Voortplantingsfysiologie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voortplantingsfysiologie"

Transcriptie

1 Voortplantingsfysiologie I. Menstruele cyclus A. Neuroendocrinologie 1. Hypothalamo-hypofysaire as Nucleus arcuatus eminentia mediana Pulsatiel nr cap adenohyp cap gonadotrope en lactotrope cellen 2. Regeling a) NPY Onderdrukt GnRH, wordt onderdrukt door leptine b) Dopamine Inh. GnRH en PRL secretie c) Opiaten Inh GnRH. door P, E (2e helft cyclus, ZwS) en borstvoeding, CRH d) Melatonine Donker Melatonine Inh GnRH lichtjes, nt zo belangrijk e) Ovariële controle (ovaria) in [LH] en [FSH] bepaald door E, P, inhibine feedback B. Follikels 1. Primordiaal PGC oögonium oöcyt + granulosa (stoppen M1) + BM 2. Preantraal T=70d Oöcyt groeit Granulosa: Zona Pelucida + CEB s + FSH-R Met FSH groei, zonder atresie Interstit. cellen maken theca + bloedvaten C. Ovulatoire cyclus 1. Folliculaire fase a) Antrale follikel d26 -> 1: [FSH] en [LH] FSH redt 20 follikels CEB s anthrum LH-R op theca: chol A en T FSH-R op granulosa: A en T E1 en E2, granulosa groeit b) Selectie d5 E en inhibine FSH Kleinere: geen omzetting tot E meer A en T atresie 1 dominant follikel over (2=tweeling), krijgt LH-R op granulosa Weinig LH: omzetting en celgroei + deling Veel LH: P ipv E, activine, deling stopt

2 2. Ovulatie D. Androgenen c) Preovulatoire follikel Sterke groei E tot 24u voor ovulatie LH E productie stopt LH piek door E piek, 12u voor ovulatie Granulosa: P ipv E FSH FSH piek 12u voor ovulatie DUS: E LH P FSH Nadien: * E door hoge [LH] * LH door wegvallen pos feedback E + neg feedback P + uitputting hypofyse * FSH door uitputting hypofyse LH-piek M1 verder zetten + plasminogeen activatoren aanmaken ( verweken follikelwand) + aanmaak PGE en PGF ( proteolyt enzymen + contractie SMC s) FSH-piek productie plasminogeen activatoren + cumulus granulaso: hyaluronzuur ( komen los) Progesteron Activiteit proteolyt enz Mittelschmerz = ovulatiepijn 3. Luteale fase a) Corpus luteum In holte vormt stolsel BW LH-piek granulosa-lutheïne cellen (afbraak BM cap tot in granul) + theca-lutheïne cellen secretie E, P en inhibine P en E tot d22 opiaten FSH en LH b) Luteolyse Vanaf d22 E PGE 2α inh. LH-R P en E FSH en LH Als ZwS: HCG op LH-R blijft actief Hirsutisme = veel A beharing Virilisme = te veel A lage stem, penisgroei (van clitoris), borsten weg. DHEA-sulfaat voor diagnose, want enkel in bijnier gemaakt SHBG = door lever gemaakt, onderdrukt door A man weinig SHBG, vrouw veel. Functie A: Precursor voor E in vet (+ eierstokken + endometr bij vrouwen) Stimulatie libido, versnellen atresie (1e helft cyclus, kan niet naar E in kapotte follikels, dus nr bloed) Groei oksel- en pubishaar in puberteit E. Lichamelijke veranderingen 1. Endometrium Menstruatie = E-P dervingsbloeding (kort, weinig, pijnlijk door contractie) Ovulatie = E-dervings Pil = E + P stopweek = E-P derving

3 E of P derving of doorbraak: variabele duur, hoeveelheid, niet pijnlijk 2. Myometrium Maakt PGF2α contracties Dysmenorree = pijnlijke menstruaties, primaire = teveel PG, secundaire = mech. probleem (uterus gekanteld, endometriose) 3. Cervix Slijm = kliersecreet, verandert van d1 14 troebel helder 0 0,3mL Niet 10cm rekbaar Ferning door NaCl microscopisch Hormonen: E maakt doorlaatbaar 4. Temperatuur P hypothalamus Temp met 0,5 C vanaf 48u na LH-piek tot einde luteale fase Temp s ochtends meten. Als 3x avond nadien onvruchtbaar 5. Premenstrueel Syndroom 2e helft cyclus Ovulatie P Aldosteron-R NaClECR ECV +aldosterone vochtopstapeling gewicht Pijn, moe Neuronfunctie door H 2 O in hersenen ovulatie wegnemen, opstapeling NaCl tegengaan (diuretica), psych.klachten: antidepressiva F. Puberteit Androgenen rond 7j. Als hoog genoeg beharing = pubarche E beetje: 2 gevoeligste weefsels: tepelhof verhoogt = thelarche + GH pulsen van somatotrope cellen E veel: Borst groeit, groeispurt, minder gevoelige weefsels: vetverdeling, geslachtsorganen groeien, endometrium dikker. E doorbraak = menarche, 6 md later klassieke menstruatie, daarna onregelmatig. Ong 12,8j op menarche, afh van genetische en omgevingsfactoren (voeding/gezondheid: 17% vet) G. Climacterium 1. Endocrinologie Resterende follikes zijn van mindere kwaliteit minder inhibine FSH E Menopauze: follikels zijn op, E productie stopt abrupt, enkel nog beetje aanmaak uit vet FSH en LH Hypofyse raakt uiteindelijk uitgeput Bloedname in 1e jaren na MP: als FSH/LH hoog MP

4 II. 2. Gevolgen Meer uitgesproken bij sterke daling vb bilat.ovariectomie, magere vrouwen Cyclus: Kort beetje in tss menarche en 44j, na 44: sommige cycli korter, want FSH foll.fase korter. Andere langer: geen ovulatie blijft E secreteren na 35d doorbraakbloeding+atresie(te groot nt genoeg bloed) E E-dervingsbloeding 51j: Menopauze E endometr groeit nt meer menstruatie stopt. Toch nog bloed verlies mogelijk kanker, tenzij zwaarlijvig + veel stress ACTH A dat in vet naar E wordt omgezet. Als veel vet veel E endometr groeit Warmte opwellingen: hypothalamus regelt warmte afgave oiv E. Door E minder controle s nachts/stress: rood+zweten. Verdwijnt spontaan, andere factoren nemen over. Osteoporose: E nodig voor botaanmaak (osteoblasten) Atherosclerose: E beschermt Atrofie: van weefsels die E nodig hebben voor ontwikkeling = blaas/urethra, vagina/vulva, borstklier behandeling: E nemen, maar kans op kanker Zwangerschap A. Endocrinologie 1. HCG Cfr LH, FSH, TSH: α+β keten. β bepaalt bio activiteit. Aanmaak in syncitiotrofobl., stim door GnRH van cytotrofobl. Nadien in placenta. Functies: Voorkomt luteolyse door binding LH-R Man foetus: LH/HCG stimuleert T productie in Leydig tot w20 vroege differentiatie tot man Diagnostisch: vanaf d22 PML 2. Progesteron Steroidhormoon van corpus luteum Verwacht: [HCG] is hoogst rond w10 corpus luteum is actiefst Maar: c.lut gaat kapot na w10 door desensitisering LH-R (=traag), placenta neemt productie over Functies: Normale innesteling vrucht in endometrium Onderdrukt immuunsysteem, want helft foetaal DNA is vreemd P is absoluut nodig voor ZwS! Abortuspil: P-R blokkers + PG s (contractie uterus)

5 3. Oestrogenen Steroidhormoon, eerst van c.lut, dan van placenta Aanmaak: foetus maakt alles + sulfaat => placentair sulfatase nodig Estriol voor 100% van de foetus, in functie van grootte, E1 en E2 van moeder en foetus (50/50) E3 sterkst op einde ZwS Functie: Arbeid/bevalling. Als placentair sulfatase ontbreekt: normale groei foetus, geen bevalling. B. Lichamelijke veranderingen 1. Metabole veranderingen a) Anabole fase 1e 6 maand, voorbereiding op energienoden 3e trimester Eetlust : stimulatie door P. Kan eerst wel,misselijk, braken door hoge [HCG] Pica Gravidarum: zin in oneetbare dingen Insuline : door HPL, E en P Spiermassa Glycemie en vet b) Katabole fase Eetlust beetje door hoge E Insuline resistentie door VVZ (oiv HPL), E, P, PRL, cortisol Spierafbraak AZ, compenseert verlies nr foetus Gluconeogenese s nachts: compenseert gedeeltelijk glycemie = accelerated starvation moeder 2. Renale veranderingen Postprandiaal: glycemie te hoog = diabetogeen effect groter concentratie thv placenta efficiënter transport Lypolyse : VVZ niet door placenta, enkel voor Na+ balans:reabsorptie door DOC (oiv E), aldosterone(oiv E) en cortisol NaClECR. Osmolaliteit door veel drinken en ADH oiv HCG ECV Pre-eclampsie: bij 1e ZwS 5-10%. BD,Albuminurie door aantasting glomerulie door BD, Oedoeem Eclampsie: stuipen, kan dodelijk zijn voor moeder en kind Nierfunctie: RBF met 50%, GFR glucosurie + eff.filtering ureum en creatinine ( concentratie ) Urinewegen: ureters, bekken en kelken dilateren door SMC (oiv P) + uterus drukt ureter dicht ( prox dilatatie, vnl Re). Buis breder stroming trager bescherming tegen opklimmende bacterie soms: ontsteking pijn + koorts ( samentrekken uterus bevalling)

6 3. Cardiovasculaire veranderingen Hart: Gewicht HD door SV en HR Arteries: 1e helft: BD (diastole meeste) door endotheel (NO+Prostacycline VD, belangrijkste oorzaak) en mindere weerstand thv placenta. 2e helft: BD weer (opgepast eclampsie) Venen: bloed uit v.femoralis moeilijker terug door druk uterus op VCI en hinder van hoge terugstroom v.uterina varices Supine hypotensive syndrome = platdrukken VCI door uterus veneuze retour HD 4. Haematologische veranderingen Plasma: ECV plasma (met 50%) vnl in 2e trim RBC: door EPO, vnl in 3e trim fysiologische anemie = RBC < plasma [Hb], [RBC] en Hct, stijgen weer na w30 door RBC WBC: cortisol maakt marginale leukocyten los WBC Stolling: lever maakt meer stollingsfactoren oiv E, fibinolyse trombosen! Vb bij keizersnede 5. Respiratoire veranderingen 20% meer O 2 nodig P teugvolume + 40% (FRC ), frequentie verandert niet P a CO 2 respiratoire alkalose renale compensatie: [HCO 3 - ] buffers C. Arbeid en bevalling 1. Beschrijving W20: Braxton Hicks (1x/dag->1x/u), buik hard W39,5: voorweeën. Soms pijnlijk. Rijping cervix W39+6/7: 1e stadium: elke 4 min contracties. Cervix opent (1e ZwS traag, sneller daarna) 2e : 3x/min contracties. Pijnlijk, hoge rusttonus. Stoelgangreflex: diafragma + buikspieren contr. onweerstaanbaar. 30min 1uur, als langer: trekken, gevaar voor doodbloeden nadien (te vermoeid) 3e : cte contractie uterus placenta los. Stolling en contractie voorkomen doodbloeden. Als langer dan 30 min: lostrekken onder verdoving. 2. Myometrium a) Spiereigenschappen Hypertrofie: spiermassa + 1kg door distentie en E (minder belangrijk, cfr extra-uteriene ZwS) Lengte-spanningsdiagram: OUS kan niet meer contraheren, fundus+corpus op ideale lengte Gap-Junctions: verschijnen oiv E/P op einde ZwS, nodig voor synchrone contractie

7 b) Agonisten Oxytocine: O-R door E/P op einde ZwS. Na w20 voldoende voor Braxton Hicks, op einde voor max contractie. Reden accute stijging = onbekend. Oxytocine in 2e stadium door Ferguson reflex = uitrekken cervix/vagina. Vooral van decidua, minder van hypofyse Prostaglandines: PG-R blijven constant PG op einde ZwS door E, oxy en factoren van de foetus Als cervix te traag opent (<1cm/u): versterken met oxytocine Bevalling induceren op w15: nog geen O-R alleen met PG ziek, braken c) Bezenuwing Vooral orthosympatisch (β2 relaxatie) Verdwijnen bij ZwS, komen nadien gedeeltelijk terug (goed tegen dysmenoree) Als agonist verdwijnt: denervatie supersensibiliteit = zeer gevoelige R Preterme arbeid: voor w37. Bedrust + β2 agonisten geven 3. Cervix en vliezen Rijping in w39,5 Harde cervix en vliezen breken af oiv E PGE 2α collagenase + elastase hyaluronzuur. P inhibeert. Hoogte: 3 cm=>1 mm Consistentie: hard=>week Positie: posterior => anterior Bevalling induceren: s avonds hals rijpen met PG s, contracties induceren na rijping met oxytocine. D. Borstvoeding 1. Endocrinologie a) Puberteit Voordien: alleen afvoerkanalen PRL induceert E-R E werkt in op: Tepel en tepelhof: groei+pigmentatie #ductuli en vertakken Vorming BW + elastische vezels volume en elast vascularistie vetweefsel P: beperkte differentiatie alveolen b) Zwangerschap Alveolen differentiëren volledig (=mammogenese) door: PRL, P, HPL E onderdrukt dopamine( PRL ) + stimuleert lactotrope cellen

8 III. 1. Melkproductie Kan vanaf 4e maand door PRL, maar P onderdrukt enkel colostrum 3-4 dagen na bevalling: P laag genoeg voor melkproductie Elke keer als baby zuigt: PRL-piek, wordt elke keer kleiner (R wordt gevoeliger) Geen borstvoeding PRL weg na dag 7, wel 3 dagen melkproductie. Kan pijn doen. Als psychologisch nt verantwoord: dopamine agonisten geven PRL 2. Ejectie Oxytocine door zuigen baby: Myoëpitheel contr lediging acini en ducti Myometr contr pijn, naweeën Conditionering na tijdje, vb huilen baby al voldoende Opiaten onderdrukken oxytocine secretie, vb stress, angst geen melk Mannelijke reproductie A. Testosteron Productie: bijnier en Leydigcellen (cfr theca). GnRH = pulsatiel LH pulsat T pulsat s ochtends veel, s avonds weinig SHBG: man minder dan vrouw door inhib door T Negatieve feedback rechtstreeks op LH en via opiaten GnRH LH Hoe werkt T: In huid: T DHT = veel actiever T E2 E-R vb botweefsel, zaadproductie T T-R vb spierweefsel Effecten: Myotroop: prot.synthese in hart, skeletspier BL en SMC s genitaliën Skelet: T verhoogt amplitude van GH pulsen groeispurt. Later induceert T sluiten van groeikraakbeenschijf Larynx vergroot, stembanden langer en dikker lage stem Geslachtsorganen: penis groeit, pigmentatie+ruggae op scrotum, groei en begin secretie in inwendige, begin spermatogenese (1e ejaculatie op 13,4j) Huid: Sebumklieren in bovenste lichaamshelft acné. Beharing, later ev.kaalheid als genetisch voorbeschikt. Hersenen: Libido en mann.gedrag Nieren: productie EPO + directe stimulatie beenmerg RBC B. Spermatogenese 1. Regeling Alles-of-niets: voldoende FSH en LH spermatogenese. Duur nt afhankelijk van [LH] of [FSH]. Leydig: aanmaak T Sertoli: doorgeven T, aanmaak ABP, GF, inhibine (cfr granulosa)

9 C. Puberteit 2. Thermoregulatie Lage T vereist (32 C) Dunne huid Weinig onderhuids vet Weinig beharing Veel zweetklieren Sterke bevloeiing = afvoer warmte Plexus pampiniformis Als te koud: Tunica dartos ruggae = dikker, opp m. cremaster dichter tegen warme buikholte Cryptorchidie = niet indalen testes (kan spontaan in orde komen). Geen spermatogenese, kans op testiskanker Afwijkingen: Koorts: 1e stadium pas 2-3 maanden later merkbaar Varicocoele: snelheid te laag te warm 3. Transport 12d (aanmaak 70d) Rol T: Concentratie zaadcellen + rijping. Hoge [T] door ABP 4. Erectie nn.erigentes (parasymp: NO/Ach cgmp): Zwellichamen vullen met bloed door VD oiv cgmp Klieren (oa Cowper) in urethra secreteren slijm Na erectie breken cgmp-esterasen het cgmp af, inhib door Viagra 5. ejaculatie a) emissie = opstapelen sperma in urethra door n.hypogastrici (ortho) Prostaat: plasmine + thrombine Cauda epididymis + d.deferens contraheren: zaadcellen Zaadblaasjes contr: fibrinogeen, alkalisch secreet, fructose, PG (transport zaadcellen in eileiders en uterus). Hoge debiet sleurt achtergebleven zaadcellen mee. 75% v/h ejaculaat! Int. blaassfinter sluit b) Expulsie n.pudendi door druk in urethra Ritmisch en krachtig contr van bekkenbodemspieren mechanische lediging van urethra Na geboorte: frequent en veel GnRH. T werkt in op testes, nodig voor normale groei en T secretie later. 3-6 maand: GnRH LH en FSH T (=sneller dan bij meisjes) Vanaf 8j: A van bijnieren = adrenarche pubarche (cfr 7j bij meisje) Vanaf 10j: bep. gewicht GnRH FSH en LH T naar volwassen niveau op 14,5j. A opiaten GnRH

Normale cyclus. Poli Gynaecologie

Normale cyclus. Poli Gynaecologie 00 Normale cyclus Poli Gynaecologie De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Andere folders en brochures op het gebied

Nadere informatie

Gynaecologie hormonen RozenbergSport.nl 5 maart 2012 pagina 1 / 5

Gynaecologie hormonen RozenbergSport.nl 5 maart 2012 pagina 1 / 5 Rozenberg.nl 5 maart 2012 pagina 1 / 5 Inhoud Zwangerschap Bloedverlies Contraceptie Menopauze E FSH LH Oestrogeen ovaria LH regulering menstruele cyclus endometrium proliferatie estradiol 17β: FFA mobilisatie

Nadere informatie

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus Normale cyclus Patiënteninformatie Normale cyclus Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Wat is een normale cyclus 3 De cyclus zelf 4 Wat gebeurt er in een cyclus 5 De rol van hormonen 6 De rijping van de eiblaas

Nadere informatie

Normale cyclus. Gynaecologie

Normale cyclus. Gynaecologie Normale cyclus Gynaecologie Inhoudsopgave In het kort 4 Wat is een normale cyclus? 4 Wat gebeurt er in een cyclus? 5 De rol van hormonen 5 De fasen van een cyclus 6 De rijping van de eiblaas (folliculaire

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus patiënteninformatie normale cyclus Inleiding Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie

normale cyclus patiënteninformatie patiënteninformatie normale cyclus Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de eicel vrij

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS Versie 1.3 Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording NVOG In het kort Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase

Nadere informatie

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden?

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? Dr R.F.A. Weber, internist-endocrinoloog/androloog Andrologie Erasmus MC Rotterdam INLEIDING Onvruchtbaarheid kan een

Nadere informatie

Sexhormonen. Michael Fouraux & François Verheijen

Sexhormonen. Michael Fouraux & François Verheijen Sexhormonen Michael Fouraux & François Verheijen Herhaling Endo I hypothalamus + - hypofyse + - klier hormoon Schildklier uit Endo I TRH + - TSH + - T4 & T3 Acties van hormoon Schildklier uit Endo I Endocrinologie

Nadere informatie

Algemeen. Het hormoonstelsel. Soorten. Soorten. Hormoonklieren: hypofyse. Soorten 16-9-2014. Hebben invloed op:

Algemeen. Het hormoonstelsel. Soorten. Soorten. Hormoonklieren: hypofyse. Soorten 16-9-2014. Hebben invloed op: Het hormoonstelsel Lesstof Beauty Level Basics 2 Blz. 176-187 Algemeen Hebben invloed op: Lichamelijke en geestelijke processen Werken nauw samen met: Autonome zenuwstelsel Soorten 1. Hormonen/increten

Nadere informatie

Ontwikkelingsbiologie

Ontwikkelingsbiologie Ontwikkelingsbiologie In vitro fertilisatie Bij in vitro fertilisatie (IVF) worden eicellen buiten het lichaam bevrucht door spermacellen. Een bevruchte eicel ontwikkelt zich en wordt vervolgens meestal

Nadere informatie

Sexhormonen. Michael Fouraux & François Verheijen

Sexhormonen. Michael Fouraux & François Verheijen Sexhormonen Michael Fouraux & François Verheijen Herhaling Endo I hypothalamus + - hypofyse + - klier hormoon Schildklier uit Endo I TRH + - TSH + - T4 & T3 Acties van hormoon Schildklier uit Endo I Endocrinologie

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Voortplantingshormonen

Voortplantingshormonen Voortplantingshormonen De menstruatiecyclus bij de mens is een gebeurtenis waarbij verschillende processen tegelijkertijd en in onderlinge afhankelijkheid plaats vinden. De aanvang, het voortduren en het

Nadere informatie

Biologie Samenvatting H11+12

Biologie Samenvatting H11+12 Biologie Samenvatting H11+12 11.1 Puberteit Hoe noem je de verschillen tussen jongens en meisjes? Alle kenmerken waarin jongens en meisjes verschillen, heten geslachtskenmerken. Primaire geslachtskenmerken:

Nadere informatie

Voortplanting en ontwikkeling

Voortplanting en ontwikkeling Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ivis Cambungo 11 June 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/61033 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Appendices NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Het polycysteus ovarium syndroom (PCOS), letterlijk het vele cysten in de eierstok - syndroom komt relatief vaak voor. Van alle vrouwen blijkt 5 tot 16% PCOS

Nadere informatie

VOORTPLANTING BIJ DE MENS

VOORTPLANTING BIJ DE MENS VOORTPLANTING BIJ DE MENS 1 Vruchtbaarheid Alle levende wezens planten zich voort om niet uit te sterven. Mensen ook. Dat is één van de redenen waarom we voortplantingsorganen en seksuele gevoelens hebben.

Nadere informatie

Kinderen groeien op tot volwassenen in verschillende fasen. Iedereen groeit. Maar ons lichaam maakt heel ons leven kleine of grote veranderingen mee.

Kinderen groeien op tot volwassenen in verschillende fasen. Iedereen groeit. Maar ons lichaam maakt heel ons leven kleine of grote veranderingen mee. Groei en ontwikkeling Kinderen groeien op tot volwassenen in verschillende fasen. Iedereen groeit tot maximaal tot hij of zij 18 jaar is. Maar ons lichaam maakt heel ons leven kleine of grote veranderingen

Nadere informatie

Vruchtbaarheid. Gynaecologie

Vruchtbaarheid. Gynaecologie Vruchtbaarheid Gynaecologie Inhoudsopgave Wanneer bent u vruchtbaar? 5 Lichamelijke verschijnselen 5 Temperatuurcurve 5 Ovulatietesten 7 Bloedonderzoek 7 Vaginale echografie 8 Oorzaken vruchtbaarheidsproblemen

Nadere informatie

Morning-afterpil. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Morning-afterpil. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Morning-afterpil Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud De morning-afterpil 3 De menstruatiecyclus 8 Anticonceptie 12 Begrippenlijst 18 Morning-afterpil

Nadere informatie

primaire geslachtkenmerken Geslachtskenmerken die al bij de geboorte aanwezig zijn

primaire geslachtkenmerken Geslachtskenmerken die al bij de geboorte aanwezig zijn Vragen bij paragraaf 2.2 en 2.3 Puberteit Periode waarin hormonale veranderingen zorgen voor ontwikkeling van kind tot volwassene hormonale stelsel Orgaanstelsel dat hormonen aanmaakt hormonen Signaalstofffen

Nadere informatie

1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B. Open vragen

1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B. Open vragen ANTWOORDEN VOORTPLANTING EN SEKSUALITEIT Serie a Opdracht Anticonceptiepil 1,3,5 Schema samen doornemen! OPDRACHTEN 1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B Open vragen 1 Bij sterilisatie

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie voortplanting 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil

Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil Uit Australië werd een verrassende doorbraak in het onderzoek naar de mannenpil gemeld. Een onderzoeksinstituut had 55 paren onderzocht die

Nadere informatie

Van eicel en zaadcel: de natuurlijke bevruchting

Van eicel en zaadcel: de natuurlijke bevruchting Van eicel en zaadcel: de natuurlijke bevruchting Hoe vindt bij de mens de bevruchting plaats? In grote lijnen kent iedereen wel het antwoord op die vraag. Maar weet u ook iets over de biochemische en anatomische

Nadere informatie

Tepeluitvloed. Tepeluitvloed. uitvloed. Wanneer er vocht uit de tepel komt, noemen we dit tepelui. tepel

Tepeluitvloed. Tepeluitvloed. uitvloed. Wanneer er vocht uit de tepel komt, noemen we dit tepelui. tepel Tepeluitvloed Wanneer er vocht uit de tepel komt, noemen we dit tepelui uitvloed. Tepeluitvloed komt veel voor. Meestal is tepeluitvloed een onschuldig verschijnsel. Dit neemt niet weg dat verder medisch

Nadere informatie

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting 3.1 Bevruchting = kernen van twee geslachtscellen smelten samen Mitose = gewone celdeling beide dochtercellen evenveel chromosomen als moedercel

Nadere informatie

HOOFDSTUK 6: VOORTPLANTING. 1: Embryonale ontwikkeling

HOOFDSTUK 6: VOORTPLANTING. 1: Embryonale ontwikkeling HOOFDSTUK 6: VOORTPLANTING 1: Embryonale ontwikkeling Bevruchting: - Tijdens de ovulatie komt een eicel vrij uit een van beide ovaria: de eicel omringd met cellen uit het ovarium komt in een eileider.

Nadere informatie

De geslachtsontwikkeling, zoals het meestal gaat 1

De geslachtsontwikkeling, zoals het meestal gaat 1 De geslachtsontwikkeling, zoals het meestal gaat Je bent zo mooi anders dan ik, natuurlijk niet meer of minder maar zo mooi anders, ik zou je nooit Deze infobrochure heeft als doel om de ontwikkeling uit

Nadere informatie

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Deelexamen In dit proefexamen worden over de volgende onderwerpen vragen gesteld: zenuwstelsel hormoonstelsel zintuigen geslachtsorganen Beschikbare tijd: 45 minuten

Nadere informatie

Primaire geslachtskenmerken

Primaire geslachtskenmerken Puberteit Primaire geslachtskenmerken -Secundaire geslachtskenmerken -Puberteit -Hormonen -Hypofyse -Groeispurt Wat is het?: Geslachtskenmerken die je vanaf je geboorte hebt. Voorbeelden: Vagina en Penis

Nadere informatie

Opwekken van de eisprong (ovulatie-inductie)

Opwekken van de eisprong (ovulatie-inductie) Opwekken van de eisprong (ovulatie-inductie) Ovulatie-inductie (opwekken van de eisprong) In deze folder leest u meer over de gang van zaken rond ovulatie-inductie. Dit is een behandeling voor vrouwen

Nadere informatie

Doelstelling 3 Je moet primaire en secundaire geslachtskenmerken kunnen noemen bij jongens en bij meisjes.

Doelstelling 3 Je moet primaire en secundaire geslachtskenmerken kunnen noemen bij jongens en bij meisjes. Biologie Thema 2 Samenvatting Doelstelling 1 Je moet van de delen van het voortplantingsstelsel van een man de functies en kenmerken kunnen noemen. Teelballen (testes): produceren zaadcellen (spermacellen)

Nadere informatie

Tussen de trofoblast en de kiemschijf wordt de navelstreng gevormd.

Tussen de trofoblast en de kiemschijf wordt de navelstreng gevormd. Biologie SE4 Hoofdstuk 6 Paragraaf 1 Tijdens de ovulatie komt een eicel vrij uit een van de beide ovaria. Deze eicel komt terecht in een eileider. Een van de zaadcellen die de tocht van de vagina naar

Nadere informatie

Vrouwelijke factoren 1/3. Mannelijke factoren 1/3. Gemengde factoren 1/3. Onbekende Oorzaken 10 %

Vrouwelijke factoren 1/3. Mannelijke factoren 1/3. Gemengde factoren 1/3. Onbekende Oorzaken 10 % Vrouwelijke factoren 1/3 Mannelijke factoren 1/3 Gemengde factoren 1/3 Onbekende Oorzaken 10 % -Ovulatie stoornissen (PCOS) -Tubaire pathologie -Infectie (PID) -Endometriosis -Uteriene afwijkingen -Cervicale

Nadere informatie

Leven met borstkanker

Leven met borstkanker Leven met borstkanker 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 Vandaag begonnen met de behandeling Colofon 2008 Abbott B.V. Alle rechten voorbehouden www.abbottnederland.nl Copyright

Nadere informatie

GROEI EN ONTWIKKELING VAN DE FOETUS. - Eerste 5 maanmaanden = kwadraat van de maanmaand. - En volgende 5 maanmaanden: 5 x getal van de maanmaand

GROEI EN ONTWIKKELING VAN DE FOETUS. - Eerste 5 maanmaanden = kwadraat van de maanmaand. - En volgende 5 maanmaanden: 5 x getal van de maanmaand GROEI EN ONTWIKKELING VAN DE FOETUS Lengte - Eerste 5 maanmaanden = kwadraat van de maanmaand - En volgende 5 maanmaanden: 5 x getal van de maanmaand 59 60 Foetale circulatie Neonatale circulatie 61 LONGONTWIKKELING

Nadere informatie

Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo

Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo D O C E N T : A. S E W S A H A I H E N R Y N. H A S S A N K H A N S C H O L E N G E M E E N S C H A P L E L Y D O R P ( HHS- S G L ) Boek: 4H Doelstellingen

Nadere informatie

Centrale pubertas praecox. Onderwijs huisartsen Floor Neijens 20-05-2014

Centrale pubertas praecox. Onderwijs huisartsen Floor Neijens 20-05-2014 Centrale pubertas praecox Onderwijs huisartsen Floor Neijens 20-05-2014 Puberteit Toename centrale pulsatiele afgifte GnRH Secretie LH en FSH door hypofyse Verdere ontwikkeling gonaden Productie geslachtshormonen

Nadere informatie

ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM. Zwanger worden en overgewicht

ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM. Zwanger worden en overgewicht ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM Zwanger worden en overgewicht Zwanger worden en overgewicht U bezoekt op dit moment het St. Antonius Vruchtbaarheidscentrum. Uw arts heeft u geadviseerd om gewicht te

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers PATIËNTENINFORMATIE ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers 2 ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers Met deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren

Nadere informatie

Samenstelling: Implantatiestift 'Depot' voor onder de huid (= subcutaan = s.c.) : 6,3 mg busereline-acetaat per stift

Samenstelling: Implantatiestift 'Depot' voor onder de huid (= subcutaan = s.c.) : 6,3 mg busereline-acetaat per stift Werkzame stof: Busereline Samenstelling: Implantatiestift 'Depot' voor onder de huid (= subcutaan = s.c.) : 6,3 mg busereline-acetaat per stift Neusspray, flacon 15 ml (100 doses): 0,15 mg busereline-acetaat

Nadere informatie

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom)

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is PCOS? 1 De normale cyclus 1 Wat gebeurt er bij PCOS? 2 Verhoogde risico's 3 Genetica 3 Behandelmethodes

Nadere informatie

Informatie. Opwekken van de eisprong (ovulatieinductie)

Informatie. Opwekken van de eisprong (ovulatieinductie) Informatie Opwekken van de eisprong (ovulatieinductie) Ovulatie-inductie (opwekken van de eisprong) In deze folder leest u meer over de gang van zaken rond ovulatie-inductie. Dit is een behandeling voor

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom)

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) Informatie voor patiënten PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) z PCOS is de afkorting van polycysteus ovariumsyndroom. Letterlijk betekent dit dat er meerdere (poly) vochtblaasjes (cysten) in de eierstok

Nadere informatie

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans?

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Het moment van de waarheid is aangebroken. Gewichtsproblemen wijzen erop dat er iets niet in orde is met jouw hormonen, maar met welke hormonen gaat het precies

Nadere informatie

Tweelingen in de groei

Tweelingen in de groei Tweelingen in de groei Henriëtte A. Delemarre-van de Waal Zoals bekend ontstaat een twee-eiige tweeling wanneer tegelijkertijd twee eicellen worden bevrucht door twee zaadcellen. Beide embryo s hebben

Nadere informatie

Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht

Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht Inleiding Bij de geboorte van een kind kan het geslacht onduidelijk zijn, waardoor de arts niet direct kan vaststellen of de baby een jongen

Nadere informatie

Endocrinologie en Metabolisme (B-B3ENDO07) 5 januari 2009, Kruytgebouw O123, 14.00-17.00 uur

Endocrinologie en Metabolisme (B-B3ENDO07) 5 januari 2009, Kruytgebouw O123, 14.00-17.00 uur HerTENTAMEN VAN HET THEORIEDEEL VAN DE NIVEAU- CURSUS Endocrinologie en Metabolisme (B-BENDO07) 5 januari 2009, Kruytgebouw O12, 14.00-17.00 uur 1. Het tentamen bestaat uit 8 vragen (over elk hoorcollege

Nadere informatie

Vrouwelijke (sub)fertiliteit

Vrouwelijke (sub)fertiliteit Vrouwelijke (sub)fertiliteit Annemiek Nap, gynaecoloog Ziekenhuis Rijnstate Arnhem Universitair Medisch Centrum St.Radboud Nijmegen Fysiologie van de voortplanting Het materiaal: Ovarium Endometrium

Nadere informatie

Reproductie Management Cursus

Reproductie Management Cursus Reproductie Management Cursus Arno Joosten 27 februari 2013 Programma Opening Anatomie, fysiologie en hormoonhuishouding Film, de praktijk PIGSIS Doel van de cursus Kennis Reproductieresultaten Programma

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS)

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Patiënteninformatie Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Inhoudsopgave 1 Wat is PCOS 2 Definitie 3 Bij wie komt PCOS voor? 4 Onderzoek 5 Wanneer behandelen? 6 Afvallen

Nadere informatie

Onderdeel Hypothalamus-Hypofyse (Bern/Levy, Hoofdstuk 44)

Onderdeel Hypothalamus-Hypofyse (Bern/Levy, Hoofdstuk 44) Zelfstudievragen Deze vragen zijn bedoeld om je behulpzaam te zijn bij het bestuderen van de stof (college en microscoop practica). Ze hebben de bedoeling je te wijzen op de belangrijkste delen van de

Nadere informatie

OESTROGENEN EN DE NORMALE MENSTRUELE CYCLUS

OESTROGENEN EN DE NORMALE MENSTRUELE CYCLUS BOSDEL, 89-3600 GENK J.11 Genk, 22 februari 2012 OESTROGENEN EN DE NORMALE MENSTRUELE CYCLUS A. DEFINITIE Oestrogenen zijn van cholesterol afgeleide steroiden die zorgen voor de secundaire geslachtskenmerken

Nadere informatie

Menstruatiepijn, Dysmenorrhoe

Menstruatiepijn, Dysmenorrhoe Menstruatiepijn, Dysmenorrhoe Wat is het? Sommige vrouwen hebben pijn vlak voor en tijdens de menstruatie. Meestal gaat het om steken en krampen in de onderbuik. Vaak trekt de pijn ook naar de rug of de

Nadere informatie

Kliniek endocrinologie. Dirk Vanderschueren

Kliniek endocrinologie. Dirk Vanderschueren Kliniek endocrinologie Dirk Vanderschueren Kliniek Vrouw 64 jaar Geen klachten wel wat meer depressief MVG: negatief buiten polsfractuur 5 jaar geleden KO: BD 140-80, pols 88, gekende goiter Kliniek Vrouw

Nadere informatie

Herken je 3 of meer van bovenstaande symptomen, dan heb je mogelijk een tekort aan schildklierhormoon.

Herken je 3 of meer van bovenstaande symptomen, dan heb je mogelijk een tekort aan schildklierhormoon. Check je hormonen. Zijn je hormonen in balans? Doe de zelftest en check je hormoonhuishouding. Schildklierhormoon verantwoordelijk voor oa stofwisseling. Symptomen te weinig schildklierhormoon Checklist.

Nadere informatie

Wie is er bang voor de overgang?

Wie is er bang voor de overgang? Wie is er bang voor de overgang? Overgangsklachten De overgang is een levensfase die voor de meeste vrouwen niet ongemerkt voorbij gaat. Er treden lichamelijke en geestelijke veranderingen op. De effecten

Nadere informatie

Vraag 1. Welke neurotransmitter is betrokken bij de zweetsecretie: a. Acetylcholine. b. Norepinefrine. c. Serotonine. d. Endorfine.

Vraag 1. Welke neurotransmitter is betrokken bij de zweetsecretie: a. Acetylcholine. b. Norepinefrine. c. Serotonine. d. Endorfine. Vraag 1 Welke neurotransmitter is betrokken bij de zweetsecretie: a. Acetylcholine b. Norepinefrine c. Serotonine d. Endorfine. Vraag 2 Er is sprake van long-loop feedback regulatie bij remming van de

Nadere informatie

De leraar legt dit eerst uit, daarna maken de leerlingen deze vragen

De leraar legt dit eerst uit, daarna maken de leerlingen deze vragen ANTWOORDEN SEKSUALITEIT A3 Opdracht Anticonceptiepil 1,3,5 Test jezelf tijdens de les! De leraar legt dit eerst uit, daarna maken de leerlingen deze vragen OPDRACHTEN 1 tijdens de les 4 B 2 D 3 C 5 C 6

Nadere informatie

Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat een bevruchte eicel : nieuw individu

Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat een bevruchte eicel : nieuw individu Thema 3. Voortplanting en ontwikkeling 1. Voorplanting en bevruchting Voorplanting begint bij de bevruchting Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat

Nadere informatie

De overgang. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

De overgang. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! De overgang In deze folder vindt u informatie over de overgang. Wat is de overgang precies? Welke klachten kunnen optreden en wat is eraan te doen? Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs

Nadere informatie

Werkvormen k Zag 2 beren over lichamelijkheid

Werkvormen k Zag 2 beren over lichamelijkheid Werkvormen k Zag 2 beren over lichamelijkheid Werkbladen over lichamelijke verandering (4.4) Onderbroekenspel Werkbladen over lichamelijke verschillen (4.3) Max en Maxima Werkbladen over man-vrouw verschillen

Nadere informatie

auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ONNO KALVERDA RUUD PASSIER THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA

auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ONNO KALVERDA RUUD PASSIER THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA 4 HAVO biologie voor jou uitwerkingenboek BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW havo auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ONNO KALVERDA RUUD PASSIER THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA VIJFDE DRUK MALMBERG

Nadere informatie

Voortplanting. Examen VMBO-GL en TL. biologie CSE GL en TL. Bij dit examen hoort een bijlage.

Voortplanting. Examen VMBO-GL en TL. biologie CSE GL en TL. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL Voortplanting biologie CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 36 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat

Nadere informatie

OESTROGENEN EN VERMINDERDE FERTILITEIT

OESTROGENEN EN VERMINDERDE FERTILITEIT BOSDEL, 89-3600 GENK J.16 Genk, 22 februari 2012 OESTROGENEN EN VERMINDERDE FERTILITEIT A. ROL VAN OESTROGENEN BIJ DE MENOPAUZE De menopauze is gekarakteriseerd door het definitief wegvallen van ovulatoire

Nadere informatie

werkboek Bij deze lessen kan je ook Het Grote Voortplantingsspel gebruiken. ISBN

werkboek Bij deze lessen kan je ook Het Grote Voortplantingsspel gebruiken. ISBN go G ed el ge ez ke en ur en d do or werkboek Bij deze lessen kan je ook Het Grote Voortplantingsspel gebruiken. ISBN 978-90-301-2711-6 9 789030 127116 Puberteit 1 Duid met een boogje de periode aan en

Nadere informatie

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket blauw Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket geel Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

Inleiding Hormonale veranderingen

Inleiding Hormonale veranderingen DE OVERGANG 211 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Hormonale veranderingen... 3 Het begin en de duur van de overgang... 4 Menstruaties tijdens de overgang... 5 Wat zijn typische overgangsklachten?... 5 Gevolgen

Nadere informatie

Voorwoord 13. Hoofdstuk 1 Fysiologisch en anatomisch rappel 15

Voorwoord 13. Hoofdstuk 1 Fysiologisch en anatomisch rappel 15 Inhoudstafel Voorwoord 13 Hoofdstuk 1 Fysiologisch en anatomisch rappel 15 1.1 Menstruele cyclus 15 1.1.1 Ovulatie 15 1.1.2 Menstruele cyclus ter hoogte van het endometrium 17 1.2 Gametogenese 18 1.3 De

Nadere informatie

Wat een klier! Hormonen en klieren

Wat een klier! Hormonen en klieren Wat een klier! Je hebt vast wel eens over klieren gehoord. Niet het klieren zelf natuurlijk, dus het vervelend doen, maar die andere klieren: namelijk hormoonklieren. Hormonen en klieren Hormonen zijn

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

Hormoon verstorende stoffen

Hormoon verstorende stoffen Hormoon verstorende stoffen Dr. Vera Nelen, Directeur PIH Antwerpen Woordvoerder Steunpunt milieu en gezondheid 1-10/20/2014 Inhoud Wat zijn hormonen, Waarom zijn ze belangrijk Hormoonverstorende stoffen,

Nadere informatie

4 VWO thema 3 Voortplanting EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN

4 VWO thema 3 Voortplanting EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN Examentrainer Vragen Eendagshaantjes In de pluimveehouderij worden in Nederland jaarlijks tientallen miljoenen eendagshaantjes gedood. Dit cijfer is te vinden in het rapport Alternatieven voor doding van

Nadere informatie

De overgang. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2007 pavo 0593

De overgang. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2007 pavo 0593 De overgang Albert Schweitzer ziekenhuis december 2007 pavo 0593 Inhoudsopgave Inleiding 2 Hormonale veranderingen 2 Het begin en de duur van de overgang 4 Menstruaties tijdens de overgang 4 Wat zijn typische

Nadere informatie

Liefde? Naam: Datum: Seksuele opvoeding. Van wie kan je allemaal houden? Wat doe jij voor iemand die je graag ziet?

Liefde? Naam: Datum: Seksuele opvoeding. Van wie kan je allemaal houden? Wat doe jij voor iemand die je graag ziet? Liefde? Van wie kan je allemaal houden? Wat doe jij voor iemand die je graag ziet? Vind jij verliefd zijn hetzelfde als liefde? Is vriendschap ook liefde? Ben jij al verliefd geweest? Kan je verliefd zijn

Nadere informatie

2. Injecties 3. Hoe verloopt het in de praktijk? 4. Hoe verlopen de echocontroles? 5. Bent u zwanger? 6. Risico s

2. Injecties 3. Hoe verloopt het in de praktijk? 4. Hoe verlopen de echocontroles? 5. Bent u zwanger? 6. Risico s Centrum Voortplantingsgeneeskunde Cyclus stoornissen U heeft een stoornis in uw menstruatiecyclus. Dit betekent dat uw cyclus te lang of te kort is, of dat u geen goede eisprong heeft. Wanneer er geen

Nadere informatie

Reproductie management Cursus. Arno Joosten Manager Adviesteam Topigs Norsvin Nederland Adviseur Reproductie Dierenarts 16 maart 2016

Reproductie management Cursus. Arno Joosten Manager Adviesteam Topigs Norsvin Nederland Adviseur Reproductie Dierenarts 16 maart 2016 Reproductie management Cursus Arno Joosten Manager Adviesteam Topigs Norsvin Nederland Adviseur Reproductie Dierenarts 16 maart 2016 Programma Opening Anatomie, fysiologie en hormoonhuishouding Inseminatiestal

Nadere informatie

Hyperglycemie Keto-acidose

Hyperglycemie Keto-acidose Hyperglycemie Keto-acidose Klinische les Marco van Meer SJG 20 06 2007 (acute) ontregeling van diabetes Doel Op het einde van mijn presentatie is jullie kennis over glucose huishouding en ketoacidose weer

Nadere informatie

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst:

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hormoonklieren: Exocriene klieren: Endocriene klieren: Hypothalamus: Biologie SE4 organen die elders in het lichaam organen en weefsels activeren. zweet- en verteringsklieren

Nadere informatie

De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun

De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun De overgang De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun h veertigste en zestigste jaar: de gemiddelde leeftijd is 51 jaar. De laatste menstruatie wordt ook wel menopauze of overgang

Nadere informatie

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353: Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:1711-23 Pleiotrope werking van glucocorticoïden Gc-R heeft een effect op verschillende pathways Gc hebben op alle systemen

Nadere informatie

Module 4 Hormonen. Homeostase. Het handhaven van de verschillende balansen in het lichaam. Continue taak, o.i.v. de steeds wisselende omstandigheden

Module 4 Hormonen. Homeostase. Het handhaven van de verschillende balansen in het lichaam. Continue taak, o.i.v. de steeds wisselende omstandigheden Module 4 Hormonen 1/24 Homeostase Het handhaven van de verschillende balansen in het lichaam Continue taak, o.i.v. de steeds wisselende omstandigheden Bloeddruk, bloedvolume, temperatuur Plasmaniveaus

Nadere informatie

Menstruatie bij stollingsproblemen. Marieke Knol Gynaecoloog i.o. Isala Kliniek Zwolle

Menstruatie bij stollingsproblemen. Marieke Knol Gynaecoloog i.o. Isala Kliniek Zwolle Menstruatie bij stollingsproblemen Marieke Knol Gynaecoloog i.o. Isala Kliniek Zwolle 2007-2011: stollingsarts UMCG 3 oktober 2012 Menstruatie Ongesteldheid ut het is weer zover de rode vlag hangt uit

Nadere informatie

Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen

Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen Sophia Kinderziekenhuis Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen Voor sommige beroepen is het een voordeel om lang te zijn: vrouwelijke fotomodellen bijvoorbeeld zijn in het algemeen minstens

Nadere informatie

Dokter, onze zoon/dochter pubert te vroeg/te laat. Dr. R. Zeevaert Kinderarts-endocrinoloog Jessa Ziekenhuis Hasselt

Dokter, onze zoon/dochter pubert te vroeg/te laat. Dr. R. Zeevaert Kinderarts-endocrinoloog Jessa Ziekenhuis Hasselt Dokter, onze zoon/dochter pubert te vroeg/te laat Dr. R. Zeevaert Kinderarts-endocrinoloog Jessa Ziekenhuis Hasselt Puberteitsstoornissen Normale puberteitsontwikkeling Vroege puberteit Late puberteit

Nadere informatie

Het begin en de duur van de overgang Menstruaties tijdens de overgang

Het begin en de duur van de overgang Menstruaties tijdens de overgang De overgang INHOUDSOPGAVE Inleiding Hormonale veranderingen Het begin en de duur van de overgang Menstruaties tijdens de overgang Wat zijn typische overgangsklachten Gevolgen op korte termijn Gevolgen

Nadere informatie

Ovulatie-inductie. Gynaecologie. Beter voor elkaar

Ovulatie-inductie. Gynaecologie. Beter voor elkaar Ovulatie-inductie Gynaecologie Beter voor elkaar 2 Inleiding In deze folder leest u meer over de gang van zaken rond ovulatie-inductie. Dit is een behandeling voor vrouwen die graag zwanger willen worden,

Nadere informatie

Overgang Inhoudsopgave 2. Hormonale veranderingen 1. Inleiding

Overgang Inhoudsopgave 2. Hormonale veranderingen 1. Inleiding 164.0406 Overgang Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Hormonale veranderingen 3. Het begin en de duur van de overgang 4. Menstruaties tijdens de overgang 5. Wat zijn typische overgangsklachten 6. Gevolgen op

Nadere informatie

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen?

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen? WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts Webinar 4 Wat zijn hormonen? Voeding en hormonen Belangrijkste hormoonassen Belangrijkste neurotransmi?ers ConnecBe Wat zijn hormonen?

Nadere informatie

zwanger worden en zijn

zwanger worden en zijn zwanger worden en zijn Inhoud 1 Het begin: de bevruchting 3 1.1 De eierstokken (ovaria) 3 1.2 De eisprong en de eicel 4 1.3 Het slijm van de baarmoederhals 4 1.4 De eileider 4 1.5 De bevruchting 5 1.6

Nadere informatie

Hormoontherapie bij borstkanker

Hormoontherapie bij borstkanker Hormoontherapie bij borstkanker Inleiding Uw arts heeft u aan de hand van de Patiëntenbrief uitgelegd, waarom u in aanmerking komt voor een hormoontherapie. In de Patiëntenbrief staan alle gegevens van

Nadere informatie

De overgang. Gynaecologie. Beter voor elkaar

De overgang. Gynaecologie. Beter voor elkaar De overgang Gynaecologie Beter voor elkaar 2 Inleiding De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun veertigste en zestigste jaar; de gemiddelde leeftijd is 51 jaar. De laatste

Nadere informatie

MODULE 4 Jouw cyclus, jouw flow, jouw leven

MODULE 4 Jouw cyclus, jouw flow, jouw leven MODULE 4 Jouw cyclus, jouw flow, jouw leven Door Nalaya Chakana Female Health Coach Femfulness De kracht van jouw cyclus Het bijhouden van jouw menstruatie is een geweldig manier om jouw mooie lichaam

Nadere informatie

De overgang. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

De overgang. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie De overgang Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun veertigste en zestigste jaar; de gemiddelde leeftijd is 51 jaar. De laatste

Nadere informatie