QUICK SCAN ENERGIE WENDEL-ZUID

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "QUICK SCAN ENERGIE WENDEL-ZUID"

Transcriptie

1 QUICK SCAN ENERGIE WENDEL-ZUID G3 Advies bv Godfried Bomansstraat WR Culemborg T F E. I. In opdracht van : Gemeente Gilze-Rijen Auteurs : drs. ing. Mischa Jansen ir. Sander Willemsen Projectnummer : Culemborg, KvK Tiel ABN AMRO BTW NL B.01

2 Energiescan Wendel-Zuid 1 INHOUD 1 INLEIDING 2 2 ENERGIE IN RELATIE TOT GEBIEDSONTWIKKELING Nieuwe woningen en energiebehoeftes Gevolgen van energiebehoeftes Trias Energetica Vertaling naar planvorming 4 3 UITGANGSPUNTEN VOOR DE QUICK-SCAN ENERGIE De locatie Bouwprogramma Wettelijk kader 6 4 ENERGIEBEHOEFTE VAN WENDEL-ZUID Energiebehoefte Wendel-Zuid Energiebehoefte invullen op traditionele wijze 9 5 MOGELIJKE ENERGIECONCEPTEN Energieen op gebouwniveau Energieen op locatieniveau Minder kansrijke energieen Elektriciteitsnet: naar een smart grid? Overige energieen 18 6 SELECTIE VAN KANSRIJKE ENERGIECONCEPTEN Mogelijke en Invulling van gemeentelijke ambities en wettelijke eisen Kosten Afhankelijkheden Hoe te regelen? 30 7 CONCLUSIES Kansrijke energieen voor Wendel-Zuid Bij de keuze van energieen 31

3 Energiescan Wendel-Zuid 2 1 INLEIDING Achtergrond en aanleiding In Gilze-Rijen wordt de nieuwbouwlocatie Wendel-Zuid ontwikkeld. Wendel-Zuid is een woninglocatie en biedt plaats aan circa 52 woningen. De locatie sluit aan op een gebied met woningbouw en kleinschalige bedrijvigheid in het zuidelijk deel van Gilze-Rijen. Een deel van de woningen zal gebouwd worden in eigen beheer, een deel door nog te selecteren ontwikkelaars. De gemeente is momenteel bezig met de planvorming en wil daarbij voornamelijk aandacht schenken aan het aspect energie. In regionaal verband is een convenant duurzaam bouwen van kracht waarin enkele randvoorwaarden op energiegebied zijn opgenomen. Voor Wendel-Zuid heeft de gemeente een minimale energie ambitie vastgesteld van GPR 8, dat is hoger dan de GPR 7 uit het convenant. De gemeente is in deze fase op zoek naar kansrijke energieen om de ambitie te realiseren, daarbij zijn op voorhand geen technieken en/of mogelijkheden uitgesloten. In Gilze-Rijen zijn ook ontwikkelingen rondom een andere woonlocatie, Vliegende Vennen Noord- Oost, ook bij deze locatie speelt duurzaamheid een grote rol. Zo is er op die locatie besloten om geen aardgasnet aan te leggen en gebruik te maken van warmtepompen in combinatie met zonne-energie. De gemeente is dus niet onbekend met duurzame energie en geeft aan zich te willen blijven inzetten voor duurzaamheid. Doel en opzet energiescan Tegen deze achtergrond heeft de gemeente G3 Advies (G3) gevraagd een Quick Scan energie uit te voeren voor de locatie Wendel-Zuid. Deze scan geeft inzicht in de specifiek voor dit project kansrijke energieen die aansluiten op de planvorming, ruimtelijke inpassing, organisatorische factoren en de ambities van de gemeente. In het rapport wordt eerst stilgestaan bij energie in relatie tot wijkontwikkeling, waarna de traditionele wijze van energievoorziening als referentie wordt behandeld. Vanaf hoofdstuk 5 worden de mogelijkheden voor verduurzaming benoemd en vergeleken.

4 Energiescan Wendel-Zuid 3 2 ENERGIE IN RELATIE TOT GEBIEDSONTWIKKELING 2.1 Nieuwe woningen en energiebehoeftes Bij het realiseren van een nieuwbouwlocatie ontstaat er een energiebehoefte. Deze energiebehoefte komt tot stand omdat woningen een energievraag kennen, benodigd voor verschillende doeleinden. We onderscheiden voornamelijk: verwarming en mogelijk koeling van de woning, bereiding van warm tapwater, koken en elektriciteitsverbruik voor onder meer ventilatie, verlichting en overige apparatuur. Naast deze reguliere energiebehoeftes dient er ook rekening gehouden te worden met toekomstige ontwikkelingen, zoals een mogelijkheid om thuis een elektrische auto op te laden. Gangbaar in Nederland is dat woningen worden aangesloten op een aardgasvoorziening en een elektriciteitsnet. Ook bij nieuwbouwprojecten is dit nog vaak aan de orde, hoewel steeds meer nieuwe woningen en (zeker ook) nieuwe woninglocaties een andere wijze van energievoorziening kennen. Door nieuwe technieken, alternatieve brandstoffen en veranderingen in de energiemarkt is het mogelijk om aan de voorkant van de gebiedsontwikkeling te kijken in hoeverre deze technieken ingepast kunnen worden en een bijdrage leveren aan de duurzame energie invulling. 2.2 Gevolgen van energiebehoeftes De energiebehoefte van de locatie levert door verbranding van fossiele brandstoffen, die nodig zijn voor de productie van elektriciteit en het verwarmen van huizen, emissies op waaronder CO 2 maar ook andere vervuilende stoffen, zeker bij de elektriciteitsproductie waar in de zomer soms ook nog wel eens koelwaterproblematiek optreedt. Gebruik maken van fossiele brandstoffen leidt tot uitputting van de voorraden waardoor Nederland (en de EU) steeds meer afhankelijk zullen blijven van andere landen. Het verbruiken van elektriciteit en aardgas leidt ook tot kosten waarvan de hoogte en fluctuaties ervan steeds meer in de belangstelling staan. Daarnaast zijn er ruimtelijke effecten in de vorm van bijvoorbeeld dakdoorvoeren, leidingtracé, radiatoren, opstelplaats van de ketel. Deze gevolgen kunnen beperkt worden door de energiebehoefte te beperken of deze duurzaam in te vullen. 2.3 Trias Energetica Het reduceren van het energieverbruik en het zo efficiënt mogelijk gebruik maken van duurzame energiebronnen staat bij het begrip Trias Trias Energetica Energetica centraal. De Trias Energetica is een benadering om in een drietal Vraagvermindering stappen de inzet van fossiele Passief huis, isolatie energiebronnen te beperken. De stappen conform de Trias Energetica zien er daartoe als volgt uit: Stap 1: Verminder de energievraag: bijvoorbeeld door toepassing Zon, wind, biomassa Duurzame energie Groei energievraag Optimaliseren fossiel Warmtekrachtkoppeling, restwarmte

5 Energiescan Wendel-Zuid 4 van isolatie, HR-glas, het passief bouwen, etc. Stap 2: Zet voor de resterende energiebehoefte zoveel mogelijk duurzame energiebronnen in. Stap 3: Voor zover duurzame energie niet volstaat, vul de resterende vraag naar energie uit fossiele bronnen zo zuinig en efficiënt mogelijk in. 2.4 Vertaling naar planvorming Het thema energie inbrengen nadat de woningen zijn gerealiseerd is vaak niet meer mogelijk door het niet meer kunnen inpassen in het gebouwontwerp of het in strijd zijn met het gehanteerde beeldkwaliteitplan wanneer bijvoorbeeld zonne-energie benodigd is. Enkel de bewoners zelf kunnen door gebruikersgedrag mogelijk nog een fractie energie besparen. Het is dus van belang dat het thema energie al in het woningontwerp meegenomen wordt. Door bijvoorbeeld zongericht of compact te verkavelen en het toepassen van andere (duurzamere) installaties kan er een grote sprong worden gemaakt in de energieverlaging op de locatie. Dat betekent dat voorafgaand aan het bouwen van de woning al belangrijke keuzes gemaakt kunnen worden. Naast het woningontwerp is het tevens van belang welke energie-infrastructuur er in de wijk ligt. Zo heeft een woning met een gasgestookte HR-ketel een gasaansluiting nodig. Wanneer de woning aangesloten wordt op een collectief warmtenet dient er tevens op de locatie rekening gehouden te worden met extra warmteleidingen in het daarvoor bestemde leidingtracé. Veelal worden collectieve warmtenetten op de locatie gevoed doormiddel van een op of nabij de locatie gelegen warmtebron die tevens een technische opstalruimte benodigd heeft. Het is daarom van belang om vroegtijdig bij de ontwikkeling van de nieuwbouwlocatie na te denken over de wijze van energievoorziening en de invulling ervan op woningniveau. Door vooraf de mogelijkheden met betrekking tot inpassing in stedenbouwkundig- en beeldkwaliteitplan, woningontwerp en mogelijk bepalende omgeving- en organisatorische factoren voor de keuze van een energie te inventariseren ontstaat er een goede basis voor een duurzame invulling van de locatie met toepassing van energieen.

6 Energiescan Wendel-Zuid 5 3 UITGANGSPUNTEN VOOR DE QUICK-SCAN ENERGIE 3.1 De locatie In de gemeente Gilze-Rijen wordt de nieuwbouwlocatie Wendel-Zuid ontwikkeld. Wendel-Zuid is een woninglocatie en biedt plaats aan circa 52 woningen. De locatie sluit aan op een gebied met bestaande woningbouw en een bedrijventerrein. Figuur 3.1 geeft een impressie van de locatie en de aansluitende omgeving. Figuur 3.1. Hybride weergave locatie Wendel-Zuid te Gilze (Google Earth/Gem. Gilze Rijen, 2010) Naast het bestaande bedrijventerrein is de gemeente bezig met de ontwikkeling van een nieuw duurzaam bedrijventerrein ter grootte van circa 60 hectare. Op deze locatie, ongeveer 500 meter ten noordoosten van Wendel-Zuid, is geen gas infrastructuuraangelegd om het duurzame karakter kracht bij te zetten. 3.2 Bouwprogramma Van het woningbouwprogramma is bekend dat het gaat om circa 52 woningen, waarvan een gedeelte op basis van collectief particulier opdrachtgeverschap (cpo) zal worden ontwikkeld. De verdeling van het soort huizen is als volgt: 25% bereikbaar, 50% betaalbaar en 25% duur. Voor kwantificering binnen de quick scan energie zijn die categorieën vertaald naar de woningtypes rijenwoning, 2-onder-1-kapwoning en vrijstaande woning. Over de planning van de bouw van de locatie is nog weinig bekend, omdat de locatie vooralsnog vooral dienst doet als reservelocatie.

7 Energiescan Wendel-Zuid Wettelijk kader EPC Er zijn in het Bouwbesluit eisen geformuleerd aan de energiezuinigheid van nieuwe gebouwen, via de energieprestatiecoëfficiënt (EPC). Sinds 1 januari 2006 geldt voor woningen een EPC-eis van 0,8. Deze eis wordt door de rijksoverheid aangescherpt naar 0,6 per januari Een verdere aanscherping naar 0,4 is al in het vooruitzicht gesteld, voor het jaar Waarschijnlijk wordt na de zomer van 2011 de EPG van kracht, de Energieprestatie Gebouwen, die de EPC gaat opvolgen. In die EPG worden zowel woningen als utiliteit opgenomen en zowel nieuwbouw als bestaande bouw Locatiemaatregelen en de EPC Naast deze energie-eisen op gebouwniveau, zijn er ook rekenmethodes die hiermee samenhangen en die het gebouwniveau integreren in energie op gebiedsniveau. Sinds ruim 10 jaar wordt er vooral bij de woningbouw gewerkt met de EPL: Energie Prestatie op Locatie. Dit is geen norm. Wel wordt soms een EPL-voorwaarde in een bestemmings- of (tegenwoordig) exploitatieplan opgenomen. De EPL weegt energiebesparende en duurzame maatregelen op locatieniveau af tegen maatregelen op woningniveau. Als onderdeel van de EPG wordt waarschijnlijk een EMG van kracht, waarin energiemaatregelen op gebiedsniveau worden gehonoreerd. Nu is dat nog in beperkte zin mogelijk. Vooruitlopend op die EMG, en als een soort modernisering van de EPL, is er momenteel via Agentschap NL de Uniforme Maatlat beschikbaar, waarmee de CO 2 -reductie van een locatie bepaald kan worden GPR-gebouw Naast de wettelijke EPC en de indicatieve EPL bestaat er nog een veelgebruikte indicator onder de noemer GPR-gebouw. GPR-gebouw richt zich op duurzaamheid in de volgende pijlers: milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit, gebruikswaarde en energie. De gemeente Gilze-Rijen heeft voor Wendel-Zuid een gemiddelde GPR-score van minimaal 7,5 voor alle pijlers, voor het thema energie heeft de gemeente een minimale score van 8 als ambitie. De relatie tussen GPR indicator en het wettelijke EPC is niet een op een te trekken omdat de rekenmethode verschilt. Maar de geambieerde GPR-score van 8 vertaalt zich naar een EPC van ongeveer 0,42 voor een tussenwoning en is daarmee zeer ambitieus te noemen Gas-, elektriciteits- en warmtewet Ruim 10 jaar, sinds de liberalisering uit eind jaren 90, zijn de huidige Gas- en Elektriciteitswet van kracht. Deze regelen de scheiding tussen netbeheerders enerzijds en producenten en leveranciers anderzijds. Netbeheerders dienen alle leveranciers toegang tot het net te verlenen. Sinds een aantal jaren dienen netbeheerders ook juridisch volledig los te staan van energieleveringsbedrijven. In de naamgeving is dat ook teruggekomen; de netbeheerder van Essent heet Enexis, van Nuon Liander en van Eneco Stedin. Levering en afname van elektriciteit en gas gebeurt op een vrije markt: iedere consument kan bij iedere aanbieder afnemen. De Energiekamer (onderdeel van de NMa) houdt toezicht op deze markt.

8 Energiescan Wendel-Zuid 7 Warmte In de zomer van 2009 is een Warmtewet aangenomen. Deze regelt de positie van consumenten ten opzichte van leveranciers. Warmte is namelijk, anders dan gas en elektriciteit, een lokaal geproduceerd product voor een lokale markt. Meestal is er dan ook sprake van één warmtebedrijf op een locatie, dat productie, distributie en levering verzorgt en dat tevens eigenaar/beheerder is van het warmtenet. De Warmtewet regelt dat de consumenten beschermd worden tegen te hoge kosten en tegen discontinuïteit van levering. De tarieven worden per project vastgesteld en de Energiekamer houdt hier toezicht op. De Warmtewet is overigens nog niet van kracht; momenteel worden de belangrijkste principes (vooral die voor de vaststelling van de tarieven) nader uitgewerkt. Voor duurzame energievoorzieningen bestaat verder geen wetgeving.

9 Energiescan Wendel-Zuid 8 4 ENERGIEBEHOEFTE VAN WENDEL-ZUID In deze paragraaf gaan we in op de soorten energiebehoefte die op de locatie verwacht kunnen worden, wat daar indicatief de omvang van is en welke effecten ervan het gevolg zijn. De energiebehoefte is in eerste instantie gebaseerd op de inzet van aardgas, met een EPC van 0,6 (de wettelijke eis per januari 2011). In het volgende hoofdstuk zal er worden ingegaan op additionele maatregelen en alternatieven om een EPC van in ordegrootte 0,4 te realiseren, behorend bij een GPR van Energiebehoefte Wendel-Zuid Om van de energiebehoefte een reële schatting te maken is het van belang te weten welke soorten energie er benodigd zijn en met name de hoeveelheden. De locatie kent energiebehoeftes, namelijk: ruimteverwarming, bereiding van warm tapwater, koeling en elektriciteit. Een deel van de elektriciteit is vanwege de geldende EPC berekening opgesplitst in een gebouwgebonden deel binnen de EPC ten behoeve van hulpenergie, ventilatie en verlichting en een deel dat buiten de EPC valt. Het laatste deel is afhankelijk van het gedrag van de bewoner zoals het gebruik van de televisie en computer. Op basis van de woningaantallen en soorten uit de startnotitie Wendel-Zuid van de gemeente is in de onderstaande afbeelding indicatief de totale energiebehoefte weergegeven. Daarnaast is er ook meteen een onderverdeling gemaakt in de categorieën van woningen. De energiebehoeften zijn gebaseerd op referentiewoningen uit de EPC-methodiek waarmee het energieverbruik volgens deze methode berekend is Energiebehoefte locatie Wendel-Zuid GJ Koeling Elektriciteit buiten EPC Koken Elektriciteit binnen EPC Warm tapwater Verwarming Rijtjeswoningen 2^1 kappers Vrijstaandewoningen Figuur 4.1 Indicatieve energiebehoefte locatie Wendel-Zuid In deze berekeningen is bij de vrijstaande woning al een zonneboiler ingezet, vandaar dat het warmteverbruik voor warmtapwater bij dat type relatief gering is.

10 Energiescan Wendel-Zuid 9 Verder valt af te leiden dat de energiebehoeften in de vorm van warmte (ruimteverwarming en warm tapwater) bij een EPC van 0,6 van ongeveer dezelfde omvang zijn als de elektriciteitsbehoeften. Hier is de werking van de EPC duidelijk zichtbaar; bij eerdere EPC-niveaus was warmte nog dominant ten opzichte van elektriciteit. Dat de 2-onder-1-kapwoningen hier in absolute zin dominant zijn in de energiebehoefte, komt door het twee keer zo grote aandeel ten opzichte van de andere typen. 4.2 Energiebehoefte invullen op traditionele wijze Een energiebehoefte in de woning is opgebouwd uit de behoefte aan energie voor ruimteverwarming, bereiding van warm tapwater, al dan niet koeling, verlichting, ventilatie en overige verbruiksapparatuur. De energiebehoefte wordt in een traditionele gaswoning ingevuld door gebruik te maken van aardgas en elektriciteit. In de productie van elektriciteit en de omzetting van elektriciteit en gas naar een andere energievorm gaat energie verloren. Hetgeen wat verloren gaat hangt af van de gehanteerde rendementen. Zo is er een energiebehoefte voor ruimteverwarming en bereiding van warmt tapwater die in een traditionele gaswoning ingevuld wordt met behulp van een cv-ketel met het daarbij horende ketelrendement. De energie die werkelijk nodig is om deze gewenste energiebehoefte in te vullen ligt daarom hoger en wordt ook wel het primaire energieverbruik genoemd. In de onderstaande illustratie is schematisch weergegeven welke energiebehoefte er nodig is op Wendel-Zuid bij traditionele gasaansluiting. Zoals reeds vermeld is er bij dit basisscenario gerekend met de aankomende EPC-normering van 0,6. De EPC wordt bepaald aan de hand van het primaire energieverbruik. Figuur 4.2 Energiebehoefte en de primaire energie die daarvoor nodig is (voor de hele wijk) Het primaire energieverbruik levert, door verbranding van fossiele brandstoffen die benodigd zijn voor de productie van elektriciteit en het mogelijk maken van ruimteverwarming, CO 2 emissies op. Deze emissies zijn inherent aan de energiebehoefte en kunnen enkel omlaag gebracht worden als de desbetreffende woning of gebouw een lagere energiebehoefte kent of de behoefte duurzaam

11 Energiescan Wendel-Zuid 10 wordt opgewekt door bijvoorbeeld elektriciteit op te wekken door een warmtekrachtkoppeling op biogas in plaats van een elektriciteitscentrale op kolen of aardgas. De EPC wordt niet bepaald uit de CO 2 -emissie. Er zijn wel andere rekenmethodieken die hier aandacht aan schenken, zoals de EPL, maar niet op woningniveau Omgaan met EPC-aanscherping Met de aankomende EPC aanscherping die is vastgesteld op een EPC waarde die in ,6 en in ,4 bedraagt, kan op diverse manieren worden omgegaan, namelijk door: Zongericht te bouwen Het is belangrijk te kijken naar het gebouwontwerp. Door in het ontwerp grotere glasoppervlaktes op te nemen en zongericht te bouwen, kan de woning meer passieve zonnestraling opnemen waardoor de woning een lager energieverbruik zal kennen en daarmee ook een lagere EPC waarde kan behalen. Daarnaast is het ook belangrijk voor de inpassing van zonnepanelen of een zonneboiler. Toepassing van energiebesparende maatregelen Een EPC verlaging is mogelijk met energiebesparende maatregelen op gebouwniveau. Door toepassing van hogere isolatiewaarden en hoog rendementsglas is het energieverbruik en mede de EPC waarde te verlagen. Enkel kent het steeds verder isoleren en de inzet van een steeds betere glassoort grenzen met betrekking tot de EPC. De kosten zullen exceptioneel stijgen en het effect op de EPC wordt alleen maar kleiner. Installaties Om een verdergaande slag te maken in de EPC verlaging kan gekeken worden in hoeverre de inzet van technische installaties, die energiebesparing en verlaging tot gevolg hebben, kansrijk zijn om in de woning toe te passen. Warmte terugwinnen uit ventilatielucht en douchewater bijvoorbeeld levert een EPC effect op dat ligt tussen de 0,05 en de 0,10, terwijl de energiebehoefte van de woning gelijk blijft. Het toepassen van een warmtepomp in combinatie met lage temperatuursverwarming (LTV) of het inpassen van een zonneboiler voor bereiding van warm tapwater en de inzet van zonnepanelen voor productie van elektriciteit leveren grote EPC effecten op Ruimtelijke inpassing Het realiseren van een woonwijk voorzien van aardgas betekent iets voor de locatie en de woningen. De locatie dient ontsloten te worden met een aardgasleidingnet. Dit betekent dat er leidingen opgenomen worden in het bestaande leidingtracé voor kabels en leidingen. Er lopen daardoor leidingen van het leidingtracé, via de tuin, naar de woning. In de woning zelf worden gasleidingen aangelegd ten behoeve van de ketel (ook naar de keuken). Er dient rekening gehouden te worden met een rookgasafvoer door het dak en het reserveren van een (technische) ruimte in de woning waar de HR-ketel kan hangen of staan. De woning wordt voorzien van radiatoren (maar ook vloerverwarming is mogelijk, maar niet noodzakelijk). De woningen hebben niet de mogelijkheid om te koelen, tenzij er gebruikt wordt gemaakt van losse apparatuur (ventilatoren, airco s en koelmachines). En afhankelijk van de

12 Energiescan Wendel-Zuid 11 wijze waarop de EPC van 0,8 wordt gerealiseerd, ook diverse energiebesparende en/of duurzame maatregelen Bouwkundige inpassing Er dient een technische ruimte gereserveerd te worden voor de HR-ketel en de dakdoorvoer. De HR-ketel, vaak gesitueerd op zolder, wordt middels een gasleiding en gasmeter in de meterkast ontsloten. Het gebouwontwerp en de keuze van kozijnen dienen afgestemd te worden op het toepassen van HR ++ glas en/of geïntegreerde zonwering. Bij verbetering van isolatie dient er rekening gehouden met andere opbouw van dak en gevelopbouw. Er dient bij een verdere EPC-aanscherping ruimte gereserveerd te worden voor inpassing van een warmteterugwinunit, warmtapwaterboiler t.b.v. de zonneboiler en douche-wtw. De inpassing van een zonneboiler en zonnepanelen vergt een eventuele wijziging in de dragerdakconstructie. Daarnaast dient er in het ontwerp rekening gehouden te worden met de benodigde dakoppervlakte, oriëntatie en hellingshoek Kosten Bij de kosten zijn twee niveaus te onderscheiden: investeringen (voor de bouwer) en jaarlijks terugkerende kosten voor de bewoner. Investeringen De investeringskosten bestaan uit de aansluiting op het aardgasnet, de HR-ketel met toebehoren en het verwarmingssysteem. Daarnaast zijn vaak nog energiebesparende maatregelen nodig om de EPC van 0,6 te realiseren. De kosten daarvan hangen uiteraard af van woningontwerp en woninggrootte en keuzes voor al dan niet toe te passen maatregelen. Vervolgens is er na verloop van tijd een herinvestering nodig voor het vervangen van installaties. In ieder geval de HR-ketel zal na zo n 15 jaar vervangen worden, uiteraard afhankelijk van de staat en dus het onderhoud wat eraan is gepleegd. Ook installatietechnische EPC-maatregelen zullen op enig moment vervangen moeten worden. Verbruikskosten De bewoner betaalt voor het gebruik van aardgas en elektriciteit, voor beide zowel een vastrecht en kosten die afhankelijk zijn van de afgenomen hoeveelheden. Daarnaast is onderhoud aan de orde, van in ieder geval de ketel en mogelijk andere installatietechnische EPC-maatregelen zoals balansventilatie en zonneboiler. Uiteraard is dit afhankelijk van de eigendomssituatie. Ook kan voor toekomstige vervangingsinvesteringen een reservering opgebouwd worden. verbruik aardgas (afh. van type en grootte) m 3 tarief aardgas (2 e helft 2010) incl. energiebelasting 0,52 /m 3 verbruikskosten vastrecht 150 onderhoud ketel 80 onderhoud overige installaties 0-50 reservering vervanging ketel 50 reservering vervanging overige installaties vaste kosten totale kosten

13 Energiescan Wendel-Zuid 12 Tabel 4.2 Indicatie van jaarlijkse kosten voor woningen op aardgas en EPC 0,6 (prijspeil 2010) De grootste kostenpost is die voor het verbruik van aardgas. Dit is ook de post die het meest onderhevig is aan prijsfluctuaties. Over de afgelopen ruim 10 jaar heeft de gasprijs een (flink) stijgende ontwikkeling laten zien (gemiddeld zo n 10% per jaar), de 20 jaar daarvoor was de ontwikkeling veel gematigder. Aardgasprijs [ct/m 3 ] 60 aardgasprijs huishoudens % 250% 200% ontwikkeling aardgas- en elektriciteitsprijs aardgas kleinverbruik 13% gem. per jaar elektriciteit huish. en kleinzakelijk 8% gem. per jaar 150% 100%

14 Energiescan Wendel-Zuid 13 5 MOGELIJKE ENERGIECONCEPTEN De invulling van de energiebehoefte op de locatie kan met verschillende energieen mogelijk gemaakt worden. We onderkennen in de basis twee niveaus; gebouwgebonden energiemaatregelen en het toepassen van een collectieve duurzame energievoorziening. Op beide niveaus liggen kansen voor Wendel-Zuid. Die kansen variëren in potentie (energiebesparing of -levering, CO 2 -reductie), kosten (voor bewoner, bouwer en eventueel de gemeente) en slaagkans. Met slaagkans worden alle aspecten bedoeld die van invloed zijn op de realisatie, zoals bekendheid bij bouwers en installateurs, omgevingsfactoren die gunstig gesteld moeten zijn, en externe factoren zoals rijksoverheidsbeleid (subsidies, energienormen) en investeringsbereidheid vanuit de energiemarkt. In dit hoofdstuk wordt een eerste selectie van en gemaakt, op basis van ervaringen elders en ideeën, wensen en beperkingen die via het startoverleg van de gemeente zijn vernomen. In het volgende hoofdstuk wordt ingegaan op de kansrijkheid ervan. 5.1 Energieen op gebouwniveau Met individuele energiebesparende maatregelen en duurzame energievoorzieningen kan een woning een lagere EPC waarde bereiken. Hoe lager de EPC waarde hoe minder energie de woning uiteindelijk zal verbruiken. Hieronder staat een opsomming van de mogelijkheden op gebouwniveau. - Isolatie van gevel, vloer en dak - Hoog Rendement glas - Zongericht bouwen - Zonnepanelen/-boiler - Douchewater warmteterugwinning - HR-warmteterugwinning uit ventilatielucht - Vraaggestuurde of zelfregelende ventilatie - Warmtepomp - Pelletketel - HRe-ketel Beperking van de energievraag (en: het passiefhuis ) De eerste stap in de Trias Energetica is het beperken van de vraag naar energie. Vooral voor ruimteverwarming en -koeling is dit goed mogelijk, door woningen beter te isoleren, door de keuze van glasvlakken (zowel naar grootte als oriëntatie) en door het algehele woningontwerp: kleine, compacte woningen hebben een kleinere verwarmingsvraag dan grotere. Naast de gebouwgebonden component is er vervolgens de gedragscomponent. Maatregelen op dat terrein liggen veelal niet in het stadium van de planvorming, maar meer in de sfeer van voorlichting en communicatie. Een woning kent afhankelijk van de omvang, type en het gekozen woningontwerp een bepaald primair energieverbruik.

15 Energiescan Wendel-Zuid 14 Verwarming Hulpenergie verw. Warmtapwater Ventilatie verlichting Zomer comfort Koeling Fig : Energiebehoeftes binnen de EPC-methodiek Dit verbruik is onder te verdelen in een verbruik voor verwarming, warmtapwater, verlichting, ventilatie en mogelijk koeling van de woning. Er is tevens hulpenergie nodig om bijvoorbeeld de circulatiepomp van de cv-ketel te voeden. Daarnaast kent de woning een zomercomfort dat ontstaat door de instraling van passieve zonneenergie. Zo ontstaat er bij een hoog zomercomfort een grotere energiebehoefte om de woning te koelen. Daarmee heeft de hoeveelheid passieve zonne-energie invloed op het uiteindelijke energieverbruik en de EPC-waarde. Het energieverbruik ten behoeve van de verbruikersapparatuur in de woning, zoals bijvoorbeeld een televisie of computer, wordt niet meegerekend in de EPC-berekening en is afhankelijk van het gebruikersgedrag. Uit het hiervoor weergegeven figuur is op te maken dat het grootste primaire energieverbruik benodigd is ten behoeve van het verwarmen van de woning en de bereiding van het warmtapwater. De overige energieposten: verlichting, hulpenergie, ventilatie en zomercomfort kennen een relatief laag energieverbruik. De energieposten zijn te reduceren met de volgende maatregelen: Verwarming: gebouwontwerp, zonoriëntatie, isolatie, dubbelglas, warmteterugwinning uit ventilatielucht, duurzame warmtelevering, warmtepomp Warmtapwater: Warmteterugwinning uit douchewater, zonneboiler, duurzame warmtelevering, warmtepomp Hulpenergie: zonnepanelen Zomercomfort: gebouwontwerp, dakoverstek(ken), zonneschermen Ventilatie: zonnepanelen Verlichting: zonnepanelen Koeling: Zonnepanelen, duurzame koudelevering, warmtepomp Alleen de posten verwarming en zomercomfort kunnen worden beperkt door ontwerp- of bouwtechnische maatregelen. Voor de overige posten zijn installatietechnische maatregelen nodig. De energiebehoefte kan niet eindeloos, door bijvoorbeeld dubbel glas en hogere isolatiewaarden worden verlaagd. Verlaging van de EPC kan door het toepassen van gebouwgebonden maatregelen heeft effect op de warmte- en/of de elektriciteitsbehoefte.

16 Energiescan Wendel-Zuid 15 Er komen nog altijd nieuwe en betere isolatiemaatregelen. Hiermee wordt de grootste post, warmtebehoefte voor ruimteverwarming, beperkt. Ook de alternatieve ventilatieen gaan verliezen door ruimteverwarming tegen. Het passiefhuis is een goed voorbeeld van het zo optimaal mogelijk gebruik maken van passieve energie op gebouwniveau, uit zon en restwarmte, zodat het gebruik van energie voorverwarming (en koeling) tot een minimum beperkt kan blijven. De optimale benutting van passieve energie en restwarmte wordt bereikt door een combinatie van maatregelen en ontwerpeisen, zoals: - hoge isolatiewaarden van ramen, muren, daken, vloerdelen en deuren. - koudebruggen vermijden - oriëntatie op de zon/ combinatie met duurzame energiebronnen als zonne-energie - efficiënte verwarmingssystemen/ warmteterugwinning uit ventilatielucht De energiebehoefte voor ruimteverwarming is nog wel verder te beperken dan nu gangbaar, maar de grenzen komen in zicht. Een resterende energiebehoefte voor ruimteverwarming zal bij de meeste woningontwerpen blijven bestaan. Een warmtebron (ketel, warmtepomp, etcetera) blijft dus ook nodig. Ook voor het tegengaan van ventilatiewarmteverliezen is apparatuur nodig. En voor bereiding van warm tapwater is altijd een installatie nodig. Zonne-enegie Bij het behalen van een lage EPC-waarde (ofwel een hoge GPR) met gebouwgebonden maatregelen dient er al snel rekening gehouden te worden met de toepassing van zonne-energie in de vorm van zonneboilers (voor warm tapwater) en zonnepanelen (ook wel PV-panelen, photovoltaïsch, voor elektriciteitsopwekking). Bij de keuze om gebouwgebonden maatregelen toe te passen dient daarom al in een vroeg stadium rekening gehouden te worden met de oriëntatie en het zongericht verkavelen van de woningen. Dit om zo optimaal gebruikt te kunnen maken van de beschikbare zonne-energie. Zonneboilers zijn er al vanaf een collectoroppervlakte van 2,8 m 2, wat voor kleine woningen nog toereikend kan zijn. Voor grotere woningen en bij lagere EPC s kunnen grotere collectoren worden toegepast, in de orde van grootte van 5 tot 10 vierkante meter. Voor zonnepanelen zijn grotere oppervlaktes nodig om eenzelfde energie- of EPC-effect te hebben. Het gaat dan om enkele tientallen vierkante meters, tot aan het volledige dakvlak (aan één of beide zijden). Losstaand van de keuze van het energie dient er in het woningontwerp maar ook in het beeldkwaliteitplan rekening gehouden te worden met de inpassing van zonnepanelen. Door de gunstige kostprijsontwikkeling worden zonnepanelen steeds interessanter om toe te passen. Toepassing achteraf, door de toekomstige bewoners zelf, zal dan ook steeds vaker voorkomen. Warmtepomp Individuele elektrische warmtepompen worden steeds meer toegepast in de woningbouw. Toepassing in de utiliteit (kantoren, ziekenhuizen) is al langer gangbaar én kosteneffectief. Dat komt door de schaalgrootte en vooral doordat met warmtepompen relatief efficiënt gekoeld kan worden. Bij toenemend belang van de koelbehoefte ten opzichte van de warmtebehoefte worden warmtepompen dus steeds interessanter.

17 Energiescan Wendel-Zuid 16 Bij nieuwe, energiezuinige woningen komt koeling steeds meer onder de aandacht. Bewoners kennen koeling van auto en kantoor, en goed geïsoleerde woningen houden lang aanhoudende warmte soms zo lang vast dat technische hulpmiddelen gewenst zijn. Warmtepompen gebruiken naast elektrische energie ook omgevingsenergie : aan grondwater, bodem, ventilatie- of buitenlucht wordt energie op lagere temperatuur onttrokken en via de warmtepomp op hogere temperatuur afgegeven. Houtpelletketel Verbranding van hout is een eeuwenoude techniek voor verwarming. Door ontwikkelingen van de ketels waarin dat gebeurt én van de productiewijze van hout als brandstof, zijn er tegenwoordig goede mogelijkheden om op woningniveau hout in te zetten voor ruimteverwarming en warm tapwaterbereiding. Houtsnippers kunnen gebruikt worden maar met houtpellets ontstaat een meer gestandaardiseerde en efficiëntere inzet. Pellets zijn kleine korrels hout en zijn overal verkrijgbaar; lokale biomassa is dan niet meer per se nodig. Op individueel niveau zijn al diverse woningen voorzien van een pelletketel. Op projectniveau gebeurt dat nog nauwelijks. Wel komt dan de collectieve variant naar voren: één, grotere, pelletketel voor de hele wijk. Deze wordt onder collectieve energieen besproken. HRe-ketel Een HRe-ketel is een HR-ketel die niet alleen warmte maar ook elektriciteit produceert. Het wordt ook wel micro-wkk genoemd, een micro-warmte-kracht-installatie. Recent is de marktintroductie ervan begonnen. De HRe-ketel heeft aardgas nodig, meer zelfs dan een HR-ketel maar de ook opgewekte elektriciteit hoeft niet met conventionele elektriciteitscentrales opgewekt te worden waardoor er netto een besparing optreedt. Overigens wordt met een HRe-ketel slechts een beperkt deel van de elektriciteitsbehoefte van een woning geproduceerd. Bij een relatief hoge warmtevraag (dus grotere en minder goed geïsoleerde woningen) is de bijdrage in de elektriciteitsvraag over het algemeen gunstiger dan bij nieuwbouwwoningen. 5.2 Energieen op locatieniveau Het bereiken van energiebesparing, verduurzaming en CO 2 -reductie kan ook door het inpassen van een collectieve duurzame energievoorziening. Het toepassen van een duurzame energievoorziening heeft tot gevolg dat er op alternatieve wijze invulling wordt gegeven aan de energievraag, waardoor er een vermindering optreedt in het aanwenden van fossiele brandstoffen. Dit kan voor een locatie worden uitgedrukt in een EPL-waarde. Hoe hoger deze waarde hoe energie-efficiënter de locatie. De haalbaarheid van een duurzame energievoorziening hangt voornamelijk af van de omgevingsfactoren, organisatorische en economische factoren en het beschikbare tijdspad tot aan de realisatie. In het volgende hoofdstuk wordt daar verder op ingegaan. Hier wordt op basis

18 Energiescan Wendel-Zuid 17 van ervaringen en een eerste scan een overzicht van mogelijk voor Wendel-Zuid kansrijke en gegeven. Algemene kenmerken Op de locatie komt geen aardgasnet (wel een elektriciteitsnet) maar worden warmteleidingen aangelegd naar de woningen. Daarnaast zijn ook koudeleidingen mogelijk. Beide zijn buizen waar warm (of koud) water door stroomt. De warmteleidingen zijn geïsoleerd en daardoor dikker dan gasleidingen. In de straatprofielen dient daarom met meer ruimte voor energieleidingen rekening te worden gehouden. Een voordeel van warmte- en koudeleidingen ten opzichte van gasleidingen is dat ze ook onder woningen, in kruipruimtes, aangelegd kunnen worden, waardoor bespaard wordt op (aansluit)leidinglengtes en ook in de profielen meer vrijheid ontstaat. De opwekking van warmte (en koude) vindt niet in de woning plaats maar in of nabij de wijk. Er dient dan ook ruimte gevonden te worden voor een energiegebouwtje, met situering en grootte afhankelijk van de bron (zie verderop). Wanneer er een warmtenet in de omgeving is waarop kan worden aangesloten is dit niet nodig. Collectieve warmte- en koudelevering (collectieve warmtepomp) Warmtepompen kunnen ook collectief worden ingezet. De woningen worden aangesloten op een warmte- en koudenet, en in de wijk komt een technische ruimte voor de collectieve warmtepompen. Doorgaans wordt daar een hulpketel bij geplaatst die zorgdraagt voor warmteproductie tijdens pieken in de vraag en wanneer de warmtepomp buiten bedrijf is (onderhoud, storingen) zodat de woningen altijd van warmte worden voorzien. De woningen worden ook van koeling voorzien. Dergelijke systemen worden ook clustergewijs toegepast, met woningen die op één collectief systeem zijn aangesloten, met de warmtepomp in een prefab kelder van 3 bij 7 meter. Collectieve warmtelevering (waaronder restwarmte) De woningen worden aangesloten op een warmtenet, dat ruimteverwarming en warm tapwater verzorgt. Dit kan via één netwerk maar ook kan een gescheiden systeem worden gebruikt, zodat het ruimteverwarmingsnet alleen in het stookseizoen wordt gebruikt en distributieverliezen worden beperkt. Voor de warmteproductie bestaan verschillende opties. In ruime zin kunnen eigenlijk alle soorten brandstoffen gebruikt worden (onder andere knip- en snoeihout, houtpellets, biogas uit mestvergisting of waterzuivering, bio-olie, maar ook aardgas). Ook restwarmte van bedrijven in de omgeving kan in principe benut worden. Voor Wendel-Zuid lijkt in ieder geval de toepassing van houtpellets mogelijk. Voor restwarmte van het nieuwe bedrijventerrein is de afstand tot de woonwijk te groot. Het bestaande naastliggende bedrijventerrein lijkt op voorhand geen grote warmteproducerende bedrijven te herbergen. Mocht dat wel het geval zijn of binnenkort het geval worden, dan zouden de mogelijkheden ervan onderzocht kunnen worden. Warmtelevering van het nieuwe bedrijventerrein zou kansrijk kunnen worden wanneer er naast Wendel-Zuid nog een grote nieuwe afnemer van warmte bijkomt, in de vorm van een groot bedrijf of een nieuwe of te herstructureren locatie, met een omvang van tenminste enkele honderden woningen. Het bestaande bedrijventerrein zou eventueel wel benut kunnen worden om een energiecentrale te huisvesten die in een woonwijk minder goed past. 5.3 Minder kansrijke energieen De onderstaande energieen zijn minder geschikt voor Wendel-Zuid.

19 Energiescan Wendel-Zuid 18 - Geothermie (diepe aardwarmte, enkele kilometers diep): dit vergt dermate grote investeringen dat enkele duizenden woningen nodig zijn om een project economisch interessant te maken. Grootschalige aanpak van woningen- en bedrijvengebieden in de omgeving van Wendel-Zuid is nodig om geothermie hier interessant te maken. - Biomassacentrale: om biomassa te gebruiken voor warmte- én elektriciteitsproductie is een installatie nodig die een ondergrens kent van tenminste enkele honderden woningen. Dit in verband met beschikbare capaciteiten, onderhouds- en beheerskosten en beperken van milieuhinder (geluid-, geur- en stofemissies) waar voor een kleine installatie relatief hoge kosten mee zijn gemoeid. Alleen combinatie van Wendel-Zuid met andere gebieden zou een biomassacentrale mogelijk kunnen maken. - Biogas: sommige locaties liggen in de nabijheid van een (riool)waterzuivering of een mestvergistingsinstallatie waar biogas wordt geproduceerd. Dat biogas kan naar woningen worden gedistribueerd (net als aardgas) en daar in licht aangepaste ketels worden omgezet in warmte, of kan centraal bij de wijk worden omgezet in warmte dat via een warmtenet naar de woningen gaat. In de omgeving van Wendel-Zuid is hier geen sprake van. - Windenergie, invullen van elektriciteitsbehoefte, het toepassen van windenergie op grote schaal, los van de woningbouwontwikkeling, is niet kansrijk op Wendel-Zuid gezien de ontoereikende planologische ruimte, de hinder en het beleid van de gemeente. Windenergie op kleine schaal (kleine windturbines) heeft vooralsnog een beperkt rendement. 5.4 Elektriciteitsnet: naar een smart grid? Het huidige (hoogspannings)net brengt energie van een centraal punt naar vele gebruikers. Het aanbod (centraal opgewekte elektriciteit) volgt de (lokale) vraag. Dit systeem is niet direct berekend op decentraal opgewekte energie, zoals bijvoorbeeld uit zonnepanelen op woningen. Een slim elektriciteitsnet - een smart grid - kan flexibel omgaan met een wisselend aanbod en een wisselende vraag naar elektriciteit. Dat maakt het geschikt voor elektriciteit die op veel verschillende locaties wordt opgewekt en voor fluctuerende energieleveranciers zoals zonnepanelen en windmolens. Bovendien kan een smart grid ervoor zorgen dat de wasmachine pas aanslaat of de elektrische auto pas oplaadt, als er voldoende energie van gewenste prijs is. Ontwikkelingen Voor smart grids zijn andere componenten nodig dan voor het huidige elektriciteitsnet. De huidige beveiligingsschakelaars, die kortsluitingen voorkomen, zijn voor smartgrids bijvoorbeeld niet geschikt. Momenteel wordt er gewerkt aan snellere stroombegrenzers, nieuwe snelle generatoren en hoogvermogen energieopslag. Er lopen enkele proefprojecten (onder meer in Hoogkerk, provincie Groningen) met een grootte in de orde van 25 woningen. Netbeheerders en betrokkenen uit de elektriciteitssector zoeken momenteel naar andere projecten om de toepassing van smart grids verder van de grond te krijgen. De aanwezigheid van lokale opwekking en (extra) vraag naar elektriciteit, bijvoorbeeld voor individuele warmtepompen, elektrisch koken in iedere woning (bij afwezigheid van een gasnet) en in de (nabije?) toekomst oplaadpunten voor elektrisch vervoer, maakt zo n pilot interessanter. 5.5 Overige energieen - Energiezuinige straatverlichting: De inzet van bijvoorbeeld LED-verlichting kan ervoor zorgen dat het energieverbruik verlaagd wordt. De absolute omvang van dit

20 Energiescan Wendel-Zuid 19 energieverbruik is een fractie van de totale energiebehoefte op Wendel-Zuid. Toepassing staat technisch en organisatorisch los van de duurzame energieen.

21 Energiescan Wendel-Zuid 20 6 SELECTIE VAN KANSRIJKE ENERGIECONCEPTEN Het doel van de quick scan is inzicht te geven in de verschillende mogelijkheden om de energieprestatie op de locatie te verbeteren en in de kansrijkheid ervan. De energieen worden met elkaar vergeleken op basis van de invulling van de gemeentelijke ambities (6.2), de kosten (6.3), afhankelijkheden (6.4) en de manier waar een en ander geregeld kan worden (6.5). Eerst wordt behandeld welke factoren belangrijk zijn bij het inschatten van de kansrijkheid van de en. Vervolgens wordt gekomen tot een overzicht van voor Wendel-Zuid kansrijke energieen en wordt ingegaan op bijbehorende vervolgstappen op weg naar realisatie ervan. 6.1 Mogelijke en Uit hoofdstuk 5 komen de volgende en naar voren: a. Gebouwgebonden energiemaatregelen: o beperking van de vraag naar energie o toepassing van zonne-energie (beide in combinatie met een elektriciteitsnet, een aardgasnet en een HR-ketel) b. Individuele duurzame energievoorzieningen: o warmtepomp o pelletketel (de energie-infrastructuur bestaat uit alleen een elektriciteitsnet; voor de warmtepomp kan eventueel een collectief bronwaternet worden aangelegd) c. Collectieve duurzame energievoorzieningen: o warmtelevering op basis van een collectieve (pellet)ketel of restwarmte o warmte- en koudelevering op basis van collectieve warmtepompen (de energie-infrastructuur bestaat uit een elektriciteitsnet en een warmtenet, en bij koudelevering ook een koudenet) 6.2 Invulling van gemeentelijke ambities en wettelijke eisen Met alle en is de GPR-score van 8 te halen die de gemeente als ambitie heeft gesteld voor deze wijk. De wijze waarop er aan die ambitie invulling wordt gegeven, verschilt sterk: bij duurzame energievoorzieningen hoeft op woningniveau verder niet veel te gebeuren, bij andere en moeten op woningniveau juist veel extra energiemaatregelen worden toegepast. GPR-score voor energie Bijbehorend EPC-niveau vrijstaand - rijenwoning 7 0,53-0,6 7,5 0,42-0,53 8 0,3-0,42 Voor een EPC in de orde van grootte van 0,4 (behorend bij de GPR-ambitie van 8) is toepassing van duurzame energie onontbeerlijk; alleen isolatiemaatregelen volstaan dan niet meer.

22 Energiescan Wendel-Zuid 21 Met een energievoorziening bestaande uit een aardgasnet en een HR-ketel in de woning, met energiebesparende maatregelen maar géén zonne-energie, wordt de ambitie GPR 8 niet gerealiseerd. Met een aardgasvoorziening is de ambitie enkel te halen wanneer (veel) zonne-energie wordt toegepast. Voor een EPC van 0,6 (Bouwbesluit per januari 2011) is waarschijnlijk alleen voor vrijstaande woningen een zonnecollector nodig en nog geen zonnecellen. Voor EPC-waarden van 0,4 en lager, nodig voor de ambitie GPR 8, zijn zowel zonnecollectoren als zonnecellen nodig, met totale oppervlaktes van 20 tot 40 vierkante meter per woning, zie onderstaande tabel voor indicaties: type referentiewoning indicatie grootte zonnecollector (warm tapwater) indicatie grootte zonnecellen (elektriciteit) EPC 0,6 EPC 0,4 EPC 0,6 EPC 0,4 rijenwoning 0 m 2 8 m 2 0 m m 2 2-onder-1-0 m 2 11 m 2 0 m m 2 kapwoning vrijstaande woning 11 m 2 13 m 2 0 m m 2 Bij een aardgasvoorziening is grootschalige toepassing van zonne-energie voor ieder woningtype nodig om de gemeentelijke ambitie te realiseren. Voor de wettelijke EPC van 0,6 is, bij een aardgasvoorziening, bij vrijstaande woningen zonne-energie nodig, voor andere woningtypes mogelijk nog niet, afhankelijk van woningontwerp en de keuze om andere energiemaatregelen wél toe te passen. Met duurzame energievoorzieningen zonder aardgasinfrastructuur is voor EPC 0,6 nog geen zonne-energie nodig. Voor lagere EPC s, en dus ook voor GPR 8, kan zonne-energie, zeker bij vrijstaande woningen, wel nodig zijn. Dit is mede afhankelijk van de waardering van de duurzame energievoorziening binnen de EPC. Dit is nu nog nauwelijks gereguleerd; in de EPC-berekening zijn forfaitaire waarden beschikbaar voor warmtepompen en voor warmtelevering, die vooral bij warmtelevering niet de daadwerkelijke energieprestatie van de energievoorziening weergeven. Via gelijkwaardigheidsverklaringen kan wel die daadwerkelijke prestatie gehonoreerd worden, maar dit is nog niet landelijk gestandaardiseerd. In feite dient de gemeente als toetser van bouwvergunningaanvragen (waar de EPC een onderdeel van uitmaakt) te beslissen over de gelijkwaardigheid. In de aankomende vernieuwing van de EPC die mogelijk na de zomer van 2011 van kracht wordt en EPG heet (energieprestatie gebouwen) wordt het honoreren van energiemaatregelen op gebiedsniveau waarschijnlijk wel mogelijk. Wanneer de daadwerkelijke energieprestatie van een duurzame energievoorziening zoals een houtpelletketel of duurzame warmte, mogelijk wordt gemaakt, kan wellicht zonder aanvullende energiemaatregelen aan de woning een EPC van 0,4 al gehaald worden. Met alleen de forfaitaire waarden lukt dit niet en zijn aanvullende maatregelen nodig. Hierbij kan bedacht worden dat zonder toepassing van energiebesparende maatregelen aan de woningen, de energievraag hoger is dan met; een woning met alléén een duurzame energievoorziening kan op die manier een hogere warmtevraag hebben dan een woning met een

23 Energiescan Wendel-Zuid 22 HR-ketel of een woning met duurzame energievoorziening aangevuld met energiebesparende maatregelen. Het gevolg is dan dat de energiekosten voor de bewoner ook hoger liggen. Hier komt dus een belangrijke afweging naar voren: Is de energieprestatie van de wijk (woning plus duurzame energievoorziening) op zich afdoende, of zijn energiebesparende maatregelen aan de woningen altijd gewenst? - uit investeringsoogpunt (bouwkosten) zou met alleen de duurzame energievoorziening volstaan kunnen worden - uit woonlastenoogpunt kunnen juist energiebesparende maatregelen gewenst zijn In onderstaande figuur zijn de CO 2 -effecten in beeld gebracht wanneer een (gemiddelde) woning is aangesloten op een aardgasvoorziening met HR-combiketel (EPC 0,8 volgens huidig bouwbesluit), aardgaswoning met energiebesparende maatregelen (EPC 0,6) een individuele elektrische warmtepomp heeft of is aangesloten op een volledig duurzaam warmtesysteem. In het laatste geval kan de totale CO 2 -emissie ongeveer gehalveerd worden (de CO 2 -emissie voor elektriciteit blijft bestaan). Met individuele warmtepompen kan 10-20% gereduceerd worden. De CO 2 -emissie voor elektriciteit is in iedere situatie, zowel gas, warmtepomp als duurzame warmte, te reduceren door de inzet van bijvoorbeeld zonnepanelen. De mate van CO 2 -emissie is afhankelijk het aantal toegepaste zonnepanelen, uitgedrukt in vierkante meter. Hoe groter het totale oppervlak aan zonnepanelen bedraagt hoe lager de totale CO 2 -emissie zal uitvallen. Voor het gehele elektriciteitsverbruik binnen de EPC-methodiek is circa 20 tot 30 m 2 nodig. De CO 2 -emissie bij warmte wordt bepaald door de rendementen van de toegepaste technieken en de gebruikte brandstoffen. Wanneer alleen duurzame brandstoffen worden toegepast (biomassa, biogas, aardwarmte, zonne-energie) is de CO 2 -emissie netto nul. Dan zou een zeer hoog rendement in de EPC-berekening kunnen worden ingevuld (mits de betreffende kwaliteitsverklaring door de gemeente wordt gehonoreerd). CO 2- uitstoot per woning gas / warmtepomp / duurzame warmte 6,0 CO2-emissie (ton/jaar) 5,0 4,0 3,0 2,0 Duurzaam opgewekte elektriciteit Elektriciteit buiten EPC Koken koeling Koeling in EPC Elektriciteit binnen EPC Warmtapwater 1,0 Verwarming 0,0 gas EPC 0,8 Gas EPC 0,6 warmtepomp EPC 0,8 duurzame warmte (verklaring) Fig. 6.3 CO 2-reductie van energieen

24 Energiescan Wendel-Zuid Kosten Bij kosten gaat het om investeringen en jaarlijkse energiekosten. Voor de verschillende en worden die hieronder behandeld, overigens nog zonder specifieke berekeningen te hebben gemaakt voor Wendel-Zuid (de informatie komt grotendeels uit andere studies; in bijlage A is een overzicht gegeven van kosten per maatregel). Kosten bij aardgasvoorziening en energiemaatregelen aan de woning type referentiewoning meerinvesteringen voor EPC 0,6 bij aardgas (t.o.v. huidige EPC 0,8) meerinvesteringen voor EPC 0,4 bij aardgas (t.o.v. huidige EPC 0,8) rijenwoning onder-1-kapwoning vrijstaande woning Er is een duidelijk verschil in investeringskosten zichtbaar tussen de wettelijke energie-eis en de gemeentelijke ambitie. De jaarlijkse energiekosten bestaan naast de directe energierekening ook uit kosten voor onderhoud en (reservering voor) vervanging van installaties. Bij toenemend aantal en grootte van installaties nemen de kosten daarvoor ook toe. Onderstaande figuur geeft indicatief een beeld van de jaarlijkse kosten voor drie EPC-niveaus. Wat opvalt is dat een EPC van 0,4 nauwelijks tot lagere energiekosten hoeft te leiden. De directe energiekosten nemen duidelijk af, maar dit wordt gecompenseerd door toenemende kosten voor onderhoud en vervanging. De hoogte daarvan is sterk afhankelijk van keuzes die de woningeigenaar maakt; wanneer hij in het geheel geen onderhoud laat plegen scheelt dat op korte termijn in de kosten, maar op langere termijn zal eerder een grotere (vervangings)investering aan de orde zijn. En aangezien voor EPC s in de orde van 0,4 installaties onontkoombaar zijn, zal ook in het kostenplaatje van bewoners hier rekening mee moeten worden gehouden.

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?,

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, ir. F.W. (Freek) den Dulk Nieuwe eis per 1 januari 2006 EPC 0,8 Herziening norm: NEN 5128:2004 Energieprestatie van woonfuncties en

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Woningen met EPC ( 0,8

Woningen met EPC ( 0,8 Een initiatief van in samenwerking met 1 Woningen met EPC ( 0,8 Toelichting wijzigingen en bouwkundige aandachtspunten en duurzame energie - ontwerp- en adviesbureau BNA ir. F.W. den Dulk (Freek) 2 1 Onderwerpen

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie

Passief Bouwen: waarom en hoe?

Passief Bouwen: waarom en hoe? Passief Bouwen: waarom en hoe? Ontwerpen en bouwen vanuit een visie ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur Energie & Duurzaamheid Passief Bouwen Kenmerken o hoogwaardige thermische schil o goed comfort

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst!

Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst! Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst! December 2014 Toolkit Selectietool Per 1 januari 2015 gaan we de volgende stap maken naar een EPC van 0,4 om uiteindelijk eind

Nadere informatie

Vergelijking tussen twee warmteopties voor het Nautilus-complex op het Zeeburgereiland

Vergelijking tussen twee warmteopties voor het Nautilus-complex op het Zeeburgereiland GJ vs GJ Vergelijking tussen twee warmteopties voor het Nautilus-complex op het Zeeburgereiland Rapport Delft, december 2013 Opgesteld door: B.L. (Benno) Schepers Colofon Bibliotheekgegevens rapport: B.L.

Nadere informatie

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen L escaut woonservice Woonburg Zeeuwland 1 De Wooneco-alliantie 2 Minder dan een

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Energiebesparing Industrie. Nieuwe proposities warmtenetten voor bestaande gebouwen

Energiebesparing Industrie. Nieuwe proposities warmtenetten voor bestaande gebouwen nergiebesparing Industrie Nieuwe proposities warmtenetten voor bestaande gebouwen cvketel cvketel cvketel cvketel cvketel gas elektric iteit cvketel cvketel cvketel Huidige situatie portiekflat Portiek

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Hoe groen wilt u uw nieuwe VORM woning hebben? Kies uit drie niveaus van duurzaamheid: VORM Groen, VORM Groen+ of VORM Groen++.

Hoe groen wilt u uw nieuwe VORM woning hebben? Kies uit drie niveaus van duurzaamheid: VORM Groen, VORM Groen+ of VORM Groen++. Hoe groen wilt u uw nieuwe woning hebben? Kies uit drie niveaus van duurzaamheid: Groen, Groen+ of Groen++. Duurzaamheid Als u een nieuwbouwwoning wilt kopen, is de duurzaamheid van uw nieuwe woning een

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015 1 SBRCURnet Bouwlokalen Samen Nul op de meter, bij woning renovatie Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1 Wat betekent Nul-op-de-meter? 4 Veel termen in gebruik Energieneutraal Energie-nota-nul EPC = 0 nzeb (nearly

Nadere informatie

Energieprestatie van gebouwen

Energieprestatie van gebouwen Energieprestatie van gebouwen NEN 7120 en energieconcepten 2012 ing. Lars van de Kamp Nieman Raadgevende Ingenieurs Eerste ervaring NEN 7120 NEN 7120 Een verzwaring? Voor en nadelen standaard rijtjeswoning

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Stand van zaken energievoorziening Veemarkt terrein

Stand van zaken energievoorziening Veemarkt terrein Energievoorziening Veemarkt update februari 2012 29/02/2012 Martin Mooij Ecofys Stand van zaken energievoorziening Veemarkt terrein Ambitie EPC 0,3 Ecofys 2011: warmtre meest aantrekkelijk Hoog milieuresultaat

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Hoe maken we het mogelijk?

Hoe maken we het mogelijk? Energiezuinig Wonen Hoe maken we het mogelijk? Jaarlijkse energielasten 12.000,00 10.000,00 8.000,00 6.000,00 4.000,00 2.000,00 0,00 0 10 20 30 40 Jaar referentie passiefhuis+ Met conceptueel bouwen! Inhoud

Nadere informatie

MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen

MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen Onderwerp Onderbouwing gasloze wijk Meerstad Aan Martin Klooster, Gemeente Groningen Van Jappe Goud, W/E adviseurs Datum 9 april 2010 1 Inleiding In Groningen wordt

Nadere informatie

ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW

ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW In t Hart van de Bouw ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW Nederlandse Isolatie Industrie Postbus 8408 3503 RK UTRECHT 030-6623266 Vertegenwoordigd door: de heer ir. E. Las Nieman Raadgevende

Nadere informatie

EPC concepten 0,4. Trias Energetica...2 EPC 0,4 concepten - Vrijstaande woning...3 EPC 0,4 concepten - Geschakelde woning...4.

EPC concepten 0,4. Trias Energetica...2 EPC 0,4 concepten - Vrijstaande woning...3 EPC 0,4 concepten - Geschakelde woning...4. etaalbare kwaliteit! EPC en 0,4 14 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 1996 1998 2000 2006 2011 2015 Inhoudsopgave: Trias Energetica...2 EPC 0,4 en - Vrijstaande woning...3 EPC 0,4 en - Geschakelde woning...4 EPC

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Verwarmen en koelen met de zon

Verwarmen en koelen met de zon Noodzaak alternatieve energiebronnen neemt toe Energieprijzen: 1996-008 Vergelijk CPI, Gasprijs en Electra (1996 = 100) 350 300 36 Verwarmen en koelen met de zon 50 33 197! 00 Index 150 19 De meest duurzame

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Hoe komt energielabel tot stand Relatie (of niet!)

Nadere informatie

NMDA, een redelijke prijs voor warmte

NMDA, een redelijke prijs voor warmte energie ir. J.B. de Wit, ing. A.A.L.Traversari mba De verrekening van warmtelevering (deel 1) NMDA, een redelijke prijs voor warmte Bij de verrekening van warmtelevering wordt uitgegaan van het nietmeer-dan-anders

Nadere informatie

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten Cursus Verwarm je woning 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten DUW Parkstad DUW is een initiatief van Stichting EnviAA in samenwerking

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof

BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof Van: Kamiel Jansen en Jörg Blass [NIBE] Datum: 18-01-2015 (laatste aanpassingen

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

Gebiedsmaatregelen voor het eerst gewaardeerd in de EPC-bepaling

Gebiedsmaatregelen voor het eerst gewaardeerd in de EPC-bepaling Gebiedsmaatregelen voor het eerst gewaardeerd in de EPC-bepaling Vanaf 1 juli wordt de EPC voor woningen en utiliteit bepaald volgens de nieuwe norm NEN 7120. Hierbij kunnen nu voor het eerst gebiedsmaatregelen,

Nadere informatie

ZEN Platformbijeenkomst. Bouw op onze kennis

ZEN Platformbijeenkomst. Bouw op onze kennis ZEN Platformbijeenkomst Bouw op onze kennis Even voorstellen Patrick Harting Projectmanager Werkzaam sinds: 2007 "De uitdaging van mijn werk is niet het stapelen van de stenen, maar het inzetten van ieders

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0 Energieneutraal wonen Ulft De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt energielabel A++ EPC = 0,0 22 energieneutrale twee-onder-een-kap koopwoningen Plan Bomenbuurt.

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

De HR-ketel die óók elektriciteit opwekt. De persoonlijke energiecentrale voor warmte, warm water én elektriciteit in huis.

De HR-ketel die óók elektriciteit opwekt. De persoonlijke energiecentrale voor warmte, warm water én elektriciteit in huis. De HR-ketel die óók elektriciteit opwekt. De persoonlijke energiecentrale voor warmte, warm water én elektriciteit in huis. Introductiedatum: 1 november 2010. Inhoudsopgave Het belang van duurzame innovatie

Nadere informatie

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster?

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? Drs ing Teus van Eck Biomassabijeenkomst Bodegraven, 7 mei 2009 Warmte is de grootste post in de

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

Concepten voor nieuwbouw woningen EPC 0,4. 20 september 2013 Han Verheul

Concepten voor nieuwbouw woningen EPC 0,4. 20 september 2013 Han Verheul Concepten voor nieuwbouw woningen EPC,4 2 september 213 Han Verheul Concepten voor EPC,4 Concept 1: isolatie Rc = 5, HR-WTW en PV; Concept 2: warmtevraagbeperking, Rc = 7, zonneboiler en HR-WTW; Concept

Nadere informatie

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens 1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens Agenda. Wie is RENDO Duurzaam? Voorbeeld project Toekomst duurzame energie projecten icm groen gas 2 RENDO Duurzaam. Aantal medewerkers : RENDO totaal ca.

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Intakeformulier Professionele Woningbeheerder. EPA - Intake formulier. Professionele Woningbeheerder

Intakeformulier Professionele Woningbeheerder. EPA - Intake formulier. Professionele Woningbeheerder Bijlage 2A: Intakeformulier Professionele Woningbeheerder EPA - Intake formulier Kenmerk: Professionele Woningbeheerder Invulinstructie: = tekst of werkelijke waarde invullen = aankruisen indien van toepassing

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Info sessie warmtepompen met bodem energie

Info sessie warmtepompen met bodem energie Info sessie warmtepompen met bodem energie Waarom warmtepomp Werking warmtepomp Waarom hybride Werking hybride Leo Janssen TPA Vaillant T.b.v Omgevings Dienst Midden Holland November 2013 Waarom een warmtepomp?

Nadere informatie

C (zie toelichting in bijlage)

C (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden C (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Het project is een initiatief van de volgende zes partijen. Deze zes partners participeren op gelijkwaardige basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Den Haag VOF die de realisatie en exploitatie van

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

OPTIMALE ENERGIE-INFRASTRUCTUUR VOOR DE NIEUWBOUWLOCATIE BONGERD/ZIJKANAAL I IN AMSTERDAM-NOORD. M. Menkveld G.J. Ruijg

OPTIMALE ENERGIE-INFRASTRUCTUUR VOOR DE NIEUWBOUWLOCATIE BONGERD/ZIJKANAAL I IN AMSTERDAM-NOORD. M. Menkveld G.J. Ruijg Mei 2000 ECN-C-00-064 OPTIMALE ENERGIE-INFRASTRUCTUUR VOOR DE NIEUWBOUWLOCATIE BONGERD/ZIJKANAAL I IN AMSTERDAM-NOORD M. Menkveld G.J. Ruijg Verantwoording Deze studie is uitgevoerd in opdracht van het

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

De Itho Energiewoning Balans in energiebesparing en wooncomfort

De Itho Energiewoning Balans in energiebesparing en wooncomfort De Itho Energiewoning Balans in energiebesparing en wooncomfort In de Itho Energiewoning worden natuurlijke warmtebronnen zo efficiënt mogelijk gebruikt, intern geproduceerde warmte benut en afgevoerde

Nadere informatie

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Op weg naar bijna energieneutraal bouwen in 2020 Jean Frantzen Adviseur duurzaam bouwen Kennisevent Routekaart richting energieneutraal bouwen R c 2,5 R c 3,5 R c

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Quick scan business case energievoorziening Harinxmaland

Quick scan business case energievoorziening Harinxmaland Quick scan business case energievoorziening Harinxmaland Quick scan business case energievoorziening Harinxmaland Door: Martin Mooij Datum: 12 december 2012 Projectnummer: BENNL11881 Ecofys 2012 in opdracht

Nadere informatie

Datum Referentie E-mail Behandeld door 26 maart 2015 20140737-02 peter-paul.smoor@dpa.nl P. Smoor/CVr

Datum Referentie E-mail Behandeld door 26 maart 2015 20140737-02 peter-paul.smoor@dpa.nl P. Smoor/CVr Gatwickstraat 11 1043 GL AMSTERDAM Postbus 9396 1006 AJ AMSTERDAM T +31 (0)20-6967181 F +31 (0)20-6634962 E amsterdam.ch@dpa.nl www.chri.nl MEMO T.a.v. Van Mevrouw C. Bouwens ir. P.M. Smoor K.v.K 58792562

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie