Inhoud Samenvatting... 3 Deel A Visie Raalte Duurzaam Inleiding Inleiding Totstandkoming visie en programma

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud Samenvatting... 3 Deel A Visie Raalte Duurzaam 2050... 4 1. Inleiding... 4 1.1. Inleiding... 4 1.2. Totstandkoming visie en programma... 4 2."

Transcriptie

1 Visie Raalte Duurzaam 2050 Uitvoeringsprogramma

2

3 Inhoud Samenvatting... 3 Deel A Visie Raalte Duurzaam Inleiding Inleiding Totstandkoming visie en programma Huidige ontwikkelingen Duurzaamheid Wat is duurzaam? Stand van zaken in duurzaamheidsland Werken vanuit Visie transitiedenken Visie Duurzaam Raalte De winst van duurzaam voor de gemeente Raalte Visie Duurzaam Raalte Doelen: wat willen (moeten!) we bereiken Doelen energie en duurzaamheid Duurzame energiebesparing en -opwekking Duurzame ontwikkelingen per thema Duurzaamheidsdoelen: hoe bereiken we dit? Deel B Uitvoeringsprogramma Doelen: wat willen (moeten!) we bereiken Inleiding Visie statement Effecten en doelstelling Uitvoeringsprogramma Hoe gaan we het bereiken Verbindingen Faciliteren van de kernen en initiatieven Stroom van bewustwording Jeugd, scholen, educatie Bedrijven Interne organisatie gemeente Welke rollen wil de gemeente innemen? Rollen gemeente Inzet capaciteit en middelen en multiplier effect Onderzoek en beleid Programmatische aanpak uitvoeringsprogramma Waarom een programmavorm Programmadefinitie Programmaorganisatie Projecten en activiteiten uitvoeringsprogramma Financiering, planning en verantwoording

4 Samenvatting De Visie en het Uitvoeringsprogramma Raalte Duurzaam 2050 vormen de uitwerking van de Kadernota duurzaamheidbeleid Raalte. Mét het besluit in 2050 duurzaam te zijn is gekozen voor een bijzonder ambitieuze aanpak. In principe vraagt dit om alle activiteiten in het kader van duurzaamheid te ontwikkelen. Dit maakt een totaal andere mindset nodig van alle betrokkenen, zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie. Duurzaamheid is niet door de gemeente alleen te realiseren. Het grootste deel moet door de gemeenschap worden vormgegeven. Dit vraagt om nieuwe rollen voor de gemeente. Dit plan is ook tot stand gekomen in een intensief co-creatie proces met vertegenwoordigers uit de Raalter samenleving. De Visie voor Raalte duurzaam 2050 in enkele zinnen is: In 2050 is Raalte duurzaam in de breedste betekenis van het woord. Zelfvoorzienend en zelfredzaam op basis van verbondenheid, bewustzijn, samenwerking en eigen kracht. Denkend en handelend in kringlopen. De nadruk voor de gemeente komt te liggen bij: Facilitator De gemeente faciliteert initiatieven uit de samenleving waar passend in het programma. Accelerator De gemeente voorziet in beleid dat duurzaamheid stimuleert. Bemiddelaar De gemeente brengt vanuit haar positie als overheid partijen, kennis, ervaring en middelen samen. Initiatiefnemer De gemeente voert de regie over haar projecten zonodig in samenwerking met partijen uit de samenleving. Eigen organisatie De gemeente initieert binnen de eigen organisatie projecten. Belangrijk speerpunt ligt bij de mindset van zowel eigen medewerkers van de gemeente als van de gemeenschap. Hiervoor is een slimme aanpak, waaronder communicatie, noodzakelijk. De voorbeeldrol en werking van de gemeente speelt hierbij een belangrijke rol. De grootste winst is te behalen door het slim verbinden van mensen, projecten, disciplines en thema s. 3

5 Deel A Visie Raalte Duurzaam Inleiding 1.1. Inleiding Op 17 januari 2012 heeft de raad ingestemd met de Kadernota Duurzaamheidbeleid Raalte en gekozen voor scenario C. Zoals uit de nota blijkt is in dit scenario gekozen voor duurzaamheid boven klimaatneutraliteit. Er is met de raad afgesproken om medio 2013 de uitvoeringsvisie Duurzaam Raalte 2050 te presenteren en de kosten aan te geven voor de uitvoering van deze visie van de jaren 2014 en verder. Zoals ook in de kadernota aangegeven is duurzaamheid een actueel onderwerp en constant aan verandering onderhevig. Dit heeft zijn effect gehad op het opstellen van het programma. Maar ook zeer recente ontwikkelingen in de maatschappij (veranderende rol overheid en financiële crisis) maken dat het opgestelde programma meer ingaat op het hoe zaken georganiseerd gaan worden dan wat er georganiseerd gaat worden. Kortom de veranderende rol van de overheid en financiële mogelijkheden hebben ook in het opstellen van dit programma een grote impact gehad Totstandkoming visie en programma In de kadernota Duurzaamheidbeleid Raalte is gekozen voor een aanpak die zich richt op initiatieven uit de samenleving. Het proces om een visie en uitvoeringsprogramma samen te stellen is uitgevoerd samen met stakeholders uit de samenleving in de vorm van een bottom-based aanpak. Er is gekozen om vertegenwoordigers van partijen uit de samenleving uit te nodigen om hieraan deel te nemen. Het is een proces van co-creatie waarin de partijen elkaar aanvullen vanuit de eigen rol en verantwoordelijkheid. Aan het proces hebben deelgenomen: Plaatselijk Belangen van de kernen, de duurzaamheidsinitiatieven, scholen, bedrijvenkringen, nutsbedrijven, zorginstellingen, onderwijs, maatschappelijke organisaties als de VAC, IVN, LTO, WMO-raad, huurdersvereniging, corporatie Salland Wonen, Bouwend Nederland en vertegenwoordigers uit de gemeentelijke organisatie. Met deze partijen zijn verkennende gesprekken gevoerd en hebben we ideeën en vragen opgehaald. Tegelijk is men gevraagd deel te nemen aan de Werkconferentie over duurzaamheid. Uit de verkennende gesprekken is materiaal voor de inhoud en de opbouw van de conferentie gehaald. Daarnaast zijn er twee workshops georganiseerd met vertegenwoordigers van bedrijvenkringen en Plaatselijk Belangen (in bijlage 1 is in een schema het proces weergegeven). In de conferentie is in het co-creatie proces samen met de stakeholders de basis gelegd voor de Visie en Uitvoeringsprogramma Duurzaam Raalte

6 Beelden van de werkconferentie 5

7 2. Huidige ontwikkelingen Duurzaamheid 2.1. Wat is duurzaam? Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen, aldus de definitie van de VN-commissie Brundtland uit Duurzaamheid gaat over de schaarste van de hulpbronnen waarmee welvaart wordt voortgebracht, zowel nu als in de toekomst. Het oppervlak van de aarde is eindig; grondstoffen raken op en de opnamecapaciteit van de atmosfeer en onze natuurlijke omgeving kent haar grenzen. De termen duurzaamheid en duurzaam gebruik komen van oorsprong uit de bosbouw. Later zijn ze ook in de visserijbiologie gebruikt. In beide gevallen was de betekenis verwant met begrippen uit de ecologie. Het ging er om de natuur zodanig te beheren dat de natuurlijke structuren en processen niet principieel werden aangetast. Concreet: aan visgronden en bossen mocht niet méér vis of hout worden onttrokken dan er door natuurlijke aanwas vanzelf weer bij zou komen. Het respecteren van deze gebruiksruimte betekent dat ook toekomstige generaties er gebruik van kunnen blijven maken. Bij duurzame ontwikkeling is dus sprake van een ideaal evenwicht tussen ecologische, economische en sociale belangen. Alle ontwikkelingen die op technologisch, economisch, ecologisch, politiek of sociaal vlak bijdragen aan een gezonde aarde met welvarende bewoners en goed functionerende ecosystemen zijn duurzaam Stand van zaken in duurzaamheidsland De tijd dat duurzaam was voorbehouden aan ideologen is voorbij. Het onderwerp is hard op weg mainstream te worden. Grote én kleine organisaties hebben het tot leidend principe verklaard. Oók de commerciële, al worstelt iedereen nog met de concrete invulling. De Nederlandse overheid kiest voor een relatief laag ambitieniveau en loopt achter op ons omringende landen. De maatschappij neemt zelf het heft in eigen hand en ontplooit allerlei initiatieven. Voorbeeld daarvan zijn de vele burgerinitiatieven voor duurzame energie Werken vanuit Visie transitiedenken De stap naar een duurzame toekomst kan alleen worden gemaakt als al hetgeen wij vandaag doen ten dienste staat aan het bereiken van die duurzame toekomst. Daarvoor is het noodzakelijk een beeld te hebben van hoe die toekomst er uit ziet. Zo kan van een duurzaam / energieneutraal gebouw een redelijk beeld worden geschetst. Voor dit moment geeft dat beeld richting aan wat te doen staat. En wat nodig is om opties in de (nabije) toekomst te realiseren. Werken vanuit een dergelijk aansprekend toekomstbeeld (Visie) is inspirerend en richtinggevend. Bij het traditionele denken komen we niet verder dan kleine stapjes in de goede richting. Daarbij bereiken we nooit het gewenste eindresultaat. Het verschil tussen steeds een beetje minder energie gebruiken en helemaal geen energie; gaan we een slecht ontwerp verbeteren of maken we een duurzaam ontwerp? Deze noodzakelijke, grote en ingrijpende verandering wordt transitie genoemd. De Visie is het gedroomde toekomstbeeld van alle betrokkenen samen: gezamenlijk en gedeeld. De droom die de partners bindt. Die leidt tot nieuwe vormen van samenwerking. Die ook werkt als toetssteen voor alle stappen op weg naar de realisatie. Wat is er nodig om het visiebeeld te bereiken? Een spannende uitdaging om nieuwe wegen te vinden. Het vinden van creatieve oplossingen, geïnspireerd door de visie. De nieuwe oplossingen vinden we op allerlei terreinen zoals ontwerpen, materialen, financiën, samenwerking en dergelijke. 6

8 NU Toekomst Traditioneel : incrementele stappen, kleine (niet fundamentele) veranderingen NU Visionair : sprong naar de toekomst (visie), grote, fundamentele veranderingen (transities) Toekomst 7

9 3. Visie Duurzaam Raalte De winst van duurzaam voor de gemeente Raalte Duurzaamheid betreft alle aspecten van de samenleving. Op termijn leidt dit tot winst op alle fronten. Ook op de kortere termijn is er al op heel veel vlakken winst te boeken. We schetsen hier een deel van het perspectief. Gezonde samenleving Een gezonde samenleving kenmerkt zich onder meer door geringe afhankelijkheid. Daarmee is zij minder gevoelig voor allerlei invloeden van buiten. Zij is stabiel, biedt zekerheid, geeft vertrouwen. Bewegingen naar een gezonde samenleving zijn onder meer toename van sociale cohesie ( zorg voor elkaar ) en het benutten van de eigen kracht ( we regelen het zelf ). Economie Onafhankelijk zijn betekent meer zelf doen, betekent meer bedrijvigheid en werkgelegenheid (zie bijlage 2). Leidt tot het binnenhouden van middelen, zoals bijvoorbeeld de kosten voor energie (voor heel Raalte circa 55 miljoen per jaar 1. Dit schept een klimaat waar mensen graag deel van uitmaken. Kleine kernen blijven aantrekkelijk en voorzieningen kunnen op een hoog niveau zijn. Minder kosten Duurzaam vereist een integrale aanpak. Dit is een procesgerichte benadering waar de initiatieven deel van uitmaken. Bij dit proces komen onverwachte combinaties en oplossingen naar boven. Dit levert veel manieren van (kosten)besparingen op. Deze komen direct ten goede aan de samenleving Visie Duurzaam Raalte 2050 In de werkconferentie is de visie opgesteld voor Duurzaam Raalte Samenvattend komen we tot de volgende visie: In 2050 is Raalte duurzaam in de breedste betekenis van het woord. Zelfvoorzienend en zelfredzaam op basis van verbondenheid, bewustzijn, samenwerking en eigen kracht. Denkend en handelend in kringlopen. Tijdens de conferentie is uitgebreid stilgestaan bij duurzaamheid. Verschillende thema s kwamen aan bod zoals krimp, zonne-energie, mobiliteit, woningbouw etcetera. Een belangrijke conclusie is dat duurzaam niet themagebonden is maar met name een manier van denken en doen, een mindset. Uit de conferentie komen essenties of aandachtsvelden naar voren. Deze liggen ten grondslag aan de lange-termijn doelen van de Visie Raalte duurzaam Deze komen eveneens terug in het Uitvoeringsprogramma Duurzaam in de breedste betekenis Duurzaamheid komt tot leven vanuit een door de stakeholders gezamenlijke en gedeelde visie: Wat willen we bereiken?. Daarbij komen alle invalshoeken aan de orde, zoals welzijn, gezondheid, energie, financiën, 1 Schatting van Powered By You, Zwolle, De essenties van verbinden en samenwerken naast zelfredzaamheid en zelfvoorzienend geeft de synthese weer tussen twee schijnbaar tegengestelden. De interpretatie die hier aan gegeven kan worden is dat men lokaal een leefbare samenleving wil, sociaal en duurzaam en daarvoor de verbinding met elkaar wil zoeken om dat samen te realiseren. Daarnaast wil men gezamenlijk de eigen verantwoordelijkheid nemen, zelfredzaam en zelfvoorzienend te zijn in de energieproductie, recycling, voedsel, onderlinge zorg, enzovoorts. 8

10 grondstoffen, milieu, enzovoorts. Richtinggevend is de definitie van de Commissie Brundtland. Zelfvoorzienend en zelfredzaam Een zelfvoorzienende ( autarkische ) gemeenschap is onafhankelijk van de omgeving. Daardoor veerkrachtiger en Bij de deelnemers komt de behoefte naar voren zelfredzaam en zelfvoorzienend te zijn. Zoals minder afhankelijk te zijn van externe energieleveranciers en het produceren van eigen voedsel (streekproducten). niet of nauwelijks onderworpen aan de invloeden van buiten. Dit geeft stabiliteit en vraagt van de betrokkenen grote inzet. Verbondenheid Brengt tot uitdrukking dat het wenselijk is om samen te werken aan een duurzamere Als men zich verbonden voelt met het ideaal zet men zich samenleving zoals verschillende partijen onderling maar ook als kernen in Raalte. De daar ook vanzelfsprekend voor in. Vanuit diezelfde verbondenheid zit ook in de diversiteit aan verbondenheid volgt zorg en aandacht voor elkaar en voor thema s met het element duurzaamheid, zoals de aarde en wordt men zelfredzamer. Ook fysieke verbondenheid speelt een rol in de vorm van gekoppelde en energie, milieu, afval, recycling, leefbaarheid, natuur en toerisme. geïntegreerde systemen (afval, water en energie bijvoorbeeld) en ook bijvoorbeeld glasvezel als communicatie-infrastructuur. Bewustzijn Vanuit het bewustzijn dat we zorgvuldig moeten omgaan met de aarde nemen we andere beslissingen dan heden ten dage. Zowel ten aanzien van de Aarde (milieu en grondstoffen) alsook ten aanzien van Het Leven (planten, dieren en medemensen). Samenwerking Samenwerking is een ander uitgangspunt dan het idee van competitie. Samenwerking levert voor iedereen voordeel, in plaats van voordelen voor een (doorgaans kleine) groep en nadelen voor een ander. Vraagt direct ook een verschuiving van korte-termijn denken naar lange-termijn. Eigen kracht Denken en handelen vanuit eigen kracht maakt onafhankelijk. Gééft ook meer kracht dan gestuurd worden door anderen. Vraagt en creëert eigen creativiteit in het vinden van oplossingen, dwingt ook tot het zoeken van samenwerking. In de kernen zit de energie en motivatie om duurzame onderwerpen op te pakken. Een aantal heeft zich georganiseerd (Heino, Heeten) of is daarmee bezig (Broekland, Mariënheem) en zijn bezig met duurzame activiteiten. Voor de hand ligt om deze eigen kracht verder te stimuleren. Kringlopen Alleen kringlopen zijn duurzaam. Al het andere put uit. Ook op kleine schaal zijn er al vele kringlopen mogelijk. Ook dit draagt bij tot zelfvoorzienendheid, zelfredzaamheid en vraagt en geeft eigen kracht. De duurzaamheidsthema s kunnen als kringlopen of gesloten cycli worden benaderd. Concepten als circulaire economie of cradle tot cradle gaan hier van uit. Op lokaal niveau kan hier ook een bijdrage aan worden geleverd, door het vergroten van het bewustzijn en concrete initiatieven. 9

11 4. Doelen: wat willen (moeten!) we bereiken 4.1. Doelen energie en duurzaamheid Het hoofddoel is ingegeven door het raadsbesluit in februari 2012 (Kadernota Duurzaamheidbeleid Raalte) waarin is gesteld dat Raalte in 2050 duurzaam moet zijn. Op het gebied van energie betekent dit één van de volgende opties: a. Raalte wekt alle benodigde energie zelf duurzaam op binnen de eigen gemeentegrenzen; b. Raalte koopt een deel van de benodigde duurzame energie in van buiten de gemeentegrenzen en wekt de rest zelf duurzaam op binnen de gemeentegrenzen. Feitelijk is alleen optie a werkelijk duurzaam: optie b betekent dat de gemeente Raalte zelf afhankelijk blijft van duurzame energie van buiten de gemeente grenzen. Maar duurzaamheid is met name een manier van denken en doen en betreft veel meer onderwerpen dan alleen de energieopwekking. Zo zal energiebesparing, duurzaam gebruik en beheer van grondstoffen, water en landschapsbeheer, duurzaam bouwen, duurzaam ondernemen en samenwerking zoeken leiden tot duurzaamheid. Onderstaand wordt een tweedelinggemaakt in de doelen waar de gemeente (en de gemeenschap) naar zou moeten streven om 'duurzaamheid' op het gebied van energie in 2050 te realiseren. Dat betreft enerzijds duurzame energiebesparing en energieopwekking en anderzijds duurzaamheid. Voor duurzaamheid zijn de doelen veel lastiger te formuleren en te meetbaar te maken Duurzame energiebesparing en -opwekking Alleen voor energie is het mogelijk duurzaamheid concreet in cijfers te vangen. De betekenis hiervan voor Raalte is in beeld gebracht door het opstellen van een energie-routekaart (zie bijlage 3 Energieroutekaart, welke separaat is toegevoegd). Uit de energieroutekaart komt het volgende naar voren. Raalte kan in 2050 een jaarlijks evenwicht bereiken tussen haar energiegebruik en de opwekking van duurzame energie. Daarvoor is een mix nodig van energiebesparing in alle sectoren én is een mix nodig van alle mogelijkheden voor duurzame energie. Energiebesparing Teneinde in 2050 'duurzaam' te zijn moet er ook op het gebied van energie een grote inspanning worden gepleegd. In het onderzoek 'energieroutekaart Raalte Duurzaam 2050' is dit uitgewerkt. De hoofdpunten uit het onderzoek zijn: het huidige energiegebruik binnen de gemeente Raalte bedraagt circa 4,1 PJ/jr primaire energie; als gevolg van autonome ontwikkelingen zal dit gebruik tot 2050 afnemen tot circa 3,4 PJ/jr. Dit onder meer als gevolg van nieuwe technieken en hogere rendementen; door vergaande besparingsmaatregelen in de verschillende sectoren is dit energiegebruik verder terug te brengen tot ca. 2 PJ/jr. Wanneer het energiegebruik zover is teruggebracht, is het mogelijk door middel van 'zelf-opgewekte' duurzame energie in de eigen energiebehoefte te voorzien. De belangrijkste bijdragen aan deze energiebesparing moeten worden geleverd in de volgende sectoren: bestaande woningen, ca. 1 PJ/jr; personenvervoer, ca. 0,15 PJ/jr; handel en industrie, ca. 0,1 PJ/jr; 10

12 cultuur, onderwijs, gezondheid, horeca, ca. 0,1 PJ/jr. Gezien de vereiste grote inspanning is het evident dat er overal waar mogelijk moet worden gewerkt aan besparingsmaatregelen. De nieuwe rol van de gemeente is ook hier van toepassing. De ervaring leert dat 'Duwen' weinig zin heeft en kost vooral veel inspanning. 'Go with the flow', sluit aan bij wat er gebeurd en ondersteun dat. Gecombineerd met voorbeeldwerking en activiteiten op het gebied van 'duurzaamheids-bewustzijn' zal dit langzaamaan een vliegwiel blijken te zijn dat steeds sneller gaat draaien. Tenslotte zal de bemoeienis van de gemeente tot een minimum zijn beperkt. Het einddoel is duidelijk: ca. 2 PJ/jr besparing in Het doel op kortere termijn (2018) is moeilijker te stellen omdat de gemeente slechts uitermate beperkte invloed heeft. Het diagram laat zien het effect zien van de 'aanloopfase': in de eerste jaren wordt er relatief weinig gerealiseerd. In de jaren daarop vindt een inhaalslag plaats als gevolg van 'het goede voorbeeld', het effect van bewustwording, stijgende energieprijzen, enzovoort. Dat is het vliegwiel dat in beweging komt. 2,5 2 1,5 1 0, reeël lineair 1. Afbeelding: Realisatie energiebesparing Raalte Kortom: voor de periode mag als realistisch doel worden gesteld een besparing van ca. 0,2 PJ/jr, te verdelen over alle sectoren. Speerpunt ligt logischerwijs bij de bestaande bouw. Duurzame energie Voor duurzame energie-opwekking geldt in principe hetzelfde als voor energiebesparing: er zal geen lineaire groei van het opgesteld vermogen zijn. Aan de ene kant treedt er zeker het vliegwiel-effect op: in de loop van de tijd treedt er een versnelling op. Aan de andere kant wordt er momenteel al relatief veel duurzame energie (met name PV) gerealiseerd. Ook zullen er sprongen worden gemaakt bij de realisatie van grootschalige projecten zoals biomassa of windenergie. Om in de eigen energiebehoefte (bij maximale besparing) te kunnen voorzien zijn ook voor duurzame energie-opwekking grote inspanningen vereist. Veel kan en zal echter door de gemeenschap worden gerealiseerd. Ook hier is de rol van de gemeente vooral die van facilitator (draagvlak) en accelerator (bestemmingsplannen). De realisatie gaat deels geleidelijk (PV op woningen en bedrijven) en deels sprongsgewijs (wind en biomassa). Het resultaat kan er als volgt uitzien. 11

13 De doelen voor de opwekking van duurzame energie voor de periode zijn: realisatie van 2 biomassa-installaties; voorbereiden realisatie grootschalige windenergie vanaf 2018; voorbereiden realisatie kleinschalige windenergie vanaf 2016; faciliteren en stimuleren initiatieven realisatie PV. Een mogelijk scenario op de lange termijn (2050) kan er als volgt uitzien: de mestvergister wordt 50% groter en er komen 2 exemplaren bij, er komen 6 grote windturbines 2 ), het aantal kleine windmolens neemt tot 2050 toe naar 3900 stuks stuks 3, biomassa wordt optimaal ingezet; zonne-energie (zon-pv) wordt op zeer grote schaal toegepast op woningen, bedrijven/instellingen en boerenschuren 4 ). Op zonne-energie na, zijn alle genoemde vormen van duurzame energie vooral aangewezen op het buitengebied. Het buitengebied kan volgens de energieroutekaart feitelijk de energieleverancier van de 9 kernen worden Duurzame ontwikkelingen per thema Naast energiebesparing en duurzame energie zijn er veel andere thema s die bijdragen aan een Duurzaam Raalte Op de conferentie zijn de volgende inhoudelijke thema s genoemd: Afval; scheiding, verwerking en hergebruik; Water; opvang, zuivering, hergebruik en energieproductie; Biomassa teelt voor biovergisting en houtketels; Groene woonomgeving en biodiversiteit; Mobiliteit: lokale voedselproductie minder transport en meer E-laadpunten; Sociale ontwikkelingen: kernen blijven bestaan, zorgen voor sociale ontwmoeting en individuele woonwensen. 2 Een moderne windturbine voor op land heeft een vermogen van 3 MW en produceert circa 7 miljoen kwh elektriciteit per jaar. Dit is voldoende om ongeveer huishoudens van stroom te voorzien. 3Vraag is of zoveel windmolens nog acceptabel zijn (visueel, landschappelijk) en wat de alternatieven zijn. 4 Zonne-akkers zijn slechts beperkt duurzaam door hun grondgebruik. Dubbel grondgebruik is al jaren usance in het licht van duurzaam bouwen. 12

14 De komende jaren zal moeten blijken inhoeverre deze thema s door partijen uit de samenleving worden opgepakt. De gemeente zal binnen haar mogelijkheden defaciliterende en stimulerende rol innemen Duurzaamheidsdoelen: hoe bereiken we dit? Vanuit de conferentie is duidelijk aangegeven hoe we gezamenlijk Duurzaam Raalte 2050 willen bereiken. De volgende gedachtengangen zijn naar voren gebracht: Educatie: educatief biomassacentrum, PV op scholen en participatie en educatie hierover, duurzaam buiten sporten, duurzame innovaties tentoonstellen; Nieuwe samenwerkingsvormen zoeken: nieuwe coöperaties, gezamenlijke inkoop duurzame materialen, energiecoöperaties; Ondersteuning duurzame ondernemers, bedrijventerreinen verduurzamen, afbreekbare verpakkingen; Veranderende rol overheid: bestuurlijk standpunten innemen, matrix voor raadsbesluiten: met als thema s onder meer : water, energie, grondstoffen, milieu, economie en sociaal. Veranderende rol van de burger, bedrijfsleven, stichtingen en verenigingen. De burger staat voorop in duurzaamheid. Koplopers gaan het voorbeeld zijn voor de andere burgers. Overheden hebben niet de middelen meer om investeringen te doen. Burgers zijn zelf aan zet. Duurzaam handelen kan voor de burger economische voordelen hebben. 13

15 Deel B Uitvoeringsprogramma Doelen: wat willen (moeten!) we bereiken 1.1. Inleiding In de Kadernota zijn de volgende doelstellingen opgenomen. 1. Duurzaam Raalte 2050; 2. Gemeente realiseert een aandeel van 20% duurzame energie in 2020 In de Visie Raalte duurzaam 2050 is de visie tot 2050 weergegeven, zoals deze door de samenleving is opgesteld. Gecombineerd met bovenstaande doelen levert dit doelen voor het uitvoeringsprogramma op. In dit deel van het uitvoeringsprogramma beschrijven we deze doelen en hoe deze zijn te halen Visie statement De lange termijndoelstellingen in de agenda zijn vertaald naar een visiestatement voor het Uitvoeringsprogramma van de eerste vijf jaar : Raalte duurzaam door verbinden, bewustzijn, eigen kracht en samenwerking Effecten en doelstelling Uitvoeringsprogramma Door de uitvoering van de belangrijkste projecten de komende vijf jaar realiseren we de volgende effecten: Draagvlak voor en productie van windenergie, energie uit stromend water, zonne-energie en biomassa; Energiebesparing in alle sectoren; Vermindering beperkende regelgeving en vergroting ondersteunend beleid; Bewustwording en gedragsverandering op duurzaamheidsaspecten Hoe gaan we het bereiken Verbindingen Duidelijk is gemaakt dat vrijwel alle partijen worstelen met dezelfde vragen: Waar vind ik de informatie die ik nodig heb? Er is een overdosis informatie, hoe wordt ik daarin wegwijs en kies ik het juiste? Waar vind ik (ervarings)deskundigen? Waar vind ik voorbeelden? Waar vind ik leveranciers? Waar vind ik middelen? Partijen in de samenleving zoeken antwoorden op deze vragen. De gemeente kan op verschillende manieren een rol spelen bij het vinden van de juiste antwoorden. Platform Het meest efficiënt is het creëren van een platform (internet) waar iedereen terecht kan met vragen, maar juist ook met antwoorden. Deze vorm kost de gemeente weinig menskracht en behoeft ook geen beheerder. Hierbij wordt via dit platform informatie uitgewisseld. Antwoorden worden daar geplaatst en zijn vervolgens voor iedereen toegankelijk. 14

16 Persoonlijk De gemeente is bij uitstek aangewezen om de verbinding te maken met (grote) partijen zoals de provincie Overijssel, institutionele beleggers en anderen. Zo kan bijvoorbeeld voor grote projecten in de verschillende kernen de financiering gemakkelijker tot stand komen Faciliteren van de kernen en initiatieven Partners van de gemeente die bijzondere aandacht verdienen zijn de kernen en soms in het verlengde daarvan duurzame initiatieven. Naast de functie van makelaar, het bij elkaar (helpen) brengen van partijen, kennis, ervaring en middelen, heeft de gemeente nog een andere, faciliterende rol. Immers, voor veel projecten is het nodig dat wordt voldaan aan allerlei beleid, regels en voorschriften. De realisatie van duurzaamheid is gebaat door als gemeente een pro-actieve houding in te nemen. Dat wil zeggen dat we meer dan voorheen ons gaan richten op het meedenken over projecten-inwording in plaats van op het toetsen van aanvragen. Zo kan het ontwerp tijdig worden gepast in de bestaande regelgeving en/of tijdig worden gewerkt aan noodzakelijke vergunningen. Dit werkt drempelverlagend en versnelt de verduurzaming van de Raalter samenleving Stroom van bewustwording De geschiedenis laat zien dat eindeloos dezelfde boodschap zenden tot weinig beweging leidt. Op den duur verslijt de impact en is men moe van de boodschap. Ook is het bijzonder lastig om voor alle doelgroepen passende communicatie te maken. Tegelijk is bekend dat het goede voorbeeld krachtig overkomt. Een krachtige aanpak zou bestaan uit de gedachte je moet het onderwerp overal tegenkomen, je moet erover vallen, je kunt er niet omheen. En natuurlijk is het dan ook nog eens leuk, op wat voor manier dan ook. Kortom: de gemeente en haar partners laten bewust overal zien wat er op het gebied van duurzaamheid is gedaan. Dit kan een combinatie zijn van een opvallende sticker of bordje (met toelichting) en publiciteit (bescheiden, gewoon melden ). Dit zou gezien het voorgaande, op een bescheiden wijze moeten gebeuren Jeugd, scholen, educatie Met de gedachte dat duurzaamheid gaat over de toekomst van de wereld van de kinderen is het vanzelfsprekend dat de jeugd speciale aandacht krijgt. Ook hier ligt het voor de hand dat de gemeente de rol van facilitator neemt: zij hoeft niet alles zelf te doen en kan dat ook niet. Scholen hebben zelf al veel projecten op het gebied van duurzaamheid. Ook is er bijzonder veel lesmateriaal op dit gebied voorhanden. De gemeente hoeft hieraan niets meer bij te dragen. Een grote meerwaarde kan wel worden gecreëerd door partijen bij elkaar te brengen en eventueel de weg te wijzen naar kennis en ervaring. Een grote stap kan de gemeente maken door heel bewust kinderen te betrekken bij allerhande activiteiten. Zo kunnen zij waardevolle bijdragen leveren bij het ontwerpen van de openbare ruimte en gebouwen en allerlei andere projecten. Het biedt de jeugd ongekende mogelijkheden zich te ontwikkelen en biedt voor betrokken partijen een waardevolle bron van inspiratie. Dé mogelijkheid voor een dergelijke koppeling is de (ver)bouw van de school of andere faciliteit voor de jeugd. Ze vroegtijdig betrekken maakt ze partner en maakt het project zo tot een voorbeeld van duurzaamheid. 5 ) 5 Voorbeeld is de Montessorischool Zwolle, waarbij het gebouw zelf een educatieve functie heeft: op allerlei manieren is in het gebouw duurzaamheid zichtbaar gemaakt (opengewerkte wanden, vloeren, zichtbare meters, enzovoort). 15

17 1.2.5 Bedrijven Bedrijven behoren tot de vele partners van de gemeente bij het realiseren van de duurzaamheidsambities. Ook hier geldt dat de gemeente vooral moet optreden als facilitator voor het bij elkaar brengen van partijen, kennis, ervaring en middelen. Tussenschakels zijn hier de bedrijfsverenigingen in de verschillende kernen. Zij zijn een uitstekend intermediair voor alle vragen en kunnen in principe een belangrijke rol spelen, onder meer bij de uitwisseling tussen bedrijven onderling. Bijvoorbeeld: Duurzaam inkopen is dan slechts het eind van een proces waarbij de kern bestaat uit duurzaam ontwerpen en de vraag: is het nodig? Interne organisatie gemeente De huidige inrichting van de gemeentelijke organisatie leidt niet automatisch tot duurzaamheid. Dit is onder meer besloten in het werken in verschillende eenheden, waardoor meer aandacht voor een integrale aanpak nodig is. Er is daarom vooralsnog extra inspanning vereist om duurzaamheid in de praktijk te brengen Mindset Duurzaamheid moet uiteindelijk geïntegreerd zijn in het denken en handelen van alle medewerkers. Hier ligt de grootste winst en wordt voorkomen dat duurzaam een groen sausje wordt of buiten beschouwing gelaten. Het betrekken van alle stakeholders in een integraal proces is dan uiteindelijk standaard. Het resetten van de mindset vraagt om continue aandacht van bijvoorbeeld projectleiders. Zij (en anderen) kunnen bijvoorbeeld hierin worden gecoacht. Een werkbare aanpak is om te beginnen met enkele (relatief kleine) voorbeeldprojecten waarbij het hele traject van de integratie van duurzaamheid aan de orde komt Fysiek De gemeentelijke organisatie kan in haar bedrijfsvoering nog op vele punten winst behalen door duurzamer te werken. Deels wordt dit bereikt langs de geleidelijke weg van de mindset, waardoor medewerkers duurzamere oplossingen kiezen. Voor een belangrijk deel zal hieraan sturing moeten worden gegeven. Concrete acties om duurzame maatregelen te vinden en uit te voeren. Hierbij is betrokkenheid (en dus draagvlak!) van de medewerkers essentieel! Enkele voorbeelden van onderwerpen waarbij duurzaamheid heel direct aan de orde moet komen: Energiegebruik; Materiaalgebruik en inkoop; Terugdringen auto-mobiliteit (tenzij duurzaam-electrisch); Water(her)gebruik; Productie folders, rapporten, enzovoort; The Next Level Bovenstaande kan actief versterkt worden door het aanbrengen van een koppeling tussen mindset en fysieke maatregelen. Voorbeelden hiervan zijn: Een PV-privé project voor de medewerkers; Het collectief monitoren van het huishoudelijk energiegebruik; Besparingen op het gemeentelijk energiegebruik (deels) ten goede laten komen van een slim gekozen en door de medewerkers geadopteerd goed duurzaam doel. 6 ) 6 Mooi is een project waarbij medewerkers ook direct zijn betrokken door inzet van kennis en ervaring. Bijvoorbeeld een project in een ontwikkelingsland of partnergemeente (Mettingen, Dtsl.). 16

18 2. Welke rollen wil de gemeente innemen? 2.1. Rollen gemeente Met de vaststelling van de Kadernota Duurzaamheidbeleid Raalte begin 2012 heeft de raad een stap gezet in overheidsparticipatie en meer ruimte en vertrouwen aan de burgers gegeven door bottombased een duurzaamheidsagenda en programma te laten ontstaan. Vervolgens is door het college medio 2012 een plan van aanpak (projectopzet) opgesteld waarin ook de veranderende rol van de gemeente is neergezet. Deze rol is soms faciliterend, accelererend en soms bemiddelend en is afhankelijk van wat nodig is om de specifieke projecten aan de programmadoelstellingen te laten bijdragen. In de omstandigheid dat de gemeente zelf projecten initieert zal zij meer regisserend optreden. We onderscheiden de volgende situaties en de rol die de gemeente wil innemen, op een schaal van geen eigenaarschap van het project, tot volledig eigenaarschap van een project: Partijen uit de samenleving initiëren een project en doen dat zonder dat gemeente hier (direct) in wordt betrokken; Partijen uit de samenleving initiëren een project en doen een beroep op de gemeente. De gemeente kan faciliteren, accelereren en bemiddelen. Dit bestaat uit het bieden van kennis en middelen, organiseren van processen, het verbinden en stimuleren van partijen zodanig dat er een multiplier-effect ontstaat. Daarnaast bestaat haar rol uit het scheppen van de goede voorwaarden en het wegnemen van belemmeringen door beleidsvorming; De gemeente neemt het initiatief tot een project en zoekt samenwerking met partijen uit de samenleving. Ook hier stimuleert en faciliteert zij maar neemt hierin meer de regie; De gemeente initieert zelf een project en voert dit zelf uit, zoals duurzaamheidsprojecten in de interne organisatie of het eigen vastgoed Inzet capaciteit en middelen en multiplier effect Om de doelstellingen te realiseren worden de projecten in het programma en ook nieuwe projecten en activiteiten steeds beoordeeld op de rol die de gemeente kan innemen. Duidelijk is dat een faciliterende rol veelal de minste inzet van capaciteit en middelen vergt met een grote spin-off (multiplier-effect). Zodra het projecten betreft voor het duurzamer maken van de bedrijfsvoering van de gemeentelijke organisatie, techniek, vastgoed is er structurele aanpak nodig waarvoor met name vastgoed en techniek wellicht ook investeringen vragen. Hiervoor zullen mogelijkheden onderzocht moeten worden en projecten en activiteiten worden geïnitieerd Onderzoek en beleid Vanuit de programmabenadering wil de gemeente naast de huidige lopende projecten een aantal nieuwe projecten ondersteunen. Concreet betekent een algemeen besluit op de visie en het uitvoeringsprogramma dat regelmatig nog (beleids)vragen over projecten beantwoord moeten worden en er voorafgaand onderzoek moet plaatsvinden. Te denken valt aan locatiestudies voor windenergie en beschikbaarheid van biomassa. Hierna kan gemeente beter haar rol en ondersteuning bepalen, maar ook de haalbaarheid voor de initiatiefnemers. Voor thema s als windenergie, zonne-energie en biomassa zal de gemeente daarom beleid gaan ontwikkelen en besluiten nemen vanuit de strategische doelstellingen. 17

19 3. Programmatische aanpak uitvoeringsprogramma 3.1. Waarom een programmavorm Om zicht te houden op het realiseren van de doelstellingen over de periode tot 2050, wordt deze termijn tot overzienbare vijfjarentermijnen uitvoeringsprogramma s teruggebracht. De eerstvolgende is het Uitvoeringsprogramma De uitvoering van projecten en activiteiten is een proces dat steeds monitoring, evaluatie en bijsturing vraagt. Eigen aan deze procesaanpak is dat steeds ruimte wordt gehouden om in te spelen op de dynamiek van vraag en aanbod vanuit de samenleving. Maar ook om niet (meer) te faciliteren bij niet effectieve activiteiten en projecten en te faciliteren bij nieuwe effectieve projecten. Wenselijk is duurzaamheid als een leidend principe in al de gemeentelijke (ondersteunende) activiteiten te waarborgen. De doelstellingen uit onder andere de Kadernota zijn zo ambitieus en de wensen vanuit de samenleving zodanig dat niet (alleen) met activiteiten in de lijn kan worden volstaan. Het thema duurzaamheid heeft betrekking op de bedrijfsvoering, de (kern)activiteiten van de gemeente en elk beleidsveld. Een serieuze bijdrage en voorbeeldrol van de gemeente maken een programmatische aanpak de meeste geëigende. Een programma duurzaamheid beoogt voor haar domein de strategische doelstellingen van de organisatie te formuleren Programmadefinitie Het Uitvoeringsprogramma duurzaamheid is een geheel van samenhangende activiteiten en projecten die de strategische doelstellingen voor duurzaamheid realiseert voor de eerste vijfjarenperiode Programmaorganisatie Het creëren van een programmastructuur en -proces voor de duurzaamheidsagenda maakt een efficiëntere aansturing van activiteiten en projecten mogelijk. In hoofdlijnen ziet de programmaorganisatie er uit zoals hieronder beschreven Programmastructuur en -proces De bestuurlijke verantwoordelijke is de portefeuillehouder. De programmaopdrachtgever is de opdrachtgever voor alle betrokkenen binnen het programma, is eindverantwoordelijk en rapporteert aan het bestuur. De opdrachtgever maakt deel uit van het Management Beraad. Om duurzaamheid sterker neer te zetten in de organisatie worden de eenheidsmanagers ieder voor zich verantwoordelijk om duurzaamheid binnen de eigen eenheid te integreren. Een pragmatische oplossing binnen de lijn kan zijn om binnen de teams personen als accountmanager te benoemen die het onderwerp duurzaamheid voor een intern of extern initiatief bewaken. Zij kunnen op proces en inhoud ondersteuning krijgen van de programmagroepleden. Een andere optie kan zijn dat eenheidsmanagers binnen hun eenheid personen eerstverantwoordelijk maken voor het duurzaamheidsaspect binnen hun eenheid. 18

20 Een stuurgroep duurzaamheid bestaat uit de bestuurlijk opdrachtgever, de programmaopdrachtgever, de programmacoördinator. Bestuurlijk opdrachtgever Programmastuurgroep Programma opdrachtgever Programmaondersteuning programmacoördinator projectteams programmagroep De opdrachtgever stuurt een programma coördinator aan, die verantwoordelijk is voor de inrichting en het managen van het programma en voor het initiëren en coördineren van de activiteiten en projecten. De programmacoördinator vervult de rol van projectopdrachtgever voor de projectleiders van verschillende projecten en zorgt daarmee voor de aansluiting op het programma. Daarnaast ook het zekerstellen van de business case van een project en het evenwicht tussen de belangen van gebruikers en uitvoerders. De programmagroep ondersteunt de projectleiders en accountmanagers bij de verschillende projecten en wordt door de programmacoördinator aangestuurd Programmaborging De borging van de uitvoering van het programma wordt zekergesteld door de rapportage van de programmaopdrachtgever naar de eenheidsmanagers en het bestuur. Daarnaast is de bestuurlijk verantwoordelijke wethouder degene die bestuurlijke verantwoordelijkheid naar college en raad aflegt binnen de bestaande lijnorganisatie. Borging vindt plaats door periodiek te monitoren, te rapporteren en zo nodig bij te sturen Doelen en inspanningen De agendadoelstellingen zijn vertaald naar doelstellingen in het Uitvoeringsprogramma waarin op projectniveau de doelen en resultaten zijn opgenomen (zie bijvoorbeeld projectenlijst in bijlage 4). Daarbij zijn de inspanningen van gemeente en waar mogelijk externe partijen aangegeven Monitoring inspanningen en resultaten Voor de gemeentelijke projecten kunnen uit de business case van een project de inspanningen, resultaten en de baten worden beoordeeld. Voor de thema s energiebesparing en duurzame energieproductie is met de energieroutekaart een referentiepunt gecreeerd, waarna monitoring kan plaatsvinden. Deze monitoringsgegevens worden verkregen via Energie in beeld, de klimaatmonitor, algemenere kengegevens of de energieroutekaart als die verder wordt ontwikkeld. Monitoring en evaluatie van de baten vinden in principe ieder jaar plaats, maar zijn in eerste instantie afhankelijk van de voortgang en het type project Sturing en projecten De levenscyclus van het programma bestaat grofweg uit de fases initiëren, definiëren, realiseren en afsluiten. Het uitvoeringsprogramma is nu gedefinieerd, maar beoogt tevens een open programma te zijn. De samenleving kan nieuwe projecten bedenken die bijdragen leveren aan de doelstellingen van de gemeentelijke overheid en de initiatieven die wij willen ondersteunen. 19

21 Deze nieuwe projecten en activiteiten worden beoordeeld door de stuurgroep op de bijdragen aan de doelstellingen en op basis van criteria. synergie met programma; investeringsopbrengst; financierbaarheid en risico s; weerstanden belanghebbenden; voorbeeldwerking en dergelijke. Dit zijn geen exacte criteria en vergen daarom een maatwerkbeoordeling. Tijdens de realisatie bestaat de sturing uit richting geven aan het programma, het initiëren en coördineren van de activiteiten en projecten, de aansluiting op de bestaande organisatie en monitoring van de voortgang en realisatie van baten. De baten van het programma worden periodiek voorgelegd aan de opdrachtgevers die besluiten nemen over voortgang, wijziging of afronding van de gemeentelijke bijdrage of project. De verankering van de baten in de organisatie zullen door de opdrachtgevers en eenheidsmanagers moeten worden gerealiseerd. 3.6 Communicatie Een faciliterende en stimulerende rol van de gemeente voor wisselende projecten leidt tot een voortdurende afweging over de inzet van communicatie over programma en de projecten. Voor het programma bestaan de communicatiedoelen uit het creëren van bewustwording, betrokkenheid en draagvlak onder beslissers, gebruikers en andere betrokkenen en stakeholders. De keuze voor communicatiemiddelen en de boodschap hangen mede af van de activiteit of project. De gemeente maakt gebruik van persberichten, communicatie over duurzaamheid via haar eigen website en intrane. Daarnaast wil zij social media als twitter en Linkedin (Raalte Duurzaam) inzetten en partijen (makelaarsrol) bij elkaar brengen. 3.7 Afronding van het programma Gedurende de realisatiefase van het programma worden de projecten en activiteiten uitgevoerd en vindt sturing, realisatie van baten en verantwoording plaatsvindt binnen de programmastructuur en naar de lijn via de managers, bestuur en samenleving. Steeds beoordeelt de stuurgroep en /of de lijnorganisatie of een programma moet worden voortgezet, gewijzigd of afgesloten. Afsluiting vindt in principe plaats als blijkt dat er onvoldoende toegevoegde waarde wordt geleverd aan de strategische doelstellingen van de organisatie. 20

22 4. Projecten en activiteiten uitvoeringsprogramma 4.1 Projecten en projectideeën, samenleving initiator Uit het bottom-based proces is een aantal projecten en projectideeën voortgekomen. Een beperkt aantal is in meer of mindere mate uitgewerkt door de deelnemers aan de werkconferentie en opgenomen in Bijlage 4. Voor al die projecten geldt dat de gemeente een andere rol kan hebben. Uitgangspunt is dat de gemeente de projecten waar energie in zit en die levensvatbaar blijken op een of andere wijze faciliteert. Daarnaast spelen ook de criteria zoals de bijdrage aan de programmadoelstellingen een rol. De globale criteria zijn benoemd in paragraaf Door in gesprek te gaan met de initiatiefnemers van de projecten in de samenleving, wordt concreet welke rol de gemeente in kan en wil nemen voor elk specifiek project. Voor de meeste projecten geldt dat deze nog worden gestart en dat daar nog geen businesscase voor is opgesteld. Door het open karakter van het programma komen er nieuwe projecten bij en vallen andere niet-levensvatbare projecten af. Daarnaast is in het overzicht een aantal projecten opgenomen die doorlopen vanuit het vorige vijfjaren uitvoeringsprogramma. De rollen die de gemeente vervult zijn beschreven in hoofdstuk 2. Op sommige terreinen blijkt dat de rol van de gemeente vooralsnog moet zijn dat zij onderzoek verricht naar de haalbaarheid en soms beleid moet ontwikkelen. Dat geldt bijvoorbeeld voor windenergie en zonneparken. Dat betekent ook dat nu nog niet gezegd kan worden in welke mate zij bij kan dragen aan de lange termijn visiedoelstellingen. Daartoe zal steeds periodiek de stand van zaken opgemaakt moeten worden. In de Bijlage 5 is eveneens een schema van projectideeën opgenomen die tijdens het proces naar voren zijn gebracht en die (nog) niet zijn uitgewerkt. 4.2 Projecten en projectideeën, gemeente initiator De gemeente heeft de ambitie om zelf duurzame projecten te realiseren en andere projecten in de komende jaren te verduurzamen. Onderstaand een overzicht van de meest relevante projecten Gemeente duurzaam in 2050 Deze doelstelling vraagt om veel inspanningen in alle projecten. Zie onder meer hieronder de interne aanpak en energiebesparing gemeentelijk vastgoed. De winst van deze projecten zijn groter dan alleen maar het besparen op energie of andere zaken, het draagt bij aan diverse andere doelen in dit programma: Gemeente geeft het goede voorbeeld (dat doet volgen); Ervaring opdoen zo dat die gedeeld kan worden met anderen; Betrekt stakeholders waardoor nieuwe samenwerkingen ontstaan; Samen leren met partners en het vinden van nieuwe oplossingen. Deze interne aanpak vraagt commitment op alle niveaus Interne aanpak Teneinde duurzaamheid handen en voeten te kunnen geven dient er een verschuiving plaats te vinden van een projectmatige en ad-hoc aanpak van duurzaamheid naar een volledige integratie in alle denk- en werkprocessen. Deze verandering kan niet opeens plaatsvinden en ook niet worden geforceerd. Wat nodig is: Commitment van het bestuur en management. Dit commitment legitimeert het invoegen van duurzaamheid in projecten en processen. Creëren van bewustzijn bij alle medewerkers. Dit is een langzaam proces waarbij sprake is van voorlopers (leuk, uitdagend ) en van achterblijvers (geen zin in veranderen, lastig). Uiteindelijk wordt duurzaamheid vanzelfsprekend; Vertaalslag van bewustzijn naar het werk. Dit kan heel praktisch door met enkele geselecteerde projecten aan de integratie van duurzaamheid te werken. Hands-on ervaring opdoen met het proces, de stakeholders, 21

23 financiering en de maatregelen. Ervaringen en resultaten vervolgens uit- en overdragen naar collegae. Communicatie. Het onderwerp moet permanent onder de aandacht zijn. Het betekent praten over, anderen inschakelen (stakeholders, in- en extern) en vragen. Het is een houding Bewustwording Zoals in paragraaf van het uitvoeringsprogramma is aangegeven, is bewustwording van duurzaam denken en handelen wenselijk. Dat kan in de komende jaren op vele manieren worden vormgegeven. Een mogelijkheid is bijvoorbeeld een zogenaamde 'bewustwordingscampagne' in combinatie met 'het goede voorbeeld geven'. Een paar voorbeelden: Elke burger of bedrijf /winkel met een PV-systeem krijgt een sticker of bordje voor bij de voordeur indien als zij dat willen; Idem voor elke andere vorm van duurzame energie (koude-warmte-opslag, isolatie, verlichting,..); De lantaarnpalen met LED-verlichting; Enzovoort. Zo worden de eigenaren/gebruikers meteen ambassadeurs. Want zij geven als voorloper een duidelijk voorbeeld. De meesten van hen kunnen zich er positief op onderscheiden en zijn er ook trots op Woningbouw Er is een groot aantal projecten voor woningbouw in uitvoering of gepland 7 ). In het licht van de doelstellingen van dit plan zouden deze woningen duurzaam moeten worden gebouwd. Dat wil zeggen dat dit zoveel mogelijk gestimuleerd zou moeten worden. Waar dit (nog) niet Nu niet-duurzaam bouwen betekent huiswerk in de toekomst: om de doelen voor 2050 te halen moet er dan later alsnog van alles gebeuren! Tegen hogere kosten. mogelijk is, is het wenselijk in ieder geval voorzieningen aan te leggen om ze in de toekomst alsnog aan te brengen. Voorbeelden hiervan zijn zonnepanelen, zonneboiler of regenwatergebruik voor toiletspoeling. Duurzame woningbouw in projectmatige vorm (corporatie en bouwbedrijf) is op het gebied van duurzaamheid relatief eenvoudig te realiseren 8. De hoge kwaliteit en lage energielasten maken deze woningen aantrekkelijk voor huurders en kopers. Bovendien treedt bij dit soort woningen minder mutatie op 9, hetgeen aantrekkelijk is voor de verhuurder. Bij de uitgifte van kavels aan particulieren is gebleken dat het bijzonder moeilijk is om duurzaamheid te realiseren. De gemeente kan immers geen eisen stellen boven het bouwbesluit. Hiervoor moeten dus per project slimme oplossingen worden bedacht om particulieren te verleiden duurzamere woningen te realiseren Beleid Bij het vormgeven van beleid is het essentieel om duurzaamheid een van de leidende principes te laten zijn. Alleen dan komen de doelstellingen voor 2050 werkelijk dichterbij. Dit past naadloos bij de interne aanpak. Voorbeelden van beleidsterreinen waar duurzaamheid in nieuw beleid ingepast wordt: Integrale Visie Openbare Ruimte Gebouwbeheer Duurzaam inkopen Gemeentelijke rioleringsplan 7 Salland II, Sallandse Poort Oost, Kiezebos III, De Wörmink, Borgwijk, Lierderholthuis, Kleine Hagen (Laag Zuthem). 8 De bouw van Energie-0 woningen is technisch en financieel haalbaar. In ons omringende landen al een gebruikelijke keuze. Belemmeringen zijn wet- en regelgeving en vooroordelen. 9 Lage energie- en woonlasten, hoog comfort, gezond binnenklimaat en een fijne woonomgeving blijken in de praktijk een grote aantrekkingskracht te hebben met minder mutaties tot gevolg. 22

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest POSTADRES Postbus 20 7500 AA Enschede BEZOEKADRES Hengelosestraat 51 Aan de Gemeenteraad TELEFOON 14 0 53 DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest UW BRIEF

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Datum 20 december 2011 Onderwerp Raadsbrief: Sociale structuurvisie Categorie B Verseonnummer 668763 / 681097 Portefeuillehouder De heer Rensen en de heer

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 OPINIERONDE 2 oktober 2014 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 16 oktober 2014 Onderwerp: Sociale randvoorwaarden windenergie Registratienummer: 14int03080 Casenr:

Nadere informatie

Budgetsubsidieovereenkomst

Budgetsubsidieovereenkomst Budgetsubsidieovereenkomst Ondergetekenden, Gemeente Den Helder, gevestigd op het adres drs. F. Bijlweg 20, 1784 MC Den Helder, te dezen rechtsgeldig vertegenwoordigd door burgemeester Koen Schuiling,

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Inhoudsopgave 1. Doelstelling... 3 2. Inleiding... 4 3. Wat is duurzaamheid?... 5 4. Lange termijn perspectief (..2030)... 6 5. Actieprogramma... 7 6. Financiële paragraaf...

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

ENERGIE MEETPLAN 2012-2025. syndus group

ENERGIE MEETPLAN 2012-2025. syndus group ENERGIE MEETPLAN 2012-2025 syndus 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Doelstelling... 4 2. Planning meetmomenten... 5 2.1. Meetmomenten vestigingen syndus... 5 3. Monitoren doelstellingen... 7 3.1. Monitoring...

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen

Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen Meteren, 15 januari 2014 Inleiding Coöperatieve vereniging 11duurzaam heeft zich de afgelopen twee jaar ingezet voor duurzaamheid

Nadere informatie

In actie voor duurzaamheid!

In actie voor duurzaamheid! In actie voor duurzaamheid! Ontwerp Actieplan Duurzaamheid Vastgesteld door Gedeputeerde Staten van Utrecht d.d. 5 februari 2008 1 Inleiding Duurzaamheid: een verantwoordelijkheid van iedereen Duurzaamheid

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Werkwijze Cogo 2004. abcdefgh. Cogo publicatienr. 04-03. Ad Graafland Paul Schepers. 3 maart 2004. Rijkswaterstaat

Werkwijze Cogo 2004. abcdefgh. Cogo publicatienr. 04-03. Ad Graafland Paul Schepers. 3 maart 2004. Rijkswaterstaat Werkwijze 2004 publicatienr. 04-03 Ad Graafland Paul Schepers 3 maart 2004 abcdefgh Rijkswaterstaat Werkwijze 2/16 I Inleiding Verandering In 2003 is de organisatie van de ingrijpend veranderd. Twee belangrijke

Nadere informatie

Memo. Onderwerp: Raadsbericht stand van zaken regionale Energievisie Datum: 20 januari 2014

Memo. Onderwerp: Raadsbericht stand van zaken regionale Energievisie Datum: 20 januari 2014 Memo Onderwerp: Raadsbericht stand van zaken regionale Energievisie Datum: 20 januari 2014 In april 2012 is tijdens de Conferentie Energie & Klimaat afgesproken dat de vijf gemeenten in de Hoeksche Waard

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting-

Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting- WODC Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting- Hoofddorp, 8 mei 2003 Projectnummer: 3863 KPMG Bureau voor Economische Argumentatie Postbus 559 2130 AN Hoofddorp Tel. 023-5547700

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Raadsnotitie. Bijlagen

Raadsnotitie. Bijlagen Raadsnotitie GEMEENTEBESTUUR onderwerp Energiestrategie Venlo Beesel Venray team ROSEB Rn nummer 2013 1 collegevergadering d.d. raadsvergadering 11 december 2012 d.d. 23 januari 2013 programma Veelzijdige

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college

gemeente Eindhoven Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college gemeente Eindhoven Raadsnummer Inboeknummer 13R5271 13bst00404 Beslisdatum B&W 12 maart 2013 Dossiernummer 13.11.551 RaadsvoorstelVerbindende kracht - Samen voor elkaar: de ontwikkeling van samenkracht

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

VISIE OP DE ORGANISATIE

VISIE OP DE ORGANISATIE VISIE OP DE ORGANISATIE WE ZIJN ER ALS ORGANISATIE VOOR PUBLIEK, ONDERNEMERS, BESTUUR EN COLLEGA S 00 INHOUDSOPGAVE 0. Inhoudsopgave 2 1. Missie visie kernwaarden 3 2. Toelichting 4 3. De kernwaarden 5

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. :

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : INTERN MEMO Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : Aanleiding Duurzaamheid is een speerpunt in het coalitieakkoord en het

Nadere informatie

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Versnellingsplan Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Inhoud Terugblik vorige ledenvergadering en voortgang sindsdien Gevraagde instemming met bestuursbesluit Afspraken tussen coördinator, bestuur en

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta Resultaten Advies en Initiatiefraad Nationaal Landschap IJsseldelta 29 november 2013 Nationaal Landschap IJsseldelta is in verandering. Transitie noemen we dat. We bereiden ons voor op een andere manier

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

Voorstel voor de Raad

Voorstel voor de Raad Voorstel voor de Raad Datum raadsvergadering : 10 mei 2012 Agendapuntnummer : VIII, punt 6 Besluitnummer : 389 Portefeuillehouder : Wethouder Mirjam Pauwels Aan de gemeenteraad Onderwerp: Programma Decentralisaties.

Nadere informatie

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik Werkplan 2014 Adviesraad Sociaal Domein Lopik 18 februari 2014 Ter introductie De Adviesraad Sociaal Domein Lopik (ASDL) bestaat uit inwoners van Lopik die een actieve verhouding hebben met het sociale

Nadere informatie

Van denken naar doen bij A&F

Van denken naar doen bij A&F Van denken naar doen bij A&F Human Capital Agenda A&F (Regionale) economische clusters Behoeftes studenten en (potentiële) werknemers Behoeftes bedrijven A&F Aantrekkelijk werkgeverschap en imago sector

Nadere informatie

Overijssel kleurt groen in 2020

Overijssel kleurt groen in 2020 Overijssel kleurt groen in 2020 Natuur en Milieu Overijssel Circulaire economie Vitale leefomgeving Kracht van de samenleving Waarom een groen Overijssel? Winst voor iedereen: Vitale leefomgeving voor

Nadere informatie

Vervolg en gebiedsproces WBP 5

Vervolg en gebiedsproces WBP 5 Vervolg en gebiedsproces WBP 5 1 Inleiding Het WBP5 strategisch deel ligt voor. Hiermee is het WBP 5 niet af, maar staat het aan het begin van het gebiedsproces en het interne proces om tot een uitvoeringsprogramma

Nadere informatie

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in uw regio? bedrijvencoöperatie?

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030 Projectvoorstel Projectopdracht / -voorstel Datum: 8 juli 2010 Versie: definitief t.b.v. definitiefase en ontwerpfase Pagina: 1 / 9 Soort project Extern/Lijn Projectnaam MijnBorne2030 (Herijking Toekomstvisie)

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1.

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1. Duurzaamheidsbeleid De bijzondere locatie van Buitenkans Kinderopvang bij het stadslandbouwproject biedt een uitstekende basis voor duurzame kinderopvang. Natuur, ons voedselketen en respect voor mens

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Roadmapenergiebesparing Nibbixweer Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Voorwoord Beste lezer Nibbixweer staat voor samen leven in een duurzame omgeving. Het gemeentelijk

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Projectmanagement De rol van een stuurgroep

Projectmanagement De rol van een stuurgroep Projectmanagement De rol van een stuurgroep Inleiding Projecten worden veelal gekenmerkt door een relatief standaard projectstructuur van een stuurgroep, projectgroep en enkele werkgroepen. De stuurgroep

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Raadsvergadering, 2 februari 2010. Voorstel aan de Raad. Onderwerp: Economisch Actie Programma

Raadsvergadering, 2 februari 2010. Voorstel aan de Raad. Onderwerp: Economisch Actie Programma Raadsvergadering, 2 februari 2010 Voorstel aan de Raad Onderwerp: Economisch Actie Programma Nr.: 369 Agendapunt: Voorbespreking & 15 Datum: 19 januari 2010 Onderdeel raadsprogramma: Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Structuur regionale samenwerking in Regio Rivierenland

Structuur regionale samenwerking in Regio Rivierenland Structuur regionale samenwerking in Regio Rivierenland Gemeenteraden Ambitiebepaling, kaderstelling en controle op hoofdlijnen van beleid Besluiten over meerjarenprogramma s speerpunten Besluiten over

Nadere informatie

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Een toekomstvisie voor Leidschendam-Voorburg De voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg kennen elk een eeuwenlange historie. Als gefuseerde gemeente gaat Leidschendam-Voorburg

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016 Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 1 1 Inleiding Op 18 februari 2015 heeft Provinciale Staten van Fryslân het beleidsstuk

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in Gilze en Rijen? ons

Nadere informatie

Samen is de snelste weg voor Wind op Land

Samen is de snelste weg voor Wind op Land Samen is de snelste weg voor Wind op Land NWEA bijeenkomst Leon Pulles Januari 2015 Vragen aan de zaal Wie is er voor wind energie op land? Wie vindt windmolens mooi? Wie wil een 3 MW molen op 300 meter

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren Jaarverslag 2013 Van pionieren naar realiseren 1 1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 2 2.1 2.2 2.3 Inhoudsopgave 1. Bestuur ECD Het bestuur van de ECD, in 2013 bestaande uit dhr. D.A. van Steensel (HVC) en dhr. H.P.A.

Nadere informatie

Met Frisse Wind. Onderzoek samen wat een windmolen voor uw gemeenschap kan betekenen

Met Frisse Wind. Onderzoek samen wat een windmolen voor uw gemeenschap kan betekenen Met Frisse Wind Onderzoek samen wat een windmolen voor uw gemeenschap kan betekenen De inhoud van deze folder is eigendom van ParaTodos en Verkade Local Energy Support. Aan de informatie in dit document

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN 1. Aanleiding en ambitie In het Projectvoorstel Lokaal Duurzaam Energiebedrijf Dalfsen (maart 2012) zijn de achtergrond, de projectdoelstellingen

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Wij, vertegenwoordigers van bestuursorganen en organisaties die werken aan de realisatie van een gezond en veilig leefmilieu, economie

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Duurzaamheid beleid... 4 3 PLAN: Energieverbruik en reductiekansen... 6 3.1 Energieverbruik door GMB (scope 1 en 2)... 6 3.2 Energieverbruik in de keten (scope 3)... 7

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Movares Duurzaamheidsscan

Movares Duurzaamheidsscan Movares Duurzaamheidsscan Innovatief procesinstrument Grip op duurzaamheid in elke projectfase Grip op duurzaamheid van A tot Z. Dat is de ambitie van Movares. Voor veel mensen en partijen is duurzaamheid

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Toelichting onderdelen VANG-programma NVRD themadag 27 november Marc Pruijn Directie Duurzaamheid Van regeerakkoord naar ketens Rutte 2: groene groei, circulaire economie Circulaire

Nadere informatie