People, Planet, Profit in de supermarkt. Inspirerende voorbeelden uit binnen- en buitenland van. Verantwoord Ondernemen in supermarkten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "People, Planet, Profit in de supermarkt. Inspirerende voorbeelden uit binnen- en buitenland van. Verantwoord Ondernemen in supermarkten"

Transcriptie

1 People, Planet, Profit in de supermarkt Inspirerende voorbeelden uit binnen- en buitenland van Verantwoord Ondernemen in supermarkten

2 People, Planet, Profit in de supermarkt Inspirerende voorbeelden uit binnen- en buitenland van Verantwoord Ondernemen in supermarkten

3 Stichting Natuur en Milieu Donkerstraat KB Utrecht NL T. +31 (0) F. +31 (0) juni 2004 Auteur: ir. Jeroom Remmers Eindredactie: drs. Jelka Both, Cathri van de Haar en Eveline de Bruin Vormgeving: Ontwerpbureau Suggestie & illusie Druk: USP bv Utrecht Foto cover: HH/Willem Mes Informatie over de Europese en Nederlandse supermarkten is verzameld door Schuttelaar & Partners in opdracht van Stichting Natuur en Milieu. De verzamelde informatie geeft inspirerende voorbeelden en inzicht in de situatie van met name december Het is een tijdsopname en heeft niet als doel volledig te zijn. Aanvullingen zijn bij de auteur altijd welkom. Aanvullende, uitgebreide, informatie over ruim 15 Europese en Nederlandse supermarkten en verantwoord ondernemen is te vinden op Financiers zijn het ministerie van VROM, het ministerie van LNV en Stichting Natuur en Milieu. De Nationale Postcode Loterij steunt Stichting Natuur en Milieu. Gedrukt op 100% kringlooppapier van Bührmann-Ubbens Office Papers.

4 Inhoudsopgave Samenvatting 4 1 Inleiding 6 2 Wat is MVO en hoe stel je prioriteiten? 8 3 Wat wil Koning Klant? 14 4 Biologische producten: wat, waarom en hoe? 16 5 Fair Trade en gedragscodes 20 6 Dierenwelzijn 23 7 Milieu als inkoopeis 26 8 Interne milieuzorg: energie, transport, afval 29 9 Prijsbeleid Transparantie en communicatie Samenwerking met maatschappelijke organisaties Genetisch gemodificeerde organismen (GMO s) Vleesvervangers Streekproducten en producten uit eigen land Verantwoorde vis- en houtproducten Nederlandse en buitenlandse supermarkten: een vergelijkend overzicht Aanbevelingen 52 Bijlage 1 Overzicht onderzochte supermarkten en enkele bedrijfskenmerken 54 Bijlage 2 Werkwijze en uitkomsten MVO-prioriteiten van maatschappelijke organisaties 57 Bijlage 3 Literatuur- en bronnenlijst 58 Bijlage 4 Persbericht 60

5 Samenvatting Dit boek hoopt een impuls te geven aan maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) door supermarkten in Nederland. Dit door te vertellen wat MVO inhoudt, waarom het belangrijk is, waar knelpunten liggen, maar vooral door inspirerende voorbeelden te geven van Europese en Nederlandse supermarkten die hier consciëntieus mee bezig zijn. Kort gezegd, is MVO een dusdanige bedrijfsvoering dat deze zo min mogelijk negatieve effecten heeft op natuur en milieu, dierenwelzijn en mensen zowel hier, als in ontwikkelingslanden. Voor supermarkten betekent dit in ieder geval het zoveel mogelijk verkopen van biologisch voedsel, diervriendelijk geproduceerd voedsel en Fair- Tradeproducten. Dat er ook, en misschien wel juist, voor supermarkten een verantwoordelijkheid voor MVO ligt, is niet zo gek. Enerzijds vormen zij een steeds grotere speler op de voedingsmiddelenmarkt (met op dit moment een marktaandeel van 66%). Anderzijds omdat het juist voedingsmiddelen zijn die, vergeleken met andere producten, een onevenredig zware druk op het milieu leggen. Supermarkten willen die verantwoordelijkheid ook wel degelijk nemen, maar dan stap voor stap. Er zijn dus keuzes en een prioriteitstelling nodig. Met een groot aantal maatschappelijke organisaties, die vanuit hun doelstelling liever zagen dat alles tegelijk werd aangepakt, is afgesproken om toch tot zo n prioriteitenlijst te komen, waar de supermarkten dan vervolgens wel voortvarend uitvoering aan zouden geven. De lijst kwam er en is bovendien aangevuld met drie maatregelen die meteen al genomen kunnen worden. Die top drie ziet er als volgt uit. 1. Een verkleining van het prijsverschil tussen gangbaar en verantwoord geproduceerd voedsel (biologische en Fair-Tradeproducten en vleesvervangers). 2. Het beter positioneren en promoten van verantwoorde producten. 3. Vergroting van het biologische assortiment. Bij de uitwerking van maatregelen en strategieën die nodig zijn om MVO dichterbij te brengen is uitgegaan van vier rollen waarin een supermarkt opereert: inkoper (eisen stellen aan het product bij de inkoop), verkoper (assortiment, presentatie, prijs), informatieverschaffer (folders, commercials, websites, schapkaarten) en bedrijfsvoerder (interne milieuzorg: energie, afval, transport). Voor een supermarkt is de klant natuurlijk een cruciale maatstaf voor elk te voeren beleid. In dat verband is het goed te weten dat steeds meer burgers MVO belangrijk vinden. Een te noemen effect daarvan is bijvoorbeeld geweest dat geen enkele supermarkt nog eieren van legbatterijkippen verkoopt. Maar minstens zo belangrijk is de constatering dat die burger in de rol van consument niet altijd even bewust inkopen doet en toch in eerste instantie naar zijn portemonnee kijkt. Aangezien verantwoorde producten gemiddeld zo n 50% duurder zijn dan hun gangbare tegenhangers, betekent dit een grote, zo niet de grootste, rem op MVO. Zonder ingrijpende maatregelen doet de prijzenoorlog die sinds het najaar 2003 woedt, hier een desastreuze schep bovenop. Om te zorgen dat verantwoorde producten niet nog meer als luxe nicheproduct te boek komen te staan, of liever nog om ze helemaal uit het rariteitenkabinet te verlossen, is het dichten van de prijzenkloof cruciaal. Dit heeft de Zwitserse COOP bijvoorbeeld 4

6 gedaan door een fonds op te richten voor interne kruissubsidies. Maar ook kortingsacties voor verantwoorde producten, extra spaarpunten of -zegels en de introductie van zogenaamde tussenkeurmerken (zoals de Utz-Kapehkoffie van Albert Heijn) zijn inspirerende voorbeelden van een maatschappelijk bewust prijsbeleid. Tenslotte kunnen ook alleen nog de verantwoorde varianten van een product worden verkocht, zoals bij steeds meer biologische groenten gebeurt in een aantal Nederlandse supermarkten. Ook dan verdwijnt het prijsverschil met gangbare producten. Nog tal van andere maatregelen die de verkoop van verantwoorde producten stimuleren, zijn in dit boek te vinden. In alle gevallen geldt in de eerste plaats dat transparantie en heldere communicatie absolute voorwaarden zijn. Want niet alleen maakt onbekend onbemind; eenmaal een bewuste koper, moet de klant ook weten waar hij terecht kan en kunnen zien of hij het juiste product in handen heeft. Daarnaast is een logische en noodzakelijke randvoorwaarde dat maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven op dit gebied (blijven) samenwerken. Hun gezamenlijke verantwoordelijkheid is toegenomen in een tijdsgewricht waarin de overheid terugtreedt en de politieke haalbaarheid van financiële instrumenten of morele oproepen voor dit doel klein is. Het boek besluit met een dertiental aanbevelingen aan supermarkten, die hun slaagkans al bewezen hebben, omdat ze een vertaling zijn van bestaande initiatieven. Dit boek kan u veel leesplezier en bovenal veel inspiratie bieden. Zet maatschappelijk verantwoord ondernemen nog steviger op uw agenda! 5

7 1 Inleiding Dit boek wil supermarkten inspireren tot maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Het wil duidelijk maken wat MVO betekent, waarom het belangrijk is, op welke manier supermarkten er een bijdrage aan kunnen leveren en hoe je daarbij kunt leren van elkaar. Voor dat laatste is een groot aantal, hopelijk tot de verbeelding sprekende, initiatieven van supermarkten in binnen- en buitenland verzameld. Het boek verschijnt geheel onder verantwoordelijkheid van Stichting Natuur en Milieu en vloeit voort uit het project In dialoog met supermarkten over verantwoord ondernemen (april 2003 juli 2004). Het project is bedoeld om verantwoord ondernemen bij supermarkten te bevorderen. Dit in dialoog en samenwerking met maatschappelijke organisaties. Supermarkten en de koepelorganisatie Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) vonden het belangrijk dat de organisaties gezamenlijk MVO-thema s zouden aanreiken. Daarnaast wilden ze, middels consumentenonderzoek, weten of die onderwerpen op voldoende draagvlak konden rekenen. Uiteindelijk zouden supermarkten en organisaties samen een selectie maken van ideeën die vervolgens konden worden uitgevoerd. Dat leidde in december 2003 tot drie prioriteiten waarmee supermarkten aan de slag konden. Naast Stichting Natuur en Milieu hebben ook de Dierenbescherming, Greenpeace, Milieudefensie, Novib, Max Havelaar en Consumentenvereniging Goede Waar & Co (en in de beginfase Wakker Dier, Solidaridad en de Consumentenbond) aan het project meegewerkt. Uit de samenstelling van de groep samenwerkende organisaties valt al op te maken dat het begrip maatschappelijk verantwoord ondernemen is afgebakend. Ruim gedefinieerd vallen hier namelijk ook personeelsbeleid en de relatie met bewoners in de omgeving (sociale cohesiefactor) onder. Dit project, en dus ook dit boek, beperkt zich echter tot de thema s milieu, natuur, dierenwelzijn en het belang van mensen in ontwikkelingslanden. Bij de beantwoording van de vraag wat supermarkten voor deze thema s kunnen betekenen, is onderscheid gemaakt tussen vier rollen die een supermarkt heeft. Ze is inkoper en kan in die hoedanigheid eisen stellen aan het product dat ze koopt. Ze is ook verkoper en kan de klant dus goed of slecht bedienen als het gaat om het aanbieden van maatschappelijk verantwoorde producten. Natuurlijk is een supermarkt, net als iedere onderneming, ook bedrijfsvoerder en daarmee verantwoordelijk voor bijvoorbeeld interne milieuzorg. Tot slot is een supermarkt ook informatieverschaffer: tv-reclame, advertenties, folders, schapkaarten en websites worden volop gebruikt voor promotiedoeleinden en kunnen dus ook voorlichting geven over duurzame producten. De inhoud van dit boek is gebaseerd op eigen onderzoek door maatschappelijke organisaties, en op onderzoek van Schuttelaar & Partners naar inspirerende voorbeelden uit Nederland en andere Europese landen. De thematische hoofdstukken 4 tot en met 15 zijn, voor wat betreft de laatste twee paragrafen over inspirerende voorbeelden, op enkele uitzonderingen na geheel gebaseerd op onderzoek van extern en onafhankelijk onderzoek van Schuttelaar & Partners. Het eerste gedeelte van deze hoofdstukken bevat de mening van Stichting Natuur en Milieu over verantwoord ondernemen in de supermarkt. Uit de inventarisatie van Schuttelaar & Partnerskwam een achttal Europese MVO-koplopers onder de supermarkten naar voren. Dit zijn Delhaize (België), Karstadt (Duitsland), Tesco en 6

8 Sainsbury s (beide uit het Verenigd Koninkrijk), Carrefour (Frankrijk), Ica (Zweden), COOP en Migros (beide uit Zwitserland). De onderzochte Nederlandse supermarkten zijn Albert Heijn, Laurus (met Konmar, Super de Boer en Edah), C1000, Plus, COOP-Codis (waaronder COOPwinkels), Hoogvliet en Dirk van den Broek. Gezamenlijk vertegenwoordigen zij een marktaandeel van ruim 70%. Slechts een aantal van deze supermarktbedrijven leverde zelf actief informatie over MVO aan. De meeste informatie werd achterhaald via internet, jaarverslagen en publieke informatie. Van een aantal supermarkten Aldi, Lidl, Nettorama, Spar, Deen, Vomar, Deen en Jumbo was te weinig informatie beschikbaar om uitgebreid in dit boek te behandelen. Zij worden dan ook beperkt of niet genoemd. Schuttelaar & Partners hebben uit dit onderzoek lessen uit Europa geëxtraheerd met aanbevelingen voor de Nederlandse supermarkten. De resultaten van deze inventarisatie staan samengevat in dit boek, aangevuld met conclusies en aanbevelingen van Stichting Natuur en Milieu. Meer uitgebreide resultaten, zoals een opsomming van MVO-activiteiten van Europese supermarkten per rol van de supermarkten, zijn in te zien op De verzamelde informatie op de website en in dit boek betreft een momentopname van met name december Het is niet de bedoeling om een volledig overzicht te geven van alle initiatieven in Nederland of Europa. Het belangrijkste doel is inspirerende voorbeelden te vinden en te presenteren. Natuur en Milieu is dan ook geïnteresseerd in aanvullende feiten op wat in dit boek of op de website staat aangegeven. 7

9 2 Wat is MVO en hoe stel je prioriteiten? Wat is MVO? Hoewel veel bedrijven, overheden en organisaties zich bezighouden met maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), heeft niet iedereen hierbij hetzelfde beeld. Een groep van circa twintig maatschappelijke organisaties verzameld in het MVO-Platform, waaronder ook Natuur en Milieu, heeft wel een duidelijke visie. Het boekje MVO-Referentiekader van het platform geeft op hoofdlijnen aan wat deze organisaties en internationale instellingen (zoals de VN, de ILO en de OESO) onder verantwoord ondernemen verstaan. In breder verband zijn bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke organisaties, vertegenwoordigd in de Sociaal Economische Raad (SER), tot overeenstemming gekomen over een redelijke definitie. Volgens de SER staat MVO voor het creëren van waarden in de dimensies people (gevolgen voor mensen, binnen en buiten de onderneming), planet (effecten op het natuurlijk leefmilieu), en profit (winst als maatstaf voor maatschappelijke waardering), alsmede voor het onderhouden van een open dialoog met stakeholders en de maatschappelijke omgeving. Een mondvol, die in de navolgende hoofdstukken concreet en toepasbaar wordt gemaakt. In elk geval moge duidelijk zijn dat maatschappelijk ondernemerschap niet louter op liefdadigheid is gebaseerd, maar tevens de core business van een bedrijf omvat. Het bevorderen van maatschappelijke welvaart, zo gaat de SER verder, vraagt van ondernemingen dat zij uit zichzelf of samen de negatieve externe effecten van hun handelen zoveel mogelijk beperken en de (mogelijk) positieve externe en langetermijneffecten ruimte geven en versterken. Dat ook (of juist) supermarkten hier een verantwoordelijkheid hebben is niet zo gek als je bedenkt dat zij een steeds belangrijkere speler op de voedingsmiddelenmarkt worden. Jaarlijks verkopen zij voor zo n 24 miljard euro en zij bezitten daarmee een marktaandeel van circa 66% van de levensmiddelenverkoop. Vier grote inkoopcombinaties, die voor 26 van de 38 Nederlandse supermarktketens inkopen en onderhandelen met leveranciers en boeren, bepalen wat 85% van de Nederlanders kan kopen bij supermarkten. Daar komt bij dat we te maken hebben met een terugtredende overheid die steeds meer overlaat aan het initiatief van bedrijfsleven, consument en maatschappelijk middenveld. Vrijheid en macht brengen nu eenmaal verantwoordelijkheden met zich mee. Niet alles tegelijk Supermarkten voelen zich soms overladen door consumenten en maatschappelijke organisaties met vragen, enquêtes en oproepen op het gebied van MVO. Hun reactie is: niet alles kan tegelijk, we hebben behoefte aan keuzes, prioriteiten. Anderzijds zijn maatschappelijke organisaties vanuit hun optiek (we zijn er nog lang niet!) begrijpelijk ongeduldig en verwachten zij van de supermarkten een actievere houding. Die uiteenlopende invalshoeken hebben tot de afspraak geleid dat maatschappelijke organisaties tot een prioriteitsstelling zouden komen (dus niet alles tegelijk) en dat de supermarkten die prioriteiten dan ook voortvarend zouden oppakken. Een aantal organisaties wilde overigens geen prioritering aangeven, omdat zij MVO per definitie beschouwen als een totaalpakket aan maatregelen. Een béétje verantwoord ondernemen bestaat in hun ogen niet. Andere organisaties hebben wel keuzes willen maken, weliswaar met de nadrukkelijke kanttekening dat dat uit pragmatische overwegingen is gebeurd en ze van mening zijn dat supermarkten uiteindelijk alle elementen van MVO moeten oppakken. 8

10 Zo is in het kader van het project eerst een set van elf prioriteiten bepaald door de Dierenbescherming, Wakker Dier, Novib, Solidaridad, Max Havelaar, Goede Waar & Co, Stichting Natuur en Milieu en, in beperkte mate, de Consumentenbond. Het cijfer 1 heeft volgens deze groep organisaties de hoogste prioriteit (zie ook bijlage 2). 1. Openbare klanteninformatie over MVO, via bijvoorbeeld website, magazines, jaarverslagen en servicelijn, zo mogelijk in dialoogvorm. Dit kan residumetingen in voedsel behelzen, maar ook productiewijze en herkomst van verse producten. De informatie is bij voorkeur onafhankelijk geverifieerd, meetbaar en onderling vergelijkbaar. 2. Een groeiend marktaandeel Fair- Tradeproducten (zoals Max Havelaar); gemiddeld meer dan tien per supermarktfiliaal, groot of klein. 3. Inkoopeisen voor visproducten. Alle in supermarkten verkochte vis is legaal, diervriendelijk en duurzaam gevangen (geen overbevissing). Er worden eerlijke prijzen betaald en er vindt geen bijvangst van zeldzame soorten (dolfijn, albatros) plaats. Geen giftige residuen in vis. Meer vis met het MSC-logo. 4. Groei van verkoop biologische producten: van alle voedsel dat supermarkten in 2004 verkopen is 5% biologisch en in 2010 is dit 10%. Dit in combinatie met meer promotie, een ruim assortiment en betere schapkaarten. 5. Maatregelen om het vaak grote prijsverschil tussen verantwoord en gangbaar geproduceerde voedingsmiddelen te verkleinen: uiteindelijk met minstens 15%. Boereninkomens blijven op peil. Er wordt minder gestunt met gangbaar voedsel. Gangbaar voedsel wordt vaker vervangen door biologisch. 6. Groei van verkoop van vleesvervangers (niet genetisch gemanipuleerd) en meer promotie. Foto: HH/Willem Mes 7. Langjarige keten- en leveringsafspraken voor versproducten met boeren/ voedselverwerkers en daarbij meer dan drie inkoopeisen op het gebied van maatschappelijk verantwoord produceren ten aanzien van arbeid, milieu en/of dierenwelzijn. Supermarkten betalen tenminste de kostprijs. De winst wordt niet in controversiële aandelen belegd. 8. Groei van het budget voor promotie van verantwoorde producten tot 2010 met 10% per jaar en krimp met 10% per jaar voor onduurzame producten. 9. Met het oog op dierenwelzijn stellen supermarkten inkoopeisen voor zuivelproducten (koeien hebben minstens 120 dagen minstens 8 uur per dag weidegang) en voor vlees (transport van dieren mag niet meer dan 8 uur hebben geduurd). 9

11 10. Duidelijke vermelding op etiketten of gentechnieken zijn gebruikt in producten en in veevoer voor voedselproducten. Geen nieuwe GMO-voedselproducten (genetisch gemodificeerde organismen) in de schappen. 11. Invoeren van interne milieuzorg door supermarkten: toepassing van groene stroom, reductie en preventie van energie, afval en transport. Wat kan nu al? Uit bovengenoemde prioriteiten zijn drie afspraken gedestilleerd; stappen die supermarkten al onmiddellijk (nog in 2004) kunnen zetten. Deze zijn tot stand gekomen door de prioriteiten van de maatschappelijke organisaties te vergelijken met de wensen van consumenten. Voor dat laatste is het NIPO gevraagd (september 2003) een consumentenenquête te houden (zie hoofdstuk 3). De top drie van de maatschappelijke organisaties voor de korte termijn ziet er als volgt uit. 1. Het verkleinen van het prijsverschil tussen gangbare en verantwoorde voedingsmiddelen (bedoeld zijn biologische en Fair-Tradeproducten en vleesvervangers, die nu vaak meer dan 50% duurder zijn). 2. Het beter positioneren en promoten van deze verantwoorde producten (meer informatie verstrekken aan klanten in magazines, websites, in reclame, via kortingsacties en via kaartjes bij het schap). 3. Het oproepen van consumenten om meer biologisch voedsel te kopen en het vergroten van het assortiment biologische producten. In een persbericht op 19 december 2003 kondigde het CBL aan dat supermarkten, gezamenlijk met maatschappelijke organisaties, met deze drie thema s aan de slag willen (zie bijlage 4). Stichting Natuur en Milieu: Prijsverschillen verkleinen en houden aan afspraken Gezien haar missie let Stichting Natuur en Milieu bij maatschappelijk verantwoord ondernemen vooral op: effecten van het inkoopbeleid en de bedrijfsvoering van supermarkten op milieu en natuur in Nederland en ver daar buiten; de mate waarin 'duurzame' voedingsmiddelen zoals biologische producten in de schappen aanwezig zijn, worden gepromoot en in prijs verschillen met gangbare producten; de inzichtelijkheid van de productiewijze van voedingsmiddelen en residuen in voedsel; de mate waarin diervriendelijk geproduceerde zuivel- en vleesproducten te koop zijn; de mate waarin het bedrijf werkt aan afval-, energie- en transportreductie en -preventie. Stichting Natuur en Milieu merkt dat steeds meer ondernemers in de detailhandel gelukkig inzien dat zakendoen meer is dan winst maken alleen, en dat bovengenoemde aspecten een plaats hebben in de afwegingen binnen het bedrijf. Dat is ook terecht, want supermarkten hebben een grote verantwoordelijkheid gezien hun invloed op de voedselmarkt. Sinds oktober 2003 is in Nederland echter een prijzenoorlog uitgebroken, waardoor duurzaam ondernemen moet wijken voor behoud van marktaandeel en winst. De opmars van de echte discounters, die helemaal niets doen aan verantwoord ondernemen, is weliswaar vertraagd, maar in dit klimaat krijgt verantwoord ondernemen weinig kansen. Sterker nog: supermarkten hebben naar de mening van Natuur en Milieu sinds oktober 2003 minder in plaats van meer verantwoord geproduceerd en een aantal afspraken over verantwoord ondernemen en biologische producten wordt in 2004 niet nagekomen. 10

12 Dit roept de vraag op of het niet tijd wordt voor een Duurzaamheids Autoriteit, die net als de Mededingings Autoriteit (NMA) en de Voedsel- en Waren Autoriteit (VWA) middelen en bevoegdheden krijgt om bedrijven die zich niet aan privaatrechtelijke of convenantsafspraken inzake milieu, dierenwelzijn en Fair Trade houden en daardoor het level playing field en verantwoord ondernemen ondermijnen, te waarschuwen en boetes op te leggen. Ook het monitoren van MVO-producten, activiteiten en de mate van naleving van afspraken over MVO kan een taak zijn voor een nieuwe Duurzaamheids Autoriteit. Mocht dit niet haalbaar zijn, dan kunnen deze taken wellicht worden ondergebracht bij de VWA. Door de prijzenoorlog groeiden de prijsverschillen tussen gangbare en verantwoorde producten nog verder. Bovendien werden het assortiment en de promotiefrequentie van verantwoorde producten verminderd, ook bij voorloper Albert Heijn. Als gevolg van de prijzenoorlog hebben supermarkten volgens deskundigen al zo n 500 miljoen euro verloren. Er zijn al talrijke ontslagen aangekondigd. Concurreren op de laagste prijs levert blijkbaar in de handel vooral verliezers op. Concurreren op kwaliteit en op verantwoord ondernemen zou wel eens veel meer winnaars kunnen opleveren. Natuur en Milieu pleit er dan ook voor dat supermarkten de prijsverschillen tussen duurzame en andere producten actief verkleinen. Dat kan door interne kruissubsidies, interne fondsvorming ten gunste van prijsverlagingen van verantwoorde producten, extra bonuspunten bij spaarpasjes of complete vervanging in de schappen van gangbare producten door verantwoorde producten. Het maken van prijsafspraken tussen supermarkten ligt gevoelig; toch staat de NMA onder strikte voorwaarden bepaalde prijsafspraken wel toe. Mocht dat toch te beperkend zijn, dan vindt Natuur en Milieu aanpassing van de Mededingingswet nodig om zo via prijsafspraken het stimuleren van duurzame consumptie mogelijk te maken. Novib: Gedragscode doorvoeren in bedrijfsvoering Zoals bekend, zijn de arbeidsomstandigheden voor miljoenen werknemers wereldwijd (onder wie veel vrouwen) uitermate slecht. Volgens Oxfam/Novib wordt dit verergerd doordat supermarkten een steeds snellere en goedkopere aanvoer eisen van nieuwe en verse producten. De huidige prijzenoorlog tussen supermarkten in Nederland voert die druk nog verder op. Hoewel veel supermarkten gedragscodes hanteren die hun leveranciers verantwoordelijk stellen voor de lokale arbeidsomstandigheden, maakt bovengenoemde inkooppraktijk het voor die leveranciers vaak onmogelijk zich aan de codes te houden. Vandaar dat Novib supermarkten vraagt om de gedragscode ook door te voeren in het eigen inkoopbeleid en na te gaan of zowel de leveranciers als de eigen inkopers aan de eisen voldoen. Zo heeft Novib-partner Women on Farms uit Zuid-Afrika, die arbeidsters op de wijn- en fruitboerderijen vertegenwoordigt, dit voorjaar gesprekken gevoerd met wijnimporteurs. Natuurlijk zijn hier niet alleen gedragsveranderingen van supermarkten nodig, maar ook van overheden die niet meewerken aan een behoorlijke sociale wetgeving en van de consument die hier in zijn merkkeuze rekening mee kan houden. 11

13 Dierenbescherming: Meer diervriendelijke producten in supermarkten De Dierenbescherming is met bijna leden, duizenden actieve vrijwilligers en ruim 110 regionale afdelingen de grootste organisatie in Nederland die opkomt voor de belangen van alle dieren. Dit doet zij bijvoorbeeld door misstanden in de intensieve veehouderij aan de kaak te stellen en voor verbeteringen in de veehouderij te ijveren. Door met de Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming verwaarlozing en dierenmishandeling aan te pakken. Of door het opvangen van duizenden dakloze huisdieren in een van de ruim honderd bij haar aangesloten asielen. De Dierenbescherming werkt ook hard aan verbetering van de (Europese) dierenwelzijnswetgeving. Het publiek en de detailhandel tracht de Dierenbescherming te stimuleren tot diervriendelijker (in)koopgedrag. Hiertoe geeft ze onder andere voorlichting over scharrel-, biologische en vegetarische producten. In 2004 voert de Dierenbescherming voor de tweede maal een onderzoek uit naar de verkrijgbaarheid van diervriendelijkere producten in supermarkten met behulp van haar zogenaamde Meetlat Supermarkten. De lokale en landelijke bekendmaking van de resultaten helpt consumenten de producten te vinden en moet supermarkten stimuleren hun aanbod diervriendelijker te maken. De Dierenbescherming staat open voor een constructieve dialoog met de supermarkten. Zij verwacht van hen dat al hun producten, ook die van buiten de Europese Unie, tenminste voldoen aan de hier geldende wettelijke minimum dierenwelzijnseisen, dat supermarkten hun klanten ook producten aanbieden die aan hogere dierenwelzijnseisen voldoen en dat zij meehelpen het mogelijk te maken dat het dierenwelzijn in de hele veehouderij (geleidelijk) omhoog gaat. Greenpeace: De macht van de super: stel milieuvriendelijke eisen Supermarkten zijn net als andere bedrijven verantwoordelijk voor de maatschappij. Vanzelfsprekend hoort daarbij de zorg voor een goed milieu. Geen schadelijke verpakkingen, gifvrije groenten en fruit, betaalbaar biologisch voedsel en producten die niet genetisch zijn gemanipuleerd. Juist voor supermarkten is een belangrijke rol weggelegd: zij kunnen bepalen of toeleveranciers milieuvriendelijke (voedsel)producten leveren. Gelukkig realiseren steeds meer supermarkten zich hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ze maken schapruimte vrij voor biologisch voedsel, weigeren genetisch gemanipuleerde producten of eisen milieuvriendelijke verpakkingen. Het gezamenlijke besluit van supermarkten om PVC-verpakkingen te weigeren was van groot belang. Maar volgens Greenpeace moeten de winkelketens veel meer doen. Want biologische producten zijn nog ver in de minderheid en vaak erg duur. Genetisch gemanipuleerde ingrediënten zitten onherkenbaar verstopt in talloze producten. En supermarkten verzetten zich met hand en tand tegen (nieuwe) statiegeldflessen. De invloed van supermarkten strekt zich via de leverancier uit tot de hele productieketen. Zonder een goede plek in de schappen kan geen boer biologische producten verbouwen. Greenpeace wil dat supermarkten deze macht en de verantwoordelijkheid die ze als supermarkten hebben, ook goed gebruiken. Greenpeace spreekt bedrijven en dus ook supermarkten aan op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. We vragen: welke stoffen of ingrediënten bevatten uw producten? En als die schadelijk zijn voor het milieu, wanneer stopt u daar dan mee? Greenpeace maakt die informatie openbaar, op Een productenlijst biedt een overzicht van producten met en zonder genetisch gemanipuleerde ingrediënten. En op een speciale website laat Greenpeace zien welke producenten giftige stoffen weren uit hun consumentenartikelen. 12

14 Consumentenbond: Vermelden van voedingswaarde van producten is ook MVO De missie van de Consumentenbond is ervoor te zorgen dat de consument beter en makkelijker keuzes kan maken in een duurzame en sociaal verantwoorde samenleving. Vanuit deze missie is het duidelijk dat de Consumentenbond er een voorstander van is dat ondernemingen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Dat geldt uiteraard ook voor de retail. Supermarkten horen te weten wat de herkomst is van de producten in het schap, op welke wijze ze zijn geproduceerd, en moeten consumenten in staat stellen op basis van eerlijke informatie een verantwoorde keuze te maken. Onder de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de supermarkten valt ook het leveren van een bijdrage aan het terugdringen van het groeiende overgewicht en andere aan ongezonde voeding gerelateerde aandoeningen als hart- en vaatziekten. Bijvoorbeeld op het vlak van inrichting en logistiek van de supermarkt. Op weg naar de kassa wordt de consument voortdurend verleid met chocolade, snoep en andere ongezonde producten. Maar supermarkten kunnen nog veel meer doen: Albert Heijn laat zien dat de retail zijn verantwoordelijkheid kan nemen door op producten het totaal aantal calorieën per portie te vermelden. De Consumentenbond is blij met dergelijke initiatieven, maar wijst er wel op dat een groot aantal consumenten het etiket niet goed leest. Het Britse Tesco heeft daarom al een gezond symbool ontwikkeld voor producten die voldoen aan bepaalde eisen met betrekking tot suiker, zout en vet. De Consumentenbond hoopt dat ook Nederlandse supermarkten met symbolen gaan werken en pleit voor een kleurcodering in drie categorieën. De consument kan dan in een oogopslag zien of een product bij voorkeur, als middenweg of met mate zou moeten worden geconsumeerd. Verschillende supermarkten hebben inmiddels aangegeven dat zij bereid zijn hun maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen, ook bij het terugdringen van overgewicht. De Consumentenbond roept de retail op de daad bij het woord te voegen door te beginnen met het plaatsen van een kleurcode op producten, waarmee klanten gemakkelijker een gezonde keuze kunnen maken. Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV): Dialoog is belangrijk Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen staat binnen het ministerie van LNV hoog in het vaandel. Enerzijds kan MVO bijdragen aan de versterking van de concurrentiepositie van de Nederlandse agrofoodsector en anderzijds kan MVO bijdragen aan het realiseren van publieke doelen, zoals een duurzame samenleving en een andere verdeling van verantwoordelijkheid tussen overheid en het bedrijfsleven (dus met meer verantwoordelijkheid voor het bedrijfsleven). Het ministerie van LNV brengt MVO onder de aandacht door kennis over MVO te verspreiden, voorlopers in het zonnetje te zetten en volgers te stimuleren. Ten aanzien van de levensmiddelensector vindt LNV het van groot belang dat consumenten kunnen kiezen voor maatschappelijk verantwoorde voedingsmiddelen en dranken. LNV juicht het dan ook toe dat steeds meer detaillisten in hun assortiment biologische producten, Fair-Tradeproducten en vleesvervangers opnemen. Daarmee worden consumenten gestimuleerd om duurzaam te consumeren, hetgeen een positief signaal uitstraalt naar het agrobedrijfsleven om duurzaam te produceren. LNV is verder verheugd dat supermarkten in dialoog zijn getreden met NGO s om te kijken in hoeverre meer verantwoorde producten in de supermarkt verkocht kunnen worden. Het voeren van een dergelijke stakeholdersdialoog getuigt van moed en welwillendheid bij de betrokken partijen. Temeer omdat binnen de supermarktsector en agrofoodsector nog nauwelijks ervaring met dit soort dialogen is opgedaan. Daarmee heeft het project In dialoog met supermarkten over MVO in ieder geval nieuwe (proces)kennis opgeleverd. Met belangstelling zal LNV de praktische uitwerking van de dialoog volgen met daarbij de wens dat de dialoog op vruchtbare wijze wordt voortgezet. 13

15 3 Wat wil Koning Klant? Burger of consument? Consumenten bepalen de markt: de klant is koning. Als een grote groep iets anders wil, dan zullen supermarkten daarop inspelen. Steeds meer consumenten vinden maatschappelijk verantwoord ondernemen en de bijbehorende deelthema s belangrijk. Wel bestaat er een kloof tussen burgers en consumenten. Burgers kunnen verantwoord ondernemen heel belangrijk vinden, maar gedragen zich daar als consument niet altijd naar, zeker niet als voor verantwoorde producten veel meer moet worden betaald. Desondanks stellen meer consumenten vragen over verantwoord ondernemen en zijn zij steeds vaker bereid om (duurdere) verantwoorde producten te mvo-prioriteiten voor supermarkten van nederlanders van 15 jaar en ouder Belang Prioriteit Combinatie Belang Prioriteit Combinatie 9=max 1=max 100=max rang rang rang Prijsverschil verkleinen tussen verantwoord geproduceerd en gewoon Eerlijk en maatschappelijk verantwoord omgaan met leveranciers en klanten Duidelijk zichtbaar of producten genetisch gemodificeerd zijn of niet 7,28 3, ,28 4, ,21 5, Milieuvriendelijk werken 6,74 4, Eisen stellen aan en betalen voor het welzijn van dieren Consumenten en de maatschappij goed informeren over wat de supermarkt doet Eisen stellen bij het inkopen van visproducten Twee keer zoveel biologische producten verkopen Twee keer zoveel Fair-Tradeproducten verkopen Meer promotie voor maatschappelijk verantwoorde producten 7,02 5, ,68 5, ,23 6, ,61 6, ,5 6, ,35 7, Twee keer zoveel vleesvervangers verkopen 4,9 9, Bron: TNS-NIPO, 2003, zie voor de uitgebreide onderzoeksresultaten 14

16 Foto: HH/Mariette Carstens kopen. Een voorbeeld van de omslag in het gedrag van supermarkten dankzij consumentendruk is het uitbannen van de legbatterijeieren uit de schappen en het zoveel mogelijk weren van voedsel dat genetisch is gemodificeerd. De mening van consumenten/burgers is dus belangrijk voor het beleid van supermarkten. Maar hoe luidt die mening precies? Portemonnee voorop Uit onderzoek van TNS-NIPO in opdracht van Stichting Natuur en Milieu blijkt dat consumenten het vooral belangrijk vinden dat verantwoorde producten ten opzichte van vaak spotgoedkope gangbare producten in prijs moeten dalen (zie hieronder). Eerlijk en verantwoord omgaan met leveranciers (ketenverantwoordelijkheid) staat ook op een zeer hoge plaats. Het zichtbaar maken of producten genetisch gemodificeerd zijn of niet, milieu en dierenwelzijn scoren eveneens opvallend hoog. Al met al wijkt de prioriteitenvolgorde behoorlijk af van die van maatschappelijke organisaties. Op basis van een eerder NIPO-onderzoek in opdracht van het ministerie van VROM (mei 2003) blijkt dat consumenten in dit kader het volgende van het bedrijfsleven verwachten. 1. Verantwoorde producten goedkoper maken/prijs verlagen 25% 2. Betere voorlichting/informatie 19% 3. Meer promoten/reclame 13% 4. Minder/ander verpakkingsmateriaal 11% 5. Milieubewuster produceren 9% Deze uitslag geeft aan dat consumenten veel meer dan maatschappelijke organisaties kijken naar de prijs van maatschappelijk verantwoorde producten en pas in de tweede plaats naar meer voorlichting of verruiming van het assortiment. Zij ervaren de hogere prijs als een afstraffing van hun verantwoorde gedrag. Zo n 40% van de consumenten geeft aan geen verantwoorde producten te kopen omdat de prijs te hoog is; 28% zou meer verantwoorde producten kopen als de prijs zou dalen. Conclusie is dat verantwoorde producten, zoals biologisch voedsel en Max-Havelaarproducten, door de grens van een nicheproduct (momenteel circa 2% marktaandeel) kunnen breken wanneer de prijzen omlaag zouden gaan. 15

17 4 Biologische producten: wat, waarom en hoe? Wat is biologisch? Kenmerken van biologische landbouwbedrijven zijn: geen gebruik van kunstmest, chemische bestrijdingsmiddelen en gentechnieken; bevorderen van bodemvruchtbaarheid en voorkómen van ziekten en plagen; herstel en behoud van natuur en landschap (natuurlijke kringloop herstellen); voldoende leefruimte voor dieren (twee tot drie keer meer ruimte dan in de gangbare varkens- en pluimveehouderij) en een verbod op snavelknippen, staartcouperen, preventieve antibiotica en groeibevorderaars; geen chemische conserveermiddelen en synthetische geur-, kleur- en smaakstoffen; controle door SKAL, die het EKO-keurmerk verleent en toeziet op strenge EU-regels voor biologische producten. Waarom biologisch? De biologische landbouw is van groot belang, ook voor toekomstige generaties. Het bevordert schoon grond- en oppervlaktewater, een schone bodem, het welzijn van koeien, varkens en kippen, natuurschoon en een rijk gevarieerde flora en fauna, werkgelegenheid (arbeidsintensieve teeltwijze) en volksgezondheid. Daarom steunt een groot aantal maatschappelijke organisaties de biologische landbouw. In 2004 uit zich dat in de actie Nederland gaat biologisch, die consumenten oproept om vaker biologische producten te kopen. Een gemiddelde Nederlander at in 2003 maar voor 25 euro per jaar biologisch en de actie roept op dit minstens te verdubbelen. Nederland gaat biologisch wordt gesteund door onder andere Natuurmonumenten, Dierenbescherming, FNV-Bondgenoten, Greenpeace, VEWIN, Kerk in Actie en Stichting Natuur en Milieu. Ook de overheid en de huidige regering streven naar een groter areaal biologische landbouw, namelijk 10% van het landbouwoppervlak in Foto: Biologica Feiten en cijfers Supermarkten hebben in vijf jaar tijd steeds meer biologische producten verkocht. Bedroeg de jaaromzet in 1999 nog 70 miljoen euro (30% van alle verkochte biologische producten), volgens de EKO-monitor 2003 van Biologica was de omzet in 2003 al gegroeid tot 182,5 miljoen euro en waren zij met 46% van alle verkochte biologische producten, het belangrijkste afzetkanaal in Nederland. Ten opzichte van 2002 is echter nauwelijks vooruitgang geboekt (maar 2,5 miljoen euro meer omzet) en groeide de verkoop bij de natuurvoedingswinkels juist weer harder. Hoewel supermarkten in 2001 een convenant onder- 16

18 Land supermarkt Aantal biologische producten Omzetaandeel biologische producten Zwitserland COOP % (vlees 2%) Zwitserland Migros 840 3% Verenigd Koninkrijk Tesco n.b. Verenigd Koninkrijk Sainsbury s ,5% Verenigd Koninkrijk - Waitrose n.b. 6% Zweden COOP n.b. 7,5% Zweden ICA 450 2,5% Duitsland Karstadt 532 n.b. Duitsland Tegut n.b. 9% Frankrijk Carrefour 160 n.b. België Delhaize 650 3% Ongewogen gemiddelde Europese koplopers ca ,6% Nederland - Albert Heijn *) 2,2% *) Nederland - Konmar/Super de Boer/Edah 178/110/22 n.b. Nederland C1000 ca. 150 **) n.b. Ongewogen gemiddelde MVO-koplopers NL ca. 147 < 2,2% *) Albert Heijn verkocht in biologische producten, maar volgens een EKO-telling van Milieudefensie in dat jaar was het daadwerkelijk aangetroffen aantal biologische producten in 60 AH-filialen gemiddeld 124; er werden maximaal 221 biologische producten bij een AH-filiaal aangetroffen. Op de website van Albert Heijn staat 250 i.p.v. 275 producten. Het omzetaandeel biologisch bij Albert Heijn bedroeg volgens de EKO-monitor 2003 van Biologica 2,2% (cijfer afkomstig van onderzoeksinstituut Fibl, Zwitserland). **) Mondelinge mededeling C1000. tekenden om dit marktaandeel in Nederland eind 2004 op te voeren tot 5%, bedroeg dit in 2003 nog slechts 1,6%. Belangrijke indicatoren voor de mate waarin biologische producten succesvol in de schappen liggen, zijn het aantal per filiaal aanwezige biologische producten, het omzetaandeel ervan, het prijsverschil met gangbare voedingsmiddelen en de mate waarin met klanten over biologisch voedsel wordt gecommuniceerd. Bovenstaande tabel geeft de eerste twee indicatoren weer voor een aantal Europese en Nederlandse supermarktketens (cijfers over 2002). Hieruit blijkt dat de omzet aan biologische producten bij de grote buitenlandse supermarkten ruim tweemaal hoger is dan bij de drie grootste Nederlandse supermarkten. Het aantal biologische producten is in Nederland ruim vier keer zo klein als in de buitenlandse supermarkten. Marktleider Albert Heijn heeft in 2004 juist het assortiment gerationaliseerd en gestabiliseerd. 17

19 Inspiratie uit Europa In België voert de met Albert Heijn vergelijkbare supermarkt Delhaize al sinds 1985 een opvallend beleid met betrekking tot biologische producten. Er is momenteel een zeer groot assortiment van 650 biologische producten, waarvan 300 onder het eigen BIO-label. Zo n 3% van de totale omzet aan voeding is biologisch, 29% van het rundvlees is biologisch. Volgens Delhaize zijn succesfactoren: het grote assortiment; transparantie; en consumentencampagnes. Een ander inspirerend voorbeeld is de Zwitserse, op één na grootste, supermarkt COOP. Deze keten verkoopt sinds 1993 biologische producten onder het merk Naturaplan. COOP verkoopt in Zwitserland 22% van het voedsel en 50% van het biologische voedsel, met biologische producten in het schap. Het omzetaandeel biologisch is op de totale voedselverkoop 7% en van alle melk die verkocht wordt, is bijvoorbeeld 45% biologisch. Kern van dit succes is het al jarenlange commitment van directie en management, waarbij niet de winstmaximalisatie op korte termijn, maar op lange termijn vooropstaat. Dit vertaalt zich in: fondsen van euro per jaar om de meerprijs van bepaalde verantwoorde producten omlaag te brengen ( ) en een nieuw fonds van euro per jaar voor onderzoek en nieuwe projecten op het gebied van verantwoord ondernemen; intensieve samenwerking met maatschappelijke organisaties en onafhankelijke instituten; ambitieuze doelstellingen voor de toekomst, die leiden tot langjarige investeringen in biologische producten en de promotie daarvan; een zeer ruim assortiment biologische producten (waardoor de klant het 'normaal' gaat vinden); 'paraplulabels' voor verantwoorde producten, die de herkenbaarheid vergroten; artikelen over biologische producten en recepten in de huis aan huis verspreide COOPkrant; extra spaarpunten bij biologische producten en veel aanbiedingen; een consequente keuze voor de strengste, bovenwettelijke normen voor biologische producten, ook al verhoogt dit de kostprijs en accepteert de concurrent lagere 'biologische' eisen; een voorkeursbeleid voor Zwitserse biologische producten; het organiseren van open dagen bij onder andere biologische boeren voor klanten en personeel; een uitgebreide strategie van COOP om medewerkers te identificeren met hun bedrijf en met biologische en verantwoorde producten. Inspirerende voorbeelden uit Nederland Konmar was in Nederland de pionier met een groot assortiment biologische producten; vanwege het toenmalige assortiment van 300 producten, werd het gekozen tot 'Groene supermarkt van het jaar 1998'. Albert Heijn was de eerste grote landelijke supermarktketen die begon met biologische producten. Inmiddels wordt 30% van de biologische producten in Nederland verkocht bij Albert Heijn. Albert Heijn zegt zelf de afgelopen jaren ongeveer 75% van het biologische voedsel te verkopen dat in Nederlandse supermarkten wordt verkocht. In 2003 hield Albert Heijn driemaal een actieweek met 25% korting op het assortiment biologische producten. Ook in andere supermarkten groeit de verkoop van biologisch voedsel. Zo heeft Laurus in 2002 het biologische huismerk Mens en Natuur (momenteel 30 producten) geïntroduceerd bij Super de Boer en Konmar. Laurus vervangt steeds meer groenten door biologische producten. C1000 heeft naar eigen zeggen een assortiment van 150 biologische producten en experimenteerde drie maanden met prijsverlagingen tot het niveau van gangbare producten. Ook regionale supermarkten zoals Plus, Dekamarkt en Vomar trekken hard aan de verkoop van biologische producten. Vomar had volgens de Dierenbescherming in 2003 bijvoorbeeld gemiddeld per 18

20 Foto: HH/Rob Huibers supermarktfiliaal een groter assortiment biologisch rund- en varkensvlees en kip dan Albert- Heijnfilialen. Dekamarkt heeft bijvoorbeeld een bijzonder groot assortiment biologische aardappelen, groente en fruit (agf), waarbij soms gangbare groenten niet meer verkocht worden. Ook Plus heeft een ruime keus aan biologisch vlees en voert campagne met tv-spotjes. Daarnaast zijn er regelmatig kortingsacties. Verder heeft Plus veertien gangbare groenten vervangen door hun biologische variant zonder daarvoor een hogere prijs te berekenen. Top 8 Supermarkten en biologisch In het najaar van 2003 heeft Milieudefensie het aantal biologische producten in de schappen van verschillende supermarkten geteld. In totaal is in 326 supermarkten van 44 verschillende ketens het assortiment geïnventariseerd. Het grootste assortiment had Albert Heijn, hoewel het assortiment 10% kleiner was dan in Supermarktketen Gemiddeld aantal EKO-producten per filiaal 1. Albert Heijn Vomar COOP Konmar Jumbo Dekamarkt Jan Linders Plus 64 19

21 5 Fair Trade en gedragscodes Wederzijds respect Eerlijke handel is gebaseerd op wederzijds respect en draagt bij tot voordeel voor beide partijen. Supermarkten kopen over het algemeen hun producten in bij boerderijen en fabrieken over de hele wereld tegen de laagste prijs. Veel van de producten die in supermarkten op de schappen liggen, komen uit ontwikkelingslanden (koffie, thee, rijst, tabak, cacao en steeds vaker ook fruit, groente en bloemen) omdat die goedkoper zijn. Daar werken echter wel miljoenen vrouwen, mannen en kinderen vaak zonder (of met hooguit kortlopende) contracten, tegen een laag loon, zonder arbeidsrechten en in ongezonde omstandigheden. De inkoopstrategie van supermarkten, gericht op zo laag mogelijke kosten en just-in-time-leveringen hangt hier nauw mee samen. Fabrikanten en boeren in ontwikkelingslanden moeten soms noodgedwongen hun werknemers uitknijpen om nog te mogen leveren tegen de laagste tarieven. Fair Trade: Max Havelaar Om deze misstanden te voorkomen is de Fair- Tradebeweging opgericht met onder andere het Max-Havelaarkeurmerk. Dit garandeert dat aan alle voorwaarden voor eerlijke handel is voldaan. Rechtstreekse inkoop bij boerenorganisaties. Een gegarandeerde prijs die de productiekosten van de boeren dekt. Een toeslag (Fair-Tradepremie) voor sociale programma's en milieuzorg (bijvoorbeeld voor verzekeringen, pensioenen of investeringen). Productievoorwaarden voor arbeid en milieu. Langdurige handelsrelaties. Een faire prijs is een goede afspiegeling van alle kosten, inclusief de milieu- en sociale kosten (kosteninternalisatie in plaats van afwenteling op mens en milieu). Max-Havelaarkoffie had in 2001 in heel Nederland een marktaandeel van 2,7%. In 2003 bedroeg de omzet 25 miljoen euro. Daarvan is 5 miljoen euro (extra inkomsten) voor de producenten. In totaal (dat is inclusief bananen, thee, honing, cacao en sinaasappelsap) zette Max Havelaar in Nederland in 2003 ruim 30 miljoen euro om. De Fair-Tradeorganisatie wil ook met oosterse kant-en-klaarmaaltijden op de markt komen. Gedragscodes Een andere ontwikkeling die bovengenoemde misstanden wil voorkomen, is die van gedragscodes. Steeds meer supermarkten onderschrijven standaarden van de Mensenrechtenverklaring van de Verenigde Naties, de OESO-richtlijnen voor multinationale bedrijven en van de International Labour Organisation (ILO). De ILO heeft in een aantal conventies gedragscodes opgesteld, zoals: geen dwang- en kinderarbeid; geen excessief aantal arbeidsuren; arbeidsloon wordt betaald; vrijheid van vakvereniging en recht op collectieve arbeidsonderhandelingen; antidiscriminatiebeleid op het werk en gelijke beloning; minimale sociale en arbeidscondities van plantagearbeiders; recht op veilige en gezonde arbeidscondities. Supermarkten kunnen deze gedragscodes doorvertalen in basisvoorwaarden voor hun leveranciers verderop in de productieketen (zoals Sainsbury's: zie hierna). Wel is hier oplettendheid geboden om te zorgen dat onafhankelijke en transparante controles plaatsvinden en dat de inkopers de gedragscodes ook handhaven. Uit onderzoek van de Consumentenbond uit 2003 blijkt dat geen enkele supermarkt sancties oplegt als leveranciers zich niet aan de regels van gedragscodes en het MVO-beleid van een supermarkt houden. Of dit klopt en of dit in 2004 nog zo is, kon in het kader van dit onderzoek niet geverifieerd worden. Een gedragscode moet zich uiteraard doorvertalen via het eigen inkoop- 20

22 gedrag van supermarkten naar leveranciers. Het risico bestaat dat toenemende eisen van inkopers met betrekking tot prijs en flexibiliteit leiden tot ondermijning van de gedragscode en tot afwenteling naar werknemers en primaire producenten (minder vaste contracten, lager loon, langer werken). Een andere manier om misstanden in de Derde Wereld tegen te gaan, is productgericht afspraken maken met boeren over betere sociale programma's, investeringen, langdurige inkoop en de toeslag op wereldmarktprijzen. Een voorbeeld hiervan is Albert Heijn met Utz-Kapehkoffie (zie hierna). Tot slot zijn er de lokale ontwikkelingsprojecten, gecombineerd met voedselproductie voor supermarkten. Zo heeft Carrefour een garnalenproject in Brazilië dat zorgt voor onderwijs en medische ondersteuning van mensen. prijsverlagingen achteraf, toepassen VN-, OESO- en ILO-codes over sociale rechten). Onafhankelijke controle van naleving van deze codes, transparantie over resultaten, aandeel en omzet van de voedingsmiddelen waarop de codes van toepassing zijn. Bereidheid om geen hogere winstmarges te hanteren voor Fair-Tradeproducten dan voor gangbare producten; niet stunten met alternatieven voor Fair-Tradeproducten zoals gangbaar geproduceerde bananen en koffie, waardoor prijsverschillen onaanvaardbaar groeien en Fair-Tradeproducten uit de markt worden geprijsd. Beschikbaarheid en promotie van Fair-Tradeproducten zoals Max Havelaar en Utz Kapeh. Een vergroting van het marktaandeel en aantal Fair-Tradeproducten. Hoe maak je handel eerlijker? Wat hebben supermarkten nodig voor een integere en eerlijke handel? Commitment bij topmanagement en inkopers aan integere handel met leveranciers en primaire producenten (hoeveel personen in het bedrijf zijn verantwoordelijk voor dit thema?; wat zijn de beleidsuitgangspunten?). Toepassing van gedragscodes voor relaties met leveranciers (tijdige betaling, geen In onderstaande tabel is een aantal van deze indicatoren uitgewerkt voor zes Europese supermarkten en Albert Heijn. Hierbij vallen met name Delhaize en COOP op. Sainsbury s heeft een bijzonder grote omzet aan Fair-Tradeproducten. Gegevens over marktaandeel en omzet aan Fair-Tradeproducten bij Nederlandse supermarkten waren niet beschikbaar, zelfs niet voor Stichting Max Havelaar. Deze gegevens waren over de Max-Havelaaromzet wel voor heel Nederland beschikbaar. Aantal Fair-Tradeproducten Omzet in 2002 Fair Trade (in mln.) Marktaandeel Fair-Tradeproducten Migros 28,8 0,4% (alle voedsel) COOP 40,4 ICA ,46% (alle voedsel) 30% bananen 16% honing 15% sinaasappelsap 13% snijbloemen 7% koffie 2-3% bananen 1% koffie Karstadt 1% (alle voedsel) Delhaize 30 3,7% (sept 02-03) Sainsbury s 25 72,5 Albert Heijn (schatting) Nederland (Max Havelaar in alle supermarkten en natuurvoedingswinkels 30 (2003) 2,7% koffie Max Havelaar 21

Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt

Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt 7 november 2013 Voor het zestiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal biologische en fairtrade producten in de

Nadere informatie

Inleiding. 1 Het marktaandeel van biologisch vlees was in 2008 2,2%, een toename van 0,3% sinds 2007. Bron: Biomonitor

Inleiding. 1 Het marktaandeel van biologisch vlees was in 2008 2,2%, een toename van 0,3% sinds 2007. Bron: Biomonitor Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers Juli 2009 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Opzet van de Supermarktmonitor... 4 1. Prijs van vleesvervangers en biologisch vlees... 4 2. Aanbod van vleesvervangers

Nadere informatie

EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011

EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011 EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011 Voor het veertiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal

Nadere informatie

Diervriendelijke keuzes door consumenten

Diervriendelijke keuzes door consumenten Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Diervriendelijke keuzes door consumenten Monitor Duurzame Dierlijke Producten 2009 Deze brochure is een uitgave van: Rijksoverheid Postbus 00000 2500

Nadere informatie

Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers

Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers nummer 3 - januari 2010 Inhoudsopgave De Supermarktmonitor 3 Samenvatting 4 1. Prijs 6 1.1 Waar vindt de consument de goedkoopste biologische vlees? 6 1.2 Waar

Nadere informatie

Introductie. Supermarktmonitor februari 2011 Varkens in Nood

Introductie. Supermarktmonitor februari 2011 Varkens in Nood Introductie Supermarkten benadrukken graag dat ze dierenwelzijn en milieu hoog in het vaandel hebben staan. De halfjaarlijkse Supermarktmonitor van Varkens in Nood geeft inzicht in de ware inspanningen

Nadere informatie

Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt

Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt 1 november 2012 Al voor het vijftiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal biologische en fairtrade

Nadere informatie

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong U geniet van goede en eerlijke producten U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong Voor mens en milieu Steeds meer organisaties willen in de bedrijfsvoering een balans vinden tussen planet, people

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Verklaring van de symbolen

Verklaring van de symbolen Verklaring van de symbolen lactosevrij UTZ CERTIFIED gecertificeerde koffieboeren verbouwen hun koffie met zorg en aandacht voor mens en milieu. Inter IKEA Systems B.V. 2009 Producten die geschikt zijn

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland

Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland PvdA Noord-Holland Werkplan voor 2019 PvdA Noord-Holland Werkplan biologische landbouwgrond 2019 Manifest voor meer biologische en duurzame landbouw

Nadere informatie

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger als strategie voor een duurzaam voedselsysteem Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten Ve José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger

Nadere informatie

De markt voor eerlijke handel in België 2006

De markt voor eerlijke handel in België 2006 De markt voor eerlijke handel in België 26 Samenvatting studie uitgevoerd in opdracht van BTC-CTB September 27 1. Inleiding De groeiende belangstelling van de Belgische consument voor eerlijke handel is

Nadere informatie

Internationaal dierenwelzijnsbeleid

Internationaal dierenwelzijnsbeleid Internationaal dierenwelzijnsbeleid Stand: februari 2016 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI. Een belangrijke voorwaarde

Nadere informatie

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Maatschappelijke issues in de veehouderij 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Inhoudsopgave Jumbo Maatschappelijke thema s veehouderij Jumbo en duurzaamheid Waarom GlobalGAP? 2 30 november 2013

Nadere informatie

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis 1) Onderwerp 1) Voedsel en dranken uit de organische voedingsproducten en geproduceerd op een milieuvriendelijke wijze EN / OF 2) Voedsel en dranken die een eerlijke

Nadere informatie

Vragenlijst biologische voeding en superfoods April 2014

Vragenlijst biologische voeding en superfoods April 2014 Vragenlijst biologische voeding en superfoods April 2014 Biologische voeding 1. Wat is uw houding ten opzichte van biologische voeding? zeer positief positief niet positief/niet negatief negatief zeer

Nadere informatie

De biologische veehouderij

De biologische veehouderij oerwafels meergranenbolletjes Biologisch boeren meergranen olijfolie De biologische veehouderij Wij vinden het belangrijk dat onze klanten verantwoorde producten kunnen kopen. Bij de inkoop van onze producten

Nadere informatie

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade.

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade. Jaarcijfers Fairtrade in het Zuiden arbeiders en Dit zijn cijfers die verzameld zijn in op basis van auditrapporten van FLO Cert. Ze zijn verwerkt door Fairtrade International in en gepubliceerd begin

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

ECOWIJZER. Gids voor duurzaam en (h)eerlijk consumeren in Kruibeke. Bioproducten. Fairtrade. Lokale producten. Duurzame materialen

ECOWIJZER. Gids voor duurzaam en (h)eerlijk consumeren in Kruibeke. Bioproducten. Fairtrade. Lokale producten. Duurzame materialen ECOWIJZER Bioproducten Fairtrade Lokale producten Duurzame materialen Gids voor duurzaam en (h)eerlijk consumeren in Kruibeke Beste lezer Deze Ecowijzer is een initiatief van de Gemeentelijke Raad voor

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Ketenmangement Bloemen 2003-2009

Ketenmangement Bloemen 2003-2009 Ketenmangement Bloemen 2003-2009 Overheid, Bedrijfsleven en Maatschappelijke organisaties werken samen om de markt te stimuleren en geeft hiermee uitvoering aan het convenant marktontwikkeling Biologische

Nadere informatie

duurzaam eten November 2010 Kim Paulussen Marcel Temminghoff

duurzaam eten November 2010 Kim Paulussen Marcel Temminghoff Voeding in 2020 Gezond en duurzaam eten November 2010 Kim Paulussen Marcel Temminghoff 1 Inleiding 2 Resultaten 3 Samenvatting 1 Inleiding Achtergrond en opzet onderzoek Aanleiding: het Voedingscentrum

Nadere informatie

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade.

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade. Elke dag π± Factsheet Initiatief fairbezig.nl Fairbezig.nl is een initiatief van Fair Trade Original, de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels en Stichting Max Havelaar met steun van de Nationale Postcode

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING Marcel Temminghoff en Niek Damen Presentatie door Monique van Holland Mei 2015, project 18016 1 Resultaten 1.1 Relevantie keurmerk en diervriendelijker 1.2

Nadere informatie

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 De kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 waarom deze campagne? zit er een luchtje aan uw bedrijfskleding? Met deze campagne willen wij u de werknemers

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Onze Referentie Minbuza 2015.710578 Datum

Nadere informatie

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010 Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen Januari 2010 Ten behoeve van: Directie Communicatie, Prioteam Markten voor Duurzame Producten

Nadere informatie

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame boodschap Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame koers als familiebedrijf Jumbo is een echt familiebedrijf, dat middenin de samenleving staat. Daar zijn we trots op. Een

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Met Fairtrade krijgen boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden een eerlijke

Nadere informatie

OVER VLEES, VEILIGHEID EN VERTROUWEN trends en ontwikkelingen. 1 De aanpak

OVER VLEES, VEILIGHEID EN VERTROUWEN trends en ontwikkelingen. 1 De aanpak OVER VLEES, VEILIGHEID EN VERTROUWEN trends en ontwikkelingen 1 De aanpak In bestaande literatuur is gericht gezocht naar trends en ontwikkelingen in Nederland en Europa op de onderwerpen vlees, voedselveiligheid

Nadere informatie

Branchegroep Retail. Uitkomsten consumentenonderzoek. De ontwikkelingen in het consumentengedrag

Branchegroep Retail. Uitkomsten consumentenonderzoek. De ontwikkelingen in het consumentengedrag Branchegroep Retail Uitkomsten consumentenonderzoek. De ontwikkelingen in het consumentengedrag Inhoudsopgave Inleiding 1. Samenvatting 2. Uitkomsten onderzoek 2.1 Boodschappen doen 2.2 De primaire, secundaire

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN?

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Op zoek naar een nieuwe cateraar? En je vindt duurzaamheid belangrijk? Vergeet niet de juiste balans te vinden tussen duurzame, gezonde en gewenste voeding. Alleen

Nadere informatie

Datum 3 maart 2014 Betreft Beantwoording vragen van het lid Voordewind over het rapport Working on the Right Shoes

Datum 3 maart 2014 Betreft Beantwoording vragen van het lid Voordewind over het rapport Working on the Right Shoes Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Directie Internationale Marktordening en Handelspolitiek Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Rapport SUPERverantwoord. Keurmerken in de supermarkt

Rapport SUPERverantwoord. Keurmerken in de supermarkt Rapport SUPERverantwoord Keurmerken in de supermarkt Rapport SUPERverantwoord: Keurmerken in de supermarkt Projectnummer : PS13001-S2/1300015281 Datum : 12 september 2014 Opgesteld door: : Nelleke Polderman

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

De 60bag. Eindopdracht Actualiteiten en Trends. Door: Nimke Fiselier, Quintijn Abbing, Marjolein Schuitemaker, Sven van Hattem, Joost van der Pol

De 60bag. Eindopdracht Actualiteiten en Trends. Door: Nimke Fiselier, Quintijn Abbing, Marjolein Schuitemaker, Sven van Hattem, Joost van der Pol Eindopdracht Actualiteiten en Trends De 60bag Door: Nimke Fiselier, Quintijn Abbing, Marjolein Schuitemaker, Sven van Hattem, Joost van der Pol Klas: PCA-A01D 1 Inhoudsopgave Pag. 1 Pag. 2 Pag. 3 Pag.

Nadere informatie

De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in

De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in De biobestedingen groeiden in 2014 verder door terwijl de totale voedingsbestedingen voor het eerst sinds jaren daalden. Ruim negen op de tien

Nadere informatie

EerlijkWinkelen criteria 2016

EerlijkWinkelen criteria 2016 EerlijkWinkelen criteria 2016 Winkels kunnen op de EerlijkWinkelen site en app als ze aantoonbaar een substantieel aandeel eerlijke producten verkopen. In de beschrijving van de winkel moet aangegeven

Nadere informatie

NEDERLANDS. Assortiment. Varkens- en rundvlees

NEDERLANDS. Assortiment. Varkens- en rundvlees NEDERLANDS Assortiment Varkens- en rundvlees 1 Van voorloper naar ketenregisseur Ingegeven door zorg voor dierenwelzijn en voor het milieu, maar vooral vanuit de wens om lekkere vleesproducten te maken

Nadere informatie

Een toekomstperspectief op versketens EFMI BUSINESS SCHOOL NOVEMBER 2013 DRS. MELANIE MURK MURK@EFMI.NL

Een toekomstperspectief op versketens EFMI BUSINESS SCHOOL NOVEMBER 2013 DRS. MELANIE MURK MURK@EFMI.NL Een toekomstperspectief op versketens EFMI BUSINESS SCHOOL NOVEMBER 2013 DRS. MELANIE MURK MURK@EFMI.NL Even voorstellen. murk@efmi.nl ACADEMISCH ONDERZOEKSINSTITUUT GERICHT IN DE FOOD BRANCHE MANAGEMENTOPLEIDINGEN

Nadere informatie

MVO gedragscode gavilar B.V.

MVO gedragscode gavilar B.V. PAGINA 1 MVO gedragscode B.V. Documentgegevens Bedrijf Adres Opgesteld Gecontroleerd Akkoord : B.V. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht : R. ten Hove : QHSE-coördinator : P. Klijs : Operations

Nadere informatie

Biologisch i in 2030

Biologisch i in 2030 i Paulien Veerman Secretaris VBP/ Projectleider Biokap Even voorstellen: Bionext organisatie 1 Bionext = ketenorganisatie voor de biologische landbouw en voeding 3 De peilers onder Bionext Even voor rstellen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Voedingsmiddenenbedrijven hebben verschillende manieren om consumenten erop te attenderen dat bepaalde producten goed zouden zijn voor de gezondheid. Sinds enkele jaren worden daar in Nederland

Nadere informatie

Change the world shopping

Change the world shopping Change the world shopping V.U./E.R.: Erik Devogelaere, Hoogstraat 35 E, 3360 Bierbeek, België - Belgique Op een plezierige manier de wereld veranderen Kies voor eerlijke kwaliteitsproducten Het hoeft

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

Supermarkten, alleen geliefd bij de consument?

Supermarkten, alleen geliefd bij de consument? Supermarkten, alleen geliefd bij de consument? Agrivaknet Stuurgroep Varkens Marc Jansen Centraal Bureau Levensmiddelenhandel CBL en de branche De Consument Karakteristieken retail Financiele cijfers keten

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Energy Services Verhoef BV VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Concept, 21 mei 2013 Opgesteld door Energy Services Verhoef BV in opdracht van

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis November 2012 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van

Nadere informatie

Velt vzw Vereniging voor Ecologische Leef- en Teeltwijze

Velt vzw Vereniging voor Ecologische Leef- en Teeltwijze Velt vzw Vereniging voor Ecologische Leef- en Teeltwijze Ecologische voeding en landbouw, moestuin, siertuin, milieubelei d,. Thierry Maréchal Milieu, Voeding en Gezondheid Biologische / Ecologische landbouw

Nadere informatie

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf Theo Aalbers en Kees Vringer Samenvatting Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) is belangrijk voor het Midden en KleinBedrijf

Nadere informatie

Biologische landbouw en voeding barst van de ambities

Biologische landbouw en voeding barst van de ambities Bionext Meerjarenambities Biologische landbouw en voeding 2012-2017 Biologische landbouw en voeding barst van de ambities De biologische landbouw- en voedingsketen heeft iets te bieden. Iets wat aansluit

Nadere informatie

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Workshop Duurzame voeding en catering, 22/11/2011 Inhoud workshop 1. Waarom een workshop van Max Havelaar? 2. Wat is Fair Trade en hoe herken je het? 3. Verschil met

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

Beleidsplan MVO 2015-2017

Beleidsplan MVO 2015-2017 Beleidsplan MVO 2015-2017 CB Concreet Duurzaam April 2015 Inleiding Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) speelt een belangrijke rol binnen de prestatie- en groeistrategie van Cementbouw. Als een

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU De Europese Unie mikt hoog Europese Commissie Landbouw en plattelandsontwikkeling Bijdrage van het landbouwbeleid Het GLB biedt landbouwers een aantal stimuli

Nadere informatie

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage De vragenlijst De enquête is digitaal afgenomen. De rode tekst betreft programmeeraanwijzingen. Intro. De vragen gaan over voeding. Het gaat hierbij om producten

Nadere informatie

Impact van de economische crisis Duurzaamheidkompas #1 2009. maart 2009

Impact van de economische crisis Duurzaamheidkompas #1 2009. maart 2009 Impact van de economische crisis Duurzaamheidkompas #1 2009 Inleiding Duurzaamheidkompas Duurzaamheid dilemma s - In deze tijd van financiële-, klimaat-, voedsel- en systeemcrises is het bepalen van richting

Nadere informatie

De biobestedingen groeien stevig door in 2015

De biobestedingen groeien stevig door in 2015 De biobestedingen groeien stevig door in 2015 De biomarkt deed het vorig jaar uitstekend. De bestedingen van biologische producten groeiden in 2015 met 18%. De groei was het sterkst in Brussel. Het totaal

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Meie Kiel, Jacques van der Pijl, Maril Rijks THEMA 4 thema 4 les 1 Volop

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

Milieu: pictogrammen KWALIFICATIE DETAILHANDEL

Milieu: pictogrammen KWALIFICATIE DETAILHANDEL KWALIFICATIE DETAILHANDEL Milieu: pictogrammen Milieuvriendelijk ondernemen (mvo) is een trend in de detailhandel. Het doel van milieuvriendelijk ondernemen is dat een bedrijf rekening houdt met het effect

Nadere informatie

Bijlage 8 De enquêtes

Bijlage 8 De enquêtes Vragenlijst A Bijlage 8 De enquêtes De enquête voor verse groenten Graag wil ik u een paar vragen stellen over uw aankoopgedrag van verse producten. Ik ben een studente economie aan de Universiteit van

Nadere informatie

Nationaal dierenwelzijnsbeleid

Nationaal dierenwelzijnsbeleid Nationaal dierenwelzijnsbeleid Stand: februari 2016 Onze betrokkenheid bij dierenwelzijn is onderdeel van onze visie op kwaliteit en verantwoordelijkheid. Wij stellen ons tot doel om het dierenwelzijnsniveau

Nadere informatie

CO footprint 2 en klimaatverandering. Duurzaamheidkompas #4

CO footprint 2 en klimaatverandering. Duurzaamheidkompas #4 CO footprint 2 en klimaatverandering Duurzaamheidkompas #4 Juni 2010 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-, voedsel- en economische crises is het

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL SAMEN WERKEN AAN EEN DUURZAME VOEDSELKETEN IN 2020 AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL Voorop lopen met duurzaam voedsel Nederland is wereldspeler op het gebied van voedselproductie, innovatie en agrifood-export.

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

onze planeet onze mensen ALSICO kleding

onze planeet onze mensen ALSICO kleding onze planeet onze mensen ALSICO kleding Levensvatbaar Ecologisch Economisch * Leefbaar Sociaal Eerlijk *Duurzaam gerecycleerd papier ALSICO & DUURZAAM ONDERNEMEN De ALSICO group is een familiebedrijf opgericht

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Agenda 25 jaar Fairtrade: van de boer in het Zuiden tot op ons bord - Evolutie van 1989 tot 2014 - Trade not aid

Nadere informatie

Duurzaamheid voor de consument in de 21e eeuw

Duurzaamheid voor de consument in de 21e eeuw Duurzaamheid voor de consument in de 21e eeuw Marc Jansen Directeur Consumentenzaken en Kwaliteit Centraal Bureau Levensmiddelenhandel Inhoud CBL en de branche CBL-Duurzaamheidsagenda Werk in uitvoering

Nadere informatie

maatschappelijk verantwoord inkopen André Speksnijder, vakgroephoofd constructies STRUKTON engineering

maatschappelijk verantwoord inkopen André Speksnijder, vakgroephoofd constructies STRUKTON engineering maatschappelijk verantwoord inkopen André Speksnijder, vakgroephoofd constructies STRUKTON engineering Duurzaam inkopen inhoud presentatie inleiding; Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) binnen

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Duurzaamheid in de melkveehouderij Perspec7ef van de consument en retail

Duurzaamheid in de melkveehouderij Perspec7ef van de consument en retail Duurzaamheid in de melkveehouderij Perspec7ef van de consument en retail 21 november 2013 Marc Jansen Centraal Bureau Levensmiddelenhandel CBL Het CBL is de belangenbehar7ger en spreekbuis van de 4300

Nadere informatie

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext BioDuurzaam - EKO Bavo van den Idsert - Bionext Inhoud - Introductie Bionext - BioDuurzaam en EKO 2012-2020 Bionext De hele keten van boer tot consument: 1.000 bio-boeren & telers (Biohuis) 100 bio-handel

Nadere informatie

Vis Verantwoord. Meerjarenplan Verantwoorde Vis van de Nederlandse vissector. De vissector ligt op koers naar de toekomst

Vis Verantwoord. Meerjarenplan Verantwoorde Vis van de Nederlandse vissector. De vissector ligt op koers naar de toekomst Vis Verantwoord Meerjarenplan Verantwoorde Vis van de Nederlandse vissector De vissector ligt op koers naar de toekomst Zo belangrijk is de Nederlandse vissector Belangrijk Onze economie vaart wel bij

Nadere informatie

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzaam ondernemen 1 Even voorstellen Gijs Duivenvoorde ir, Delft Berenschot Maakindustrie Duurzaamheid Innovatie Normcommissie ISO26000

Nadere informatie

Betaal niet teveel... ziet u afspraken tussen bedrijven bij aanbestedingen? Meld ze bij ACM. Kansen & keuzes. voor bedrijven en consumenten

Betaal niet teveel... ziet u afspraken tussen bedrijven bij aanbestedingen? Meld ze bij ACM. Kansen & keuzes. voor bedrijven en consumenten Betaal niet teveel... ziet u afspraken tussen bedrijven bij aanbestedingen? Meld ze bij ACM Kansen & keuzes voor bedrijven en consumenten Waarom krijgt u deze folder? U bent inkoper van een bedrijf of

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Producenten Organisatie Varkenshouderij

Producenten Organisatie Varkenshouderij Producenten Organisatie Varkenshouderij Producenten organisaties onder de loep 31 Mei 2016 Beleidsplan Recept voor Duurzaam Varkensvlees Wij bepalen zelf onze toekomst! Van reactief naar proactief (Business

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Inkopen en de sociale impact over de grens

Inkopen en de sociale impact over de grens Inkopen en de sociale impact over de grens Thea Smid-Verheul, gemeente Amersfoort Jaap Stokking en Shirley Justice Namens Programmadirectie DI, Ministerie VROM 27 sept 2010 Programma workshop Starring:

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in opnieuw

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie