VOORWOORD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VOORWOORD ---------------------------------------------------------------------- 3"

Transcriptie

1 INHOUD VOORWOORD INLEIDING SLAPEN WAT IS SLAPEN? HOE ONTSTAAT SLAAPBEHOEFTE DE SLAAPFASEN FYSIOLOGISCHE SYMPTOMEN VAN SLAAP SLAAPSTOORNISSEN WAT ZIJN SLAAPSTOORNISSEN SLAAPSTOORNISSEN; DE VIER HOOFDGROEPEN STOORNISSEN VAN INSLAPEN EN/OF DOORSLAPEN IN- EN DOORSLAAPSTOORNISSEN BIJ (JONGE) KINDEREN OVERMATIGE SLAPERIGHEID STOORNISSEN IN HET SLAAP-WAAKRITME DIVERSE (GEDRAGS-) SLAAPSTOORNISSEN DIE OPTREDEN TIJDENS DE SLAAP: PARASOMNIEËN Waak/Slaap transitie-parasomnieën I. Ritmische bewegingen (jactatio capitis/corporis noctura) II. Praten in de slaap (sleeptalking) De diepe Non-REM parasomnieën III. Slaapwandelen (somnambulisme) IV. Angstaanvallen (Pavor nocturnus): De REM-slaap parasomnieën V. Nachtmerries VI. Slaapverlamming (sleepparalyse) Parasomnieën gerelateerd aan instabiele slaap VII. Tandenknarsen (bruxisme) VIII. Bedplassen OVERIGE SLAAPSTOORNISSEN IX. Nachtelijke huilbuien X. Nachtelijke myoclonus XI. Scheidingsangst HOE ONTSTAAN SLAAPSTOORNISSEN (OORZAKEN) OORZAKEN VAN SLAAPSTOORNISSEN PSYCHOSOCIALE FACTOREN PSYCHIATRISCHE PROBLEMEN MEDICIJNEN, ALCOHOL LICHAMELIJKE AANDOENINGEN OORZAKEN VAN SLAAPSTOORNISSEN BIJ KINDEREN

2 4 WAT TE DOEN BIJ SLAAPSTOORNISSEN SLAAPVERLAMMING SLAAPAPNEUSYNDROOM ANGSTAANVALLEN (SLEEP TERROR / PAVOR NOCTURNUS) NACHTMERRIES RITMISCHE BEWEGINGEN /CORPORIS NOCTURA TANDENKNARSEN (BRUXISME) SLAAPWANDELEN IN- EN DOORSLAAPSTOORNISSEN INSOMNIE KINDEREN MET PROBLEMEN BIJ HET IN SLAPEN BEDPLASSEN SCHEIDINGSANGST VAN KINDEREN BIJ HET NAAR BED GAAN WANNEER NAAR DE HUISARTS MEDICATIE PREVENTIE VAN SLAAPSTOORNISSEN BIJ KINDEREN EMOTIONELE EN SOCIAAL-MAATSCHAPPELIJKE GEVOLGEN VAN SLAAPSTOORNISSEN (BIJ KINDEREN) CONCLUSIES AANBEVELINGEN LITERATUUR BIJLAGE 1 GESPREKSVERSLAG, BEZOEK AAN HET SLAAPWAAKCENTRUM IN DEN HAAG 21 MAART BIJLAGE 2 STELLINGEN BIJLAGE 3 TEAMSAMENSTELLING VAN HET SLAAPWAAKCENTUM TE DEN HAAG

3 VOORWOORD Grote beer bracht Kleine Beer naar bed, achter in het hol, waar het donker was. Ga maar lekker slapen, zei Grote Beer en hij ging op zijn gemak in zijn stoel bij het vuur zitten lezen. Maar slapen ging Kleine Beer niet. Groter Beer legde zijn boek neer en liep naar het bed. Kun je niet slapen, Kleine Beer? vroeg hij. Ik ben bang. Waarvoor ben je bang, Kleine Beer? Het is zo donker! Donker, waar dan? vroeg Grote Beer. Nou, overal, zei Kleine Beer. Uit: Welterusten Kleine Beer door Martin Waddell en Barbara Firth. In het kader van mijn afstuderen als sociaal pedagogische hulpverleenster heb ik onderzoek gedaan naar slaapproblemen bij kinderen. In de vorm van een brochure presenteer ik belangrijke informatie aan ouders en verzorgers over dit onderwerp. Ik wil Dr. A.W. de Weerd, neuroloog en directeur van het slaapcentrum, verbonden aan het Westeinde Ziekenhuis in Den Haag en zijn collega Mevrouw Renilde van den Bossche hartelijk bedanken voor hun gastvrijheid en ondersteuning van mijn project. Ook wil ik Dr. A. Knuistingh Neven, huisarts in Krimpen aan de Lek en secretaris van de Nederlandse Vereniging Slaap/Waakonderzoek bedanken voor de informatie die mij hielp bij de start van mijn onderzoek. Een grote dankbetuiging gaat uit naar Ilse Vesters die grandioos werk heeft verricht en er voor gezorgd heeft dat mijn research in een mooi jasje is gestoken. Verder wil ik Ans Krosse en mijn ouders bedanken voor hun scherpzinnigheid en accuraatheid waar ik dankbaar gebruik van heb gemaakt. Een laatste dankwoord gaat uit naar Jeroen en Sjoerd voor de steun en richting die ze mij gaven bij het voltooien van dit afstudeerproject. 3

4 INLEIDING Slapen is van wezenlijke betekenis in het leven van de mens, fysiek en mentaal. Niet elke individu is een Doornroosje en slaapt probleemloos 100 jaren door. Op elke leeftijd kunnen er factoren zijn die het slapen bemoeilijken en zorgen voor slaapstoornissen. Slaapstoornissen kunnen het leven van volwassenen en van kinderen, naarmate de problemen toenemen negatief beïnvloeden. Weinig slaap maakt de mens prikkelbaar en emotioneel labiel. Een slaapstoornis kan leiden tot breuken in relaties en op jonge leeftijd tot een ontwikkelingsachterstand op sociaal-emotioneel gebied. Slaapstoornissen beïnvloeden ook het concentratievermogen in negatieve zin waardoor allerlei stereotype handelingen niet meer zo stereotiep zijn. Wanneer er bij kinderen een vermindering van het concentratievermogen optreedt naar aanleiding van slecht slapen, heeft dit grote gevolgen voor de cognitieve ontwikkeling. Ik heb gekozen voor het onderwerp slaapstoornissen omdat slaapstoornissen een grote invloed hebben op de mentale én fysieke gezondheid van volwassenen en kinderen. Mijn interesse gaat uit naar de invloed van slaapstoornissen op de fysieke gezondheid van de mens en de daarbij behorende medische factoren. Ook de invloed die slaapstoornissen op emotionele en sociaal-maatschappelijke gebieden in het leven kunnen hebben, heeft mijn interesse gewekt. In mij dromen slaap ik altijd goed is een brochure die ouders en verzorgers informatie geeft over slaapproblemen bij kinderen. In de brochure wordt verteld wat oorzaken en gevolgen zijn van slaapproblemen. Welke slaapproblemen er zijn en wat kenmerkend is aan die slaapproblemen. Er wordt informatie gegeven over wat ouders en verzorgers kunnen doen wanneer hun kind een slaapprobleem heeft. Tot slot wordt er kort ingegaan op preventie van slaapproblemen en waar ouders en verzorgers terecht kunnen voor meer informatie omtrent slaapproblemen bij kinderen. De brochure is samengesteld aan de hand van informatie die ik tijdens mijn onderzoek heb verzameld en die ik in dit verslag heb gebundeld. Dit verslag bevat informatie en kennis die bedoeld is voor SPH-docenten en studenten en voor hulpverleners die in hun werk te maken hebben met cliënten met slaapproblemen. Uitgangspunt van dit verslag is de (onderzoeks-)vraag: welke slaapproblemen zijn er bij kinderen en wat zijn de oorzaken en de gevolgen van slaapproblemen bij kinderen? Aangevuld met de (deel-)vragen: Wat is slapen? Wat zijn slaapstoornissen? Wat zijn oorzaken van slaapstoornissen? 4

5 Wat kan er gedaan worden aan slaapstoornissen? Waar kan men heen met vragen over slaapstoornissen? Door middel van literatuuronderzoek en praktijkonderzoek heb ik gezocht naar de antwoorden op mijn vragen. De opzet van dit verslag is als volgt: In hoofdstuk 1 wordt uitgelegd wat slapen is, waarom we slapen en hoeveel slaapbehoefte een mens heeft. In hoofdstuk 2 ga ik in op slaapstoornissen, wat is een slaapstoornis, wanneer is er sprake van een slaapstoornis en welke slaapstoornissen komen voor. Hoe slaapstoornissen ontstaan en wat er gedaan kan worden aan de verschillende slaapstoornissen, wordt behandeld in de hoofdstukken 3 en 4. Hoofdstuk 5 geeft een blik op de preventie van slaapstoornissen bij kinderen. Vervolgens worden er in hoofdstuk 6 de gevolgen van slaapstoornissen bij kinderen beschreven. In hoofdstuk 7 wordt er antwoord gegeven op de onderzoeksvraag en de deelvragen in de vorm van conclusies. Aanbevelingen op het gebied van informatieoverdracht met betrekking tot dit onderwerp, en suggesties ter verbetering, worden er tot slot in hoofdstuk 8 gegeven. 5

6 1 SLAPEN 1.1 Wat is slapen? Slaap is gemakkelijk te herkennen. De liggende houding, gesloten ogen en de verlaagde spierspanning zijn kenmerkend. Er wordt niet of veel minder op de omgeving gereageerd. Slaap is een toestand van lichamelijke en geestelijke inactiviteit en een sterk verminderd bewustzijn. Alle levende wezens hebben een vorm van 'biologisch ritme'; daarmee bedoel ik een min of meer regelmatige afwisseling in levensprocessen. Er zijn twee belangrijke biologische ritmen: wisseling van de jaargetijden; dag-nachtritme. Het dag-nachtritme is de grondslag van ons slapen. In de hersenstam van de mens wordt het slaapwaakritme geregeld. Dit regelcentrum beslaat niet een gebied maar meerdere groepjes zenuwcellen die verspreid in de hersenstam liggen en elkaar beïnvloeden. Door stimulerende en remmende impulsen ontstaat een ritmische afwisseling van het bewustzijn. Deze inwendige ritmiek staat onder invloed van interne en externe factoren. De interne beïnvloeding kan gebeuren door direct contact via zenuwuitlopers of door indirect contact via stoffen in het bloed (zie 1.4 Fysiologisch 1 symptomen van slaap). De belangrijkste externe factor die het dag-nachtritme beïnvloedt is: de afwisseling van de lichte dag met de donkere nacht. Verder zijn prikkels uit de omgeving van invloed op de slaap- of waaktoestand; veel lawaai maakt wakker, stilte bevordert de slaap. Ook lichamelijke prikkels hebben invloed. Een actief lichaam maakt wakker terwijl liggen en het ontspannen van spieren een goede manier is om het inslapen te bevorderen. Mogelijk is er nog een factor die een dag-nachtritme veroorzaakt: een opbouw van slaapbehoefte (Visser 1992, pag ). Het beste kan gezegd worden dat slaap waarschijnlijk tot stand komt door een samenwerking van een aantal kerngebieden in de hersenen en dat verschillende stoffen bij dat proces van invloed zijn. Slaap (behoefte) laat zich niet zo makkelijk verklaren. 1 Fysiologisch: met betrekking tot organische functies van het leven. 6

7 1.2 Hoe ontstaat slaapbehoefte Hoe langer iemand wakker gehouden wordt, hoe groter de slaapbehoefte wordt. Mensen die gedwongen worden een of meer nachten niet of veel te weinig te slapen, krijgen tenslotte zo'n slaapbehoefte dat ze, ongeacht de tijd van de dag in slaap vallen. (Visser 1992, pag. 13). Kenmerkend is dat wanneer mensen te weinig slaap krijgen en de slaapbehoefte toeneemt ze minder presteren, prikkelbaarder worden en emotioneel labiel. De behoefte aan slaap is voor ieder mens verschillend. Hoeveel iemand de behoefte aan slaap heeft, hangt in de eerste plaats af van de leeftijd. Het nog ongeboren kindje (vanaf week 30) in de baarmoeder heeft al perioden van rust en perioden van activiteit. Pasgeboren zuigelingen brengen een groot deel van de dag slapend door, afgewisseld met korte perioden van wakker zijn in de loop van de dag en nacht. Na een paar maanden wordt 's nachts al aan een stuk door geslapen en geleidelijk neemt de slaapbehoefte overdag af. Kleuters slapen nog maar één periode overdag. Vanaf de schoolleeftijd is het slaappatroon een aaneengesloten nachtelijke slaapperiode van ruim 10 uur en overdag wakker. Vanaf de puberteit begint de totale nachtelijke slaaptijd steeds meer die van de volwassen te benaderen, gemiddeld 8 uur slaap per nacht. Bejaarden krijgen geleidelijk minder behoefte aan slaap, maar daarentegen meer behoefte aan een middagdutje (uit: Visser 1992, pag. 22). 1.3 De slaapfasen Wanneer we slapen, is er sprake van het doorlopen van verschillende bewustzijnstoestanden. Er zijn verschillende fasen die we gedurende de nacht doorlopen. Uit onderzoek weten we dat de slaap in cycli verloopt. Tijdens een normale nachtrust van acht uur maken we een vijftal van die cycli door. Daarnaast is elke cyclus nog eens onderverdeeld in vier stadia, de slaapfasen, die telkens dieper worden. Deze fasen zijn een onderdeel van de Non-Rem-Slaap. Tussen twee cycli in komen we in een heel andere slaap terecht: de REM-slaap -Rapid Eye Movements-, genoemd naar een kenmerk van deze slaap, namelijk de snelle oogbewegingen (Beuls, ). Als we ontspannen in ons bed liggen, gaan we van een totaal wakkere toestand naar slaapfase 1. Deze overgangsfase duurt ongeveer een halve minuut tot 7 minuten. Onze geest dwaalt van de ene gedachte naar de andere, de ogen kunnen we nog moeilijk openhouden en zonder dat we het merken, zakken we dieper in slaap. Soms voelen we tijdens die fase een schok of een spiertrekking wat enkel en alleen een teken is dat we ons ontspannen en klaar maken om te slapen. In deze fase worden we snel wakker en zullen we halsstarrig beweren dat we niet hebben geslapen. 7

8 Fase 2 is de eerste echte slaap, waarin er nog fragmenten van gedachten zijn en waarbij we van een geluid van middelmatige sterkte wakker worden. Na een tijdje zakken we dieper weg in fase 3 en 4, we zijn dan helemaal ontspannen. We worden enkel wakker van een heel hard geluid. Fase 4 is de diepste slaap en als we in deze fase wakker worden gemaakt, weten we vaak niet waar we zijn. Deze vier fasen worden samen de Non-Rem-Slaap genoemd. Het lichaam komt tot rust, het hart klopt langzamer, de ademhaling is regelmatig en we bewegen amper (Beuls, ). Figuur 1: de slaapcycli Uit: de folder Slaap apneu een slaapstoornis, uitgave van de Nederlandse Vereniging Slaap 8

9 Vreemd genoeg verblijven we niet tot tegen de ochtend in deze diepe slaap. Als we de eerste keer fase 4 hebben bereikt worden de fasen achterstevoren weer doorlopen. Bij fase 1 aangekomen, beginnen we aan de REM-slaap. Deze slaap is een fase waarin snelle oogbewegingen voorkomen. Een groep reuzenhersencellen veroorzaakt deze REM-slaap. Gedurende een korte periode sturen de cellen impulsen naar de hersenen. Normaal geven enkel onze zintuigen signalen aan onze hersenen om te reageren op de omgeving waarin het lichaam zich bevindt. Maar de hersenen maken geen onderscheid tussen informatie komende van de hersenstam of van de zintuigen. In ons lichaam gebeurt er dan ook van alles: de ademhaling en de hartslag worden sneller en onregelmatiger, de bloeddruk stijgt en we woelen in bed. Dit is ook het moment waarop we dromen en er wordt aangenomen dat deze dromen een grote schoonmaak houden in ons psychisch en gevoelsleven (Beuls, ). Na deze REM-slaap vangt een tweede cyclus aan en zakken we terug naar een diepere slaap (fase 4), waarna we weer naar de oppervlakte komen met een droomfase tijdens de REM-slaap. Per nacht doorlopen we gemiddeld vijf cycli (Beuls, ). 1.4 Fysiologische symptomen van slaap Slaap is meer dan een toestand van lichamelijke en geestelijke inactiviteit en een verminderd bewustzijn. De lichaamstemperatuur is 's nachts wat lager, er is minder urineproductie en er zijn veranderingen in de hoeveelheid hormonen in ons bloed. (Visser 1992, pag. 13). 's Nachts is er meer groeihormoon in ons bloed aanwezig dan overdag het geval is. Hierdoor wordt slaap gezien als een restauratie van lichaamsslijtage van overdag. Dat er lichaamscellen worden opgebouwd, is nooit bewezen, de 'restauratietheorie' blijft een onbewezen theorie. Naast dat er 's nachts meer groeihormonen aanwezig zijn, is er ook meer van de hormonen prolactine 2, testosteron 3 en melatonine 4 in het bloed ontdekt. Verder zou serotonine 5 belangrijk zijn voor de diepe slaap terwijl noradrenaline 6 verantwoordelijk is voor de REM-fasen van de slaap. De stofwisseling is 's nachts 10 à 15% lager dan overdag. Men gaat zuiniger met energie om. Ook is de maagdarmfunctie vertraagd, de hartslag lager en de bloeddruk lager. (Uit: Visser 1992, pag. 13). 2 Prolactine: hormoon van de hypofysevoorkwab waarvan de secretie onder controle staat van dopamine. 3 Testosteron: mannelijk hormoon. 4 Melatonine: hormonale stof uit de pijnappelklier. 5 Serotonine: is een chemische tussenstof bij de prikkeloverdracht op de organen die stoffen produceert met een effect als adrenaline bij fysiologische processen. 6 Noradrenaline: hormoon afkomstig uit het bijniermerg. 9

10 2 SLAAPSTOORNISSEN 2.1 Wat zijn slaapstoornissen We spreken van een slaapstoornis wanneer iemand veel minder dan 8 uur per nacht slaapt en daar niet genoeg aan heeft en daar (overdag) last van heeft. Ook het omgekeerde is een slaapstoornis, mensen met een overmatige slaapbehoefte die overdag een onbedwingbare slaapneiging hebben en daar onder lijden. Verder zijn frequente onderbrekingen van de slaap 's nachts ook vormen van slaapstoornissen. Veel kinderen hebben slaapproblemen. Voorbeelden daarvan zijn regelmatig wakker worden 's nachts, praten in de slaap, moeite hebben met inslapen, huilend wakker worden, overdag in slaap vallen, in bed plassen en het hebben van nachtmerries. Er worden vier hoofdgroepen slaapstoornissen onderscheiden: 1. stoornissen van inslapen en/of doorslapen (insomnie 7 ); 2. overmatige slaperigheid (somnolentie); 3. stoornissen in het slaap-waakritme; 4. diverse (gedrags-)stoornissen die tijdens slaap optreden. (Uit: visser 1992, pag. 29) 2.2 Slaapstoornissen; de vier hoofdgroepen Stoornissen van inslapen en/of doorslapen Insomnie (slapeloosheid) is een van de meest voorkomende slaapstoornissen. Men kan niet slapen of in slaap vallen, het normale slaappatroon is verstoord, of er zijn problemen met doorslapen. Insomnie is moeilijk te karakteriseren, omdat elk mens een andere slaapbehoefte heeft en slapeloosheid een natuurlijk onderdeel van het ouder worden is. Insomnie wordt vaak veroorzaakt door bezorgdheid, emotionele spanning en uitputting. Pijn, overmatig gebruik van cafeïne, alcohol en drugs, voedselallergie en een bedompte slaapkamer kunnen ook tot insomnie leiden. Insomnie komt het meest voor bij vrouwen boven de veertig jaar. Slapeloosheid bij kinderen wordt vaak veroorzaakt door een moeilijke overschakeling van het actieve dagritme naar het nachtritme. Dit gaat vanzelf beter als het kind iets ouder wordt. Een gevolg van 7 Insomnie: afwezigheid van slaap. 10

11 slapeloosheid bij kinderen kan zijn dat ze s nachts angstig huilend wakker worden. Dat hoeft dan niet met een nachtmerrie te maken te hebben. Bij aanhoudende slapeloosheid is het aan te raden zelf oplossingen te vinden en het gebruik van slaapmiddelen uit te stellen. Dit vanwege de gewenning die erg gemakkelijk optreedt bij deze middelen. Het is moeilijk om op te houden slaapmiddelen te gebruiken. Symptomen van insomnie zijn: hyperactieve geest waardoor de patiënt moeite heeft in slaap te komen - nervositeit en rusteloosheid - nachtmerries - verhoogde prikkelbaarheid - stemmingswisselingen met o.a. hysterisch gedrag - uiteindelijk mogelijk angst om naar bed te gaan. Uit onderzoek is gebleken dat mensen met insomnie 's nachts vaak veel meer spierspanning houden dan goede slapers. Het lijkt erop dat ze zich niet goed kunnen ontspannen. Van insomnie mag men pas spreken wanneer men meerdere dagen in de week voor een langere periode klachten heeft. Nachtelijke slapeloosheid leidt vaak tot klachten overdag als vermoeidheid, prikkelbaarheid, laag vermogen tot concentreren en lichamelijke bezwaren (Visser 1992 pag. 30/31 en Marx 1994) In- en doorslaapstoornissen bij (jonge) kinderen Bij zuigelingen en peuters zijn slaapproblemen hoofdzakelijk gedefinieerd door belasting van de ouders. In de ontwikkelde, geïndustrialiseerde landen heeft ongeveer 30% van de ouders wezenlijke problemen met de slaap van hun kind. Onderzoek (N. Richman 1981 & A. Beltramini 1983) toont aan, dat de meest voorkomende slaapstoornissen bij deze kinderen van gedragsmatige aard zijn en grofweg in twee categorieën kunnen worden verdeeld, die elkaar niet uitsluiten: kinderen die moeite hebben om (zelfstandig) in slaap te vallen; kinderen die s nachts veelvuldig wakker worden en daarbij om aandacht van de ouders vragen. Inslaapproblemen komen voor bij ongeveer 22% van 9-12 maands baby's, 15-20% van de 1- tot 2- jarigen en 16% van de 3-jarigen (grafiek1). Ongeveer 8-15% van de 1- tot 3-jarigen heeft meer dan één uur nodig om, nadat ze in bed zijn gelegd, in slaap te vallen, 66% van de kinderen in deze leeftijdscategorie heeft meer dan dertig minuten nodig (grafiek 2). Doorslaapproblemen komen voor bij 42% van 9-12 maands baby's, 20-26% van de 1- tot 2-jarigen, en 14% van de 3-jarigen (grafiek 1, blz. 12). 11

12 50% 40% 30% 20% 10% 0% 9-12 m aanden 1-2 jarigen 3 jarigen 80% 60% 40% 20% 0% > 30 minuten > 60 minuten Inslaapproblem en kom en voor bij: Doorslaapproblem en kom en voor bij: 1 tot 3 jarigen slapen vaak niet eerder dan: Grafiek 1 Grafiek 2 Er wordt geschat, dat ongeveer de helft van de kinderen met doorslaapproblemen tevens inslaapproblemen heeft (N. Richman 1981 & K. Hewitt 1987). Opmerkelijk is, dat tot 80% van de kinderen met doorslaapproblemen op zijn minst een deel van de nacht in het ouderlijk bed doorbrengt (grafiek 3). De slaap van zuigelingen wordt gekenmerkt door een groot aandeel REM-slaap (30-50%) van de totale slaaptijd) en korte REM-NREM-cycli van 50 tot 60 minuten (grafiek 4). 12

13 100% 80% 60% 40% 20% 0% Kinderen met doorslaapproblemen Heeft inslaapproblemen Brengt een deel v/d nacht door in ouderlijk bed 100% 80% 60% 40% 20% 0% Totale slaaptijd van een zuigeling REM-slaap van een zuigeling Grafiek 3. Grafiek 4. Meerdere onderzoekers hebben eenduidig aangetoond dat alle kinderen s nachts herhaaldelijk wakker worden, voornamelijk vanuit de REM-slaap. De meeste kinderen blijken goed in staat om zichzelf te kalmeren en zonder ouderlijke interventie opnieuw in slaap te vallen. Goede slapers zijn dus diegenen, waarvan de ouders onbewust blijven van het feit dat hun kind wakker is geweest. Slechte slapers daarentegen zijn de kinderen, die hun ouders kenbaar maken dat ze wakker zijn en daarmee de slaap van hun ouders verstoren. Hieruit volgt, dat het problematische punt het inslapen, of het weer-inslapen is, en niet het (fysiologisch gegeven) feit dat kinderen 's nachts één of meerdere keren wakker worden. Daarom kunnen bij zuigelingen en peuters de in- en doorslaapstoornissen meestal beschouwd worden als hetzelfde probleem. Voor de meeste kinderen is de belangrijkste bepalende factor van het wel of niet hebben van een slaapstoornis het feit, dat ze geleerd hebben om zonder ouderlijke hulp in slaap te kunnen vallen. Meer in het bijzonder zullen kinderen, die alleen met behulp van ingewikkelde rituelen kunnen inslapen, eerder geneigd zijn om s nachts aan hun ouders kenbaar te maken dat ze wakker zijn geworden, dan kinderen die zulke rituelen niet nodig hebben. Dit leidt tot ouderlijke hulp die, ondanks verlichting op korte termijn bij het opnieuw inslapen, de noodzaak van het inslaapritueel versterkt en daarmee in de toekomst de waarschijnlijkheid voor het kenbaar maken van nachtelijke waakperioden verder verhoogt (Bes 1999). 13

14 Het slaapapneusyndroom is een bijzondere vorm van insomnie. Bij het slaapapneusyndroom ontstaat tijdens de slaap door onbekende redenen een (tijdelijke) onderbreking van de ademhaling. Er zijn twee vormen van apneus: a) Obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS). Obstructieve slaapapneusyndroom is een vorm van insomnie die voornamelijk bij wat dikkere mannen boven de 40 voorkomt. Obstructieve slaapapneusyndroom komt ook bij kinderen voor, bij kinderen ligt de piek tussen de drie en zes jaar. Een blokkering van de ademweg veroorzaakt doordat de spanning van de mondholte en de bovenste luchtweg afneemt zodat de tong naar achteren zakt en de wanden van de keel en de bovenste luchtweg naar elkaar toebuigen en samenvallen. Dit veroorzaakt snurken. Snurken kan een voorbode zijn van obstructieve apneu. Bij een wat nauwe keel en strottenhoofd kan de ademweg zelfs geheel afgesloten worden bij de ademhaling. Het ademhalingscentrum in de hersenstam blijft zorgen voor adembewegingen, maar er kan geen lucht meer in en uit. Het gevolg is dat er zuurstofnood ontstaat. De pogingen tot ademhalen worden steeds krachtiger; borst en buikwand gaat heftiger op en neer. Tenslotte wordt de luchtweg met kracht opengeperst. Zo'n afsluiting kan wel 1 á 2 minuten duren. Nadat de ademhaling weer op gang is gekomen, is het mogelijk dat er weer een blokkering optreedt. Per nacht zijn er wel 100 of meer blokkeringen mogelijk. Obstructieve apneus zijn, doordat het zuurstofgehalte van het bloed ernstig kan dalen, schadelijk voor hersenen en hart (Visser 1992, pag. 32). b) Centrale apneu Centrale apneu is een zeldzame ademhalingsstoornis. Bij deze afwijking werkt het ademcentrum in de hersenen onvoldoende. Het gevolg is dat alle adembewegingen stoppen; borstkas en buikwand bewegen niet meer. Dit leidt vanzelfsprekend ook tot ademnood en zuurstofgebrek. Wanneer de ophoping van afgewerkte lucht (koolzuurgas) in het bloed, na 1 á 2 minuten, sterk is toegenomen, komt de ademhaling weer op gang. Meestal is de doorslaapstoornis die bij centrale apneu kan optreden minder ernstig. Patiënten met centrale apneu hebben meestal ook minder klachten over slaperigheid overdag. (Visser 1992, pag. 33/34) Overmatige slaperigheid. Hypersomnolentie en narcolepsie: Hypersomnolentie en narcolepsie zijn slaapstoornissen waarbij er sprake is van een grote slaapbehoefte overdag. In geval van hypersomnolentie is er overdag een grote slaapbehoefte en een vaak bijna onbedwingbare slaapneiging. Daardoor kan het dagelijks functioneren van een persoon zodanig ontregeld worden dat 14

15 de betreffende persoon zowel op gebied van werk als in de gezinssituatie ernstige schade kan lijden. (Visser 1992, pag. 35). Overmatige slaperigheid kan een gevolg zijn van insomnie 's nachts en is dan 'secundair'. Het komt echter ook voor dat overmatige slaperigheid overdag optreedt ondanks normale nachtrust. De meest voorkomende oorzaak van slaperigheid overdag is het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen. De slaapmiddelen werken vaak overdag nog door en omdat men zo moe is, is er vaak de neiging om 's avonds weer een tablet te nemen om zeker te zijn van slaap. Zo kan er een vicieuze cirkel ontstaan. (Visser 1992, pag. 35/36). Na slaperigheid ten gevolge van het gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen is het slaapapneusyndroom de meest voorkomende oorzaak van slaperigheid overdag. Narcolepsie is een slaapstoornis met een ziektebeeld waarbij er overdag acuut onbedwingbare slaperigheid optreedt, gepaard gaande met een sterke spierverslapping. De patiënt kan zelfs plotseling letterlijk door de knieën zakken. Narcolepsie komt voor bij 2 á 4 van personen en begint tussen het 15 e en 35 e levensjaar Symptomen van narcolepsie zijn: Door hevige emoties treedt het door de knieën zakken op, dit noemt men kataplexie; Bij het ontwaken kan er vaak een algehele spierverlamming optreden; 'Hypnagoge hallucinaties', dat zijn min of meer bewuste droomervaringen met een grote beleving van werkelijkheid Stoornissen in het slaap-waakritme. De meest bekende oorzaak van een stoornis in het slaap-waakritme is de 'jetlag'. Door het snel passeren van een aantal tijdzones raakt het dag-nachtritme ontregeld. Het duurt enkele dagen soms een week voordat het lichaam zich weer heeft aangepast aan het verstoorde dag-nachtritme. Wanneer je vaak wordt blootgesteld aan het fenomeen 'jetlag' of wanneer je als volwassene te maken hebt in je werk met dag-, avond- en nacht diensten kan dit leiden tot slapeloosheid (insomnie), prikkelbaarheid en andere nerveuze klachten. Andere meer abnormale stoornissen van het slaap-waakritme zijn: De 'delayed sleep phase' betreft mensen die nooit voor drie uur 's nachts in slaap kunnen komen en, wanneer ze niet gewekt worden niet voor een uur of 10 of 11 uur 's morgens ontwaken. De 'advanced sleep phase' is het omgekeerde: mensen die al om 9 uur 's avonds zitten te knikkebollen en niet wakker kunnen blijven, maar die 's ochtend om 4 uur al zijn uit geslapen. 15

16 Deze verschuiving van het slaap-waakritme komt minder vaak voor en veroorzaakt ook minder problemen. Niet 24-uurs slaap-waakritmen en onregelmatig wisselende slaap-waakritmen komen voor, maar zijn zeldzaam. (Uit: Visser 1992, pag ) Diverse (gedrags-) slaapstoornissen die optreden tijdens de slaap: Parasomnieën. Er is een hele reeks gedrags- en bewegingsstoornissen zoals slaapwandelen, angstdromen of heftig tandenknarsen die tijdens de nachtelijke slaap kunnen optreden en meestal na de kinderleeftijd spontaan weer verdwijnen. Ze staan bekend als parasomnieën. Parasomnieën treden op ten gevolge van onvolledige wekreacties (arousals) die aanleiding geven tot een kortdurende activering van het centrale zenuwstelsel. Dit kan kortdurend leiden tot ongewenst gedrag waarvan het beeld in sterke mate wordt bepaald door de soort (NREM of REM) en de diepte van de slaap die op dat ogenblik aanwezig was Waak/Slaap transitie-parasomnieën Dit zijn periodes van ongewenst motorisch gedrag die vooral optreden tijdens de overgang van waak naar slaap en in veel mindere mate tijdens plots wakker worden uit slaap met opnieuw inslapen (Declerck). I. Ritmische bewegingen (jactatio capitis/corporis noctura) Vlak voor het inslapen ontstaan stereotype bewegingen die zich herhalen en tot in de lichte slaap (fase 1 en 2) blijven optreden. Voorbeelden van ritmische bewegingen zijn hoofdrollen: het hoofd wordt op het kussen van links naar rechts gerold, en hoofdbonken: liggend met het hoofd op het kussen slaan of steunend op handen en knieën het hoofd in voor- achterwaartse richting bewegen. Hoofdbonken komt vooral bij baby's en soms bij kleuters voor. Hoofdrollen en hoofdbonken kunnen met veel lawaai gepaard gaan. Wanneer het kind in slaap is gevallen, slaapt het goed door. Deze ritmische bewegingen komen vrijwel elke nacht voor en duren niet langer dan minuten. Men meent dat 2/3 van de kinderen tijdens het eerste levensjaar een bepaalde vorm van ritmisch bewegen vertonen. Deze bewegingen verdwijnen meestal rond het tweede of derde levensjaar. Hoofdbonken kan leiden tot beschadiging van het hoofd en soms zelfs van het bed. 16

17 II. Praten in de slaap (sleeptalking) Onbewust uit de slaper zich in woorden of andere psychologisch betekenisvolle geluiden. Gewoonlijk is de spraak kort, onregelmatig en emotieloos. Praten in de slaap is niet gevaarlijk, het kan slechts voor kamergenoten vaak erg storend zijn De diepe Non-REM parasomnieën Er is een zeldzame groep van parasomnie slaapstoornissen bij kinderen die heel serieus moeten worden genomen. Angstaanvallen tijdens het slapen en slaapwandelen vallen onder slaapstoornissen die we Non-REM parasomnieën noemen. Ze zijn het gevolg van het bijna wakker worden uit de meestal langzame diepe slaap. Hierdoor hebben ze een aantal gemeenschappelijke kenmerken, zoals mentale verwardheid, automatisch handelen, niet reageren op prikkels uit de omgeving en het zich niet herinneren in de ochtend van de nachtelijke ondernemingen (Declerck). III. Slaapwandelen (somnambulisme) Slaapwandelen treedt meestal op in de eerste helft van de nacht tijdens de diepe slaap (slaapfase 4). Slaapwandelen kan enkele minuten maar soms ook wel een half uur duren. Er zijn twee vormen van slaapwandelen te onderscheiden, namelijk de manifeste en de abortieve vorm van slaapwandelen. Slaapwandelen is het verrichten van allerlei ingewikkelde handelingen 's nachts terwijl men slaapt zoals opstaan, rondlopen en eten. Iemand die slaapwandelt, hoeft niet perse het bed te verlaten. Vaak is iemand in bed druk bezig met het verrichten van verschillende handelingen. We nomen dit de abortieve vorm van slaapwandelen. Het rondwandelen door het huis wordt de manifeste vorm genoemd. Ook al heeft de persoon 's nachts wel zijn bed verlaten, vaak wordt de slaapwandelaar gewoon weer wakker in zijn eigen bed. Uit eigen beweging is de slaapwandelaar wanneer deze het bed wel heeft verlaten, weer in bed gekropen. Wanneer de slaapwandelaar terug in bed ligt, is deze in korte tijd weer in diepe slaap. In de ochtend herinnert de persoon zich vaak niets meer van zijn nachtelijke escapades. Slaapwandelen is bij volwassen zeldzaam, maar hardnekkig. Bij kinderen is het niet zeldzaam: ongeveer 10 tot 15 % van de kinderen zou er, vooral in de kleuter- en lagere- schoolleeftijd last van hebben. Meestal verdwijnt slaapwandelen voor het 15 e levensjaar. Bij 80 % van de kinderen die slaapwandelen is het ook bij familieleden opgetreden, een erfelijke factor lijkt bij het slaapwandelen een rol te spelen. Kinderen die slaapwandelen, lijken wakker te zijn en geen problemen te hebben met oriëntatie in de ruimte. Dit is echter niet geheel waar want er zijn verhalen bekend dat kinderen van de trap zijn gevallen of uit een raam zijn gestapt. Slaapwandelaars zijn in staat om handelingen als piano spelen of tekenen automatisch uit te voeren. Ze zijn moeilijk te wekken, omdat de kinderen zich bevinden in de 17

18 diepe slaap. Het is ook niet noodzakelijk om kinderen te wekken. Vaak lukt het wel om de kinderen weer met lichte dwang in bed te krijgen. De exacte oorzaak van slaapwandelen is tot op de dag van vandaag nog niet aan te geven. Wel zijn er enkele relaties ontdekt. Een kind dat gespannen is of de griep heeft, schijnt eerder te slaapwandelen dan kinderen die niet ziek zijn of geen stress ervaren. Ook kinderen met migraine slaapwandelen vaker. Slaapwandelen bij kinderen gaat zoals gezegd vaak over. Wanneer dit niet het geval is en het terugkomt of voortduurt in de volwassenheid is er vaak sprake van een ernstige slaapstoornis. Bij degene die slaapwandelt, duidt dit meestal op psychiatrische klachten of ernstige spanning. IV. Angstaanvallen (Pavor nocturnus): Angstaanvallen uiten zich in het plotseling ontwaken, vaak met een schreeuw en hevige angstgevoelens. Er is sprake van een paniekachtige toestand waarin men niet volledig wakker is. Deze paniekerige toestand gaat vaak gepaard met hevig zweten, wijde pupillen en een zeer snelle hartslag en snelle ademhaling. Angstaanvallen treden meestal op in de eerste helft van de nacht. Angstaanvallen tijdens het slapen bij kinderen uit zich in het ongecontroleerd schreeuwen van het kind gevolgd door heftig schokkende bewegingen van armen en benen. Het kind neigt rechtop in bed te gaan zitten en lijkt wakker te zijn. Het tegendeel is waar, het kind slaapt en is niet in staat te communiceren. Kenmerkend is de zeer angstige gelaatsuitdrukking, het soms heftig transpireren en de snelle hartslag en ademhaling. Na een paar minuten nemen de verschijnselen in ernst af, maar men blijft nog gedurende 5 á 10 minuten verward. Daarna vallen ze snel weer in slaap (Kempenhaeghe). Angstaanvallen tijdens het slapen ontstaan tussen het 4 e en 12 e levensjaar. Voor angstaanvallen geldt hetzelfde als voor slaapwandelen; het treedt het meest op bij kinderen en er is een sterke neiging tot spontaan verdwijnen bij het ouder worden. Een echte behandeling is vaak niet nodig maar wanneer de aanvallen vaak optreden, wordt aangeraden contact met de huisarts op te nemen. Een aanval van pavor nocturnus bij een kind is iets wat ouders niet snel zullen vergeten omdat het kind niet getroost of aangehaald wil worden en niet aanspreekbaar is en in heftige angst verkeert. Het hebben van angstaanvallen tijdens de slaap en slaapwandelen komt meestal bij meerdere mensen in de familie voor. Jongens slaapwandelen vaker en hebben meer angstaanvallen dan meisjes De REM-slaap parasomnieën REM-slaap parasomnieën komen op elke leeftijd voor en zijn niet specifiek voor kinderen (Declerck). 18

19 V. Nachtmerries Nachtmerries zijn zeer beangstigde dromen die de slaper vanuit zijn REM-slaap wekken. Het zijn bijna altijd lange en complexe dromen die naar het einde een meer bedreigend aspect aannemen. In tegenstelling tot de angstaanvallen komen nachtmerries op alle leeftijden voor en gaan ze niet gepaard met mentale verwardheid, desoriëntatie en uitgesproken motorische onrust en zijn ook de verschijnselen van hoge autonome activering zoals versnelde hartslag en snelle ademhaling minder uitgesproken. Nachtmerries treden vooral in de tweede helft van de nacht op en zijn verbonden met REM-slaap perioden. Na het wakker worden, is men zich goed van het gebeurde bewust, vooral van de beangstigende aspecten. Dit kan het opnieuw inslapen in sterke mate bemoeilijken. Vooral kinderen hebben soms moeite de droom van de werkelijkheid te onderscheiden. Circa 20-50% van de kinderen tussen de 3 en 6 jaar hebben wel eens last van nachtmerries. Meestal begint het geleidelijk op de leeftijd van 2 à 3 jaar en verdwijnt het rond jaar. Een kleine subgroep blijft echter hun nachtmerries op volwassen leeftijd behouden. De frequentie van nachtmerries neemt bij volwassenen toe in perioden van stress, bijvoorbeeld vanwege moeilijkheden op het werk, financiële problemen of persoonlijke relaties. Nachtmerries komen vooral veel voor bij mensen die een psychisch trauma hebben meegemaakt, zoals mishandeling, een ongeval of oorlogstrauma. In de nachtmerries beleven zij de gebeurtenissen die voor hen traumatisch waren opnieuw. Ook het gebruik van medicijnen, bijvoorbeeld bij hoge bloeddruk gebruikte middel inderal 8 en het anti-parkinsonmiddel L-dopa maar ook in de psychiatrie gebruikte middelen antidepressiva of neuroleptica, kan het optreden van nachtmerries uitlokken. Zolang nachtmerries maar zo nu en dan voorkomen, is er geen reden tot ongerustheid. Als zij gedurende een bepaalde periode sterk toenemen, kan dit wel een aanleiding zijn om de huisarts te raadplegen. De toename van de nachtmerries kan te maken hebben met het medicijn dat men gebruikt of gestaakt heeft, met spanningen die men doormaakt of met een dreigend hernieuwd optreden van een psychiatrische aandoening. VI. Slaapverlamming (sleepparalyse) Tijdens een korte periode, hetzij bij het inslapen, hetzij bij het ontwaken is men niet in staat willekeurige bewegingen uit te voeren. Dit betekent dat men het hoofd, de romp en de ledematen niet kan bewegen, maar dat de oog- en ademhalingsbewegingen intact zijn. Het duurt enkele minuten en verdwijnt spontaan of door aanraking. Tijdens de aanval blijft men bewust van de omgeving. 8 Inderal: medicijn met bloeddrukverlagende werking. 19

20 Ca % van de gezonde personen hebben wel eens dergelijk verschijnsel meegemaakt en bij 3-5% zelfs meerdere malen, maar dan dikwijls met een familiaal aspect. Slaaptekort en onregelmatig slaap/waak ritme kunnen slaapverlamming uitlokken. Daarnaast kan het ook onderdeel uitmaken van het narcolepsie-syndroom. Ca % van de patiënten met narcolepsie lijden aan dit fenomeen. Er bestaat geen duidelijke geslachtsvoorkeur Parasomnieën gerelateerd aan instabiele slaap Deze treden vooral op tijdens instabiele slaapperioden met veel wisselingen en wekreacties. Dit is vooral tijdens de oppervlakkige langzame slaap (Declerck). VII. Tandenknarsen (bruxisme) Tandenknarsen komt niet alleen bij kinderen voor maar ook bij volwassenen. Tandenknarsen treedt op tijdens lichte slaap (slaapfase 1 en 2). Tandenknarsen bestaat uit stereotype ritmische contracties van de kaakspieren die tijdens de slaap optreden en kunnen leiden tot heftige kauw- en bijtbewegingen en gepaard gaan met knarsend geluid. Naast de hinder die het kan opleveren voor de bed- of kamerpartner kan het ook aanleiding geven tot tè snel afslijten van de tanden, tot overbelasting van de kaakgewrichten en tot gelaats- en hoofdpijn. Een lichte mate van tandenknarsen komt bij 80% van de bevolking af en toe voor maar slechts bij 5% geeft het aanleiding tot vervelende klinische klachten. Tandenknarsen komt vaak voor bij meerdere personen uit de familie. Het begint meestal in de adolescentie. Het kan een gevolg zijn van een locale afwijking (gebit, kaakgewricht), maar ook een disfunctie 9 van de dopaminerge structuren 10 een rol kunnen spelen. Stress, alcohol en druggebruik doen de intensiteit toenemen. Men maakt een onderscheid tussen kauwers en klemmers, en tussen wel en niet destructieve vormen. De meeste patiënten komen wegens hun klachten bij de tandarts en in ernstige gevallen bij de kaakchirurg. VIII. Bedplassen Hiermede bedoelt men het herhaaldelijk optreden van onwillekeurige urinelozingen tijdens de slaap zonder dat er sprake is van een urologische, medische of mentale stoornis Overdag is de blaascontrole goed. 9 Disfunctie: abnormale werking van een orgaan 10 Dopaminerge structuren: reagerend op dopamine. 20

21 Men spreekt van een primaire vorm wanneer een kind vanaf de geboorte nooit zindelijk is geweest en van een secondaire vorm wanneer het gedurende minstens 3 à 6 maanden droog is geweest. Uiteraard kan bedplassen als een symptoom optreden ten gevolge van een organische aandoening zoals een nierof blaasinfectie of epilepsie. Het verwerven van een goede blaascontrole is een normaal fysiologisch ontwikkelingsverschijnsel. Op de leeftijd van 5 jaar zouden ca. 15% van de jongens en 10% van de meisjes nog af en toe in bed plassen. Boven de 18 jaar komt het voor bij 1-3%. Er is een duidelijke erfelijkheidsfactor. Bedplassen zou kunnen berusten op een tè kleine functionele blaascapaciteit of een onvermogen om de signalen van het samentrekken van de blaaswand voldoende snel te herkennen Overige slaapstoornissen IX. Nachtelijke huilbuien Kinderen tussen 1 en 4 jaar komen nogal eens 's nachts uit bed, soms ontroostbaar huilend, en willen dan bij de ouders slapen. Dit kan gegrond zijn op angst om van de ouders gescheiden te worden; het kind moet leren dat de ouders in de buurt zijn. X. Nachtelijke myoclonus Nachtelijke myoclonus is het heftig en krachtig schokken van de benen tijdens de slaap. De persoon weet er soms niets van, maar kan er ook van wakker worden. Wanneer de nachtelijke myoclonus veelvuldig terugkeert, kan het de nachtrust schaden en uitgroeien tot een vervelende aanhoudende slaapstoornis. Myoclonus kan ook in combinatie met insomnie (doorslaapstoornis of overmatige slaperigheid overdag) optreden. Symptoom: veel mensen met nachtelijke myoclonus klagen over rusteloze benen. De engelse term voor deze slaapstoornis is dan ook restless leggs syndrom. XI. Scheidingsangst Scheidingsangst is een groot probleem dat optreedt bij het naar bed brengen van het kind. We spreken van scheidingsangst wanneer kinderen moeilijk gedrag vertonen wanneer de ouders het kind alleen laten om te gaan slapen. Het kind gaat vaak huilen en raakt overstuur, het kind kan ook agressief worden. Wanneer het alleen uit bed kan komen, zal het regelmatig naar beneden komen en niet willen slapen. Kinderen kunnen dit gedrag lang volhouden tot wanhoop van de ouders. 21

22 3 HOE ONTSTAAN SLAAPSTOORNISSEN (OORZAKEN) 3.1 Oorzaken van slaapstoornissen De (normale) behoefte aan slaap kan verminderd zijn door verschillende factoren. Een onregelmatig leefpatroon, activerende en stimulerende middelen (koffie, thee, alcohol, cocaïne), piekeren, depressiviteit en een lawaaierige omgeving hebben invloed op de slaap. Door al deze factoren kan de behoefte aan slaap of het slaapgevoel afnemen (Visser 1992) Psychosociale factoren Psychosociale factoren zijn verreweg de meest voorkomende oorzaak van slaapstoornissen. Dit geldt zeker voor in- en doorslaapstoornissen, maar waarschijnlijk ook voor verschillende andere vormen van slaapstoornissen. Tijdelijke stoornissen van slaap kunnen veroorzaakt worden door acute emotionele opwinding of conflicten. Hierbij moet men denken aan: de dood van een naaste, echtscheiding, verandering van baan, opname in een ziekenhuis, herstel van een operatie of het afleggen van een examen. Ook kunnen aangename emoties een verstoring van de slaap teweeg brengen; opwinding bij een kind in afwachting van het ontvangen van cadeaus in de Sinterklaastijd of verjaardag. Bij een ernstige crisis kan de emotionele opwinding dermate onstuitbaar zijn dat de slaap zelfs geheel uitblijft. Bijna ieder mens maakt in de loop van het leven een aantal tijdelijke kortdurende verstoringen in het slapen mee. Sommige mensen zijn hiervoor kwetsbaarder dan anderen. Wanneer er sprake is van een aanhoudende slaapstoornis kan het zijn dat psychologische of sociale factoren een rol spelen bij het ontstaan of het blijven bestaan van de stoornis. Slaaponderzoekers denken dat er bij chronische slapeloosheid meestal sprake is van angst of depressie. Gewoonlijk is het echter moeilijk om met zekerheid vast te stellen wat de specifieke oorzaak van een slaapstoornis is. Een bepaalde slaapstoornis kan op verschillende manieren tot stand komen. Een samenhang van meerdere factoren kan uitmonden in het ontstaan van een slaapstoornis. (Visser 1992, pag. 48/49) Psychiatrische problemen Mensen die psychiatrische problemen als depressies en angsttoestanden hebben lijden ook vaak aan slaapstoornissen zoals in- en doorslaapstoornissen. Een onderzoek dat uitgevoerd is in de Verenigde Staten toont aan dat veel mensen die last hebben van slapeloosheid, ook een psychiatrische aandoening hebben. Omgekeerd is het zo dat slaapstoornissen bij tal van psychiatrische aandoeningen optreden. 22

23 Bij sterke emoties of bij stress raakt slaap gemakkelijk ontregeld en bij mensen met een psychiatrische aandoening is dat veelal het geval. Bovendien hebben de medicijnen die in de psychiatrie gebruikt worden vaak een invloed op het slaappatroon. (Visser 1992, pag. 52). Psychiatrische aandoeningen die met slaapstoornissen gepaard kunnen gaan: Depressies: ongewoon vroeg wakker worden en niet meer kunnen inslapen. Bij een minderheid van de patiënten met een ernstige depressie komt het ook voor dat de tijd die slapend wordt doorgebracht sterk toeneemt. Angststoornissen: een inslaapstoornis is de slaapstoornis die we tegenkomen bij mensen met een angststoornis. Paniekstoornissen: er treden onverwachte aanvallen van paniek op die gepaard gaan met hartkloppingen, benauwdheid en duizeligheid, dit kan ook 's nachts voorkomen. Schizofrenie en manie: er is vaak sprake van een verminderde slaapbehoefte of nachtelijke onrust. Alzheimer en dementie: in een vergevorderd stadium van dementie is er onder meer sprake van het verlies van het dag-nachtritme, zodat episodes van onrust en waken afgewisseld worden met korte perioden van slaap. (Uit: Visser 1992.) Medicijnen, alcohol Veel stoffen die inwerken op onze hersenen beïnvloeden het slapen. Zo kan het gebruik van kalmeringsmiddelen nogal eens tot overmatige slaapbehoefte leiden, zowel 's nachts als overdag. Tal van medicijnen hebben invloed op de slaap of op de mate van alertheid overdag. Bovendien kan het (plotseling) staken van sommige medicijnen weer hele andere effecten oproepen. (Visser 1992, pag. 54). Ik beperk me hier tot enkele belangrijke groepen; een compleet overzicht van alle medicijnen die de slaap kunnen beïnvloeden zou, de aandacht te veel van de hoofdzaak afleiden. Sommige middelen die gebruikt worden tegen een te hoge bloeddruk kunnen aanleiding zijn tot slaperigheid overdag. Daarnaast kunnen ze ook nog eens nachtmerries veroorzaken. Slaperigheid overdag, en tevens een droge mond en obstipatie, zijn bijwerkingen van middelen met een zogenaamd anticholinergisch 11 effect. Dit geldt ook voor sommige antihistaminica 12 : medicijnen die tegen allergie worden toegepast. 11 Anticholinergisch: verschijnselen die optreden bij overdosering van geneesmiddelen met anti-cholinergische eigenschappen als: motorische onrust, mentale opwindingstoestand, wijde pupillen, droge mond en meer. 23

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW)

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) = Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) Inhoudsopgave Inleiding 3 Het Centrum voor Slaap- en Waakstoornissen 3 De slaap 5 Wat is slaap? 5 Het verloop van de slaap 5 Hoe wordt de slaap geregeld? 6

Nadere informatie

Omgaan met slaapproblemen

Omgaan met slaapproblemen Leven met Multipele Sclerose uitgave 12 Omgaan met slaapproblemen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Tekst: drs. Bep Franke-Barendse Uitgever: Nationaal MS Fonds 2 Inleiding We besteden ongeveer eenderde

Nadere informatie

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen.

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Slaapwandelen Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Hoe wordt slaapwandelen ook wel genoemd?

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger" 19/03/2012

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger 19/03/2012 Leren beheersen van je slaapprobleem Bart De Saeger" 19/03/2012 Bart De Saeger" Klinisch psycholoog - Gedragstherapeut Theorie + Technieken Inzicht krijgen" Leren hoe je het probleem stap voor stap kan

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend.

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend. REM sleep behaviour disorder Wat is een REM sleep behaviour disorder? Een REM sleep behaviour disorder is een slaapstoornis waarbij de spieren van kinderen en volwassen tijdens het dromen in de REM-slaap

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Slaapstoornissen. Als de nacht geen rust geeft

Slaapstoornissen. Als de nacht geen rust geeft Als de nacht geen rust geeft Slapeloze nachten Urenlang liggen piekeren en niet kunnen inslapen. Slecht slapen bij het vooruitzicht van een spannende of drukke dag. Wakker schrikken uit een nachtmerrie.

Nadere informatie

Slapeloosheid (Insomnia)

Slapeloosheid (Insomnia) Slaap Waak Centrum Slapeloosheid (Insomnia) Afspraak op het Slaap Waak Centrum Een slaapprobleem of een slaapgerelateerd probleem heeft vaak een brede aanpak nodig. In het Slaap Waak Centrum werken wij

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Het slaapcentrum voor kinderen

Het slaapcentrum voor kinderen Het slaapcentrum voor kinderen Informatie voor patiënten F0749-4310 mei 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Aanleg Vaak zijn er meerdere familieleden die ook tandenknarsen. Familiaire aanleg lijkt wel een rol te spelen.

Aanleg Vaak zijn er meerdere familieleden die ook tandenknarsen. Familiaire aanleg lijkt wel een rol te spelen. Tandenknarsen Wat is tandenknarsen? Tandenknarsen is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen tijdens hun slaap hun tanden en kniezen over elkaar heen schuren. Hoe wordt tandenknarsen ook wel genoemd?

Nadere informatie

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD)

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1160 Wat zijn periodieke beenbewegingen van de slaap? Bij periodic limb movement

Nadere informatie

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Bespreken ingevulde lijsten De lijsten die u voor deze sessie heeft ingevuld, worden kort besproken. Ze zijn vooral bedoeld als meting vooraf. In latere sessies zullen

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

Slaapdienst Verstoorde nachtrust

Slaapdienst Verstoorde nachtrust Slaapdienst Verstoorde nachtrust Tips voor een goede slaap. Ik kan niet slapen! Woelen, draaien, het maalt maar door in uw gedachten. Steeds bent u bezig met wat er die dag allemaal gebeurd is of wat u

Nadere informatie

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012 MEUBELEN VRANKEN By Gy 2012 Hoeveel slaap hebben we nodig? U realiseert het zich misschien niet altijd, maar we brengen gemiddeld een derde deel van ons leven in bed door. Goed en genoeg slapen is een

Nadere informatie

Slaapstoornissen. in gesprek over:

Slaapstoornissen. in gesprek over: in gesprek over: Slaapstoornissen Colofon Auteur: A.L. van Bemmel Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

in gesprek over: Slaapstoornissen

in gesprek over: Slaapstoornissen in gesprek over: Slaapstoornissen Colofon Auteur: A.L. van Bemmel Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts wat komt allemaal aan bod? 1. wat is vermoeidheid 2. wat is slaperigheid 3. oorzaken blijvende slaperigheid bij behandeld OSAS 4. wat heb je nog meer (ritme,

Nadere informatie

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats F 2011.1 Versie 2 15-09- 2013 Vragenlijst Instituut voor Slaapgeneeskunde Woerden Ruimte voor adressticker Deze vragenlijst biedt ons inzicht in uw klachten en uw medische voorgeschiedenis. Vult u daarom

Nadere informatie

Stapsport.com. sportdiëtist

Stapsport.com. sportdiëtist Stapsport.com Anja Frank 26-11-2012 Senders van Geel e Anja e 26-11-2012 van Geel Joop Zoetemelk 1979 De Tour de France wordt gewonnen in bed e Anja e 26-11-2012 van Geel e Anja e 26-11-2012 van Geel 31

Nadere informatie

Adviezen om beter te slapen

Adviezen om beter te slapen Adviezen om beter te slapen U heeft last van slapeloosheid. Dit is een veel voorkomende klacht, waarvoor vaak geen duidelijke oorzaak te vinden is. In deze folder leest u tips om beter te kunnen slapen.

Nadere informatie

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid kno haarlemmermeer specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid Wat is duizeligheid? Normaal gesproken krijgt ieder mens voortdurend informatie over de ruimte om zich heen en over de positie

Nadere informatie

Een leerling met narcolepsie in de klas

Een leerling met narcolepsie in de klas Een leerling met narcolepsie in de klas Informatie en advies voor leraren Inleiding In deze handleiding geven we uitleg over het ziektebeeld narcolepsie met daarbij extra aandacht voor de mogelijke gevolgen

Nadere informatie

Slapen. Wat is het, en waarom doe ik het niet? Zensation Amsterdam

Slapen. Wat is het, en waarom doe ik het niet? Zensation Amsterdam Slapen Wat is het, en waarom doe ik het niet? Zensation Amsterdam Welkom bij Zensation Amsterdam 3 Waarom dit boek? 3 Is dit boek iets voor jou? 4 Hoe gaat dit boek jou helpen? 4 Is er nog iets dat je

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

OSAS ( = obstructief slaapapneu

OSAS ( = obstructief slaapapneu OSAS ( = obstructief slaapapneu syndroom) Slaap-apneu Slaap is even belangrijk als eten en drinken. Alleen een regelmatig slaap-waakritme houdt ons op de lange duur lichamelijk en geestelijk gezond. Het

Nadere informatie

patiënteninformatie Hersenschudding Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l

patiënteninformatie Hersenschudding Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l i patiënteninformatie Spoedgevallendienst Hersenschudding G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l Inhoud Voorwoord...5 1. Wat is een hersenschudding...6 2. Welke verschijnselen kunnen optreden?...6

Nadere informatie

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Ongeveer 30% van de kinderen met AD(H)D heeft chronische inslaapproblemen. Dit zien we ook vaak bij onder andere kinderen met een ontwikkelingsachterstand, autisme,

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Uitgerust Wakker Worden en Melatonine

Uitgerust Wakker Worden en Melatonine Slaapproblemen? Uitgerust Wakker Worden en 2013 - WSA Research Uitgerust wakker worden = Goede voorbereiding Tenminste 5 uur ononderbroken slaap, met diepe slaap perioden Ervaringen verwerkt Lichaam opgeruimd

Nadere informatie

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN Slapen is geen geringe kunst: je moet er de hele dag voor wakker blijven Friedrich Nietzsche, Duits dichter en filosoof (1844-1900) Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN SEIN en

Nadere informatie

Snurken en Slaapapnoe

Snurken en Slaapapnoe Wat is snurken en het obstructief slaapapneusyndroom? Snurken en het obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS) worden gerekend tot de slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen. Snurken kan hinderlijk voor

Nadere informatie

Ontwikkelings- gerichte zorg. op de dienst neonatologie

Ontwikkelings- gerichte zorg. op de dienst neonatologie Ontwikkelings- gerichte zorg op de dienst neonatologie Beste ouder(s) Uw kindje werd opgenomen op onze dienst neonatologie. We begrijpen dat dit voor u een onverwachtse, aangrijpende gebeurtenis is. Desondanks

Nadere informatie

Behandeling met CPAP bij obstructief slaapapneu-syndroom

Behandeling met CPAP bij obstructief slaapapneu-syndroom Behandeling met CPAP bij obstructief slaapapneu-syndroom Informatie voor patiënten F0856-4350 mei 2015 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Adviezen om beter te slapen

Adviezen om beter te slapen Slaapcentrum Slingeland Medische psychologie en Maatschappelijk werk Adviezen om beter te slapen i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U heeft last van slapeloosheid. Dit kan invloed hebben

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts.

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Duizeligheid Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Wat is duizeligheid Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is

Nadere informatie

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen,

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Als u van onrustige benen (RLS) last heeft dan staat u niet alleen. Geschat wordt dat zo n 5 tot 10 procent van de volwassen bevolking lijdt aan deze neurologische

Nadere informatie

GIDS. voor een. rustige nacht

GIDS. voor een. rustige nacht GIDS voor een rustige nacht Lekker geslapen? Lekker slapen en uitgerust wakker worden. Voor veel mensen is het een verre droom. Naar schatting één op de vijf mensen in ons land kampt geregeld met slaapproblemen.

Nadere informatie

Informatiebrochure. Slaap (-problemen?) PAAZ. I Autonome verzorgingsinstelling

Informatiebrochure. Slaap (-problemen?) PAAZ. I Autonome verzorgingsinstelling Informatiebrochure Slaap (-problemen?) PAAZ I Autonome verzorgingsinstelling IISlapeloze nachten Ieder mens slaapt wel eens slecht, kan urenlang niet inslapen of ligt te piekeren bij het vooruitzicht van

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2012

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2012 MINISTERIE VAN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXAMENBUREAU UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2012 VAK : NEDERLANDS-TEKSTBEGRIP DATUM: WOENSDAG 04 JULI 2012 TIJD : 07.4 09.1

Nadere informatie

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 Pharmachemie B.V. Swensweg 5 Postbus 552 2003 RN Haarlem INFORMATIE VOOR DE PATIËNT SAMENSTELLING Per tablet: respectievelijk 25 mg, 50 mg en 75 mg maprotilinehydrochloride.

Nadere informatie

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 0000 2026 - SV - oktober 2012 Slaapproblemen? campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters Antwerpen patiënteninformatie

Nadere informatie

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN Herkennen en behandelen van slaapstoornissen bij ouderen. STAP 1: Screenen op slaapstoornis (kruis aan). 1a. Ervaart u problemen met slapen? 1b Heeft u de afgelopen

Nadere informatie

Obstructief Slaapapneusyndroom

Obstructief Slaapapneusyndroom Obstructief Slaapapneusyndroom Onderzoek voor de operatie Informatie voor patiënten F0961-4350 november 2014 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval?

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie,

Nadere informatie

Temazepam 10 PCH, 10 mg, tabletten Temazepam 20 PCH, 20 mg, tabletten temazepam

Temazepam 10 PCH, 10 mg, tabletten Temazepam 20 PCH, 20 mg, tabletten temazepam 1.3.1 : Bijsluiter Bladzijde : 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Temazepam 10 PCH, 10 mg, Temazepam 20 PCH, 20 mg, temazepam Lees deze informatie goed door, ook als u dit middel al eerder heeft

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

1. Hoe verloopt een normale slaap?

1. Hoe verloopt een normale slaap? B348 juni 2016 Slaapwel! algemene informatie over de slaap en tips om goed te slapen 1. Hoe verloopt een normale slaap? De normale slaap verloopt in 4 à 6 blokken van telkens 1,5 à 2 uur. Elk blok is op

Nadere informatie

NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON. Jean-Michel Krul, neuroloog

NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON. Jean-Michel Krul, neuroloog NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON Jean-Michel Krul, neuroloog WAAR GAAN WE OVER SPREKEN?.De premotore fase van de ziekte van Parkinson.De motore klachten en verschijnselen.de non

Nadere informatie

gedeeltelijk geblokkeerd volledig geblokkeerd

gedeeltelijk geblokkeerd volledig geblokkeerd 1/5 Slaapcentrum Slaapapneu (OSAS) Inleiding Uw behandelend specialist heeft bij u de diagnose: Slaapapneu gesteld. Een veel voorkomende klacht bij slaapapneu is snurken en vermoeidheid. In deze folder

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom Delayed sleep phase syndroom Wat is het delayed sleep phase syndroom? Delayed sleep phase syndroom is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen een slaapwaakritme hebben waarbij ze op een veel later

Nadere informatie

Snurken en het obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS)

Snurken en het obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS) Snurken en het obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS) Informatie voor patiënten F0608-1011 mei 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411,

Nadere informatie

SLAAP/WAAK STOORNISSEN ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN

SLAAP/WAAK STOORNISSEN ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN INTERLINE SLAAP/WAAK STOORNISSEN Concept dd 22 mei 2007 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN Inleiding De werkgroep slaap / waakstoornissen bestaat uit: Namens slaapteam

Nadere informatie

SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM

SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM 17131 Inhoudsopgave ALGEMEEN...3 Inleiding...3 Centrale intake...3 Behandelproces...4 Behandelprogramma...4 SLAAPSTOORNISSEN...5 Snurken...5 Oorzaken...5 Voorkomen...5

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Duizeligheid

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Duizeligheid Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Duizeligheid z Deze brochure geeft u informatie over duizeligheid en de daarbij behorende klachten. 1 Wat is duizeligheid? Iedereen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder Periodic limb movement disorder Wat is een periodic limb movement disorder? Een periodic limb movement disorder is een aandoening waarbij kinderen s nachts de benen regelmatig bewegen, waardoor ze telkens

Nadere informatie

TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN

TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN DR. STEPHANIE HÖDL Centrum voor Neurofysiologische Monitoring Universitair Ziekenhuis Gent SLAAPSTADIA POLYSOMNOGRAFISCHE - REGISTRATIE Monitoring

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij kinderen

Slaapstoornissen bij kinderen Slaapstoornissen bij kinderen Bijna alle ouders maken het wel eens mee: een kind dat niet wil of niet kan slapen of s nachts een paar keer wakker wordt. Gelukkig gaat zo n periode van slecht slapen bij

Nadere informatie

Duizeligheid. Havenziekenhuis

Duizeligheid. Havenziekenhuis Duizeligheid In deze folder leest u wat duizeligheid precies inhoudt. De oorzaken van duizeligheid worden beschreven. En u kunt lezen hoe duizeligheid in het ziekenhuis wordt onderzocht. Tenslotte wordt

Nadere informatie

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Bespreek het slaapdagboek (zie bijlage) en beantwoord eventuele vragen over de algemene informatie over slaap. Psycho-educatie: leg het ontstaan van langdurige slapeloosheid

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Geriatrie Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend specialist

Nadere informatie

OSAS Informatie na groepsvoorlichting

OSAS Informatie na groepsvoorlichting OSAS Informatie na groepsvoorlichting Albert Schweitzer ziekenhuis Maart 2008 Pavo 0518 Inleiding U hebt deelgenomen aan de groepsvoorlichting OSAS. De informatie die u daar hebt gekregen, kunt u in deze

Nadere informatie

Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde. Duizeligheid

Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde. Duizeligheid Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde Algemeen Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en de daarbij behorende klachten en behandeling. Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is het moeilijk

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken.

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. KNO Duizeligheid Duizeligheid In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. Wat is duizeligheid? Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is het moeilijk

Nadere informatie

BIJLAGE. Slapeloosheid

BIJLAGE. Slapeloosheid BIJLAGE B Slapeloosheid Een van de vervelendste gevolgen van een angststoornis - en van de depressie die daar vaak mee samenhangt - is slapeloosheid. Sommige mensen hebben moeite met in slaap vallen (inslaapstoornis;

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Temazepam Aurobindo 10 en 20 mg, capsules. Temazepam Aurobindo 20 mg, capsules temazepam

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Temazepam Aurobindo 10 en 20 mg, capsules. Temazepam Aurobindo 20 mg, capsules temazepam 1.3.1 Bijsluiter Rev.nr. 1502 Pag. 1 van 5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Temazepam Aurobindo 10 mg, capsules Temazepam Aurobindo 20 mg, capsules temazepam Lees goed de hele bijsluiter voordat

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie Inhoud presentatie delier Wat is een delier Wat zijn de gevolgen van een delier Wat zijn risicoverhogende en

Nadere informatie

Snurken en het Slaapapneusyndroom

Snurken en het Slaapapneusyndroom Slaap Waak Centrum Snurken en het Slaapapneusyndroom Afspraak op het Slaap Waak Centrum Een slaapprobleem of een slaapgerelateerd probleem heeft vaak een brede aanpak nodig. In het Slaap Waak Centrum werken

Nadere informatie

1 Slapen en nachtmerries

1 Slapen en nachtmerries 1 Slapen en nachtmerries Wat komt er aan bod in deze sessie? Voordat de behandeling begint, is het belangrijk om meer te weten te komen over uw slaappatroon en uw nachtmerries. In deze sessie zal uw therapeut

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Duizeligheid 4. Wat is duizeligheid? 4. Verschijnselen van duizeligheid 5. Oorzaken van duizeligheid 6. Onderzoek 7.

Inhoudsopgave. Duizeligheid 4. Wat is duizeligheid? 4. Verschijnselen van duizeligheid 5. Oorzaken van duizeligheid 6. Onderzoek 7. Duizeligheid KNO Inhoudsopgave Duizeligheid 4 Wat is duizeligheid? 4 Verschijnselen van duizeligheid 5 Oorzaken van duizeligheid 6 Onderzoek 7 Behandeling 9 Slotwoord 10 3 Duizeligheid Deze brochure heeft

Nadere informatie

Bezoek aan de slaapapneu/snurkpoli i.v.m. snurken, ademstops, vermoeidheid

Bezoek aan de slaapapneu/snurkpoli i.v.m. snurken, ademstops, vermoeidheid Pulmonologie Bezoek aan de slaapapneu/snurkpoli i.v.m. snurken, ademstops, vermoeidheid Boermarkeweg 60 7824 AA Emmen Postbus 30002 7800 RA Emmen Tel. 0591 69 19 11 MA 1391 11-11-v1 - H 12 1 Poli longziekten

Nadere informatie

Snurkvragenlijst. Ik heb een afspraak op de snurk-/slaap apneupoli op: Snurkt u `s nachts? Sinds hoeveel jaar snurkt u?

Snurkvragenlijst. Ik heb een afspraak op de snurk-/slaap apneupoli op: Snurkt u `s nachts? Sinds hoeveel jaar snurkt u? Snurkvragenlijst Vul hier uw patiëntnummer in. Heeft u nog geen patiëntnummer, vul dan uw geboortejaar en postcode in volgens het volgende schema: 19661234AB Ik heb een afspraak op de snurk-/slaap apneupoli

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen Door een ongeval of door een klap tegen uw hoofd heeft u licht traumatisch hoofd- of hersenletsel opgelopen. In deze folder vindt u informatie over de

Nadere informatie

Slaapwel baby. Hoeveel slaapt een baby?

Slaapwel baby. Hoeveel slaapt een baby? Slaapwel Slaapwel baby Net zoals volwassenen slapen ook niet alle kinderen even gemakkelijk of regelmatig. In deze brochure vind je meer informatie over goede slaapgewoontes en krijg je tips voor een gezonde

Nadere informatie

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l i patiënteninformatie Spoedgevallendienst Hyperventilatie G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l Inhoud Voorwoord...5 1. Wat is hyperventilatie...6 2. Welke verschijnselen kunnen optreden?...6

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar ONTSLAGADVIES BIJ LICHT TRAUMATISCH HERSENLETSEL BIJ KINDEREN T/M 5 JAAR INLEIDING Uw kind heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Depressieve klachten Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 5 Wanneer arts raadplegen 6 Wat kun je zelf doen 7 Geneesmiddelen

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel

Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel SPOEDEISENDE HULP Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of door een klap tegen uw hoofd. Deze folder geeft informatie over

Nadere informatie

Kinderen met hoofd-/hersenletsel

Kinderen met hoofd-/hersenletsel Patiënteninformatie Kinderen met hoofd-/hersenletsel 1234567890-terTER_ Kinderen met hoofd-/hersenletsel U heeft een afspraak in Tergooi gehad voor meer informatie over hoofd-/hersenletsel bij uw kind.

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapproblemen komen veel voor bij mensen met een verstandelijke beperking maar ze worden vaak niet herkend. Veelal kunnen deze mensen hun slaapprobleem

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Welkom bij het Slaap Waak Centrum

Welkom bij het Slaap Waak Centrum Welkom bij het Slaap Waak Centrum Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2014 pavo 1085 Inleiding Binnenkort heeft u een afspraak bij het Slaap Waak Centrum van het Albert Schweitzer ziekenhuis. In deze folder

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

SEH Spoedeisende hulp

SEH Spoedeisende hulp Afdeling: Onderwerp: SEH Spoedeisende hulp 1 Wat is hyperventilatie Wanneer u gespannen of angstig bent, kunnen daardoor verschillende lichamelijke klachten ontstaan. is één van die klachten. wil zeggen

Nadere informatie

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Hyperventilatie wordt veroorzaakt door verkeerde manier van ademhalen. Hyper betekent

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Snurken en slaapapneu. Afdeling KNO

Snurken en slaapapneu. Afdeling KNO Snurken en slaapapneu Afdeling KNO Snurken komt voor op alle leeftijden, maar op oudere leeftijd neemt het snurken toe en wordt het snurkgeluid harder. Op volwassen leeftijd snurkt ongeveer 1 op de 5 mannen

Nadere informatie