegen al wat aan het leven waarde geeft, tegen al wat den mensch van het dier onderscheidt: tegen godsdienst, zedelijkheid, huwelijk, huiselijk leven, vaderland, alles; die hem op de schandelijkste wijze misleidt en misbruikt. Nooit heeft zij iets anders dan onrecht, onvrede, onheil gewrocht. Zij ontneemt hem zijne persoonlijkheid, zijn geweten, zijn hart, zijn God. En wat geeft zij hem er voor in de plaats? Een vloek op de lippen, een roes in zijne hersenen, een hel in zijn huis, in zijn binnenste wanhoop, in de toekomst niets! 71 De auteur, modern predikant Hooykaas, noemt met name de invloed van de marxistische arbeidersbeweging de Internationale als zeer schadelijk voor de arbeider. Opvallend is dat Hooykaas de beweging onder andere als schadelijk beschouwt 66 Met steun van de vrijdenkersvereniging De Dageraad werd er onder andere een socialistische arbeidersvereniging opgericht, een Nederlandse afdeling van de Internationale. De Internationale was de benaming voor de arbeidersbeweging die in 1866 door Karl Marx gesticht was. De Vrankrijker, Een groeiende gedachte, De Vrankrijker, Een groeiende gedachte, 72; Boschloo, De productiemaatschappij, De Vrankrijker, Een groeiende gedachte, Corstius, Ons werkvolk, 180. Die wind zaait, maait storm is een bijbelse uitdrukking afkomstig uit Hosea 8:7. 70 J.H.C. Heijse, De levensstrijd der armen, in: Stuivers-preeken 3 (1871), , hier Hooykaas en Lohr, Het godsdienstig geloof en leven van onze dagen,

20 P hfst :48 Pagina Pleidooi voor behoud van sociale verhoudingen 177 omdat zij het geloof en daarmee het fatsoen van de arbeider ondermijnt. Deze opvatting hangt samen met de eerder genoemde maatschappijvisie van de modernen: ze gingen ervan uit dat de maatschappelijke verhoudingen door God waren bepaald; deze verhoudingen waren voor hen vanzelfsprekend. Zonder godsdienst kende de arbeider zijn plaats niet meer. Samenvattend kunnen we stellen dat de modernen arbeid als een voorwaarde voor de ontwikkeling van de maatschappij schetsten. Zo positioneerden ze de arbeider als een onmisbare factor in de door God gewilde vooruitgang van de samenleving, waardoor ze het arbeidsethos van de lagere sociale klassen dachten te verbeteren. 72 De gegoede burgerij voelde eind jaren zestig, begin jaren zeventig van de negentiende eeuw de noodzaak daartoe omdat ze door de opkomende industrialisering meer afhankelijk werd van de arbeiders, maar tegelijkertijd haar goede sociaal-economische positie wilde behouden. Daarom was het voor hen van belang de arbeiders ervan te overtuigen dat stakingen en opstand geen enkel nut hadden. Ook de positie van de modernen ten opzichte van de arbeidersbeweging moet in dit licht gezien worden, waarbij moet worden aangetekend dat het atheïsme van deze beweging door de modernen gevreesd werd. 5 Pleidooi voor behoud van sociale verhoudingen De visie van de kerkelijke modernen op de sociale kwestie vormde tot aan het eind van de jaren zeventig van de negentiende eeuw een schoolvoorbeeld van oud-liberalisme. 73 Het modernisme was in deze periode een elitaire godsdienstige stroming en veel predikanten waren niet in staat daadwerkelijk met de lagere sociale klassen in de maatschappij te communiceren. De modernen zetten een aantal centrale punten uit het kerkelijke modernisme als middel in om de kwaal van de sociale kwestie tot een oplossing te brengen. Ze hadden tot het einde van de jaren zeventig met hun populariserende literatuur over de sociale kwestie expliciet of impliciet meerdere doelen voor ogen. Ze wilden hun publiek de oorzaken van het sociale vraagstuk verklaren en daarnaast een aantal handreikingen doen om de kwestie het hoofd te bieden. De positie van de armen en de arbeiders moest verbeterd en hun zelfstandigheid vergroot worden door middel van onderwijs, godsdienstige en morele ontwikkeling, waar- 72 Vgl. De Regt, Arbeidersgezinnen en beschavingsarbeid, 146, De politieke stroming van het oud-liberalisme kreeg in de jaren zeventig van de negentiende eeuw een tegenhanger: het sociaal-liberalisme. Sociaal-liberalen waren voorstanders van een sociale politiek die zich meer direct bezighield met het lot van het proletariaat door hen actief te ondersteunen. Ook binnen het modernisme kreeg deze sociaal-liberale stroming na de in dit boek besproken periode voet aan de grond. Zo hield Hendrik Goeman Borgesius, een invloedrijke vertegenwoordiger van de sociaal-liberalen, tijdens de vergadering van de npb in 1886 een voordracht over de sociale kwestie, waarin hij betoogde dat de visie van de oud-liberalen op deze kwestie niet overeenkwam met de idealen van de npb, zie B. Wartena, H. Goeman Borgesius ( ). Vader van de verzorgingsstaat. Een halve eeuw liberale en sociale politiek in Nederland, Amsterdam 2003,

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

DBO 19 Zondag 10 mei 2015. Het boek Spreuken. Schrijver. In Spreuken 1:1 lees je dat dit boek geschreven is door koning Salomo.

DBO 19 Zondag 10 mei 2015. Het boek Spreuken. Schrijver. In Spreuken 1:1 lees je dat dit boek geschreven is door koning Salomo. DBO 19 Zondag 10 mei 2015 Het boek Spreuken Schrijver In Spreuken 1:1 lees je dat dit boek geschreven is door koning Salomo. In 1 Koningen 5:11-14 staat: Salomo was wijzer dan alle andere mensen, zijn

Nadere informatie

Inleiding over het kernwoord zonde

Inleiding over het kernwoord zonde Inleiding over het kernwoord zonde Door Eline Lezen: Mattheüs 5 : 21 t/m 48 Zingen: Psalm 6 : 1 en 4 1. Waarom moeten wij weten wat zonde is? Toen ik deze inleiding begon te maken vroeg ik me af wat ik

Nadere informatie

En God schiep de mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze. Genesis 1:27

En God schiep de mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze. Genesis 1:27 Inhoud Inhoud 5 Woord vooraf 7 1. Een hoge afkomst 11 2. Ongehoorzaamheid 19 3. God zoekt 27 4. Geloof 33 5. Het horen van Gods stem 41 6. Als God het hart opent 49 7. Kennis van onze zonde 55 8. Niet

Nadere informatie

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan?

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Genesis 2:8-10 8 Ook plantte de HEERE God een hof in Eden, in het oosten, en Hij plaatste daar de mens, die Hij gevormd had. 9 En de HEERE

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 1 t/m 4 Werkboek 7 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 1 t/m 4 Hoofdstuk 3 en 4 gaat over de bekering. Hoofdstuk 3 en 4 heeft 17 artikelen. In dit werkboek

Nadere informatie

Kennismaking met de bijbel

Kennismaking met de bijbel Kennismaking met de bijbel 1. De Bijbel, wat is dat voor boek? 2. Wat heb ik met God te maken? 3. Wie is Jezus Christus? 4. Hoe kom ik in de hemel? 5. Wat is de christelijke doop? 16 Wat heb ik met God

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof.

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof. NGB artikel 1: DE ENIGE GOD Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond, dat er een Enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk,

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 dinsdag 22 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Zondag 1 februari 2015 Paulus brief aan de Kolossenzen

Zondag 1 februari 2015 Paulus brief aan de Kolossenzen Zondag 1 februari 2015 Paulus brief aan de Kolossenzen Het is nog niet eens zo lang geleden dat een gemeentelid mij vroeg of het niet als een keurslijf voelde om steeds de lezingen van het leesrooster

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

HC zd. 42 nr. 31. dia 1

HC zd. 42 nr. 31. dia 1 HC zd. 42 nr. 31 weinig mensen zullen zeggen dat ze leven voor het geld geld maakt niet gelukkig toch zeggen we er graag achteraan: wel handig als je het hebt want waar leef ik voor? een christen mag zeggen:

Nadere informatie

Toen God Adam en Eva schiep, bereikte de Schepping haar hoogste niveau: inderdaad, het was zeer goed. (v. 31).

Toen God Adam en Eva schiep, bereikte de Schepping haar hoogste niveau: inderdaad, het was zeer goed. (v. 31). Les 2 voor 9 januari 2016 Licht was God schiep zes e dingen op eerste zes dagen van de Schepping (Genesis 1): Land en zee waren Vegetatie was Het uitspansel was Zeedieren en vogels waren En God zag al

Nadere informatie

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 1 VHBO Tijdvak 2 Vrijdag 19

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Geestelijk Klimaat onze identiteit. Pagina 1

Geestelijk Klimaat onze identiteit. Pagina 1 Geestelijk Klimaat onze identiteit Pagina 1 Adresgegevens Stichting Hervormde Scholen De Drieslag Lange Voren 88 3773 AS Barneveld Contactgegevens Dhr. A. van den Berkt (Algemeen Directeur) Telefoon: 0342-478243

Nadere informatie

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 DE GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 De bovenvermelde Bijbelteksten spreken van het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is ge weest en verborgen is gebleven in God. Dit geheimenis

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn.

Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn. Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn. Spreuken 4:20-22 20 Mijn zoon, sla acht op mijn woorden, neig uw oor tot mijn uitspraken; 21 laat ze niet wijken uit

Nadere informatie

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk van de hemel les 4 DEEL 3 FOLLOW MENTOR ONS HART Matt 5:3 Mensen die nederig van hart zijn, mogen het koninkrijk van de hemel binnengaan. Er

Nadere informatie

Waar is onze zekerheid op gebaseerd? Leven we voor het tijdelijke of het eeuwige?

Waar is onze zekerheid op gebaseerd? Leven we voor het tijdelijke of het eeuwige? Waar is onze zekerheid op gebaseerd? Leven we voor het tijdelijke of het eeuwige? We leven in een wereld die zijn zekerheden gebouwd heeft op materialisme, positie, geld, macht, eer, eigenbelang, enz.

Nadere informatie

GEBEDEN AMEN. beland. zodat ik niet in moeilijkheid. Leid mij veilig aan Uw hand, vandaan. gaan, haal me daar dan vlug. Mocht ik verkeerde wegen

GEBEDEN AMEN. beland. zodat ik niet in moeilijkheid. Leid mij veilig aan Uw hand, vandaan. gaan, haal me daar dan vlug. Mocht ik verkeerde wegen ijn lieve engel, bewaar en help mij altijd goed. God heeft U aan mij gegeven, als een helper in dit leven. Mocht ik verkeerde wegen gaan, haal me daar dan vlug vandaan. Leid mij veilig aan Uw hand, zodat

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

HC zondag 32 en 33. Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars,

HC zondag 32 en 33. Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars, HC zondag 32 en 33 Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars, Ik vind de vraag van zondag 32, en dan bedoel ik de eerste vraag (86) een beetje raar. Of eigenlijk: wel begrijpelijk maar

Nadere informatie

Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21

Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21 Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21 7 Geliefden, laten wij elkander liefhebben, want de liefde is van God; en een ieder, die liefheeft, is uit God geboren en kent God. 8 Wie niet liefheeft, kent

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden Toets 1 - antwoorden Geloof (1-11) Lesstof: Hoofdstuk 1 1. Wat is noodzakelijk om van God te kunnen ontvangen? Geloof [1] 2. Noem vier uitingen van geloof. - Geloof voor redding [1.2] - Geloof en werken

Nadere informatie

Voorwoord Met oprechte blijdschap schrijf ik het voorwoord voor dit boek. Ik ken Henk Rothuizen al vele jaren en heb hem zien opgroeien tot een man van God, met een bediening die verder reikt dan zijn

Nadere informatie

Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen

Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen Wat er in de Bijbel staat.en andere liederen Liedbundel voor kinderevangelisatie Melodieën Bijbelteksten en samenstelling liederen: A.M. Brouwer- Karels Harmonisaties:

Nadere informatie

Het gedeelte uit de profeet Jesaja dat in de kerstdienst gelezen wordt

Het gedeelte uit de profeet Jesaja dat in de kerstdienst gelezen wordt Het gedeelte uit de profeet Jesaja dat in de kerstdienst gelezen wordt Jesaja 9:1-6 Het volk dat in duisternis wandelt, ziet een groot licht, over degenen die in het duistere land wonen, schijnt het helder;

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 47 (30-11)

De Bijbel open 2013 47 (30-11) 1 De Bijbel open 2013 47 (30-11) Zie, hij bidt. Dat lezen we in Hand. 9 over Paulus. Zie hij bidt., het wordt verteld na zijn bekering op de weg naar Damascus. En het wordt gezegd alsof het iets heel bijzonders

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Toen ik het slot van de lezing van Matteüs las, moest ik gelijk denken aan het nieuws van deze week. Wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed.

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Levend Water (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Joh.4:10 wie gedronken heeft van het water, dat Ik hem zal geven, zal geen dorst krijgen in eeuwigheid, maar het water, dat Ik hem

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente Bijbelstudie 1 Korintiërs Diversiteit in de kerk is van alle tijden. En nu onze cultuur en de kerk minder goed op elkaar aansluiten dan wel eens gedacht, worden we vaker bepaald bij de verschillen tussen

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2006 tijdvak 2 dinsdag 20 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 52 punten

Nadere informatie

Preek verlamde man door het dak. Lieve Gemeente,

Preek verlamde man door het dak. Lieve Gemeente, Lieve Gemeente, Waar woont God? Waar is God thuis? Die vraag hebben we hier wel eens besproken n.a.v. ons mooie kerkgebouw. Een mooi huis van God is hier gebouwd. Maar zoals de eerste predikant van deze

Nadere informatie

NEEM SERIEUS WAT DE HERE OVER MAMMON ZEGT.

NEEM SERIEUS WAT DE HERE OVER MAMMON ZEGT. Luk. 16:19-31 gehouden op 15-03-2009 p.1 NEEM SERIEUS WAT DE HERE OVER MAMMON ZEGT. Liturgie: Votum/groet Zi: Psalm 100:1.3.4 Lezing van Gods wet Zi: Psalm 9:1.4.5 Gebed Lezing van Gods Woord: Luk. 16:14-31

Nadere informatie

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan welkom juni in de open deur dienst 19 2016 Thema: Verlangen naar God n.a.v. Psalm 42 voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan organist: Christian Boogaard Welkom en

Nadere informatie

Schets 1 De vreze des HEEREN

Schets 1 De vreze des HEEREN Schets 1 De vreze des HEEREN A. Doel 1. Betekenis benoemen Laten zien dat echte wijsheid het vrezen en dienen van de Heere is. 2. Actualiteit aangeven Wat maakt dat jij wijs bent? Hoe denk je over je eigen

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26 1. Samuël de profeet Lezen: Handelingen 3:11-26 En ook al de profeten, van Samuël aan en die daarna gevolgd zijn, zovelen als er hebben gesproken, die hebben ook deze dagen tevoren verkondigd. Handelingen

Nadere informatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Voor de eerste christenen was evangelisatie een dagelijkse zaak. Hun ijver in de verspreiding van het evangelie zette de toenmalige wereld op zijn kop.

Nadere informatie

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp Waarom katholiek onderwijs, door: Frans Holtkamp (versie: 13-11-2009) 1 WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Deze bijlage bestaat uit twee delen: een leestekst en een

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ------------------------------------------------------------------------------------------------ Het Woord van God

Kingdom Faith Cursus. ------------------------------------------------------------------------------------------------ Het Woord van God Kingdom Faith Cursus KF03 ------------------------------------------------------------------------------------------------ Het Woord van God Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad (Psalm 119:105) Een uitgave van Met Open Bijbel Adres Postbus 520, 3800 AM Amersfoort Internet:

Nadere informatie

De Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 1. Artikel 12 t/m 14. Werkboek 3

De Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 1. Artikel 12 t/m 14. Werkboek 3 De Dordtse Leerregels Hoofdstuk 1 Artikel 12 t/m 14 Werkboek 3 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 1 artikel 12 t/m 14 In werkboek 3 gaan we verder met het bespreken van de Dordtse Leerregels. Jullie weten waarom

Nadere informatie

Galaten 4:4-7 - Genade

Galaten 4:4-7 - Genade Galaten 4:4-7 - Genade We hebben zopas twee kinderen, een zoon en een dochter, opgedragen aan onze Vader. Daar is niets vreemd aan; we bidden gewoon voor deze kinderen en bidden dat de ouders hun kinderen

Nadere informatie

Begrijp je wel waarom je bidt? (Mc.8,16-17)

Begrijp je wel waarom je bidt? (Mc.8,16-17) Begrijp je wel waarom je bidt? (Mc.8,16-17) Collecte voor Benin vanavond. Flyer in postvakjes: Benin bidt! (achterkant: bidt u mee?) Eerste aandacht hierin naar groei in geloof / kerk-zijn / uitstraling.

Nadere informatie

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden:

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Relaties halen het beste in je naar boven Les 1 GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Lees met elkaar de volgende hoofdstukken en laat iemand opschrijven

Nadere informatie

Hoofdbedekking nog nodig vandaag?

Hoofdbedekking nog nodig vandaag? Hoofdbedekking nog nodig vandaag? Het dragen van een hoofdbedekking kan een schande zijn, maar het dragen van een hoofdbedekking kan ook een eer zijn. Paulus wil ons allen aanmoedigen en niet afbreken

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel.

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel. Tiener- en jeugdwerk 1 Timotheüs 4:12 Niemand schatte u gering om uw jeugdige leeftijd, maar wees een voorbeeld voor de gelovigen in woord, in wandel, in liefde, in geloof en in reinheid. Jeugd, jongeren,

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Hoe heetten de zonen van Adam en Eva?

Hoe heetten de zonen van Adam en Eva? Hoe heetten de zonen van Adam en Eva? Genesis 4:1-2, eerste deel 1 En Adam had gemeenschap met Eva, zijn vrouw, en zij werd zwanger en baarde Kaïn, en zei: Ik heb een man van de HEERE gekregen! 2 En zij

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Wat is Reiki? De bijbel en Reiki zijn het er allebei over eens dat de mens bestaat uit een GEEST een ZIEL en een LICHAAM.

Wat is Reiki? De bijbel en Reiki zijn het er allebei over eens dat de mens bestaat uit een GEEST een ZIEL en een LICHAAM. Wat is Reiki? REIKI staat voor universele levensenergie. Deze leer is afkomstig uit het Japanse Boeddhisme. In het Japans betekent REI geest en KI energie ; het is dus de leer van de geestesenergie. Het

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14

Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14 Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin

Nadere informatie

Het is om wanhopig te worden. t Drukt je neer, je komt geen stap vooruit. Vooral in je zwakste momenten word je door een machtige vijand gestuit.

Het is om wanhopig te worden. t Drukt je neer, je komt geen stap vooruit. Vooral in je zwakste momenten word je door een machtige vijand gestuit. Overwinning Je twijfelt of je wel in de hemel zult komen, een stemmetje in je zegt van niet. Te zondig voor al die mooie dromen. Dat loopt op niets uit, zoals je zelf toch wel ziet. Het is om wanhopig

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Les 29. Behoudenis, zaligheid alleen in Jezus Christus.

Les 29. Behoudenis, zaligheid alleen in Jezus Christus. Les 29. Behoudenis, zaligheid alleen in Jezus Christus. De mensheid is sinds de zondeval (Genesis 3) belast met de erfzonde. Dit wil zeggen dat elk mens geboren wordt met een verloren relatie, zonder enige

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Voor u persoonlijk! SAMPLE. Evangelie-nieuws voor eeuwige redding

Voor u persoonlijk! SAMPLE. Evangelie-nieuws voor eeuwige redding Voor u persoonlijk! Evangelie-nieuws voor eeuwige redding Voor u persoonlijk! Zo is het: Gods hart gaat naar de mens uit, naar alle mensen, want het evangelie is voor alle mensen op de gehele aarde, en

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige Kris Tavernier Sprekende Spreuken Levenslessen uit het boek Spreuken - Het boek Spreuken leert ons heel wat over het gedrag van gelovigen, en hoe dit kan zijn in allerlei omstandigheden van dit leven.

Nadere informatie

Paasmorgen 2011 in de Open Hof te Drunen Voorganger ds. M. Oostenbrink Organist dhr. B. Vermeul Mmv zanggroep Joy. De tuin van de Opstanding

Paasmorgen 2011 in de Open Hof te Drunen Voorganger ds. M. Oostenbrink Organist dhr. B. Vermeul Mmv zanggroep Joy. De tuin van de Opstanding Paasmorgen 2011 in de Open Hof te Drunen Voorganger ds. M. Oostenbrink Organist dhr. B. Vermeul Mmv zanggroep Joy De tuin van de Opstanding Voor de dienst zingt Joy: U hebt de overwinning behaald Fear

Nadere informatie

J.E. van den Brink. www.rhemaprint.nl

J.E. van den Brink. www.rhemaprint.nl Copyright 2016 Rhemaprint Brief aan de Galaten / J.E. van den Brink Ondertitel: Leven in vrijheid door de Geest Uitgave: Rhemaprint, Ridderkerk ISBN-13: 978-90-6261-549-0 NUR 707 Trefw.: Geloofsopbouw

Nadere informatie

Jos Douma Kijken naar de Heer

Jos Douma Kijken naar de Heer Jos Douma Kijken naar de Heer Veranderen door zijn schoonheid 2011 Uitgeverij Kok - Utrecht www.kok.nl Omslagontwerp: Lucas Reinds, Pankra Vormgeving binnenwerk: Garage BNO ISBN 978 90 435 0209 2 NUR 707

Nadere informatie

Mag ik jou een vraag stellen?

Mag ik jou een vraag stellen? Mag ik jou een vraag stellen? Mag ik jou, die dit leest, een zeer belangrijke vraag stellen? Stel dat je vandaag zou sterven, doordat er iets verschrikkelijks gebeurt, bijvoorbeeld een auto ongeluk of

Nadere informatie

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn?

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn? Voor 16 jaar en ouder! Zondag 24 Zondag 24 gaat over de goede werken. Zondag 24 vraag en antwoord 62, 63 en 64. Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk

Nadere informatie

Epifanie: Feest van de Verschijning in de Vroege kerk werd dit feest gevierd en niet Kerst. Het Feest van de verschijning van Jezus onder de mensen.

Epifanie: Feest van de Verschijning in de Vroege kerk werd dit feest gevierd en niet Kerst. Het Feest van de verschijning van Jezus onder de mensen. Inleiding: Epifanie: Feest van de Verschijning in de Vroege kerk werd dit feest gevierd en niet Kerst. Het Feest van de verschijning van Jezus onder de mensen. Wat ik u graag zou willen geven is verwondering

Nadere informatie

Wie is er nou blind? Het evangelie naar Johannes 9:1-41 22-9-2015

Wie is er nou blind? Het evangelie naar Johannes 9:1-41 22-9-2015 Wie is er nou blind? Het evangelie naar Johannes 9:1-41 1 Inleiding (1) Schrijver: Johannes, discipel en apostel (noemt zichzelf: de discipel van wie Jezus hield) Doel (Joh 20:31): dat je gelooft dat Jezus

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie