Water, een vitale levensbron

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Water, een vitale levensbron"

Transcriptie

1 Water, een vitale levensbron

2 2 Water, een vitale levensbron Dit dossier hoort bij de posterreeks Water, een vitale levensbron van GoodPlanet Belgium en geeft meer achtergrondinformatie over de thema s die naar voor komen op de foto s. Leerkrachten en leerlingen kunnen dit dossier gebruiken om in het thema water te duiken aan de hand van de posterreeks. Per poster vind je een informatiefiche met dezelfde titel als de poster. Je kan het dossier als geheel gebruiken, maar je kan ook elke fiche afzonderlijk lezen. Op de fiches vind je de tekst die op de bijhorende poster staat en meer achtergrondinformatie over dit thema. Daarnaast ontdek je in het dossier ook haalbare tips voor duurzaam watergebruik, citaten over water, waterweetjes en interviews met waterexperts. Ook de posters zelf hebben we in dit dossier opgenomen. Wil je alleen de posters downloaden, surf dan naar. Uiteraard biedt dit dossier geen antwoord op alle vragen die je kan stellen rond de wereldwaterproblematiek. Stel jezelf dus gerust nog wat extra vragen en ga vooral samen met jouw leerlingen op zoek naar antwoorden en oplossingen. Binnenkort kan je die oplossingen trouwens met iedereen delen via een website waarop mensen elkaar kunnen inspireren met verschillende oplossingen voor de wereldwaterproblematiek. Tot slot kan je ook een medewerker van GoodPlanet uitnodigen om bij jou op school een workshop aan de hand van de posterreeks te geven. Meer informatie over GoodPlanet Belgium en de campagne Water, een vitale levensbron vind je op. Veel leesplezier! het team van GoodPlanet Belgium

3 3 GoodPlanet Belgium bedankt voor deze publicatie : Yann-Arthus Bertrand, erevoorzitter GoodPlanet Belgium Jo Van Cauwenberge, directeur van de Nederlandstalige programma s van GoodPlanet Belgium Luc Michiels, directeur van de Franstalige programma s van GoodPlanet Belgium Voor hun bijdrage : het team van de stichting GoodPlanet Voor het grafisch concept : Die Keure Voor de foto s : Dieter Telemans Voor de posters met teksten : Voor de cartoons en pictogrammen : Bart Vantieghem, Natacha Sensique, Centre national de la recherche scientifique (Frankrijk) Voor de redactie van de teksten : het team van GoodPlanet Belgium Voor de interviews : Arnould Lefébure, secretaris-generaal van de Internationale Scheldecommissie Murray Biedler, consultant in water en ontwikkeling Bart Devos, voorzitter van het Wereldjongerenparlement voor Water Kurt Beckers, leerkracht van het Koninklijk Atheneum Brakel Michaël Dossin, Hortus Naturalis De leerlingen van L Etablissement Mekouar in Fez (Marokko) Alexandra Vanessa Destin Pierre, lid van het Wereldjongerenparlement voor Water Jolien Dekyvere, stagiair GoodPlanet Belgium Kristien Vanpoucke, medewerker GoodPlanet Belgium Water, een vitale levensbron is een initiatief van GoodPlanet Belgium. Met de steun van onze stichtende partners: Met de hulp van: In samenwerking met:

4 4 GoodPlanet Belgium, voorheen GREEN vzw, leert kinderen, jongeren en volwassenen duurzaam leven. Sinds 1997 zetten onze meer dan 60 medewerkers en vrijwilligers uit alle hoeken van het land dagelijks hun knowhow en passie op het vlak van duurzame ontwikkeling in. GoodPlanet ontwikkelt en begeleidt projecten, vormingen en lespakketten rond water, energie, mobiliteit, duurzame consumptie, natuur,... We richten ons daarbij in de eerste plaats naar kinderen en jongeren in scholen, maar bereiken ook andere doelgroepen zoals (jeugd)verenigingen, (lokale) besturen en bedrijven. Want duurzaam leven, dat kan je leren.

5 5 Inhoudstafel VOORWOORD...6 Water, een vitale levensbron...7 De watercyclus...10 Water als centrum van het leven...13 Vochtrijke gebieden: half land, half water...16 Dorheid, of wanneer water de beperkende factor wordt...19 De zee middenin de watercyclus...23 Toegang tot water, onthullend voor sociale ongelijkheden...27 Water in ontwikkelingslanden...30 Water als ziektedrager...33 Water, onmisbaar voor de landbouw...36 Verontreiniging van waterlopen en voorraden...41 Stromen die voor van alles en nog wat dienen...44 Water in het dagelijks leven van de stadsbewoner...47 Water in de cultuur...50 Klimaatverandering en de watercyclus...53 De noodzaak om water te delen...57 Water tot elke prijs...61 De functie van gletsjers...65 Beter gebruik maken van water...68 Wanneer de mens de omloop van het water verandert...72 BRONNEN...76 INTERESSANTE TIPS EN LINKS...77

6 6 Même si la planète a changé et bien que de multiples menaces pèsent sur elle, elle reste magnifique. Dire sa beauté c est susciter peut-être l élan qui permettra de la préserver Yann Arthus-Bertrand (in het boek L homme et la mer) Water, een vitale levensbron De waterproblematiek in enkele woorden omschrijven, het is geen eenvoudige opdracht. We weten allemaal dat water een vitale levensbron is. We voelen allemaal dat er een wereldwijd probleem is. Maar toch lijkt dat aan ons voorbij te gaan Hebben we dan het gevoel dat we geen verschil kunnen maken? Water is overvloedig aanwezig op aarde, maar minder dan 3% van al dat water is zoet water. Twee derde van dat zoet water is bovendien bevroren of zit diep in de bodem. Met andere woorden, het grootste deel van het water op aarde is ofwel zout ofwel ontoegankelijk. Je kan dus wel zeggen dat zoet water een beperkte bron is. Toch heeft dat kleine beetje zoet water leven geschonken aan alle fauna en flora op aarde. Ook de mens rekent op dat kleine beetje zoet water om in zijn behoeften te voorzien. En het is helaas ook dat kleine beetje zoet water dat onder grote druk staat, zowel door verspilling als door vervuiling. We weten dat water geen oneindige hulpbron is. De eerste stap is dus verspilling tegengaan. Vaak weten we wel hoe we dat thuis kunnen doen, maar we moeten ook rekening houden met ons verborgen waterverbruik. Dat is het water dat nodig is voor onze levensstijl. Minder en bewust consumeren verlaagt dus ook de druk op onze watervoorraden. We weten dat water een kwetsbare bron is. Kunnen we dan niet elke dag onze impact op water verminderen door water niet te vervuilen? Dat betekent zowel directe vervuiling van waterlopen tegengaan als opletten wat je thuis allemaal laat meespoelen met het afvalwater. We weten dat water ongelijk verdeeld is over de wereld. We weten dat bijna een miljard mensen geen toegang heeft tot water. We weten dat twee mensen op vijf geen toegang hebben tot sanitaire voorzieningen. Laten we dan ook samen met luide en vastberaden stem zeggen dat we dit niet aanvaarden. Laten we dit fundamenteel mensenrecht verdedigen voor de mensen wiens stem minder luid klinkt. Kortom, water is een zeldzame en kwetsbare bron die ongelijk verdeeld is op aarde en steeds vaker een bron is van conflicten en onrechtvaardigheid. Wat voel je als je dit weet? Onmacht, schuld, verantwoordelijkheid? Eén ding is zeker: gevoelens kunnen iets wakker maken, iets in beweging brengen. Wat doe je als je dit voelt? Je schouders ophalen of je tanden erin zetten? Iedereen draagt een deel van de verantwoordelijkheid en iedereen kan een deel van de oplossing worden. Beleidsmakers, bedrijfsleiders, wetenschappers, techniekers, burgers, jong en oud. Laat ons dus voluit kiezen voor verstandig watergebruik en solidair zijn met enerzijds de mensen die vandaag al leven met waterschaarste en anderzijds de toekomstige generaties. Niet alleen om water te beschermen, maar om alle leven op aarde te vrijwaren. Jo Van Cauwenberge directeur van de Nederlandstalige programma s van GoodPlanet Belgium

7 WATER 7 natuurlijke cyclus niet kan volgen. Dit brengt grote problemen met zich mee waarbij de grondwatervoorraden verontreinigd en verstoord worden. De overexploitatie en verspilling van zoet water zorgt er voor dat deze levensbron schaarser wordt, ondanks de overvloed eraan. Daardoor krijgen niet alleen de mensheid, maar ook talrijke ecosystemen te maken met schaarste en lopen ze gevaar. Naast deze grote uitdagingen duiken ook nieuwe denkwijzen op die gericht zijn op duurzame ontwikkeling. Steden en landen proberen de kwaliteit van het drinkwater, de verdeling en het verbruik ervan te verbeteren en tegelijkertijd verspilling te bestrijden. De zoektocht naar oplossingen voor de verontreiniging van zoet water en zeewater is volop aan de gang. De toekomst van water is bijzonder nauw verbonden met die van de mensheid. We moeten ons blauwe goud dus goed beschermen. EEN VITALE LEVENSBRON Vanuit de ruimte gezien lijkt de aarde heel anders dan de overige planeten in ons zonnestelsel. Ze lijkt een overwegend blauwe bol, omdat drie vierde van het aardoppervlak bedekt is met water. Water is een voorwaarde om te kunnen leven. Het is onmisbaar voor het functioneren van de cellen en de stofwisseling van elk levend wezen. Er is een verband tussen de aanwezigheid van water enerzijds en het ontstaan van leven en de evolutie ervan anderzijds. De geschiedenis van de mensheid, nomaden, dorpsen stadsbewoners is verbonden met de aanwezigheid van deze onophoudelijk vernieuwende en zuiverende levensbron, of we nu spreken over een meer, een rivier of een bron. Landbouw, industrie en grote steden zijn de grote verbruikers van onze watervoorraden. Ze verbruiken het aan zo n hoog tempo dat de Ontworpen in samenwerking met GoodPlanet en onze stichtende partners : Met de hulp van In samenwerking met : Mangrove in het Hart van Voh. Nieuw-Caledonië, Frankrijk Yann Arthus-Bertrand Poster_Belges_Intro2012NL_21sept.indd 1 21/09/12 12:55

8 8 1. Water, een vitale levensbron Hart van Voh, Nieuw-Caledonië, Frankrijk Yann Arthus-Bertrand Een vitale levensbron Vanuit de ruimte gezien lijkt de aarde heel anders dan de overige planeten in ons zonnestelsel. Ze lijkt een overwegend blauwe bol omdat drie vierde van het aardoppervlak bedekt is met water. Water is een voorwaarde om te kunnen leven. Het is onmisbaar voor het functioneren van de cellen en de stofwisseling van elk levend wezen. Er is een verband tussen de aanwezigheid van water enerzijds en het ontstaan van leven en de evolutie ervan anderzijds. De geschiedenis van de mensheid, nomaden, dorpsen stadsbewoners is verbonden met de aanwezigheid van deze onophoudelijk vernieuwende en zuiverende levensbron, of we nu spreken over een meer, een rivier of een bron. Landbouw, industrie en grote steden zijn de grote verbruikers van onze watervoorraden. Ze verbruiken het aan zo n hoog tempo dat de natuurlijke cyclus niet kan volgen. Dit brengt grote problemen met zich mee waarbij de grondwatervoorraden verontreinigd en verstoord worden. De overexploitatie en verspilling van zoet water zorgt ervoor dat deze levensbron schaarser wordt ondanks de overvloed eraan. Daardoor krijgen niet alleen de mensheid, maar ook talrijke ecosystemen te maken met schaarste en lopen ze gevaar. Naast deze grote uitdagingen duiken ook nieuwe denkwijzen op die gericht zijn op duurzame ontwikkeling. Steden en landen proberen de kwaliteit van het drinkwater, de verdeling en het verbruik ervan te verbeteren en tegelijkertijd verspilling te bestrijden. De zoektocht naar oplossingen voor de verontreiniging van zoet water en zeewater is volop aan de gang. De toekomst van water is bijzonder nauw verbonden met die van de mensheid. We moeten ons blauwe goud dus goed beschermen.

9 9 De toegang tot drinkwater is door de Verenigde Naties erkend als een basisrecht. Maar de weg naar toegang tot drinkbaar water voor iedereen is nog zeer lang. De wereldbevolking voorzien van degelijk drinkwater is één van de grootste uitdagingen waarvoor we staan. En dit is niet enkel een uitdaging voor de toekomst. Nu al zien we op veel plaatsen overal ter wereld dat het uiterst moeilijk, of zelfs onmogelijk is om te voldoen aan de vraag naar water. Dat komt niet alleen omdat op sommige plaatsen de natuurlijke voorraad water ontoereikend is. Onze vraag naar water stijgt ook steeds sneller. Dit komt door de ongecontroleerde bevolkingsgroei en doordat onze levensstijl ons steeds meer water doet verbruiken. Bovendien vervuilen landbouw en industrie ons water onrustwekkend veel. De schade die daardoor veroorzaakt wordt, is vaak onherstelbaar. Het is duidelijk dat wij jongeren in de toekomst zullen moeten afrekenen met een hele reeks uitdagingen wat watervoorziening betreft. Hoe sneller we op de proppen komen met oplossingen, hoe sneller we krachtdadig handelen, des te beperkter zullen de inspanningen zijn die we zullen moeten leveren. De beste garantie op succes, is de uitdaging nu aangaan! De productie van 1 kilo rundsvlees vraagt ongeveer liter water. Dat is gigantisch veel en het betekent dat wij consumenten een grote impact hebben op het milieu. Maar het betekent ook dat iedereen, door bewuste keuzes te maken, een groot en positief verschil kan maken in zijn of haar dagelijks leven. Ik hoop dat de verschillende campagnes rond water jullie doen inzien dat iedereen, door doordacht te leven, kan bijdragen aan de oplossing. Bart Devos, voorzitter van het Wereldjongerenparlement voor Water

10 DE WATERCYCLUS 10 Anders dan bij andere natuurlijke grondstoffen is water onuitputtelijk. De hoeveelheid water op aarde veranderde niet in de loop van de verschillende geologische tijdperken. De Venen, dak van de Ardennen. België Franck Renard Water bedekt drie vierde van de oppervlakte van onze planeet. De wereldwijde watervoorraden lopen op tot 1386 miljoen kubieke kilometer. Bijna al dit water (97,5 %) is zout en vormt de zeeën en oceanen. Zoet water staat slechts voor 2,5 % van de totale waterhoeveelheid op aarde, maar 70 % van deze zoetwatervoorraad zit vast in de poolkappen en in berggletsjers. Water is overal op aarde te vinden, in vloeibare vorm (regen, rivieren, meren, oceanen), vaste vorm (sneeuw, gletsjers) en gasvorm. Deze verschillende vormen volgen elkaar op door de interactie tussen de zon, de atmosfeer, het water en de aardkorst. Naargelang het reliëf waarop de regen terechtkomt, het seizoen en de latitude bevriest het water, stroomt het weg of dringt het in de bodem. Het doordrenkt de bodem, filtert door tot in de grondwaterlagen, komt samen en stroomt vervolgens via de rivieren naar de zee. Door de verplaatsing van luchtmassa s, geologische variaties en de diversiteit van het reliëf is water ongelijk verdeeld over het land. Download deze poster via Posters_Belges_2012-NL_21sept.indd 1 21/09/12 12:41

11 11 2. De watercyclus De Venen, dak van de Ardennen Franck Renard Anders dan bij andere natuurlijke grondstoffen is water onuitputtelijk. De hoeveelheid water op aarde veranderde niet in de loop van de verschillende geologische tijdperken. Water bedekt drie vierde van de oppervlakte van onze planeet. De wereldwijde watervoorraden lopen op tot 1386 miljoen kubieke kilometer. Bijna al dit water (97,5 %) is zout en vormt de zeeën en oceanen. Zoet water staat slechts voor 2,5 % van de totale waterhoeveelheid op aarde, maar 70 % van deze zoetwatervoorraad zit vast in de poolkappen en in berggletsjers. Water is overal op aarde te vinden, in vloeibare vorm (regen, rivieren, meren, oceanen), vaste vorm (sneeuw, gletsjers) en gasvorm. Deze verschillende vormen volgen elkaar op door de interactie tussen de zon, de atmosfeer, het water en de aardkorst. Naargelang het reliëf waarop de regen terechtkomt, het seizoen en de latitude bevriest het water, stroomt het weg of dringt het in de bodem. Het doordrenkt de bodem, filtert door tot in de grondwaterlagen, komt samen en stroomt vervolgens via de rivieren naar de zee. Door de verplaatsing van luchtmassa s, geologische variaties en de diversiteit van het reliëf is water ongelijk verdeeld over het land. by BE (own work) [CC-BY-SA-3.0], via Wikimedia Commons

12 12 Water reist de wereld rond in een oneindige cylus Water is kostbaar, uniek en onvervangbaar voor alles wat leeft op aarde. In de eerste plaats omdat de waterkringloop de kringloop van het leven is. De hitte van de zon doet jaarlijks ongeveer km³ oppervlaktewater verdampen tot wolken. Uit deze wolken valt neerslag op het aardoppervlak. Die neerslag dringt in de ondergrond of vloeit via rivieren terug naar zee. Grondwater kan lang in de ondergrond blijven en al sijpelend vele kilometers afleggen, maar op een dag komt het terug aan de oppervlakte om via rivieren naar zee te vloeien en te verdampen. De watercyclus is cruciaal voor het hele ecosysteem dat onze aarde is. Deze cyclus regelt onder andere de luchtvochtigheid en de temperatuur binnen de atmosfeer. In de woestijn kan het overdag bijvoorbeeld meer dan 40 graden worden, maar s nachts gaat het kwik snel onder het vriespunt. In de atmosfeer boven de woestijn ontbreekt immers de waterdamp die overdag warmte opneemt en s nachts afgeeft. Door de klimaatverandering, watervervuiling, waterverspilling en indamming verandert het kwetsbare evenwicht binnen de waterkringloop. Dat is niet goed voor de verscheidenheid aan ecosystemen, zoals regenwouden, steppen, mangroves, In één waterdruppel vind je alle geheimen van alle oceanen. Gebruik regenwater om de planten te gieten, de wasmachine te laten draaien, het toilet door te spoelen, de auto te wassen, Kahlil Gibran

13 WATER ALS CENTRUM VAN HET LEVEN 13 Water is onmisbaar voor het leven. Een mens bijvoorbeeld overleeft slechts enkele dagen zonder water te drinken Rode kikkers onder water in een meer. Frankrijk Michel Loup Water is iets fundamenteel voor alle levende wezens. De eerste levensvormen bacteriën verschenen meer dan 3,5 miljard jaar geleden in een watermilieu. Het menselijk lichaam bestaat voor 65 % uit water; het brein bevat 76 % en de beenderen 22,5 %. Al het water dat we verliezen bij het uitademen, bij de stoelgang en vooral bij het zweten moet weer aangevuld worden. Zo moet een mens minstens twee liter vocht per dag opnemen waarvan een deel uit de voeding komt. Als je niet regelmatig genoeg vocht opneemt, sterf je snel. Geen enkel levend wezen kan ontstaan en overleven zonder de hoeveelheden water, nodig voor de werking van zijn organisme, aan te vullen en te vernieuwen. Download deze poster via Posters_Belges_2012-NL_21sept.indd 2 21/09/12 12:41

14 14 3. Water als centrum van het leven Rode kikkers onder water in een Frans meer Michel Loup Water is onmisbaar voor het leven. Een mens bijvoorbeeld, overleeft slechts enkele dagen zonder water te drinken. Water is iets fundamenteel voor alle levende wezens. De eerste levensvormen bacteriën verschenen meer dan 3,5 miljard jaar geleden in een watermilieu. Het menselijk lichaam bestaat voor 65 % uit water; het brein bevat 76 % en de beenderen 22,5 %. Al het water dat we verliezen bij het uitademen, bij de stoelgang en vooral bij het zweten moet weer aangevuld worden. Zo moet een mens minstens twee liter vocht per dag opnemen waarvan een deel uit de voeding komt. Als je niet regelmatig genoeg vocht opneemt, sterf je snel. Geen enkel levend wezen kan ontstaan en overleven zonder de hoeveelheden water nodig voor de werking van zijn organisme aan te vullen en te vernieuwen. De eerste levensvormen verschenen en ontwikkelden zich in het water. Tijdens miljarden jaren evolutie verlieten de meest geëvolueerde en complexe waterwezens traag maar zeker hun vertrouwde omgeving om zich aan te passen aan het leven op het land. Toch is water nog steeds levensnoodzakelijk. Niet alleen voor de mens, maar ook voor alle planten en dieren. Water is immers integraal aanwezig in alle biologische weefsels. Daarom moeten alle levende wezens regelmatig of constant water opnemen om een goed werkende stofwisseling mogelijk te maken. Ook een mens gaat voor de geboorte door een waterfase. De embryo bevindt zich immers in het vruchtwater. Een embryo van 3 dagen bestaat voor 97% uit water. Een fœtus van 6 maanden uit 94% water. Bij een zuigeling bestaat 75% van het lichaamsgewicht uit water. Bij een volwassene daalt dit percentage tot 70% of 50 liter water voor een man van 70 kilogram. Water is de drijvende kracht in de natuur. Leonardo da Vinci Een mens kan tot 40 dagen overleven zonder te eten. Als je echter langer dan 4 dagen niet drinkt, ga je dood. Een volwassen mens heeft dagelijks minstens 2 liter water uit voedsel en drank nodig.

15 15 Door evolutie ontwikkelden levende wezens strategieën om zich aan te passen aan de hoeveelheid water aanwezig in hun leefmilieu. Om zich te hydrateren, ontwikkelden planten en dieren bepaalde organische kenmerken, eigen aan het milieu waarin ze leven. Ook de mens ontwikkelde vaardigheden om in zijn waterbehoefte te voorzien. Recht op water Water is de bron van alle leven op aarde, maar volgens de wet is het geen mensenrecht. Hoezo, geen mensenrecht?! De Verenigde Naties riepen het recht op water in 2010 uit tot mensenrecht, maar die resolutie wordt nog steeds niet bekrachtigd in het internationaal recht. Als het water afgesloten wordt bij iemand die de waterfactuur niet meer kan betalen, is dat in strijd met het recht op water. Als overheden niet al het mogelijke doen om drinkbaar water te voorzien en te vrijwaren voor hun inwoners is dat in strijd met het recht op water. Sommige landen willen onder andere om die reden het recht op water niet als wettelijke verplichting opnemen. Ze hebben immers de financiële middelen niet om dat recht op water ook voor iedereen waar te maken. Andere landen, zoals de Verenigde Staten of China, zijn dan weer principieel tegen water als officieel mensenrecht, onder andere omdat dit niet altijd te rijmen valt met de privatisering van water. Hersenen Wist je dat? Long Hart Nier Bot Maag Darm Een giraf kan langer overleven zonder water te drinken dan een kameel. De giraf haalt immers veel vocht uit de bladeren die ze eet. Kangoeroeratten hebben zelfs geen water nodig om te drinken. Ze halen hun vocht volledig uit hun voedsel. Spier Bloed Huid CNRS/sagascience

16 VOCHTRIJKE GEBIEDEN: HALF LAND, HALF WATER 16 Vochtrijke gebieden beslaan slechts 6 % van de oppervlakte van de werelddelen. In een eeuw tijd heeft de mens de helft van alle vochtrijke zones op de planeet aangetast. Dorp in de moerassen van het Zuiden nabij Bor. Staat Jonglei, Zuid-Soedan Yann Arthus-Bertrand Vochtrijke gebieden zoals moerassen, venen en mangroves zijn stukken land die minstens een deel van het jaar onder water staan. Omdat deze gebieden de overgang vormen tussen landen waterecosystemen, zijn ze bijzonder rijk aan dier- en plantsoorten. De groeiende landbouw, de verstedelijking en de uitbreiding van industrie- en havengebieden zorgden ervoor dat deze gebieden langzaam uitdroogden. Lange tijd werden deze gebieden immers onterecht beschouwd als ongezond of onproductief. Omwille van het belang van deze vochtrijke zones voor mens en milieu, wordt vandaag geprobeerd ze te beschermen en te herstellen. Waterzuivering, behoud van biodiversiteit, bescherming tegen gevaren als overstromingen, droogtes en bodemerosie evenals hun vermogen om koolstof op te slaan, zijn slechts enkele voorbeelden van het belang ervan. De Conventie van Ramsar werd in 1971 goedgekeurd en ondertekend door 162 staten. Deze conventie wil de bescherming van vochtrijke gebieden internationaal aanpakken en wil dat iedereen zich bewust wordt van de unieke functie van deze zones. Download deze poster via Posters_Belges_2012-NL_21sept.indd 3 21/09/12 12:41

17 17 4. Vochtrijke gebieden: half land, half water Dorp in de moerassen van het Zuiden nabij Bor, Staat Jonglei, Zuid-Soedan Yann Arthus-Bertrand Vochtrijke gebieden beslaan slechts 6 % van de oppervlakte van de werelddelen. In een eeuw tijd heeft de mens de helft van alle vochtrijke zones op de planeet aangetast. Vochtrijke gebieden zoals moerassen, venen en mangroven zijn stukken land die minstens een deel van het jaar onder water staan. Omdat deze gebieden de overgang vormen tussen land- en waterecosystemen, zijn ze bijzonder rijk aan dier- en plantsoorten. De groeiende landbouw, de verstedelijking en de uitbreiding van industrie- en havengebieden zorgden ervoor dat deze gebieden langzaam uitdroogden. Lange tijd werden deze gebieden immers onterecht beschouwd als ongezond of onproductief. Omwille van het belang van deze vochtrijke zones voor mens en milieu, wordt vandaag geprobeerd ze te beschermen en te herstellen. Waterzuivering, behoud van biodiversiteit, bescherming tegen gevaren als overstromingen, droogtes en bodemerosie evenals hun vermogen om koolstof op te slaan, zijn slechts enkele voorbeelden van het belang ervan. De Conventie van Ramsar werd in 1971 goedgekeurd en ondertekend door 162 staten. Deze conventie wil de bescherming van vochtrijke gebieden internationaal aanpakken en wil dat iedereen zich bewust wordt van de unieke functie van deze zones. Waterrijke gebieden of wetlands zijn gebieden waar water in overvloed aanwezig is, soms permanent, soms seizoensgebonden. Moerassen, draslanden, venen, poelen, vijvers, lagunes, Ze zijn essentieel voor de biodiversiteit en onmisbaar als waterreservoirs. Als ze droogvallen, verdwijnt hun grote diversiteit aan leven, ontstaat waterschaarste én komen er overstromingen. Wetlands vangen bij hoog water immers veel water op dat ze in droge tijden weer afgeven. Bovendien kunnen ze grote hoeveelheden CO 2 opslaan, wat van groot belang is in de strijd tegen de klimaatverandering. Bedreigingen De waterrijke gebieden ondergingen de revolutie van landbouw, industrie en steden in de 20ste eeuw. Dit leidde tot het droogleggen van bijna de helft van deze gebieden. Ook het bouwen van grote dammen heeft verregaande gevolgen voor de waterrijke gebieden en dus ook voor de mensen, planten en dieren die ervan afhankelijk zijn. Een dam verandert de waterhuishouding van een rivier immers ingrijpend. Wist je dat? Sinds 1900 verdween de helft van de waterrijke gebieden op aarde.

18 18 In Egypte bouwde men in de jaren 60 de Aswandam om de jaarlijkse overstromingen van de Nijl beter te kunnen controleren en voor de opwekking van energie. Het land heeft er met de dam een meer bij gekregen, het Aswanmeer, maar de Nijl overstroomt niet meer. De landbouwgronden worden dus niet meer overspoeld met vruchtbaar slib, waardoor de boeren dure kunstmest moeten gebruiken. Een andere bedreiging voor wetlands is ontbossing. Als de bomen en hun wortels verdwijnen, kan de grond het regenwater niet meer opvangen. De grond spoelt mee weg met het regenwater naar de rivier. In lager gelegen gebieden stroomt het water trager, waardoor de weggespoelde grond naar de bodem zinkt. Zo slibben wetlands dicht en kunnen ze minder water opvangen, wat stroomafwaarts dan weer voor overstromingen kan zorgen. Voortbestaan: de Ramsar-conventie Deze overeenkomst over watergebieden werd in februari 1971 getekend in Iran en trad in werking in Het verdrag dient als kader voor nationale acties en internationale samenwerking voor het behoud en rationeel gebruik van watergebieden en bijhorende hulpbronnen. Vandaag is de conventie goedgekeurd door 162 landen die 1650 watergebieden inschreven op de Ramsar-lijst, goed voor een oppervlakte van 149,6 miljoen hectare. Deze lijst vertegenwoordigt de watergebieden van internationaal belang, voornamelijk grensoverschrijdende zones of migratieroutes van vogels en vissen. België heeft 9 Ramsar-gebieden die samen een oppervlakte van hectare vormen: Ijzerbroeken te Diksmuide en Lo-Reninge (2360 ha), Grotte des Émotions (3 ha), Hoge Venen (6000 ha), Vallée de la Haute Sûre ( ha), Kalmthoutse Heide (2200 ha), Marais d Harchies (525 ha), Schorren van de Beneden Schelde (420 ha), Vlaamse Banken (1900 ha) en het Zwin (530 ha). De roem is als een rivier, die lichte en opgeblazen dingen boven doet drijven, en zware en degelijke dingen doet zinken. Francis Bacon Kampeer je in de natuur, vervuil het water in de omgeving dan niet met zeep, shampoo of afwasmiddel. Kan je er niet onderuit, gebruik dan zeker biologisch afbreekbare zeep.

19 DORHEID, OF WANNEER WATER DE BEPERKENDE FACTOR WORDT 19 Het vasteland bestaat voor 41% uit woestijnen en bijna-woestijnen. Een miljard mensen leeft in regio s blootgesteld aan woestijnvorming en droogte. Karavaan van dromedarissen in de buurt van Nouakchott. Mauritanië Yann Arthus-Bertrand Sommige leefmilieus worden gekenmerkt door weinig regenval en weinig waterbronnen. De dorheid zorgt ervoor dat de fauna en flora strategieën ontwikkelen om in zo n bijzondere situatie te kunnen overleven. Sommige diersoorten kunnen vrij lang zonder water, maar verkiezen bijvoorbeeld om s nachts actief te zijn en zo zichzelf te beschermen tegen de zon en uitdroging. Overdag stoppen ze zich dan weg onder de grond. Bij sommige planten zijn de bladeren (waarlangs planten veel vocht verliezen) heel klein of zelfs naalden geworden. Andere planten slaan water op in hun vetstengel. Nog anderen verliezen hun bladeren en verkeren langere tijd in een soort slaaptoestand of ze wachten als zaadkorrel tot de regen terugkeert. Ook de mens past zich bij tekort aan water aan door veranderingen in gedrag en gewoonten. In de Sahara bijvoorbeeld draagt men ruime kleren, die isoleren tegen de warmte en het zweten beperken, en gebruikt men een dromedaris als lastdier in plaats van bijvoorbeeld een ezel. Download deze poster via Posters_Belges_2012-NL_21sept.indd 4 21/09/12 12:41

20 20 5. Dorheid, of wanneer water de beperkende factor wordt Karavaan van dromedarissen in de buurt van Nouakchott, Mauritanië Yann Arthus-Bertrand Het vasteland bestaat voor 41% uit woestijnen en bijna-woestijnen. Een miljard mensen leeft in regio s blootgesteld aan woestijnvorming en droogte. Sommige leefmilieus worden gekenmerkt door weinig regenval en weinig waterbronnen. De dorheid zorgt ervoor dat de fauna en flora strategieën ontwikkelen om in zo n bijzondere situatie te kunnen overleven. Sommige diersoorten kunnen vrij lang zonder water, maar verkiezen bijvoorbeeld om s nachts actief te zijn en zo zichzelf te beschermen tegen de zon en uitdroging. Overdag stoppen ze zich dan weg onder de grond. Bij sommige planten zijn de bladeren (waarlangs planten veel vocht verliezen) heel klein of zelfs naalden geworden. Andere planten slaan water op in hun vetstengel. Nog anderen verliezen hun bladeren en verkeren langere tijd in een soort slaaptoestand of ze wachten als zaadkorrel tot de regen terugkeert. Ook de mens past zich bij tekort aan water aan door veranderingen in gedrag en gewoonten. In de Sahara bijvoorbeeld draagt men ruime kleren die isoleren tegen de warmte en het zweten beperken en gebruikt men een dromedaris als lastdier in plaats van bijvoorbeeld een ezel. Jemen behoort tot de top 5 van landen die met waterschaarste kampen. De klimaatverandering en de explosieve bevolkingsgroei verhogen de waterstress nog meer. Decennialang gebruikte de bevolking bijna uitsluitend regenwater om de akkers te bevloeien. De introductie van waterpompen in de jaren zestig veranderde de houding omtrent water dramatisch. De Jemenieten dachten dat de onderaardse zee onuitputtelijk was en sprongen zeer verkwistend om met het blauwe goud. Toen ik in 1963 als tienjarige in Sanaa toekwam, had elke woning een eigen waterput. Het grondwater zat toen minder dan dertig meter diep. Vandaag wordt tot duizend meter diep geboord. Abdulrahman Al-Eryani, voormalig minister van Water en Milieu in Jemen Fragment uit artikel Waterstress in Jemen in Mo Magazine. Door Yong Lee Van de Casteele, 29 juni

21 21 Bart Vantieghem In veel regio s ontstaat gebrek aan water omdat de bevolkingsdruk toeneemt, de woestijn oprukt, regens langer uitblijven, waterrijke gebieden uitdrogen, grondwaterlagen uitgeput raken, enzovoort. Wanneer er jaarlijks minder dan 1000 m³ water per persoon beschikbaar is (2740 liter per dag), spreken we over waterschaarste. Waterschaarste betekent niet noodzakelijk dat er niet genoeg zoet water is. Wanneer waterbronnen slecht beheerd worden of de verdeling van het water niet goed verloopt, kan er ook waterschaarste ontstaan. Uit sommige rivieren wordt bijvoorbeeld zoveel water geput dat ze droog staan nog voor ze de monding bereiken. In streken zoals de Hoorn van Afrika leeft 90% van de bevolking van de landbouw en wordt enorm veel water gebruikt voor irrigatie en veeteelt. Het meeste water gaat naar de teelt van exportgewassen. Bovendien versnelt de woestijnvorming nog door de klimaatverandering. 11 landen in de Sahel plannen een grote groene muur dwars door Afrika om woestijnvorming tegen te gaan. De muur moet jaarlijks ook 3 miljoen ton CO 2 uit de lucht halen. Er zijn echter ook tegenstanders van het project. Zij vrezen dat de lokale bevolking weinig inspraak zal hebben en gedwongen zal moeten verhuizen. Dieter Telemans Kenia, grens met Ethiopië. Door de klimaatverandering volgen de periodes van droogte elkaar nu veel vlugger op dan 20 tot 30 jaar geleden. De herders vinden geen water meer voor hun dieren.

22 22 De klimaatverandering wordt in grote mate veroorzaakt door de ontwikkelde landen. Bovendien komt een groot deel van ons voedsel uit het Zuiden. Woestijnvorming is dus wel degelijk een probleem dat de hele wereld aangaat. De politieke wil om iets aan de oorzaken en de gevolgen te doen, ontbreekt echter vaak. Kansarme bevolkingsgroepen kunnen immers weinig druk uitoefenen. Wist je dat? De droogste plaats op aarde is de Atacama woestijn in Chili. Op sommige plaatsen heeft het al meer dan 400 jaar niet meer geregend! Koop geen asperges uit Peru, maar kies voor lokale asperges tijdens het seizoen (april-juni).

23 DE ZEE MIDDENIN DE WATERCYCLUS 23 Elk jaar wordt 6 miljoen ton aan chemische producten meegesleurd door stromen die uiteindelijk uitmonden in een oceaan. Dit zorgt voor verontreiniging die ongewenst terecht komt in de voedselketen. Walvis in de open zee bij het Valdés-Schiereiland. Argentinië Yann Arthus-Bertrand Tijdens z n doortocht op de continenten, slijt water rotsen uit. Het voert de opgeloste mineralendeeltjes met zich mee die later zeezout worden. De watercyclus zorgt voor een permanente watercirculatie tussen de oceanen, de atmosfeer en de waterlopen op het vasteland. Zo zijn zeeën de eindbestemming voor bijna alle waterlopen. Maar niet enkel mineraaldeeltjes worden meegevoerd met het water, ook chemische en organische verontreiniging komt erin terecht, vermengt zich en stapelt zich op in het lichaam van zeefauna en -flora. Elke dag wordt wereldwijd 2 miljoen ton urine en menselijke uitwerpselen rechtstreeks in waterlopen geloosd. Daarbij komen dan nog eens de drijfmest van de veeteelt evenals de landbouwmeststoffen. Al deze vormen van vervuiling verstoren de werking van de ecosystemen van de zee. Steeds meer en steeds grotere mariene gebieden worden als dood beschouwd. Overal ter wereld worden onderzoeksprogramma s en beleidsinitiatieven opgezet om oplossingen te vinden voor deze problemen. Download deze poster via Posters_Belges_2012-NL_21sept.indd 5 21/09/12 12:41

24 24 6. De zee middenin de watercyclus Walvis in de open zee bij het Valdes schiereiland, Argentinië Yann Arthus-Bertrand Elk jaar wordt 6 miljoen ton aan chemische producten meegesleurd door stromen die uiteindelijk uitmonden in een oceaan. Dit zorgt voor verontreiniging die ongewenst terechtkomt in de voedselketen. Tijdens z n doortocht op de continenten, slijt water rotsen uit. Het voert de opgeloste mineralendeeltjes met zich mee die later zeezout worden. De watercyclus zorgt voor een permanente watercirculatie tussen de oceanen, de atmosfeer en de waterlopen op het vasteland. Zo zijn zeeën de eindbestemming voor bijna alle waterlopen. Maar niet enkel mineraaldeeltjes worden meegevoerd met het water, ook chemische en organische verontreiniging komt erin terecht, vermengt zich en stapelt zich op in het lichaam van zeefauna en -flora. Elke dag wordt wereldwijd 2 miljoen ton urine en menselijke uitwerpselen rechtstreeks in waterlopen geloosd. Daarbij komen dan nog eens de drijfmest van de veeteelt evenals de landbouwmeststoffen. Al deze vormen van vervuiling verstoren de werking van de ecosystemen van de zee. Steeds meer en steeds grotere mariene gebieden worden als dood beschouwd. Overal ter wereld worden onderzoeksprogramma s en beleidsinitiatieven opgezet om oplossingen te vinden voor deze problemen. Oceanen reguleren het klimaat en slaan CO 2 op. Daarom zijn ze essentieel voor alle leven op aarde. Bovendien voeden ze meer dan de helft van de wereldbevolking en leveren ze ons gigantische hoeveelheden grondstoffen en energie. Toch brengt de mens door vervuiling, overbevissing en de uitstoot van broeikasgassen steeds meer schade toe aan onze zeeën. Het ziet er helaas niet naar uit dat het tij snel zal keren. Onbekend is onbemind? De zeeën en oceanen bedekken 71% van het aardoppervlak, maar blijven de minst goed gekende gebieden. De diepe afgronden in de zeebodem zijn nog onbekend terrein en elke dag worden nieuwe soorten ontdekt die in ongelooflijke omstandigheden kunnen leven. Volgens wetenschappelijke schattingen zijn deze ecosystemen de leefomgeving van 90% van de biomassa en 80% van de biodiversiteit op aarde, waarvan we vandaag slechts 5% kennen ( mariene soorten). Er zouden er nog meer dan een miljoen te ontdekken zijn! Helaas heeft de mens ook al de uitroeiing van enkele soorten op zijn geweten, zoals de zeekoe van Steller die in 1768 verdween. Wist je dat? Op sommige plaatsen in de oceaan zou de Mount Everest helemaal onder water kunnen verdwijnen en zelfs dan zou er nog 2 kilometer water boven de top staan.

25 25 Bart Vantieghem Bescherming van de oceanen Meer dan de helft van de oceaangebieden valt buiten de nationale exclusieve bevoegdheden van de landen. Daarom is het nodig dat landen overeenkomsten sluiten over het gebruik, de exploitatie en de bescherming van de oceanen en hun hulpbronnen. Zo heeft het OSPAR-verdrag als doel door internationale samenwerking het maritieme milieu in de Noordoostelijke Atlantische Oceaan (inclusief de Noordzee) te beschermen. Het verdrag trad in werking in 1992 en werd ondertekend door 14 landen (waaronder België) en de Commissie van de Europese Unie. Vroeger dacht men dat de zee onuitputtelijk was. De wereldwijde visvangst steeg in enkele jaren tijd van 20 naar 90 miljoen ton vis per jaar. Ondertussen weten we dat bijvoorbeeld sushi ervoor kan zorgen dat de blauwvintonijn uitsterft. Ook andere tonijnsoorten zijn bedreigd. In onze Noordzee wordt onder andere kabeljauw overbevist. Volgende keer toch maar geen broodje tonijnsla?

26 26 Wat heeft een file te maken met het verdwijnen van koraal? Auto s stoten CO 2 uit. Die CO 2 komt in de atmosfeer terecht en wordt vervolgens grotendeels opgenomen door de oceanen. Door de chemische reactie met water vormt CO 2 koolzuur in de oceanen. Zo stijgt de zuurtegraad. Hierdoor lossen de koralen geleidelijk aan op. Dat vormt een probleem voor de vele dieren die afhankelijk zijn van koraalriffen als woonplaats of voor hun voedselvoorziening. Wist je dat? Japanse en Amerikaanse wetenschappers filmden in 2013 voor het eerst een acht meter lange reuzeninktvis op 630 meter diepte in de Stille Oceaan nabij Japan. Wat wij doen, is slechts een druppel in de oceaan. Maar als we het niet deden, zou de oceaan kleiner zijn vanwege deze ontbrekende druppel. Moeder T heresa Eet minder vis en raadpleeg de viswijzer om te vermijden dat je overbeviste soorten koopt.

27 TOEGANG TOT WATER, WAARDEMETER VOOR SOCIALE ONGELIJKHEDEN 27 Gemiddeld gebruiken we 110 liter water per persoon per dag. Maar dit cijfer verbergt enorme ongelijkheden. Verkaveling van villa s met zwembad in de Var. Frankrijk Yann Arthus-Bertrand Voor de mens heeft water zowel een biologische als een sociale functie. We gebruiken water om ons lichaam te hydrateren maar evengoed voor huishoudelijke behoeften (keuken, hygiëne, wassen, toilet, ). Als algemene regel geldt: hoe hoger de levensstandaard, hoe hoger het huishoudelijk waterverbruik. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie heeft een mens minimum 20 liter water per dag nodig om te leven en aan zijn fysiologische, sanitaire en sociale behoeften te voldoen. In 19 landen wereldwijd ligt het huishoudelijk verbruik per persoon per dag lager dan dit minimum. In Rwanda, Mozambique, Cambodja en Somalië ligt het zelfs lager dan 15 liter. In 38 landen ligt het dan weer boven de 250 liter per persoon per dag (bijna 600 liter voor een Noord-Amerikaan, bijna 300 liter voor een Fransman). De nood aan water voor alle mensen op aarde doet vragen rijzen over een betere toegang tot drinkbaar water voor iedereen. Daarnaast dienen er dringend maatregelen genomen te worden om de verspilling ervan in de ontwikkelde landen tegen te gaan. Download deze poster via Posters_Belges_2012-NL_21sept.indd 6 21/09/12 12:41

28 28 7. Toegang tot water, onthullend voor sociale ongelijkheden Verkaveling van villa s met zwembad in de Var, Frankrijk Yann Arthus-Bertrand Gemiddeld gebruiken we 110 liter water per persoon per dag. Maar dit cijfer verbergt enorme ongelijkheden. Voor de mens heeft water zowel een biologische als een sociale functie. We gebruiken water om ons lichaam te hydrateren maar even goed voor huishoudelijke behoeften (keuken, hygiëne, wassen, toilet, ). Als algemene regel geldt: hoe hoger de levensstandaard, hoe hoger het huishoudelijk waterverbruik. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie heeft een mens minimum 20 liter water per dag nodig om te leven en aan zijn fysiologische, sanitaire en sociale behoeftes te voldoen. In 19 landen wereldwijd ligt het huishoudelijk verbruik per persoon per dag lager dan dit minimum. In Rwanda, Mozambique, Cambodja en Somalië ligt het zelfs lager dan 15 liter. In 38 landen ligt het dan weer boven de 250 liter per persoon per dag (bijna 600 liter voor een Noord-Amerikaan, bijna 300 liter voor een Fransman). De nood aan water voor alle mensen op aarde doet vragen rijzen over een betere toegang tot drinkbaar water voor iedereen. Daarnaast dienen er dringend maatregelen genomen te worden om de verspilling ervan in de ontwikkelde landen tegen te gaan. Ongelijke toegang tot water Zoet water is niet alleen geografisch gezien ongelijk verdeeld over de wereld. De toegang tot water wordt ook beïnvloed door de sociale achtergrond en economische situatie van mensen. Zo heeft de rijkste bevolkingslaag in Bolivia 41% meer toegang tot water dan de armste inwoners. Omdat de rijkere mensen een betere toegang hebben, zullen ze ook meer verbruiken. Zo wordt de kloof en de beschikbare hoeveelheid water tussen arm en rijk alleen maar groter. Wist je dat? In Spanje laten makelaars vlakbij nieuwe vakantieverblijven golfterreinen aanleggen die elk even veel water vragen als een stad van inwoners. Dieter Telemans

29 29 Rijkere landen die in luxe zwemmen, realiseren zich niet wat al die luxe aan water kost. Om voedsel, energie, gebouwen, wegen, steden en producten te maken en onderwijs, sport, recreatie en cultuur te realiseren heb je water nodig. Veel water. Ondertussen bereikt de Colorado rivier haar monding niet meer. Landbouwers in Mexico moeten experimenteren met zoutwatergewassen omdat de vroegere wetlands een oprukkende woestijn werden door buitensporige irrigatie. Niet alleen landbouw, industrie en toerisme worden met de vinger gewezen. Ook de huishoudens in California gebruiken enorm veel water. Heel wat inwoners van deze Amerikaanse staat hebben immers een privézwembad. In Los Angeles loopt een pilootproject waarbij elk gezin een bepaald rantsoen water kreeg. Gebruik je meer, dan betaal je ook meer. Het waterverbruik daalde met 20%, maar heel wat rijke mensen laten zich niet tegenhouden door de hoge prijs en blijven water verspillen. Waterdistributie In geïndustrialiseerde landen is de waterdistributie meestal gesubsidieerd. Mensen in het Zuiden moeten de kosten echter volledig zelf dragen. Zo betalen ze veel meer voor hun kraantjeswater, dat vaak van twijfelachtige kwaliteit is. Enkele landen voerden al een sociaal tarief in voor drinkwater. Zo kunnen mensen die het financieel moeilijk hebben een verminderd tarief krijgen voor hun waterverbruik. In Vlaanderen bestaat er nog geen sociaal tarief, maar krijgt elke inwoner jaarlijks 15m³ gratis drinkwater. Je kan wel een vrijstelling krijgen voor de gemeentelijke bijdragen voor de infrastructuur van de waterdistributie en de bijdragen voor afvalwaterzuivering. In Brussel maakte de vzw Straatverplegers een plan met drinkwaterfonteinen en toiletten in de 19 gemeenten. De folder werd onder andere aan daklozen gegeven, zodat ze op elk moment weten waar ze water ter beschikking kunnen hebben. Eigenlijk moeten we niet alleen de toegang tot water eerlijk verdelen, maar ook het evenwicht van de natuurlijke watercyclus respecteren en vervuiling vermijden zodat mariene ecosystemen en hun biodiversiteit beschermd worden. Water voor iedereen? De wereldbevolking stijgt en de vraag naar drinkbaar water stijgt nog sneller. Geen paniek, er zal water genoeg zijn. Maar we moeten er dan wel duurzaam mee omgaan en het eerlijk verdelen. Op dit moment gebruikt het rijkste deel van de wereldbevolking het grootste deel van de grondwaterreserves in zo n snel tempo op, dat de waterkringloop ze niet tijdig kan aanvullen. Dat moet anders. Ecotoerisme betekent niet noodzakelijk dat je in een dure ecolodge moet overnachten. Zorg er ook op vakantie voor dat je respectvol omspringt met water en energie en laat geen afvalberg achter.

30 WATER IN ONTWIKKELINGSLANDEN 30 Wereldwijd hebben ongeveer 1 miljard mensen geen toegang tot drinkbaar water. Vrouwen die water dragen op weg naar huis. Mali Yann Arthus-Bertrand In ontwikkelingslanden, waaronder veel landen ten zuiden van de Afrikaanse Sahara, wordt water thuis geleverd bij slechts 16 % van de bevolking. In Amman, hoofdstad van het koninkrijk Jordanië, komt er maar één keer per week water uit de kraan. Over de hele planeet kent bijna de helft van de mensheid niet het comfort van een kraan waaruit drinkwater komt. Vooral in de Afrikaanse Sahel moeten vrouwen elke dag te voet een lange weg afleggen om water uit een put te halen. Deze taak neemt meestal verscheidene uren in beslag en heeft een grote invloed op hun levensomstandigheden en hun ontwikkelingsmogelijkheden als mens. Omwille van de lange afstand en het gewicht is tevens de waterhoeveelheid, die beschikbaar is voor huishoudelijk gebruik, beperkt. De strijd tegen armoede en vóór ontwikkeling houdt dus in dat iedereen een betere toegang tot kwaliteitsvol drinkwater moet krijgen. Download deze poster via Posters_Belges_2012-NL_21sept.indd 7 21/09/12 12:42

31 31 8. Water in ontwikkelingslanden Vrouwen die water dragen op weg naar huis in Mali Yann Arthus-Bertrand Ongeveer 1 miljard mensen ter wereld hebben geen toegang tot drinkbaar water. In ontwikkelingslanden, waaronder veel landen ten zuiden van de Afrikaanse Sahara, wordt water thuis geleverd bij slechts 16 % van de bevolking. In Amman, hoofdstad van het koninkrijk Jordanië, komt er maar één keer per week water uit de kraan. Over de hele planeet, kent bijna de helft van de mensheid niet het comfort van een kraan waaruit drinkwater komt. Vooral in de Afrikaanse Sahel moeten vrouwen elke dag te voet een lange weg afleggen om water uit een put te halen. Deze taak neemt meestal verscheidene uren in beslag en heeft een grote invloed op hun levensomstandigheden en hun ontwikkelingsmogelijkheden als mens. Omwille van de lange afstand en het gewicht is tevens de waterhoeveelheid die beschikbaar is voor huishoudelijk gebruik beperkt. De strijd tegen armoede en vóór ontwikkeling houdt dus in dat iedereen een betere toegang tot kwaliteitsvol drinkwater moet krijgen. De drinkbare watervoorraden zijn niet eerlijk verdeeld over de wereld. Bovendien verschilt de hoeveelheid neerslag van regio tot regio en beïnvloedt het waterverbruik van de ene regio ook de watervoorraden in de naburige gebieden. Over de hele geschiedenis van de mensheid slaagden we erin om op een efficiënte manier te voldoen aan onze behoefte aan water. Ook vandaag is dit meer dan ooit het geval, maar helaas voelt niet iedereen die vooruitgang. In gebieden waar de bevolking arm is, wordt er weinig of geen werk gemaakt van oplossingen om de toegang tot water te verbeteren of water te zuiveren. Voor de Wereldgezondheidsorganisatie en Unicef betekent een redelijke toegang tot water dat het mogelijk is te beschikken over minstens 20 liter water per persoon per dag en dat de bron zich op ten hoogste 1 kilometer van de woonplaats van de gebruiker bevindt. Waterdragers Er is een rechtstreeks verband tussen toegang tot water en armoede. Op het platteland van Marokko is water bijvoorbeeld onmisbaar voor landbouw en veeteelt. Maar bronnen en putten leveren nu niet voldoende water meer aan de plattelandsbevolking. Ook vandaag nog heeft een deel van de bevolking op het Marokkaanse platteland niet altijd toegang tot drinkbaar water. Heel wat kinderen kunnen niet naar school gaan omdat ze water moeten halen voor zichzelf en hun familie. Leerlingen van de school l Etablissement Mekouar in Fez

32 32 Dieter Telemans In Mali bijvoorbeeld, leggen niet alleen kinderen, maar ook heel wat vrouwen dagelijks een lange weg af naar een rivier of bron. Mannen gaan veel minder vaak op watertocht. Deze vrouwen kunnen niet anders dan meerdere uren per dag bezig te zijn met de waterbevoorrading van hun familie. Sommigen gaan in het droogseizoen al in het holst van de nacht op pad om geen uren te hoeven aanschuiven aan de bron. Dat maakt het voor deze vrouwen erg moeilijk of onmogelijk om te gaan werken en geld te verdienen. Een kraan of pomp in de buurt van hun huis zou niet alleen voor hun levenskwaliteit, maar ook voor hun gezondheid een wereld van verschil maken. Hoeveel stappen moet jij zetten om tot bij een kraan te komen waaruit drinkbaar water komt? Niet zo veel waarschijnlijk. Miljoenen mensen stappen echter elke dag gemiddeld 6 kilometer, gewoon om water te halen voor hun basisvoorzieningen. Eigenlijk is het best wel gek als je dan bedenkt dat heel wat mensen er heel wat geld voor over hebben om water in flessen te kopen. Die flessen moeten dan ook nog vervoerd worden en zorgen voor een grote afvalberg. En dat allemaal terwijl we thuis de luxe hebben om de kraan open te draaien en meteen drinkbaar water ter beschikking hebben. Wist je dat? Wereldwijd heeft 1 persoon op 10 geen toegang tot drinkbaar water. Wist je dat? Wereldwijd kunnen 18 miljoen kinderen niet naar school omdat ze water moeten halen. Geen basisopleiding betekent geen kansen om uit de armoede te geraken. Neem een douche in de plaats van een bad. Voor een bad heb je minstens twee keer zo veel water nodig.

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Wandelen voor Water 2013

Wandelen voor Water 2013 Wandelen voor Water 2013 Eerst maar even voorstellen Frank van Batenburg Ondernemer: Bedrijfskundig Bureau Gastles over WATER Powerpoint, filmpjes, interactief met opdrachten Vragen mag je direct stellen

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

WATER IN AL ZIJN VORMEN

WATER IN AL ZIJN VORMEN WATER IN AL ZIJN VORMEN Meteoz is een beetje sip vandaag. Buiten regent het pijpestelen! En hij wou net gaan fietsen in het bos Wanneer hij zijn vriendinnetje Nova ziet, vraagt hij zich plots af: Nova,

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

3 havo 4 water, 2 t/m 4

3 havo 4 water, 2 t/m 4 3 havo 4 water, 2 t/m 4 Mozambique: soms te veel India: vaak te weinig De blauwe planeet: alles stroomt Welke kringloop heeft de meeste betekenis voor de mens en waarom? De lange kringloop (B) omdat deze

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

Genoeg water voor iedereen

Genoeg water voor iedereen Genoeg water voor iedereen eerlijk verdeeld - betaalbaar - schoon - duurzaam Of je nu rijk bent of arm, als je een dag niet drinkt heb je dorst. Niemand kan zonder water. Met genoeg en schoon water hebben

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Een verontrustend verhaal over.. water. Maar met misschien toch nog een happy end als we allen meer ons best doen! Page 1

Een verontrustend verhaal over.. water. Maar met misschien toch nog een happy end als we allen meer ons best doen! Page 1 Een verontrustend verhaal over.. water Maar met misschien toch nog een happy end als we allen meer ons best doen! Page 1 First age Nederlanders hebben een "Lorem faam ipsum op het dolor gebied sit amet,

Nadere informatie

Zonder WATER geen LEVEN!

Zonder WATER geen LEVEN! Zonder WATER geen LEVEN! Inleiding De volgende dagen staat het water hoog. Neen, niet het niveau van de Molenbeek, de Schelde of de Leie.; maar wel hier op jouw school. Inderdaad, water is het thema voor

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

BEVOLKINGSGROEI De bevolking groeit snel aan in de Arabische Wereld. De trek naar de stad veroorzaakt een snelle verstedelijking!

BEVOLKINGSGROEI De bevolking groeit snel aan in de Arabische Wereld. De trek naar de stad veroorzaakt een snelle verstedelijking! C. De vraag stijgt Hoofdstuk 1: water in de Arabische Wereld BEVOLKINGSGROEI De bevolking groeit snel aan in de Arabische Wereld. De trek naar de stad veroorzaakt een snelle verstedelijking! VERANDEREND

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD HET KLIMAAT Het klimaat is, zo luidt de officiële definitie, het gemiddelde weer over een periode van 30 jaar. Dat wil zeggen dat het klimaat in een bepaald

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

WIST JE DaT? Elke dr ppel telt

WIST JE DaT? Elke dr ppel telt Elke dr ppel telt 1 Water bij de Toyota fabrieken Sinds 2002 hebben de productiefabrieken van Toyota in Europa het waterverbruik (m³/auto) met 54% teruggebracht. TMMF, de Toyota fabriek in Valenciennes,

Nadere informatie

CONCRETE DOELEN VAKOVERSCHRIJDENDE DOELEN

CONCRETE DOELEN VAKOVERSCHRIJDENDE DOELEN CONCRETE DOELEN De leerlingen kunnen: - vertellen waar zout en zoet water voorkomen. - vertellen dat zout water niet drinkbaar is en dat het moeilijk, en duur is om er drinkwater van te maken. - het begrip

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Lees de tekst en vul nadien de cijfergegevens juist in.

Lees de tekst en vul nadien de cijfergegevens juist in. naam: Lees de tekst en vul nadien de cijfergegevens juist in. Water is geen klatergoud Water vinden overal, maar we beseffen vaak zelf niet hoe belangrijk het ook voor ons eigen leven is. Ons lichaam bestaat

Nadere informatie

Werkbundel: leerlingen VOW. Milleniumdoelstelling 7

Werkbundel: leerlingen VOW. Milleniumdoelstelling 7 Werkbundel: leerlingen VOW Milleniumdoelstelling 7 Millenniumdoel 7: Actief werken aan een duurzaam milieu Voorwoord Ziek door vuil water: Voldoende en schoon drinkwater ligt aan de basis van een goede

Nadere informatie

Water en politiek in Palestina

Water en politiek in Palestina Water en politiek in Palestina Een posterpresentatie van Stefan Deconinck, KU Brussel Meer informatie: Waternet de geopolitiek van waterschaarste in het Midden-Oosten http://www.waternet.be/ Referenties

Nadere informatie

De Gloob-Fanfare. tweede leerjaar CORRECTIESLEUTEL - WATER

De Gloob-Fanfare. tweede leerjaar CORRECTIESLEUTEL - WATER De Gloob-Fanfare tweede leerjaar CORRECTIESLEUTEL - WATER De Gloob-Fanfare! Onze uitdagingen: 1. Wat verspillen wij dat blauw en vloeibaar is en veel meer waard dan goud? 2. Zet een groot emmer spektakel

Nadere informatie

Verdeelbord van de opdrachten

Verdeelbord van de opdrachten Tentoonstelling H 2 O! De tentoonstelling De tentoonstelling H 2 O! is ontworpen als aanvulling op de film die in het Beeldenpaleis wordt getoond. De film stelt een essentiële vraag: is toegang tot water

Nadere informatie

2 Landschapszones op aarde SO 1

2 Landschapszones op aarde SO 1 Aardrijkskunde 1 havo/vwo 2 Landschapszones op aarde SO 1 Deze toets bestaat uit tien vragen: open vragen en meerkeuzevragen. Ook zijn er vragen waarbij de atlas (Grote Bosatlas, editie 54) nodig is. Bij

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur Eerste leerjaar B Mijn plichtsbesef Beroepsvoorbereidend leerjaar Mijn plichtsbesef * Microniveau: - het huis waarin ik leef is een microbiotoop - de betekenis

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Dinsdag 22 maart 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Dinsdag 22 maart 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Dinsdag 22 maart 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag Vlaams Partnerschap Water voor Ontwikkeling Gent, Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening

Nadere informatie

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen 2015 Wandelen voor Water Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, Twenterand, Wierden, samen met Wilde Ganzen Wat gaan we vandaag doen? Wat is Wandelen voor Water? Hoe is het eigenlijk bij ons? Voor

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Watervoorraden

Wetenschappelijke Feiten. over. Watervoorraden pagina 1/9 Wetenschappelijke Feiten Bron: UN-water WWAP (2006) over Watervoorraden Samenvatting en details: GreenFacts Context - Water is essentieel voor het voortbestaan en het welzijn van de mens en

Nadere informatie

WATER ZELFSTANDIG WERK. Naam: Inleverdatum :

WATER ZELFSTANDIG WERK. Naam: Inleverdatum : WATER Naam: Klas: Volgnummer: ZELFSTANDIG WERK Inleverdatum : 1 1. Het water Als je vanuit de ruimte naar onze planeet kijkt, is het eigenlijk onbegrijpelijk dat wij onze planeet Aarde noemen. De Aarde

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

UNICEF stelt voor: de Millenniumdoelstellingen! Maak kennis met onze kids WaSH-ambassadeurs Bezoek het Vredeshuis in Gent

UNICEF stelt voor: de Millenniumdoelstellingen! Maak kennis met onze kids WaSH-ambassadeurs Bezoek het Vredeshuis in Gent UNICEF stelt voor: de Millenniumdoelstellingen! Maak kennis met onze kids WaSH-ambassadeurs Bezoek het Vredeshuis in Gent Driemaandelijks magazine nr. 21 juli-augustus-september 2010 Hoi unicefkids! Hebben

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

LES VOOR G-KRACHT. Drinkwater Dit water is gebotteld leidingwater waar koolzuurgas al dan niet wordt aan toegevoegd en chloor wordt uitgefilterd.

LES VOOR G-KRACHT. Drinkwater Dit water is gebotteld leidingwater waar koolzuurgas al dan niet wordt aan toegevoegd en chloor wordt uitgefilterd. LES VOOR G-KRACHT DRINKWATERS Ons lichaam bestaat voor 70% uit water. Dagelijks scheiden we 2,5 liter uit langs de gekende wegen. We zouden ongeveer 1,5 l water moeten drinken per dag en daarbij nemen

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - I Omgaan met natuurlijke hulpbronnen bron 16 De kringloop van het water neerslag M verdamping K C water in oceanen en zeeen H stuwmeer O F 1p 26 In bron 16 is de kringloop van het water afgebeeld. Op diverse

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen

Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen Betere sanitaire voorzieningen en drinkbaar water in 15 dorpen in en rond Businga op het Congolese platteland. Het tekort aan zuiver water is schrijnend

Nadere informatie

collect & use rainwater

collect & use rainwater rainwater Joepie het regent in België Je kan het leuk vinden of niet maar we wonen in België en het regent hier nu éénmaal vaak. Reden te meer om dit ongemak om te buigen in uw voordeel. Wist je dat regenwater

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

2 Natuurlandschappen op aarde

2 Natuurlandschappen op aarde 2 Natuurlandschappen op aarde Start 1 a 1 bos 2 zee b thuis/hotel c nat / droog dichtbegroeid / onbegroeid koud / warm hoog / laag 2 a nat / droog dichtbegroeid / weinig begroeiing - onbegroeid koud /

Nadere informatie

Problemen met water hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52486

Problemen met water hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52486 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52486 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen

De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 1 Tot de lange vakanties, want bij lange vakanties wordt

Nadere informatie

Beet! 1. Aanzetten. 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent.

Beet! 1. Aanzetten. 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. 1. Aanzetten Beet! 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN 2 UITNODIGING 15 minuten 3 UITZOEKEN 30 minuten

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip ga je vaak op zoek naar verbanden in de tekst. Wat zijn verbanden? Een tekst bestaat uit zinnen. Het

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

leven aan mijn planeet

leven aan mijn planeet Ik geef leven aan mijn planeet vips.biodiv.be Engageer je en word een VIP voor de biodiversiteit Biodiversiteit is leven! De huidige biodiversiteit is het resultaat van 3,5 miljard jaar evolutie en is

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Mineraal- en bronwater in Nederland. Natuurzuiver, gezond en verantwoord

Mineraal- en bronwater in Nederland. Natuurzuiver, gezond en verantwoord Mineraal- en bronwater in Nederland Natuurzuiver, gezond en verantwoord Mineraal- en bronwaters zijn Uniek: Van constante kwaliteit en samenstelling Afkomstig uit wettelijk beschermde en zuivere bronnen

Nadere informatie

Loop naar bordje 5 bij de bijenhal

Loop naar bordje 5 bij de bijenhal 12 Loop naar bordje 5 bij de bijenhal 13 Vraag 5.4 Je staat hier vlak bij de bijenhal. Daarin leven heel veel bijen in de bijenkasten. Hebben insecten eigenlijk ook drinkwater nodig denk je? 5. Water op

Nadere informatie

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer WEGGESPOELD GELD Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting Elektrische

Nadere informatie

Droge emmers, natte voeten

Droge emmers, natte voeten Droge emmers, natte voeten Environmental & Technical sustainability 1 november 2013 Dick Bouman/Aqua for All Het weer Het klimaat Het weer wordt gekenmerkt door extremen; geen jaar zonder weer-record Dagpieken,

Nadere informatie

WATER. Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 4 t/m 6, met als thema: WATER.

WATER. Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 4 t/m 6, met als thema: WATER. 2 Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 4 t/m 6, met als thema: WATER. Lees deze bladzijde goed, want dan weet je precies wat je moet doen! WATER Dit boekje gaat dus

Nadere informatie

LES 1: De wereld in verandering

LES 1: De wereld in verandering LES 1: De wereld in verandering 1 Les 1: De wereld in verandering Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, geschiedenis, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend,

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt.

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt. leestoets Opdracht 1 en 2 In de volgende teksten staan heel wat woorden te veel. Dat komt doordat er iets fout is gelopen bij het printen van de teksten: er zat een virus op de computer en daardoor zijn

Nadere informatie

Watervoorraden. Samenvatting van het Wereld Water Ontwikkelingsrapport 2 van de Verenigde Naties

Watervoorraden. Samenvatting van het Wereld Water Ontwikkelingsrapport 2 van de Verenigde Naties Watervoorraden Samenvatting van het Wereld Water Ontwikkelingsrapport 2 van de Verenigde Naties Een samenvatting gemaakt door: WATER is essentieel voor het voortbestaan en het welzijn van de mens en belangrijk

Nadere informatie

In bovenstaande figuur staat de kringloop van het water weergegeven.

In bovenstaande figuur staat de kringloop van het water weergegeven. Omgaan met natuurlijke hulpbronnen figuur 1 De kringloop van het water 1 6 3 5 4 2 4 zee In bovenstaande figuur staat de kringloop van het water weergegeven. 1p 23 Bij welke cijfers in deze figuur is het

Nadere informatie

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2:

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2: lesbrieven werkbladen Lesbrief 2: vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 vervuild water WAter zuiveren Proef 1 Bezinken Materialen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Educatie voor Duurzame Ontwikkeling. Systeemdenken in de klaspraktijk

Educatie voor Duurzame Ontwikkeling. Systeemdenken in de klaspraktijk Educatie voor Duurzame Ontwikkeling Systeemdenken in de klaspraktijk Ecocampus LNE 1 Wereldburgerschap en duurzame ontwikkeling Van kleuter tot hoger onderwijs Aanbod gericht op leerlingen, schoolteams,

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER LEERLINGENBLAD VAN:...... DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER 2 EEN WERELD VOL WATER Als je vanuit de ruimte naar de aarde kijkt zie je heel veel blauw. Dat komt omdat onze

Nadere informatie

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1 Slakkenevolutiespel 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 15 minuten Klassikaal Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het begrijpen waarom slakken verschillende kleuren hebben

Nadere informatie

Dinsdag 1 mei 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Inhuldiging visdoorgang Poekebeek - Nevele

Dinsdag 1 mei 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Inhuldiging visdoorgang Poekebeek - Nevele Dinsdag 1 mei 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Inhuldiging visdoorgang Poekebeek - Nevele Geachte burgemeester (Cornelis) en schepenen, Geachte mandatarissen,

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

Droogte in Oost-Afrika

Droogte in Oost-Afrika Droogte in Oost-Afrika Ethiopië Addis-Ababa 120.000 Djibouti Djibouti Somalië 3.200.000 2.500.000 600.000 Oeganda Kenia Mogadishu Kampala 3.500.000 Naïrobi noodgebied crisisgebied beperkte noodtoegang

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

1. De ecologische voetafdruk

1. De ecologische voetafdruk 1. De ecologische voetafdruk Alles wat je eet, koopt en gebruikt moet ergens gemaakt worden of moet ergens groeien. Daar heb je plaats voor nodig. En soms is dat meer plaats dan je denkt. Zo heb je voor

Nadere informatie

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat?

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? a) 50 % b) 70% c) 90% antwoord c is juist d) 99% Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? a) 30% b) 60% antwoord b is

Nadere informatie