Inhoudsopgave. Inleiding. Hoofdstuk 1: Wat is spasticiteit 1a -typen 1b -oorzaken 1c -symptomen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoudsopgave. Inleiding. Hoofdstuk 1: Wat is spasticiteit 1a -typen 1b -oorzaken 1c -symptomen"

Transcriptie

1

2 Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1: Wat is spasticiteit 1a -typen 1b -oorzaken 1c -symptomen Hoofdstuk 2: Wat zijn computerspellen 2a wat zijn spellen? 2b wat zijn computerspellen? 2c welke genres zijn er? Hoofdstuk 3: Revalideren door middel van games 3a -wat is revalidatie 3b -wat is er al op dit gebied 3c -Manus 3d -Snowworld Hoofdstuk 4: Beperkingen stap voor stap 4a -geestelijk 4b -motoriek 4c -zicht 4d -gehoor 4e -waar moet je op letten bij een spel voor mensen met een geestelijke pppppp beperking? 4f -waar moet je op letten bij een spel voor mensen met een motorische hhhhhhhhhbeperking? 4g -waar moet je op letten bij een spel voor mensen met een visuele ooooooooobeperking? 4h -waar moet je op letten bij een spel voor slechthorenden? Hoofdstuk 5: Mijn spel 5a -Adremo 5b -mijn spel 5c -in de praktijk 5d -op welke manier is het menu beter te maken? 5e -hoe moet het menu er wel uitzien 5f -op welke manier is het spel beter te maken? 5g -andere mogelijkheden Hoofdstuk 6: Hardware Hoofdstuk 7: Conclusie Bronverwijzingen 1

3 Inleiding Al langere tijd gaat mijn interesse uit naar het maken van computerspellen voor lichamelijk gehandicapten, voor diens vermaak maar ook voor revalidatietoepassingen, met als streefdoel een goede combinatie van deze twee. Vreemd genoeg zijn computerspellen speciaal gemaakt voor gehandicapten nog zeer schaars. Als afstudeerproject aan de opleiding Design for Virtual Theatre and Games besloot ik een computerspel te maken voor spastische kinderen. Al snel kwam ik erachter dat het maken van een spel voor spastische kinderen een compleet andere aanpak nodig heeft als het maken van een computerspel voor nietgehandicapten. De demo van het spel dat ik gemaakt heb is nu af. Ik heb er ook in de praktijk mee getest. Niet alles bleek meteen te werken zoals ik gepland had, andere ideeën pakten erg goed uit. In deze scriptie wil ik verder onderzoeken waarom sommige zaken wel of niet werkten, en uit zien te zoeken wat er nodig is om een goed spel voor spastische kinderen te maken. Als leidraad hiervoor wil ik mijn eigen spel nemen, omdat ik hier al de nodige praktijkervaring mee heb. 2

4 Hoofdstuk 1 Wat is spasticiteit? Als je een spel gaat maken voor spastische kinderen is het natuurlijk erg belangrijk om te weten wat spasticiteit precies inhoud. Spasticiteit kan men het beste omschrijven als een soort verlamming van (een groep) spieren. Vaak is dit een gevolg van een hersenbeschadiging die voor de geboorte (prenataal), tijdens de geboorte (perinataal) of vlak na de geboorte (postnataal) heeft plaatsgevonden. Ook kan een ziekte of infectie gedurende de eerste vijf levensjaren leiden tot spasticiteit. Vaak spreekt men van een spastische cerebrale parese of een infantiele encefalopathie (een hersenbeschadiging die is opgetreden gedurende de eerste kinderjaren). Een cerebrale parese is geen ziekte en is niet progressief van aard, maar de aandoening vereist wel specialistische behandeling teneinde vergroeiingen en verkortingen van spieren en pezen (contracturen) te voorkomen. Met name bij (jonge) kinderen is het belangrijk om de gevolgen van de cerebrale parese te behandelen om zo hun mobiliteit en zelfstandigheid zoveel als mogelijk te bevorderen c.q. op peil te houden. Spasticiteit is helaas niet te genezen. Er bestaan geen geneesmiddelen die de spierkracht van het kind kunnen verbeteren. Operaties om spasticiteit te verminderen zijn wel mogelijk, maar worden vrijwel niet uitgevoerd zolang het kind nog groeit. Maar als je het kind al vroeg aanmoedigt om te spelen op een manier waarbij hij zijn houding en spierbeheersing kan verbeteren, kan hij veel leren en een redelijk normaal leven leiden. De cerebrale parese treft 1 of 2 op de 1000 kinderen, maar de aandoening komt 10 keer zoveel voor bij te vroeg geboren baby s met een te laag geboortegewicht. 1a: Typen van cerebrale parese We kunnen de volgende vormen onderscheiden: Ataxie: Athetose : Dit is een coördinatiestoornis, met name bij het lopen. Hierbij is de spiercontrole zwak en treden er spierzwakte en trillingen op. Kinderen met deze aandoening hebben moeite bij het maken van snelle en/of fijne bewegingen. Daarnaast hebben zij een instabiel looppatroon waarbij de benen ver uit elkaar gespreid staan. De bewegingen van armen, benen en lichaam zijn vrij traag, schokkerig en oncontroleerbaar. Ze kunnen echter ook direct en abrupt zijn. Sterke emoties verergeren de bewegingen, terwijl rust en slaap de spieren doet ontspannen. Athetotische personen zijn doorgaans vol strijdlust, gefrustreerd door hun motorisch onvermogen, niet altijd geliefd vanwege hun gedrag, maar hebben vaak een goede intelligentie. De wanverhouding tussen hun denken en hun motorisch onvermogen is wellicht de oorzaak van die frustraties, ook al omdat ze in hun eigen bestaan veel hebben geprobeerd en het meeste mislukt is. 3

5 Dystonie : Dystonie is letterlijk vertaald: een stoornis in de spanning van een spier. De spierspanning is vaak te hoog en op andere momenten normaal. Anders gezegd, een wisselende spierspanning die variabel is van zeer kort tot enkele minuten aanhoudend. Vaak is er een verstoring van de samenwerking tussen spieren en spiergroepen. Het gevolg is dat er onwillekeurige bewegingen ontstaan, maar soms ook een langer durende abnormale stand van een lichaamsdeel. Zo'n onwillekeurige spierspanning komt meestal in één deel van het lichaam voor, zoals oogleden, nek of arm. Ook in aangrenzende ledenmaten, zoals nek en arm, oogleden en kaak of door het gehele lichaam kan de spierspanning voorkomen. Vaak wordt dystonie nog aangezien voor een andere aandoening zoals stress, stijve nek, artritis, tennis elleboog, zenuwtrek of droge ogen. Hypotonie : Hypotonie kenmerkt zich door een verlaagde spierspanning over het aangetaste deel van het lichaam. Het kind voelt bij optillen slap aan en heeft weinig kracht in de ledematen (Floppy child). Spasticiteit : Verkrampte bewegingen en stijfheid. Spastische personen zijn vaak wat rustig van aard, meestal met een bescheiden intelligentie. Ook komen er veelvuldig combinaties voor van bovenstaande vormen; vooral athetose en spasticiteit. Hierbij gaat het dan altijd om storingen aan het bewegingsapparaat (hoofd, romp, armen en benen.). In het dagelijkse leven gebruikt men meestal de term spasticiteit als verzamelnaam voor de verschillende soorten van cerebrale parese. Hoewel dit in theorie niet geheel correct is, wil ik dit toch aanhouden in mijn scriptie. Dit omdat de de term spasticiteit algemeen bekend is en de inhoud goed genoeg weergeeft. 1b: Oorzaken van spasticiteit Een cerebrale parese kan veroorzaakt worden door veel typen letsel, maar vaak is de oorzaak onbekend. Vaak is hersenletsel of gebrek aan zuurstof voor of tijdens de geboorte een van de belangrijkste oorzaken in 10 tot 15 procent van alle gevallen. Vooral te vroeg geboren kinderen zijn gevoelig, waarschijnlijk omdat bij hen de bloedvaten nog niet voldoende zijn ontwikkeld en zij daardoor een grotere kans op bloedingen of een tekort aan voldoende zuurstof hebben. Grote hoeveelheden bilirubine (rode galkleurstof), wat vrij veel voorkomt bij pasgeborenen, kan leiden tot kernicterus (een soort geelzucht). Deze aandoening kan met succes behandeld worden en komt hierdoor steeds minder voor. Gedurende de eerste levensjaren kunnen ernstige aandoeningen zoals meningitis (hersenvliesontsteking), sepsis (bloedvergiftiging) en uitdroging leiden tot ernstig hersenletsel waardoor er een cerebrale parese kan ontstaan. 4

6 De belangrijkste risicofactoren zijn: 1: Infecties bij de moeder gedurende de zwangerschap zoals bijvoorbeeld rubella (rode hond), seksueel overdraagbare aandoeningen (bijvoorbeeld Gonorroe, chlamydia, syfilis) en bacteriële en virusinfecties waarvan sommige het zenuwstelsel van de ongeboren vrucht kunnen aantasten. 2: Neonatale cerebrale parese. Dit komt voor in gemiddeld 10% van alle gevallen door bijvoorbeeld een traumatische hersenbeschadiging, infecties etc. In 58% van de gevallen is de zwangerschap normaal verlopen en hebben de kinderen een normaal geboortegewicht waarbij er geen tekenen zijn van een eventuele hersenbeschadiging. 3: Vroegtijdige geboorte. 4: Te laag geboortegewicht. 5: Moeilijke of abnormale bevalling (stuitligging, te lange of te plotselinge weeën, verstrengeling in de navelstreng). 6: Hypoxia (zuurstofgebrek in de hersenen). Dit kan komen doordat de placenta vroegtijdig loslaat tijdens de geboorte of door een zwelling van de hersenen ten gevolge van een ziekte of aandoening. 7: Incompatibiliteit tussen de bloedgroepen van de beide ouders en de foetus (Rh-incompatibiliteit). 8: Geelzucht van de pasgeborene. 9: Hyperbilirubinema (leverproblemen), soms in combinatie met Rhincompatibiliteit. 10: Medicijn- en/of druggebruik door de moeder. 11: Loodvergiftiging. 12: Roken tijdens de zwangerschap. 13: Alcoholmisbruik door de moeder. 14: Mishandeling. 15: Verwaarlozing. 1c: Symptomen De symptomen van een cerebrale parese kunnen uiteenlopen van nauwelijks waarneembare onhandigheid tot ernstige spasticiteit welke de armen en benen verdraait waardoor de getroffen persoon beperkt wordt tot het gebruik van een (elektrische) rolstoel. Ook komen spraakmoeilijkheden, epileptische aanvallen, een beperkte ruimtelijke oriëntatie en een verminderd gehoor- en gezichtsvermogen voor. Sommige spastici kunnen erg druk en beweeglijk zijn. Het komt ook voor dat kinderen met een cerebrale parese nog andere handicaps hebben zoals bijvoorbeeld een beperking in de verstandelijke vermogens. Ongeveer 40% van alle kinderen met een cerebrale parese hebben een (bijna) normaal intelligentievermogen. In een kwart van alle gevallen hebben de kinderen ook last van toevallen ten gevolge van epilepsie. De symptomen die kunnen wijzen op een spastische cerebrale parese zijn: 1: Behoud van primitieve reflexen: onvrijwillige reacties op bepaalde stimuli die normaal gesproken alleen voorkomen bijpasgeborenen. 2: Spierzwakte en floppyness. 5

7 3: Abnormale houdingen welke, wanneer zij niet gecorrigeerd worden, kunnen leiden tot afwijkingen aan de skeletstructuur en/of musculatuur (spieren). 4: Voorkeur tot het gebruik van de sterkste zijde van het lichaam. 5: Verminderde controle over de spieren. 6: Gebrek aan coördinatie. 7: Spierspasme. 8: Toevallen. 9: Problemen met zuigen, kauwen en slikken. 10: Ongebruikelijke gevoeligheid en geïrriteerdheid. 11: Problemen bij het ophouden van ontlasting en urine (incontinentie). 12: Problemen met spreken. 13: Leerproblemen. 14: Problemen bij het waarnemen en interpreteren van tast/gevoel, bijvoorbeeld om objecten te herkennen door deze te betasten. 15: Andere problemen met zintuiglijke waarneming zoals bijvoorbeeld horen, zien, etc. bron: 6

8 Hoofdstuk 2 Wat zijn computerspellen 2a: Wat zijn spellen? Als je een computerspel voor spastische kinderen gaat maken is het natuurlijk ook belangrijk om te weten wat een computerspel nu eigenlijk precies is. We kunnen beginnen om te kijken wat de kenmerken van een spel over het algemeen zijn. Volgens Roger Caillos, een bekende spelfilosoof, bestaat een spel uit zes basis regels: 1: Een spel is een vrije handeling, je mag het spelen. Als dit niet zo is verliest het spel zijn speelse karakter en daardoor zijn aantrekkingskracht. 2: Een spel speelt zich altijd af binnen een van tevoren bepaalde tijd en ruimte. 3: De uitkomst van een spel is altijd onzeker, de uitkomst mag de speler beslissen. 4: Tijdens een spel wordt er niets gemaakt en ontstaan er niets, materiaal kan wel verschuiven van de ene speler naar de andere. Maar aan het einde van het spel is er netto net zo veel materiaal als aan het begin. 5: Een spel wordt gestuurd door regels. Deze regels zijn als het ware nieuwe wetten. De speler moet zich aan die wetten houden anders is het spel uit. 6: Mensen die spellen spelen creëren een tweede werkelijkheid waar dit spel zich afspeelt. De spelers blijven zich echter altijd nog bewust dat ze in zo n tweede werkelijkheid naast de echte wereld zitten. In het boek "Les jeux et les Hommes" van Roger Caillos, noemt hij als een van de basis kenmerken van een spel dat een spel zijn speelse karakter ontleent aan het feit dat het altijd een vrijwillige keuze is om te spelen. Omdat de mens niet de lichamelijke noodzaak heeft om te spelen, zoals hij wel moet ademhalen en eten, kan het spel zich niet veroorloven om "niet leuk" te zijn. Als dit zo zou zijn zou "spel" volgens de evolutie leer van Darwin al uitgestorven zijn. Volgens Caillois creëert een spel een tweede werkelijkheid waarin de spelers in deze gereguleerde situatie steeds weer nieuwe mogelijkheden kunnen vinden om het spel een andere kant op te sturen. En het is dit onverwachte karakter dat de speler verleid tot het doorgaan met de vrije handeling. Dus een goed spel zou heel lang de speler verleiden tot het doorgaan met zijn vrije handeling. Dus hoe meer mogelijkheden er zijn voor de speler om zelf het spel een andere kant op te sturen, natuurlijk binnen de begrijpbare gereguleerde situatie, hoe beter het spel is. Bron: Les jeux et les Hommes, Roger Caillos 2b: Wat zijn computerspellen? Een computerspel is een spel dat gebruik maakt van een computer. Het eerste computerspel is Spacewar en dateert uit Het idee is simpel. Ieder van de twee spelers heeft een ruimteschip en je doel is om op elkaar te schieten. In het midden van 7

9 het scherm is een ster geplaatst die de schepen naar zich toetrekt. Als je de ster aanraakt of door de andere speler geraakt wordt ben je af. Spacewar De bedenker is Steve Russel, student aan het MIT (Massachusetts Institute of Technology) in Cambridge. Hij had het samen met vrienden en collega s gemaakt om de mogelijkheden van een supercomputer met scherm verder te onderzoeken. Even was er de gedachte om het spel commercieel uit te brengen, maar ze dachten niet dat mensen er geld voor zouden betalen en besloten het spel en de code gratis ter beschikking te stellen voor geïnteresseerden. Rond 1965 was er op vrijwel elke onderzoekscomputer in Amerika een kopie van Spacewar te vinden. Het spel zorgde ervoor dat vele programmeurs enthousiast aan de slag gingen met hun eigen computerspel. Het grote commerciële succes bleef nog uit omdat de computers nog te duur waren voor thuisgebruik. In 1971 kwam Computer Space uit, de eerste arcade-game. Een arcade-game is een computerspel dat mensen tegen betaling bij bijvoorbeeld een winkelcentrum kunnen spelen. De eerste arcade-hit was Pong in Op dit spel kom ik later in de scriptie nog terug. In 1978 kwam de eerste succesvolle spelcomputer voor thuis, de Atari VCS (2600). Deze computer werd enorm populair. Een volgende grote revolutie kwam in de vorm van de Nintendo Famicom (1984), ook wel Nintendo Entertainment System (NES) genoemd in Europa. Deze Japanse spelcomputer was in enkele jaren tijd in vrijwel elke Amerikaanse huiskamer te vinden. De mascotte van Nintendo was Super Mario, een spelkarakter dat tot hedertijd de hoofdrolspeler is in vele grote spelsuccessen en een icoon op zich is geworden. De NES kun je zien als de grondlegger van de huidige spelcomputers. Nintendo heeft door de jaren heen vooral concurrentie gekregen van bedrijven als Sega, Sony en Microsoft. Iedere nieuwe generatie spelcomputers bied spellen met mooier beeld, beter geluid en meer mogelijkheden. 8

10 2c: Welke genres zijn er? Volgens J.C. Herz, schrijver van het boek Joystick Nation, kun je computerspellen in de volgende genres onderverdelen: Action: Adventure: Fighting: Puzzle: Action-games concentreren zich vooral op reactiesnelheid en timing. Je bent vooral bezig met bijvoorbeeld lopen, springen, schieten en ontwijken. Het verhaal is vaak ondergeschikt. Bekende voorbeelden: Super Mario World, Sonic the Hedgehog Adventure-games bieden een uitgebreid verhaal dat de speler tot een goed einde moet brengen. Bij de meeste adventure-spellen draait het om het oplossen van puzzels en het vinden van voorwerpen die de speler kan gebruiken om verder te komen. Bekende voorbeelden: The Legend of Zelda, Final Fantasy Fighting-games concentreren zich, zoals wel is te verwachten, vooral op het vechten tussen twee karakters. Ze zijn vooral populair in de arcadehallen en worden vaak tegen andere personen gespeeld. Bekende voorbeelden: Street Fighter2, Tekken Puzzle-games richten zich puur op het oplossen van puzzels. Er is meestal geen verhaal. Bekende voorbeelden: Tetris, Puzzle Bobble Role-playing: Bij role-playing-games draait het vooral om het verhaal en de karakters. Door het spel heen kun je je karakter ontwikkelen en bepaalde eigenschappen toekennen. Wat voor beroep heeft het karakter, wat voor een kleren draagt hij of wat voor een soort wapen hanteert hij. Bekende voorbeelden: Ultima, Morrowind Simulations: Simulation-games proberen een bepaalde ervaring zo exact mogelijk weer te geven, zoals het racen in een auto, het vliegen in een vliegtuig enzovoort. Vaak moet je voor je het spel kunt spelen een uitgebreide handleiding doornemen. Het gaat vooral om het realisme. Ook spellen waarbij je bijvoorbeeld je eigen stad moet bouwen en beheren vallen onder simulation-games. Bekende voorbeelden: Microsoft Flight Simulator, Sim City Sports: Bij sports-games kun je je favoriete sport op de computer spelen. In tegenstelling tot simulations zijn ze veel makkelijker om te spelen, ze richten zich meer op actie. Het besturen van een auto zul je in een sports-game sneller onder de knie krijgen dan bij een simulation. Vaak zijn bestaande clubs en atleten in de spellen vertegenwoordigd. Bekende voorbeelden: Fifa, Virtua Tennis 9

11 Strategy: Bij strategy-games draait het vooral om het opbouwen van een leger en het veroveren van andermans land. Ook moet je grondstoffen verzamelen waarmee je weer nieuwe manschappen kunt creëren. Bekende voorbeelden: Dune2, Warcraft 10

12 Hoofdstuk 3 Revalideren door middel van games 3a: Wat is revalidatie In deze scriptie wil ik onder andere onderzoeken of computerspellen kunnen helpen bij revalideren. Om deze vraag goed te kunnen beantwoorden is het belangrijk om te weten wat revalidatie nu precies inhoudt. Als je het in een encyclopedie opzoekt kun je de volgende beschrijving tegenkomen: Revalidatie: Geheel van maatregelen om gehandicapten, zieken of slachtoffers van ongevallen in staat te stellen hun plaats in de samenleving weer zo goed mogelijk in te nemen. De revalidatie is deels van lichamelijke aard en bestaat uit massage (passief) en oefeningen (actief) om de aangetaste spieren hun normale werking terug te geven. In de laatste jaren zijn daartoe verschillende hulpmiddelen ontwikkeld (bekend is o.a. het vlinderbad). Daarnaast is dikwijls een psychologische behandeling nodig om de patiënt te helpen de geestelijke schok, die de ziekte of het ongeval heeft veroorzaakt, op te vangen en te verwerken. Bron: Grote Winkler Prins Encyclopedie Revalidatie bestaat dus voor een groot gedeelte uit het doen van oefeningen. Het probleem is echter dat deze oefeningen erg eentonig en pijnlijk kunnen zijn. Hierdoor worden ze niet altijd met evenveel enthousiasme uitgevoerd. Vooral bij kinderen is dit het geval. Volwassenen weten dat het netjes uitvoeren van de oefeningen erg belangrijk is, omdat ze beseffen hoe belangrijk het voor hun lichaam is. Ze kunnen door deze oefeningen op den duur weer de dingen doen die ze vroeger ook konden. Kinderen hebben dit besef vaak niet. Voor hen is het vooral saai en pijnlijk. Het is dus belangrijk om een goede stimulans te bieden om de oefeningen uit te voeren, je moet ze leuk proberen te maken. Computerspellen kunnen hier een belangrijke rol bij spelen. Als je de oefening aan een spel koppelt ontstaat er opeens meer motivatie om die oefening uit te voeren. Het spelen van een computerspelspel is immers veel leuker. Het biedt ook nog eens enkele voordelen. Het bijhouden van highscores geeft een beeld van de vooruitgang van de patiënt. Als de patiënt vooruitgang boekt kun je de moeilijkheidsgraad van het spel verhogen. Door het geven van beloningen is de patiënt goed te motiveren. Een ander voordeel van een computer is dat hij een erg geduldige trainingspartner is. Een computer zal, in tegenstelling tot een mens, nooit genoeg krijgen om een bepaalde oefening met je te doen. 3b: Wat is er op dit gebied al gebeurd? Computerspellen worden nog niet zo veel gebruikt bij revalidatie. Eerdere projecten hebben echter al bewezen dat computerspellen een erg goede hulp kunnen zijn bij het 11

13 revalideren. Het is dan ook interessant om te kijken wat er nu op dit gebied gebeurt en wat voor resultaten het heeft bereikt. 3c: Manus Bij het MIT (Massachusetts Institute of Technology) in Cambridge zijn ze sinds 1989 aan het experimenteren met het Manus project. De Manus is een robot die is ontwikkeld om mensen die een beroerte hebben gehad te helpen bij het revalideren. In de Verenigde Staten krijgen zo n personen per jaar een beroerte, en ongeveer hiervan hebben therapie nodig voor problemen met spraak, geheugen of beweging. De Manus helpt de laatste groep. Op dit moment is de Manus speciaal gebouwd voor behandeling van de armen, maar varianten voor benen en hand/pols zijn in de maak. Hoe werkt de manus precies? De patiënt legt zijn onderarm en pols in een beugel die aan een robotarm is bevestigd. Op een computerscherm krijgt de patiënt een oefening voorgelegd, zoals het verbinden van twee stippen. Als het de persoon zelf niet lukt om de beweging zelf te maken, zal de robot het overnemen en de beweging voor hem maken. Als de persoon het op eigen kracht probeert zal de robot zonodig assisteren. Als de patiënt dus te weinig kracht heeft, zal de robotarm voelen in welke richting de patiënt wil bewegen en motorische ondersteuning bieden. Op deze manier kan de patiënt coördinatie oefenen en langzaam spierkracht opbouwen. Een andere functie van de Manus is het vastleggen van de resultaten van de patiënt. Er kan precies bekeken worden in hoeverre de robot moet helpen bij de oefeningen en dus wat de vooruitgang van de patiënt is. Dit kon voorheen alleen op tast van de arts bepaald worden. Op deze manier kunnen dus bijvoorbeeld gegevens van patiënten vergeleken worden, en zo bij nieuwe patiënten goed ingeschat worden op wat voor een niveau ze staan waardoor een optimaal trainingsprogramma samengesteld kan worden. Ook kunnen patiënten makkelijker thuis oefenen. De resultaten kunnen via internet door de arts in de gaten gehouden worden. Het is nu echter niet de bedoeling dat de Manus revalidatieartsen gaat vervangen, het is vooral een erg goede ondersteuning. Er wordt ook geëxperimenteerd met stimulans door middel van computerspelletjes. Hier een artikel uit een MIT nieuwsbrief hierover: The engineers have also thought of a way to hold a patient's attention during what can be monotonous exercises: Manus is linked to video games. "It's one of the things our neurologist collaborators got most excited about," Professor Hogan said. Specifically, the games correspond to a patient's performance of a given exercise. "They provide a visual clue that a patient is, say, not pushing hard enough, or pushing too hard" Mr. Krebs said. The computer screen on which the games appear will sit on the table in front of the patient. The researchers have developed four games so far to illustrate the concept, but the graphic possibilities "are up to your imagination", Professor Hogan said. "There's an enormous range of educational video games on the market, and we could certainly plug into that". Mr. Krebs noted that the games are designed for patients at different levels of recovery. Even for people who cannot yet initiate any 12

14 movement on their own, a visual display that includes such elements as a "happy face" symbol at the end of an exercise gives positive feedback. The researchers are also working to integrate music in the system. (Elizabeth A. Thomson, MIT News Office) Ik was erg benieuwd hoe het met het Manus-project stond en of er verdere ontwikkelingen waren in het gebruik van computerspellen. Ik besloot contact op te nemen met Elizabeth A. Thomson, de contactpersoon van het project. Zij stuurde mijn mail vervolgens door naar Dr. Hermano Krebs, van wie ik de volgende reactie kreeg: Hi Wim, All I will say is valid for stroke patients. We don't have too much experience with other pathologies, but with stroke, we had over 250 stroke patients working with us on a daily basis for the typical 6 weeks of rehabilitation poststroke (for major strokes only -- minor strokes or TIA might be a short stay at the hospital). We use simple video-games to keep the patient engaged in the exercise. However nothing too complicate, otherwise they get lost and frustrated. Games must be simple and easy to understand. Patients like lots of repetitions. It appears that they get "hooked" or hypnotized by the game. We don't know the value of the games itself, since we never tested with or without games. There is however literature that suggest that imagery is important. On the other hand, I sincerely doubt the value of the head-mounted type of full-blown virtual reality for rehabilitation. Although we could implement it, we feel it is unimportant, just flashy and no real value. We need to entertain and challenge the patient to keep him/her engaged, but you can do this with the kind of games included in the attached file. Results are very positive. 13

15 Manus spellen Bron: Hier is dus duidelijk te zien dat computerspellen een goede toevoegingen kunnen zijn. Spellen kunnen op nog een andere mogelijkheid behulpzaam zijn bij revalidatie. Computerspellen hebben de eigenschap dat ze al je aandacht op kunnen eisen en je mee kunnen nemen naar een totaal andere wereld, het zogenaamde immersion. Als tijdens revalidatie al je aandacht bij een spel ligt, zal er weinig aandacht overblijven voor de pijn die de oefening of behandeling met zich meebrengt. Op dit principe is Snowworld gebaseerd. 3d: Snowworld Snowworld is een project waar ze bij The University of Washington Harborview Burn Center, een van de meest vooruitstrevende brandwondencentra van Amerika, mee aan het experimenteren zijn. Het behandelen van ernstige brandwonden is extreem pijnlijk. Het verschonen van de wonden of bijvoorbeeld het oprekken van de nieuwe huid is zelfs met zware pijnstillers voor sommige patiënten te pijnlijk, vooral voor kinderen. Het resultaat hiervan is dat patiënten soms behandelingen over moeten slaan omdat ze de pijn niet meer kunnen verdragen, wat de revalidatie natuurlijk niet ten goede komt. 14

16 Drs. David Patterson van het U.W. Harborview Burn Center en Hunter Hoffman, Ph.D. van het U.W. Human Interface Technology Laboratory hebben een techniek bedacht die Virtual Reality gebruikt bij pijnbestrijding. De gedachte hierachter is als volgt. De waarneming van pijn is grotendeels psychisch. Een pijnsignaal kan als pijnlijk of minder pijnlijk waargenomen worden, dat ligt eraan waaraan de persoon op dat moment denkt. Pijn heeft bewuste aandacht nodig. Als een patiënt in een VRwereld stapt, zal hij zijn aandacht daarop vestigen, waardoor er minder aandacht overblijft voor de pijn. Er moet wel gezegd worden dat de patiënten ook nog de gebruikelijke pijnstillers krijgen toegediend. Bij de eerste tests gebruikten ze Spiderworld, een omgeving die is gemaakt om mensen met angst voor spinnen te behandelen. De omgeving bestaat uit een keuken met kastjes die je open kunt maken, pannen die je op kunt pakken en een grote harige spin, wiens vacht je door een slimme truuk echt kunt voelen. Hoewel deze omgeving natuurlijk niet speciaal is gericht op behandeling van brandwondenpatiënten, waren de testresultaten uiterst positief. De patiënten beschouwden de behandelingen als veel minder pijnlijk. Er werden ook tests gedaan met patiënten die de ene behandeling een traditioneel computerspel speelden (Nintendo64, Mariokart64), en de volgende behandeling Spiderworld. De resultaten met Spiderworld waren overduidelijk beter. Het verschil is dat bij Mariokart64 de patiënten nog steeds in de behandelkamer waren, ze hoeven maar naast zich te kijken om de arts bezig te kunnen zien. Bij Spiderworld heb je het idee dat je echt in een andere wereld belandt, je kun vrij om je heen kijken zonder deze illusie te bederven. Door de uiterst positieve resultaten van Spiderworld werd er een virtual reality wereld speciaal voor de brandwondenpatiënten gemaakt, Snowworld. Een behandeling duurt gemiddeld 30 a 45 minuten, dus een belangrijk punt was dat Snowworld ook die gehele tijd afleiding kan bieden. Snowworld is, zoals de naam al vermoed, geheel uit sneeuw en ijs opgebouwd. Deze koele omgeving zou net nog wat extra verlichting moeten geven. Veel patiënten herleven namelijk bij een pijnlijke behandeling het moment waarbij ze verbrand zijn, en deze omgeving zou dit tegen moeten werken. De patiënt vliegt door een ravijn van ijs waar een rivier doorheen stroomt. Ook het vliegen zorgt voor een gevoel van vrijheid, je lichaam is geheel vrij van contact, terwijl in de echte wereld een pijnlijke behandeling van je lichaam plaatsvindt. Tijdens het vliegen kan je sneeuwballen gooien naar sneeuwpoppen en iglo s, wat voor het vermaak zorgt. Verder is er 3d-geluid, je hoort de rivier bijvoorbeeld onder je stromen. De resultaten van Snowworld zijn erg positief, beter nog dan Spiderworld. Sommige patiënten beschouwen de behandeling vooral nog als een irritatie, die ze van hun echte doel afhoud, het verkennen van de 3d-wereld. 15

17 Snowworld De volgende stap is een versie met apparatuur die waterdicht is. De meest ernstig verbrande patiënten moeten in een tank gevuld met water behandeld worden. Zo zullen bijvoorbeeld de kabels naar de vr-helmen van glasfiber worden gemaakt, zodat er geen elektrische snoeren in het water liggen. resultaten met en zonder VR-therapie Bron: 16

18 Hoofdstuk 4 De beperkingen stap voor stap Deze twee voorbeelden, Manus en Snowworld zijn erg veelbelovende projecten, maar hebben natuurlijk weinig te bieden voor spastische mensen. Het probleem van spellen voor revalidatietoepassingen is dat ze specifiek voor de lichamelijke klacht ontwikkeld moeten worden. In mijn geval zijn dit dus spastische mensen. We zullen nu eens gaan kijken waar we bij hen op moeten letten. Ik wil het in de volgende categorieën opdelen: geestelijk, motoriek, zicht en gehoor. 4a: Geestelijk Onterecht wordt vaak gedacht dat kinderen met een cerebrale parese automatisch ook verstandelijk gehandicapt zijn. Als de kinderen hun stemspieren niet goed kunnen gebruiken, kwijlen, een onnatuurlijke zithouding hebben of scheel kijken, wil niet automatisch zeggen dat ze ook verstandelijk gehandicapt zijn. Ongeveer 40% van alle kinderen met een cerebrale parese hebben een (bijna) normaal intelligentievermogen. Meer dan de helft heeft dus echter wel een lager niveau. Een gedeeltelijke oorzaak hiervan kan zijn dat de kinderen simpelweg niet veel geleerd wordt. Waarschijnlijk worden veel kinderen al op een jeugdige leeftijd in het verkeerde hokje gestopt. Ook ouders spelen daar niet altijd een heel positieve rol in. Overweldigd door de zorgtaken, komen ze niet meer toe aan ontwikkelingsgericht werken met hun kind. Als je niet het idee hebt dat een kind iets oppikt, zul je eerder geneigd zijn om op te houden met het iets te leren. Het kind, dat deze onrechtvaardigheden instinctief ervaart, sluit zich vaak af of lijkt opstandig en ongemotiveerd. Het zal er bij deze groep vooral om gaan ze ervan te overtuigen dat ze kúnnen leren; het opbouwen van zelfvertrouwen is noodzakelijk om tot motivatie te komen. De mens heeft nu eenmaal de neiging te vermijden wat moeilijk is en wat hij niet kan; bij deze kinderen is motivatie het grote struikelblok. 4b: Motoriek Bij spastische mensen is de controle over het lichaam vaak erg slecht, vaak zitten ze dan ook in een rolstoel. De controle over het hoofd is over het algemeen het beste. Anderen hebben beperkte controle over de handen of de benen. Hierdoor is het in de meeste gevallen niet mogelijk om bestaande invoerapparaten te gebruiken, zoals keyboard, muis joystick en joypad. Hier moet een alternatief voor worden gevonden. Hierover later meer. Doordat er weinig controle is, is de reactiesnelheid niet erg goed. Het kost dikwijls tijd en moeite om een bepaalde beweging te maken. Een ander punt is dat er vaak juist onbedoeld bewegingen worden gemaakt. Ook is de spierkracht meestal erg laag. Als spastische mensen gespannen of enthousiast zijn neemt de controle over het lichaam vaak nog verder af. 17

19 4c: Zicht Spasticiteit gaat vaak samen met slechtziendheid. Er zijn verschillende manieren om de op het beeldscherm getoonde informatie duidelijker te maken. Ten eerste is het belangrijk om getoonde figuren groot en simpel van vorm te maken. Deze zijn immers makkelijker te zien en te onderscheiden van andere figuren/objecten. Verder is het gebruik van kleur erg belangrijk. Het goed uitkiezen van de kleuren kan voor een duidelijk contrast zorgen. Belangrijk is wel dat op het volgende gelet wordt. Veel slechtzienden kunnen, afhankelijk van de oogafwijking, kleuren niet of nauwelijks waarnemen. Bij deze groep slechtzienden worden kleuren wel in grijstinten waargenomen. Donkerrood wordt gezien als donker grijs, zacht geel als heel licht grijs. Overdrijf helderheidverschillen tussen de voorgrond en de achtergrondkleuren. Mensen die de kleur niet kunnen waarnemen kunnen dan gebruik maken van de helderheidverschillen. Voorkom het gebruik van kleuren met dezelfde helderheid naast elkaar, zelfs als ze van elkaar verschillen in verzadiging of tint. Zo heeft elke kleur een overeenkomende grijstint, die weer uitgedrukt kan worden in een grijswaarde. Als de toegepaste kleuren zodanig zijn gekozen, dat de grijswaarden gelijk zijn, kan een slechtziende geen verschillen zien. Het herkennen van vormen of het oriënteren op vlakken is onmogelijk geworden en het nemen van juiste beslissingen zal niet eenvoudig zijn. Op deze illustratie is het probleem duidelijk te zien. De beiden kleurenafbeeldingen lijken een goed contrast te hebben. Op de twee rechterillustraties is echter te zien hoe iemand met een oogafwijking de afbeelding waar zal nemen. Doordat deze tinten rood en groen ongeveer dezelfde kleurhelderheid hebben zijn ze voor een slechtziende erg moeilijk te onderscheiden. Er is echter nog een erg belangrijk punt waarop gelet moet worden. Een groot percentage van kinderen met hersenletsel hebben ook CVI (Cortical Visual Impairment), in Nederland ook bekend als CVS (Centrale Visuele Stoornis). Wetenschappelijk onderzoek naar CVI staat nog in zijn kinderschoenen. Wat is nu precies een Cortical Visual Impairment? 18

20 CVI: Dit is een nogal verwarrend verschijnsel, we zijn namelijk gewend dat we, als we slecht zien dat met een bril wel even verhelpen. Een corticale visusstoornis zit heel anders in elkaar. De CVI gaat over de verwerking van visuele stimuli door het centraal zenuwstelsel. Het is dus niet zozeer een oogaandoening, maar vaak het gevolg van een hersenbeschadiging. De hersenen kunnen de informatie van de ogen niet goed verwerken door beschadiging van zenuwcellen langs de visuele banen. Als er dus een overvloed aan informatie is kan dit problemen opleveren. Zo kunnen sommige mensen met CVI bijvoorbeeld moeite hebben met het herkennen van gezichten. Ze zien een gezicht, maar kunnen niet goed plaatsen bij wie het gezicht hoort. Dit komt omdat een menselijk gezicht continue verandert bij elke gezichtsuitdrukking. Verder kan het haar van een persoon anders zitten, kan men een bril of contactlenzen dragen, make-up ophebben en ga zo maar door. Je kunt het vergelijken met iemand die geen verstand van auto s heeft. Die zal een auto van een vrachtwagen kunnen onderscheiden, maar van een afzonderlijk model niet kunnen zeggen wat voor merk het is, wat voor een type, uit welk bouwjaar het komt enzovoort. Daarbij geeft een persoon vaak nog eens extra informatie. Als de persoon praat en een bepaalde geur heeft (door bijvoorbeeld parfum) levert dit een overvloed aan informatie op die moeilijk verwerkt kan worden. Andere mensen met CVI kunnen gezichten en foto s met gezichten wel goed herkennen, maar krijgen problemen als het om bijvoorbeeld tekeningen van personen gaat. Zo heeft een persoon met CVI ook moeite om voorgrond en achtergrond van elkaar te onderscheiden, deze lopen dan in elkaar over zodat het een verwarrend geheel wordt. Ook zien ze niet elke dag even goed, het ligt eraan hoe goed ze zich die dag kunnen concentreren. Door oefening kan het zicht aanzienlijk verbeteren. Belangrijk is dat dit al op jonge leeftijd gebeurt. Het is belangrijk dat de visuele banen gestimuleerd worden en dit gebeurt door gebruik ervan. We zullen de visuele banen met een voetpad vergelijken. Als het pad niet gebruikt wordt, wordt het overwoekerd door onkruid en ook al is het pad op zich nog aanwezig, het is niet langer functioneel. Zoals het voetpad overwoekerd kan worden, zo kunnen de optische zenuwen defect raken als zij niet gebruikt worden, omdat de cortex beschadigd is. Als mensen daarentegen over een braakliggend stuk land lopen, ontstaat er een voetpad. Vergelijkbaar hiermee kan visuele stimulatie verkeer langs de zenuw bevorderen en misschien zelfs de zenuwcel aansporen om een nieuwe verbinding te maken, mogelijk nieuwe paden creërend. Oefening is dus belangrijk. Oefeningen met behulp van een beeldscherm geven erg goede resultaten. Een beeldscherm, zoals een computermonitor, geeft licht af, en licht werkt erg stimulerend. Het is ook belangrijk dat de oefeningen leuk en stimulerend zijn. Een kind, in het bijzonder een meervoudig gehandicapt of jong kind, leert sneller naarmate het meer plezier beleeft aan de situatie. Het doen van iets leuks werkt motiverend en geeft op zich al een innerlijke beloning. Een kind zal meer aandacht hebben voor iets dat het graag doet. Daarom is het van belang om visuele activiteiten die voor kinderen met CVI moeilijk zijn, op een 19

21 aantrekkelijke manier te brengen. Een computerspel is dus erg geschikt voor de oefeningen. Speciaal voor kinderen is er op de Katholieke Universiteit te Leuven een programma ontwikkeld, Leeslab. Maar hoe vaak en hoe lang moet er met het kind gewerkt worden? De ervaring leert dat kortere, vaker toegepaste periodes het beste werken. Het kind heeft namelijk een bijzonder korte aandachtsspanne en het werken met de visus vergt grote inspanning. Bron: Cortical Visual Impairment in Children - A Handbook for Parents and Professionals, Marieke Steendam Waar herken je CVI aan? 1: Kind ziet soms slechter dan anders 2: Fixeren, de blik vasthouden is moeilijk. Het is moeilijk de blik te richten. Vluchtig kijken, een foto maken 3: Kan zich visueel moeilijk concentreren. Is snel afgeleid. 4: Doen en kijken gaan meestal niet samen 5: Vermoeidheid of spanning zijn van invloed 6: Visuele elementen lopen door elkaar (crowding) 7: Beter zien, als benoemd wordt, wat het ziet (gestalteherkenning) 8: Bril helpt niet Hoe ga je met CVI om? 1: Vroegbehandeling is van groot belang 2: Therapie en oefening kan het zicht aanzienlijk verbeteren 3: Benoem, beschrijf wat het kind ziet en het zal beter zien 4: Goed licht van groot belang: helder strijklicht, geen tegenlicht 5: Kunstlicht: helder halogeenachtig, niet in de ogen schijnend 6: Materiaal moet visueel helder, strak en overzichtelijk zijn, geen tierlantijnen 7: Kleur geeft, goed gebruikt, extra visuele informatie 8: Beter zien op beeldscherm dan op papier 9: Ga er niet van uit, dat wat het kind vandaag ziet, het morgen ook kan zien, vraag het! Bron: 4d: Gehoor Een soortgelijke aandoening als CVI is CAPD (Central Auditory Processing Disorder). CAPD heeft echter betrekking op het gehoor. Ook dit is een gevolg van een hersenbeschadiging. Mensen met deze aandoening hebben moeite met het wegfilteren van ongewenste of niet relevante gehoorprikkels. Bijvoorbeeld een apparaat dat lawaai maakt, terwijl je iets op televisie probeert te volgen, of twee gesprekken door elkaar in de klas. Vergelijk het voor jezelf met het volgen van een gesprek in een druk café of op een groot station. Daarnaast kan het in slechte omstandigheden ook 20

22 voorkomen, dat het geluid korte momenten wegvalt, zoals bij een slechte telefoonverbinding. Mensen met CAPD kunnen ook werkelijk fysiek reageren op een plotseling geluid. Ze ervaren dit als een pijnprikkel en reageren er met hun hele lichaam op. Ze schrikken letterlijk op. In Nederland is hiervoor nog geen ergontherapeutische oplossing voor. En dat is vreemd, want als er met CVI een behoorlijk succesvolle therapie mogelijk is, en er waardevolle hulpmiddelen voor zijn, waarom dan niet op het vlak van het gehoor? Dit komt waarschijnlijk vooral omdat de impact van deze aandoening zo onderschat wordt. Je kunt immers toch horen, al is het te veel en te goed? Maar het is heel zwaar en belastend om slecht te kunnen filteren, het werken in een klassensituatie is bijna onmogelijk. Vaak wordt er dan gesproken van concentratieproblemen, maar in een qua waarneming optimale situatie kan iemand met CAPD lang geconcentreerd doorwerken. Het probleem ligt hem dus in het creëren van een goede werksituatie zonder afleidende geluiden (en een optimaal visueel aanbod). En omdat het probleem verkeerd benoemd wordt, worden er ook geen juiste oplossingen geboden. Er zou op school bijvoorbeeld een geluidsarme kleine werkruimte moeten zijn met veel natuurlijk licht, waar ze met een begeleider kunnen werken. Er zijn hulpmiddelen om het luisteren te verbeteren. Zo is er de Hearit, een soort hoorapparaat dat ongewenste frequenties weg filtert. Hearit Waar herken je CAPD aan? 1: Kind reageert fysiek en schrikachtig op onverwachte geluiden 2: Wordt opvallend moe van een drukke, lawaaiige omgeving (klas) 3: Kind pikt soms pas iets op als het herhaald wordt (geluidsuitval) 4: Heeft moeite bij onderscheiden van concurrerende geluidsbronnen (twee gesprekken bijv.) 5: Kan irrelevant geluid niet wegfilteren; kan niet focussen op het belangrijke geluid van het moment 6: Wordt direct afgeleid door elke nieuw geluid 7: Presteert opvallend beter in een rustige stille omgeving 8: Liever een continue geluidsstroom, dan geluid met pieken (zoals hameren) 21

23 Hoe ga je met CAPD om? 1: Probeer een rustige geluidsomgeving te maken (niet altijd tv of radio aan) 2: Herhaal alle communicatieve uitingen; vraag bevestiging (heb je het gehoord?) 3: Vraag het kind niet tegelijk te luisteren en nog iets anders te doen 4: Zorg bij het leren dat er geen storende afleidende geluiden zijn; een klassensituatie is soms niet werkbaar 5: Stimuleer het kind om te vragen als het iets miste 6: Spreek duidelijk; experimenteer om het juiste volume vast te stellen 7: Let op vermoeidheid en las pauzes in 8: Toon geen irritatie, als het kind je niet kon volgen 9: Probeer aanpassingen (speciaal hoorapparaat) uit, als resultaat worden opvallende verbeteringen in spraak en taalleren waargenomen. Bron: 4e: Waar moet je op letten bij een spel voor mensen met een geestelijke ooiobeperking? Dit is lastig. Als je een spel te eenvoudig en kinderlijk maakt, zullen kinderen met een normaal intelligentievermogen sneller afhaken. Het is niet erg stimulerend als je het idee krijgt dat mensen je niet voor vol aanschouwen. Is het te moeilijk, dan kan het spel niet gespeeld worden door kinderen met een lage intelligentie. Het is dus niet verstandig om met heel veel tekst te werken of uitgebreide verhalen. Natuurlijk kan dit wel, maar dan zul je toch twee heel verschillende spellen moeten maken. Een spel met korte zinnen, een simpel verhaal en veel uitleg voor een laag niveau, en een spel met een uitgebreid verhaal en veel opties voor een hoger niveau. En je hebt een grote kans dat er veel kinderen tussen deze twee niveaus invallen. Het is verstandiger om de nadruk op de gameplay te leggen. Gameplay is een begrip dat niet makkelijk is uit te leggen, je zou een aparte scriptie kunnen schrijven waarin wordt beschreven wat deze term nu precies inhoud. Ik wil hier echter niet te diep op ingaan en enkel kort uit willen leggen hoe ik het zie. Naar mijn mening is het de basis van het spel. Als je de graphics (het beeld) weghaalt, evenals het geluid en het verhaal, hou je de gameplay over. Hoe bestuur je het spel, waar ben je mee bezig tijdens het spelen, ofwel de interactiviteit. Omdat de eerste computerspellen vaak nog geen mooie beelden, goed geluid of uitgebreid verhaal hadden krijg je bij hen een duidelijk idee wat gameplay kan zijn. Denk aan een spel als Pong. Het beeld bestaat uit twee rechthoeken aan weerszijden van het beeld, een bal en cijfers die de score aanduiden. Geluid bestaat uit een paar bliepjes en er is geen onderliggend verhaal. De bedoeling is om de bal voorbij de rechthoek van de tegenstander te krijgen, een soort tennis. Ook de besturing is simpel, met een draaiknop kun je de balk naar boven of beneden bewegen. Wat is de gameplay nu? Je probeert door zo goed mogelijk je plankje te bewegen de bal tegen te houden en bij de tegenstander langs de plank te krijgen. Erg simpel, maar ook dat kan zijn kracht hebben. Je hoeft geen hoge intelligentie te hebben om dit spel te kunnen spelen. Het biedt echter aan ieder genoeg uitdaging om het zo goed mogelijk te spelen en van een ander te kunnen winnen. Hierdoor is het ook erg populair geworden. 22

24 Pong 4f: Waar moet je op letten bij een spel voor mensen met een motorische ooobeperking? Een belangrijk aandachtspunt is dat veel kinderen niet altijd moeite hebben om een handeling te doen, maar juist om een handeling niet te doen. De controle over het lichaam is vaak zo slecht, dat ze af en toe ongecontroleerd bewegen en hierdoor per ongeluk handelingen in het spel verrichten. Het allerbelangrijkste bij een spel voor spastische kinderen is dus dat de kinderen niet per ongeluk iets fout kunnen doen waardoor ze vast komen te zitten of af kunnen gaan. Anders zullen ze al snel ontmoedigd raken en nog meer het gevoel krijgen dat ze niets kunnen. Denk bijvoorbeeld aan een racespel. Als een speler bij de eerste bocht rechtdoor de baan af rijdt en in een hoek van het parcours vast komt te zitten, is het bijna onmogelijk om nog uit die hoek te komen. Het kind zal moeten wachten tot de begeleider komt om het spel te herstarten. Dit is erg frustrerend. Pong is echter wederom een voorbeeld van een spel dat beter geschikt zou zijn. Mocht de speler de bal met het plankje missen, dan komt er automatisch een nieuwe bal en kan het kind weer verderspelen. Het is nu een kwestie van wanneer de ballen op zijn. Als je van tevoren in kunt stellen dat de speler meer kansen krijgt, kan het rustig oefenen zonder vast te komen zitten. Een spel als Pong is ook makkelijk aan het niveau van het kind aan te passen. Heeft het kind veel tijd nodig om een bepaalde beweging te maken, dan moet je in kunnen stellen dat de bal heel erg langzaam gaat. Op deze manier krijgt het kind genoeg tijd om het plankje op de juiste plaats neer te zetten. Zodra het goed gaat kun je het tempo langzaam opvoeren. Een andere optie is om het plankje groter of kleiner te maken. Door het plankje steeds kleiner te maken kan het spel ook op een eenvoudige manier moeilijker gemaakt worden. Op deze manier kun je het niveau van de gebruiker langzaam op een hoger peil brengen. 4g: Waar moet je op letten bij een spel voor mensen met een visuele beperking? Natuurlijk heeft niet ieder spastisch kind heeft een oogziekte of slecht zicht. Het zou jammer zijn voor die kinderen als hen spel er minder mooi uitziet omdat sommige 23

25 andere kinderen het anders niet goed zouden kunnen zien. Het is dus weer belangrijk dat er verschillende opties zijn waaruit je in het begin van het spel kunt kiezen. Voor kinderen met goed zicht heb je het standaard beeld. Je probeert het simpelweg zo mooi mogelijk te maken. Veel detail, kleuren, animaties, en een mooie achtergrond. Voor slechtzienden moet er een optie zijn om de objecten groter en duidelijker te maken, dus met minder details. Dit geld ook voor de kleuren. Objecten met contrasterende, effen kleuren zijn makkelijker van elkaar te onderscheiden. Maak het spel ook niet te druk. Hoe meer er op het scherm gebeurt, hoe moeilijker het is om alles te volgen. We zullen eens naar een paar bestaande spellen onder de loep nemen en kijken of ze problemen opleveren voor mensen met oogafwijkingen. Rez (Sega, 2001) is een spel waarbij je muziek maakt door op objecten te schieten. De vormgeving is erg mooi, maar zal veel problemen opleveren bij slechtzienden. De 3d-objecten zijn vaak in wireframe weergegeven. Dit betekent dat het object geen vulling heeft, maar alleen uit lijnen bestaat. Hierdoor is het moeilijk te zien of objecten zich op de voorgrond of achtergrond bevinden. Ook beweegt er voortdurend erg veel op het scherm, waardoor het voor iemand met een CVI lastig zal zijn om alles goed te kunnen volgen. Dit spel is dus duidelijk visueel te druk. Een ander spel waar we naar kijken is Ico (Sony SCEE, 2001). Ico is een adventure spel dat opvalt door de mooie sfeervolle beelden. Het kleurgebruik bestaat vooral uit lichte tinten. Er wordt ook veel gebruik gemaakt van een misteffect, dat voor een mooi diepte-effect zorgt en de kleuren mooi met elkaar versmelt. Het geheel is een prachtig, rustgevend beeld. Het probleem is nu dat door de geringe kleurhelderheid het beeld voor iemand met een oogafwijking erg onduidelijk is. Alles zal samensmelten tot een groot geheel. Rez 24

26 Als je gaat kijken naar een spel dat wel geschikt is voor mensen met een oogafwijking komt Pong wederom positief naar voeren. De eenvoud van het spel werkt uiterst goed. Alleen de uiterst noodzakelijke objecten worden getoond zodat er geen afleiding of verwarring is. Ook het contrast van de kleuren is uiterst goed. Ico Pong Verder is het belangrijk om naar de ruimte te kijken waar het spel gespeeld wordt. Is de belichting goed? Is de ruimte niet te druk? Een drukke achtergrond kan erg storend werken voor mensen met CVI. Een goede, grote monitor is ook erg belangrijk. Hoe groter het beeld is, hoe makkelijker het voor slechtzienden te volgen is. Let ook op de refresh frequency (beeldverversing) van je monitor, oftewel hoe vaak het beeld per seconden wordt opgebouwd. Een lage refresh frequency kan erg vermoeiend voor de ogen zijn, menig computergebruiker zal hier uit ervaring over kunnen spreken. Voor iemand met een oogaandoening zal dit alleen maar erger zijn. 4h: Waar moet je op letten bij een spel voor slechthorenden? Als een kind slechthorend is, is de oplossing eenvoudig, je kunt het geluid harder zetten. Als een kind een CAPD heeft is er wel het nodige aan te passen. Zorg ervoor dat het spel geen onnodige geluiden heeft. Een achtergrondmuziekje zal bijvoorbeeld 25

Individuele analyse: Game

Individuele analyse: Game Individuele analyse: Game Auteur: Duuk Mouris, 1594079, Integraal Veiligheidskunde student Klas: JM-AGG-13 Minor: Applied Games & Gamification Vak: Game Design Analysis Docenten: Moira Whyte, Bob Cruijsberg

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil!

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil! Cerebrale Visuele Stoornissen Weet bij jij kinderen wat ik zie? Weet jij wat ik zie? Jij maakt het verschil! Studiedag Carantegroep 20-05-2011 Even voorstellen Marieke Steendam ergotherapeut VVB-team Koninklijke

Nadere informatie

5 senses strategy BTC guide to more focus

5 senses strategy BTC guide to more focus 5 senses strategy BTC guide to more focus Veel professionals maken de fout geen onderscheid te maken in fysieke rust en mentale rust. Ze nemen vooral rust door even te stoppen met hun acties. Maar als

Nadere informatie

Koninklijke Visio voor mensen met visuele problemen door niet-aangeboren hersenletsel

Koninklijke Visio voor mensen met visuele problemen door niet-aangeboren hersenletsel Koninklijke Visio voor mensen met visuele problemen door niet-aangeboren hersenletsel Samen helpen we u verder U bent bij de oogarts, omdat u visuele klachten heeft. Dit kan komen door een oogafwijking,

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Presteren onder druk. Door: Afke van de Wouw Sportpsycholoog en Bewegingswetenschapper www.afkevandewouw.nl Twitter: @afkevandewouw

Presteren onder druk. Door: Afke van de Wouw Sportpsycholoog en Bewegingswetenschapper www.afkevandewouw.nl Twitter: @afkevandewouw Presteren onder druk Door: Afke van de Wouw Sportpsycholoog en Bewegingswetenschapper www.afkevandewouw.nl Twitter: @afkevandewouw Mentale Training Stellen van doelen Spanningsregulatie Verbeelding Gedachtecontrole

Nadere informatie

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is:

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is: Gefeliciteerd. Je bent zwanger en je hebt één of meerdere honden. Het wordt jullie eerste kind. Je bent net bij de verloskundige geweest, het gaat goed met je kindje, en je hebt deze folder meegekregen.

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie

Wat is Spasmodische torticollis?

Wat is Spasmodische torticollis? Wat is Spasmodische torticollis? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is Spasmodische torticollis? Tortis betekent gedraaid, collis hals en spasmodisch

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Nieuwsbrief Joy4Joep Mei 2015

Nieuwsbrief Joy4Joep Mei 2015 Nieuwsbrief Joy4Joep Mei 2015 Hoe is het nu met Lieve mensen, de laatste tijd hebben we veel geleerd over het functioneren van Joep. Tijd om wat informatie te delen door middel van een nieuwsbrief! We

Nadere informatie

Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten?

Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten? DE VERENIGING VAN MENSEN MET CEREBRALE PARESE Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten? Jouw zoontje of dochtertje heeft cerebrale parese. Je zit vast vol vragen over wat er nu met

Nadere informatie

Informatie en instructies voor patiënten met een zenuwletsel

Informatie en instructies voor patiënten met een zenuwletsel Centrumlocatie U bent onlangs geopereerd vanwege een zenuwletsel. Daarvoor bent u onder behandeling op de afdelingen Plastische Chirurgie en Revalidatie. In deze folder geven we u informatie over wat een

Nadere informatie

Energetische achtergronden van autisme bewustzijnskanalen, het energieraster om de aarde, contracten en blokkades

Energetische achtergronden van autisme bewustzijnskanalen, het energieraster om de aarde, contracten en blokkades Energetische achtergronden van autisme bewustzijnskanalen, het energieraster om de aarde, contracten en blokkades Ieder kind is uniek, dus ook kinderen met autistische symptomen. Er zijn allerlei oorzaken

Nadere informatie

Mijn kind, gamen en internet. Indigo Preventie

Mijn kind, gamen en internet. Indigo Preventie Mijn kind, gamen en internet Indigo Preventie Programma Welkom & kennismaking Vragenlijst Info gamen/internet Problematisch/normaal gebruik Tips Afsluiting en sites Vragenlijst Vragenlijstje Gamen Vragenlijst

Nadere informatie

Wat zijn de symptomen van het syndroom van Pallister-Killian?

Wat zijn de symptomen van het syndroom van Pallister-Killian? Het syndroom van Pallister-Killian Wat is het syndroom Pallister-Killian? Pallister-Killian syndroom is een syndroom veroorzaakt door een chromosoomafwijking. Kinderen met het syndroom van Pallister-Killian

Nadere informatie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie DC 7 Epilepsie 1 Inleiding In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie 4 Epilepsie-aanvallen 1 1 2 Wat is epilepsie? Een epileptische aanval is een plotselinge kortsluiting

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Beter zien is beter leven

Beter zien is beter leven Beter zien is beter leven Wij helpen u en uw kind graag om beter te zien. Oogonderzoek en visuele training bij: Lees- en leerproblemen NLD Dyslexie Hoofdpijn Vermoeide ogen Concentratieproblemen Klachten

Nadere informatie

Beter zien is beter leven

Beter zien is beter leven Beter zien is beter leven Wij helpen u en uw kind graag om beter te zien Oogonderzoek en visuele training bij: Lees- en leerproblemen NLD Dyslexie Hoofdpijn Vermoeide ogen Concentratieproblemen Klachten

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie Verschil tussen Alzheimer en Dementie Vaak wordt de vraag gesteld wat precies het verschil is tussen dementie en Alzheimer. Kort gezegd is dementie een verzamelnaam voor een aantal verschijnselen. Deze

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met fenol

Spasticiteit en behandeling met fenol Revalidatiegeneeskunde Spasticiteit en behandeling met fenol Deze folder bevat algemene informatie over spasticiteit en behandeling met fenol. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met

Nadere informatie

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Communiceren doe je met zijn tweeën Deze folder is bedoeld voor de goedhorenden die in hun omgeving iemand kennen die slechthorend is, en voor slechthorenden

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Botulinetoxine type A behandeling bij volwassenen met spasticiteit

Botulinetoxine type A behandeling bij volwassenen met spasticiteit Botulinetoxine type A behandeling bij volwassenen met spasticiteit BOTULINETOXINE TYPE A BEHANDELING BIJ VOLWASSENEN MET SPASTICITEIT Hevige stijfheid of gespannenheid in de spieren wordt spasticiteit

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Inleiding. Wat is afasie?

Inleiding. Wat is afasie? Afasie Inleiding De logopedist heeft bij u afasie geconstateerd. Afasie is een taalstoornis. In deze folder wordt u uitgelegd wat afasie is en hoe het ontstaat. Daarnaast kunt u lezen wat u, maar ook uw

Nadere informatie

TIA / Beroerte. Aandachtspunten. Neurologie

TIA / Beroerte. Aandachtspunten. Neurologie 00 TIA / Beroerte Aandachtspunten Neurologie 1 U gaat naar huis na opname in het ziekenhuis voor een Tia of beroerte. In deze folder staan de belangrijkste gevolgen en aandachtspunten voor u op een rij.

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met fenol

Spasticiteit en behandeling met fenol Revalidatiegeneeskunde Spasticiteit en behandeling met fenol In deze folder vindt u algemene informatie over spasticiteit en behandeling met fenol. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

Te vroeg geboren Wat langer geduld

Te vroeg geboren Wat langer geduld Te vroeg geboren Wat langer geduld Deze folder gaat over het eerste half jaar van het leven van couveusekinderen. Anders? In de eerste zes maanden kunnen couveusekinderen echt anders reageren dan kinderen

Nadere informatie

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts.

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Duizeligheid Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Wat is duizeligheid Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Spanningshoofdpijn, Spierspanningshoofdpijn, Tension Headache, Cervicogene Cephalia

Spanningshoofdpijn, Spierspanningshoofdpijn, Tension Headache, Cervicogene Cephalia Spanningshoofdpijn, Spierspanningshoofdpijn, Tension Headache, Cervicogene Cephalia Spanningshoofdpijn wordt veroorzaakt door spierspanningen in de hals, de schouders en het hoofd. De hoofdpijn is vaak

Nadere informatie

Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen.

Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen. Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen. Als alles tegenzit, bedenk dan dat een vliegtuig opstijgt bij tegenwind, niet met

Nadere informatie

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog doel inzicht krijgen in het belang van en ervaren van mentale vaardigheden

Nadere informatie

Epilepsie. Algemeen. Oorzaken

Epilepsie. Algemeen. Oorzaken Epilepsie Algemeen We spreken van epilepsie als er herhaald toevallen optreden. Tijdens een toeval is er sprake van abnormaal gedrag. Dit abnormale gedrag kan gegeneraliseerd zijn, dat wil zeggen dat er

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Ataxia teleangiectasia. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Ataxia teleangiectasia. www.kinderneurologie.eu Ataxia teleangiectasia Wat is ataxia teleangiectasia? Ataxia teleangiectasia is een erfelijke ziekte die gekenmerkt wordt door evenwichtsstoornissen, vaatafwijkingen op het oogbolwit en problemen met de

Nadere informatie

Duizeligheid. Havenziekenhuis

Duizeligheid. Havenziekenhuis Duizeligheid In deze folder leest u wat duizeligheid precies inhoudt. De oorzaken van duizeligheid worden beschreven. En u kunt lezen hoe duizeligheid in het ziekenhuis wordt onderzocht. Tenslotte wordt

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Cochleaire implantatie bij volwassenen informatie voor werkgevers

Cochleaire implantatie bij volwassenen informatie voor werkgevers Cochleaire implantatie bij volwassenen informatie voor werkgevers Eén van uw werknemers/collega s is ernstig slechthorend. Op dit moment wordt door het CI-team VUmc beoordeeld of hij/zij baat zou kunnen

Nadere informatie

ZieZo Observatiemethode Handleiding

ZieZo Observatiemethode Handleiding ZieZo Observatiemethode Handleiding Ellen Eelman Marjolein Kuiper Marieke Steendam Inhoud 1. Inleiding 3 1.1. Doel 3 1.2. Gebruikers 3 1.3. Samenstelling 3 2. Verantwoording 4 3. Visuele basisvaardigheden

Nadere informatie

Concept Deze week hebben wij ervoor gekozen om de tiled display, die rechts van de ESC balie staat, te verbeteren door een interactieve applicatie eraan te verbinden. Op dit moment is het display, alhoewel

Nadere informatie

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl Lage rugklachten Introductie De lage rug is het gebied ter hoogte van de onderste 5 lendenwervels (lumbale wervels) en de overgang met het heiligbeen (lumbo-sacrale overgang). De lendenwervelkolom bestaat

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

Onderwerp: Acute verwardheid of delier

Onderwerp: Acute verwardheid of delier Onderwerp: 1 Informatie over acute verwardheid of delier Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE WELKOM BIJ BOMBERBOT! Bij onze lessen horen ook nog een online game, waarin de leerlingen de concepten die ze geleerd krijgen direct moeten toepassen, en een online platform, waarin u de voortgang van

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Gelukkig en Vrij zonder Stress. Annelies Hilgers

Gelukkig en Vrij zonder Stress. Annelies Hilgers Gelukkig en Vrij zonder Stress Annelies Hilgers 1. Kijk uit voor stress... 3 2. Hoe beginnen?... 4 3. Ontspanning en Meditatie... 5 http://www.stopstressnu.nl 2 1. Kijk uit voor stress Je kent zeker wel

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

L e t s g e t P h y s i c a l

L e t s g e t P h y s i c a l L e t s g e t P h y s i c a l I n h o u d s o p g a v e 2 6-7 4-5 4-5 8-9 10-11 12-13 12-13 3 4 Horen werkw.uitspraak: [hore(n)] Verbuigingen: hoorde (verl.tijd ) Verbuigingen: heeft gehoord (volt.deelw.)

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap

Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap Informatie en oefenadviezen voor een fitte bekkenbodem Door zwangerschap en bevalling kun je bekkenbodem klachten krijgen

Nadere informatie

U kunt zich voorstellen dat plotseling wakker worden in Frankrijk iets minder grote problemen veroorzaakt voor het

U kunt zich voorstellen dat plotseling wakker worden in Frankrijk iets minder grote problemen veroorzaakt voor het Afasie Inleiding Als gevolg van een hersenbeschadiging kan een patiënt te maken krijgen met communicatieproblemen. Deze beperken hem/haar in het uitwisselen van gedachten, wensen en gevoelens. Op de afdeling

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

Lisa van Ginkel / Rick van Esch / Carina Mostertman / Juri Baars Groep 2

Lisa van Ginkel / Rick van Esch / Carina Mostertman / Juri Baars Groep 2 Analyse 1: Groep 2 Onderzoek Jane McGonigal Jane McGonigal is een game designer (en researcher), academicus en schrijver, geboren op 21 oktober 1977. Ze is vooral bekend geworden met haar location-based

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3 Patiëntenvoorlichting Verloskunde Roken en zwangerschap Inhoudsopgave Als je zwanger probeert te worden 2 Als je zwanger bent 3 Na de zwangerschap 5 Stoppen met roken 6 Tips om te stoppen 7 Hulp bij het

Nadere informatie

Huiswerk week 5. Formele oefeningen

Huiswerk week 5. Formele oefeningen Huiswerk week 5 Formele oefeningen 1. Dagelijks ca. 45 minuten oefenen. De ene dag de zit- of loopmeditatie en de andere dag de staande yoga-oefeningen. Meditatie betekent oefenen met de zijnmodus. Toelaten

Nadere informatie

Iedereen wordt graag respectvol behandeld, dus ook de persoon met een handicap. Enkele algemene tips voor het omgaan met personen met een handicap:

Iedereen wordt graag respectvol behandeld, dus ook de persoon met een handicap. Enkele algemene tips voor het omgaan met personen met een handicap: Gedragscode VAL: omgaan met personen met een handicap (bron: www.parantee.be en www.gripvzw.be) Het is belangrijk dat onze maatschappij toegankelijk is voor iedereen, en iedereen heeft recht om de sport

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers JOUW HANDLEIDING VOOR ABILIFY (ARIPIPRAZOL) Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers Datum van herziening: oktober 2013 2013-08/LuNL/1731 Inleiding Jouw dokter heeft bij jou de diagnose bipolaire I

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

CVI Experience. Florine Pilon

CVI Experience. Florine Pilon CVI Experience Simulatie van visuele verwerkingsproblemen, om inzicht te geven in de gevolgen van cerebrale visusstoornissen bij kinderen, jongeren en volwassenen Florine Pilon 1 Colofon Bartiméus wil

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Uw ogen gezond houden in een digitale wereld

Uw ogen gezond houden in een digitale wereld Uw ogen gezond houden in een digitale wereld Oog voor detail Oog voor detail Digitaal leven Lang leve het digitale tijdperk! Dankzij toestellen, zoals smartphones, tablets, laptops en flatscreentv s, kunt

Nadere informatie

Sensitisatie. Anesthesiologie

Sensitisatie. Anesthesiologie Sensitisatie Anesthesiologie Anesthesiologie Inleiding Wanneer pijn lang bestaat en er geen lichamelijke afwijkingen (meer) voor die pijn te vinden is, wordt pijn chronisch genoemd. Mensen met chronische

Nadere informatie

In balans door. centreren

In balans door. centreren In balans door centreren Centreren Om je lichaam en geest op een lijn te brengen is centreren een belangrijke vaardigheid. In eerste instantie is centreren je aandacht naar je een punt 3 tot 5 centimeter

Nadere informatie

Wat baby s zien. Visuele Cortex

Wat baby s zien. Visuele Cortex Wat baby s zien Wanneer een baby naar een voorwerp kijkt, komt er gereflecteerd licht door de lens van het oog en dit licht valt vervolgens op het netvlies aan de achterkant van de ogen. Het netvlies stuurt

Nadere informatie

Afdeling neurologie NDT. Een behandelconcept voor patiënten met een CVA

Afdeling neurologie NDT. Een behandelconcept voor patiënten met een CVA Afdeling neurologie NDT Een behandelconcept voor patiënten met een CVA Inleiding Deze folder is bestemd voor familie en/of relaties van patiënten welke getroffen zijn door een CVA (Cerebro Vasculair Accident).

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica

Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica Behandeling met botulinetoxine bij torticollis spasmodica Inleiding De neuroloog heeft met u besproken dat u een aandoening heeft die behandeld kan worden met botulinetoxine. In deze folder vindt u informatie

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Beter voor elkaar 2 Roken als je zwanger probeert te worden Minder vruchtbaar Roken maakt vrouwen en mannen minder vruchtbaar.

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Volwassenen met spasticiteit helpen

Volwassenen met spasticiteit helpen Volwassenen met spasticiteit helpen Uw gids voor behandeling met BOTOX (Botulinum Toxin Type A) Uw dokter heeft u aanbevolen als geschikte kandida(a)t(e) voor injecties met BOTOX en geeft u daarom dit

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie