INLEIDING 3 CONCLUSIE 51 BRONNENLIJST 55

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INLEIDING 3 CONCLUSIE 51 BRONNENLIJST 55"

Transcriptie

1 HET RECHT VERSUS DE MUUR drs. M.D. van Hoorn De discussie over regulering van het internet een kritische bespreking van Lessigs Code and other laws of cyberspace. Afstudeerscriptie in het kader van de studie Recht & ICT aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen. Maart Begeleider: mr. dr. J.J. Dijkstra

2 INLEIDING 3 1. HET INTERNET IS NIET ONREGULEERBAAR INLEIDING DE AARD VAN HET INTERNET DE WENS OM TE REGULEREN HET INTERNET IS TE REGULEREN DE VERSCHUIVING NAAR EEN REGULEERBAAR INTERNET EEN VOORBEELD VAN REGULERING VAN HET INTERNET DOOR DE OVERHEID RESUMÉ HET INTERNET WORDT GEREGULEERD DOOR CODE INLEIDING INTERNET OF CYBERSPACE? DE MODALITEITEN OM TE REGULEREN EEN CONCRETE UITWERKING VAN DE REGULERENDE MODALITEITEN ARCHITECTUUR EN CODE RESUMÉ CODE IS LAW INLEIDING DE UITWISSELBAARHEID VAN DE MODALITEITEN EN CODE IS LAW VERSCHUIVING VAN MACHT OPEN SOURCE VERSUS CLOSED SOURCE SOFTWARE RESUMÉ EEN NEDERLANDSE CASUS: HET LANDELIJK EPD INLEIDING LANDELIJK ELEKTRONISCH PATIËNTENDOSSIER BEROEPSGEHEIM EN PRIVACY: JURIDISCHE DILEMMA S VAN HET EPD REGULERING DOOR HET RECHT REGULERING DOOR DE ARCHITECTUUR RESUMÉ 48 CONCLUSIE 51 BRONNENLIJST 55 2

3 Inleiding Het internet is een belangrijk onderdeel van onze maatschappij. Bijna iedereen maakt gebruik van het internet. Informatietechnologie raakt steeds verder verweven in onze samenleving. De vraag kan dan gesteld worden in hoeverre het internet, net zoals andere onderdelen van de maatschappij, zou moeten worden gereguleerd door wet en regelgeving. Reeds in de beginjaren van het internet ontstond de (internationale) discussie over regulering van het gebruik van het internet. Is het wenselijk het internet te reguleren? Kan het internet gereguleerd worden? Op welke manieren kunnen we het internet reguleren? Welke partijen hebben een rol in de regulering van het internet en wie is verantwoordelijk voor de regulering? Veel wetenschappers hebben zich bezig gehouden met de vraag óf en hoe het internet gereguleerd kan worden. Een invloedrijke oplossing werd in 1998 aangedragen door Joel Reidenberg. Hij formuleerde in zijn artikel Governing networks and rulemaking in Cyberspace zijn idee voor een zogenoemde Lex Informatica. 1 Dit idee is gebaseerd op de Middeleeuwse Lex Mercatoria. De Lex Mercatoria was een stelsel van regels, opgesteld door in Europa rondtrekkende handelaren. Zij brachten hun eigen recht mee, waarbij zij afspraken dat het voorrang had op het plaatselijk geldende recht. Bijzonder aan de Lex Mercatoria was het feit dat de wet spontaan ontstaan was en dat de burgers zelf verantwoordelijk waren voor handhaving van de wet. De toepassing van de wet gebeurde geheel vrijwillig. Bovendien had de wet een grensoverschrijdende werking. De Lex Mercatoria was een vorm van zelfregulering, die zowel onder kopers als verkopers zekerheid en stabiliteit bracht. De Lex Informatica van Joel Reidenberg is op het idee van de Lex Mercatoria gebaseerd. Volgens Reidenberg kan er zekerheid en stabiliteit op het internet komen, wanneer de gebruikers van het internet zelf een wet zouden creëren, die overal op het internet zou gelden en die vrijwillig toegepast en gehandhaafd zou worden: for the information infrastructure, default ground rules are just as essential for participants in the Information Society as Lex Mercatoria was to merchants hundreds of years ago. 2 In de praktijk ziet hij dit voor zich als een set van regels die van toepassing is op het internet, en die wordt gehandhaafd door de technologie zelf. Iemand die voortgebouwd heeft op Reidenbergs theorie is hoogleraar Staatsrecht en Informaticarecht aan de Stanford Law School, Lawrence Lessig. 3 Lessig is één van de oprichters van de Free Software Foundation, de Electronic Frontier Foundation en de Creative Commons. 4 Zijn publicatie die het meeste aansluit bij Reidenberg s ideeën is het 1 Reidenberg Reidenberg 1998, p Edwards Voor meer details en al zijn publicaties zie Lessigs biografie op 3

4 in 1999 verschenen boek Code and other laws of cyberspace. 5 In dit boek beargumenteert Lessig dat het internet, in tegenstelling tot wat sommigen beweren, wel degelijk gereguleerd kan worden, en dat regulering van het internet een goede zaak zou zijn. Volgens Lessig kan het internet worden gereguleerd door een viertal modaliteiten, te weten: Het recht De markt Sociale normen De architectuur van zaken Het recht is de meest voor de hand liggende methode om het internet te reguleren. Maar het recht alleen is niet sterk genoeg om deze klus te klaren. Hulp wordt geboden door de regulerende werking van de markt, en van sociale normen. Maar volgens Lessig is de belangrijkste regulerende kracht op het internet de architectuur van het internet zelf. De architectuur moet gezien worden als een menselijk bouwsel, zoals een muur, die het onmogelijk maakt te zien en te horen wat er aan de andere zijde gebeurt. Deze architectuur wat hij noemt code kan een plek van volledige vrijheid creëren, maar ook een plek van ultieme controle. Wat het internet uiteindelijk is, ligt geheel in onze handen. De code hoeft niet te zijn zoals die nu is. We kunnen de code redelijk eenvoudig opnieuw maken en het internet opnieuw vormgeven. Van belang daarbij is dat we goed nadenken over de waarden die we een dergelijk nieuw internet zouden willen meegeven, wie de waarden vaststelt en wie die waarden moet handhaven en controleren. Vanwege de sterke regulerende werking van de code, die, als we het over de regulering van het internet hebben, zelfs sterker lijkt te zijn dan het recht, durft Lessig in zijn boek een veel bediscussieerde stelling te introduceren: Code is law. Deze scriptie is bedoeld als analyserend en kritisch onderzoek naar Lessigs achterliggende theorie voor deze gewaagde stelling. De stelling valt eigenlijk uiteen in drie deelstellingen: 6 1. Het internet is niet onreguleerbaar. 2. Het internet wordt gereguleerd door vier modaliteiten. 3. Code is de sterkste regulerende modaliteit op het internet. Deze drie substellingen worden in de eerste drie hoofdstukken van deze scriptie besproken. Daarbij is Lessigs theorie als uitgangspunt gebruikt, en zijn, indien mogelijk 5 Lessig In 2007 verscheen een geactualiseerde druk: Code v 2.0. Voor deze scriptie is voornamelijk gebruik gemaakt van deze laatste druk van het boek. 6 Hetcher geeft maar liefst 13 deelstellingen: The net was unregulable; Libertarians believe the Internet is unregulable by nature; The internet is regulable; Libertarians hold a faulty conception regarding the nature of the Internet; Code is the most important regulator of the Internet; The Internet embodies values; Liberty is an important value that ought to be respected and promoted; There is an inverse correlation between regulability and liberty; The Internet is diminishing in its capability to promote liberty; The trend toward increased regulability of the Internet ought to be reversed; Open source code is less regulable than closed (proprietary) code; Open source code ought to be promoted; We need an Internet constitution. Zie Hetcher 2000, p

5 en nodig, ook andere, conflicterende meningen weergegeven. Omdat ik van mening ben dat zijn theorie zeker wel hout snijdt, maar dat de stelling dat code recht is toch wat ver gaat, heb ik gekozen voor de titel het recht versus de muur. Ik heb geprobeerd zo veel mogelijk Lessigs theorie te concretiseren in de vorm van voorbeelden. In het laatste hoofdstuk worden de theorie, de stellingen en de waarschuwingen en adviezen van Lessig met betrekking tot regulering door middel van het recht en door middel van code samengevoegd in een actuele, Nederlandse casus: de invoering van het landelijk Elektronisch Patiënten Dossier. Door middel van deze uitgewerkte casus hoop ik duidelijk te kunnen maken wat het belang is van Lessigs theorie en wat de problemen zijn die spelen binnen het onderwerp van regulering van het internet. 5

6 1 Het internet is niet onreguleerbaar 1.1. Inleiding In de beginjaren van het internet gold de consensus dat het internet niet gereguleerd kon worden. Dit standpunt werd met name door de Amerikaanse aanhangers van het libertarisme verkondigd. Het libertarisme is een politiek-filosofische stroming die vrijheid hoog in het vaandel heeft staan. De libertarianen voeren als belangrijkste standpunt dat deze vrijheid enkel bereikt kan worden wanneer de overheid zich zo min mogelijk met het leven van haar burgers bemoeit. 7 De stroming ontstond na de Tweede Wereldoorlog, naar aanleiding van veel onvrede over het handelen van de overheid. 8 Er zijn duidelijke raakvlakken met zowel het liberalisme als het anarchisme, maar het libertarisme gaat niet zo ver te zeggen dat overheidsbemoeienis in alle aspecten van de maatschappij uitgesloten moet worden. De opkomst van het nieuwe medium internet zorgde voor vele nieuwe aanhangers van het libertarisme. Het nieuwe medium was in haar beginjaren nog vrij van overheidsbemoeienis, en de nieuwe libertarianen waren van mening dat dat zo moest blijven. Alleen dan zou vrije verspreiding van ideeën via het internet mogelijk zijn. Pogingen van overheden om het internet toch te reguleren, zouden zeker falen: het internet was onreguleerbaar. 9 John Perry Barlow is een voornaam aanhanger van dit libertarisme. Het volgende fragment uit zijn onafhankelijkheidsverklaring geeft duidelijk het standpunt van de libertarianen met betrekking tot het internet weer: het internet hoort vrij te zijn, vrij van overheidsbemoeienis. Governments of the Industrial World, you weary giants of flesh and steel, I come from Cyberspace, the new home of Mind. On behalf of the future, I ask you of the past to leave us alone. You are not welcome among us. You have no sovereignty where we gather. We have no elected government, nor are we likely to have one, so I address you with no greater authority than that with which liberty itself always speaks. I declare the global social space we are building to be naturally independent of the tyrannies 7 Lessig 2007, p 2. 8 Hamowy Lessig 2007, p. 35 e.v. 6

7 you seek to impose on us. You have no moral right to rule us nor do you possess any methods of enforcement we have true reason to fear. 10 In de titel van dit hoofdstuk zit een dubbele ontkenning: het internet is niet onreguleerbaar. Deze is niet voor niets gekozen. De libertarianen zijn van mening dat het internet onreguleerbaar is. Dit hoofdstuk gaat nader in op Lessigs ontkenning van deze stelling: het internet is niet onreguleerbaar. Hij onderbouwt zijn standpunt door nader in te gaan op de aard van het internet. Die is van plastic, en het internet hoeft niet blijven wat het nu is. 11 We kunnen het internet aanpassen aan onze normen en wensen. Bovendien bestaat er een sterke wens om het internet te reguleren. Volgens Lessig is er dan ook sprake van een verschuiving in de richting van een reguleerbaar internet. Dit hoofdstuk houdt de volgorde van Lessigs redenering aan bij de bespreking van zijn standpunt De aard van het internet Volgens de libertarianen is het in de aard van het internet gelegen dat het internet onreguleerbaar is. In de werkelijke wereld is het haast onmogelijk om anoniem te zijn en ongezien te leven. In elke winkel waar we komen, worden we gezien. Op het internet kunnen we zonder gezicht winkelen. Het internet is zó ontworpen dat anonimiteit de standaard lijkt te zijn. Iedere internetgebruiker kan zich ongezien op het internet voortbewegen. Of zoals het onderschrift van een bekende afbeelding van Peter Steiner luidt: On the internet, nobody knows you re a dog. 12 Deze anonimiteit maakt het internet bijzonder lastig te reguleren. Volgens sommigen is dat een feature, een positief kenmerk van het internet; volgens anderen is er sprake van een bug, een imperfectie. Het internet werd in haar eerste vorm ontwikkeld in de jaren 60 van de vorige eeuw als een project van het Amerikaanse leger. 13 Het ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network), zoals dat eerste netwerk heette, was een veilig en betrouwbaar communicatiemiddel. De ontwikkeling van de technologie die TCP/IP (Transmission Control Protocol / Internet Protocol) wordt genoemd, maakte het sinds 1977 mogelijk dat andere netwerken aan het ARPANET gekoppeld werden. Dit nieuwe geheel van netwerken kreeg de naam Internet: interconnected network. De wetenschappelijke wereld zag als snel de voordelen van het gebruik van TCP/IP in, en nam de technologie over voor haar eigen NSF network (National Science Foundation network). 14 Het 10 Barlow Barlow schreef de verklaring in 1996 naar aanleiding van het tot wet worden van de Amerikaanse Telecommunicatie Act, welke overheidsbemoeienis toestond op het internet en een einde maakte aan een ongecontroleerd en ongereguleerd internet in Amerika. 11 Grimmelmann 2005, p Steiner Langford 2000, p Langford 2007, p

8 communicatiemiddel dat hiermee ontwikkeld werd, was bedoeld om gegevens en bestanden uit te wisselen tussen computers wereldwijd. Meer maakte de technologie nog niet mogelijk. Het internet was zo eenvoudig mogelijk gehouden, om de werking van het communicatiemiddel te kunnen garanderen. Langzaamaan breidde dit netwerk zich steeds verder uit, ook toen in de jaren negentig ARPANET ophield met bestaan. In 1990 waren er al twee miljoen gebruikers van het internet, in 1995 bijna 6 miljoen, in 2000 ruim 350 miljoen en in 2008 bijna 6,7 miljard. 15 Toen men de betekenis van dit netwerk ging inzien en het in de jaren negentig van de vorige eeuw langzaamaan voor de gehele wereld beschikbaar stelde, bleef de onderliggende techniek nagenoeg hetzelfde. Door een gebrek aan centrale controle, de onmogelijkheid om de stroom van informatie te controleren, de mogelijkheden van encryptie om meeluisteren te voorkomen, het wereldwijde en grenzeloze karakter van het internet, en de onbekendheid van de overheden met de nieuwe technologie, werd het echter steeds lastiger om te identificeren wat voor gegevens verstuurd werden, waar de gegevens vandaan kwamen, en wie de gegevens verstuurde. Daardoor was het onmogelijk de vraag wie doet wat waar te beantwoorden. 16 En omdat die vraag niet of nauwelijks beantwoord kon worden, was het bijzonder lastig om ongewenst gedrag op het internet te reguleren. Zelfs het achterhalen van het IP adres, dat uniek is voor iedere computer, werkte niet naadloos: een IP adres geeft alleen aan vanaf welke computer gegevens verzonden zijn, het wijst geen individuele gebruiker aan. Misbruik van een IP adres is redelijk eenvoudig, en dat maakt het IP adres geen betrouwbare methode voor het identificeren van gebruikers. 17 In hoeverre regulering van het internet mogelijk is, is afhankelijk van de beschikbare informatie. Of zoals Lessig schrijft: What you can t know determines what you can control. 18 En in hoeverre informatie over de gebruiker beschikbaar is, is in geval van het internet volledig afhankelijk van de techniek, de aard van het internet. Als het zo is dat de techniek geen of weinig informatie over de gebruikers van internet kan geven, is slechts een zeer beperkte mate van regulering mogelijk. Vandaar dat de libertarianen zeggen dat de aard van het internet maakt dat het internet onreguleerbaar is De wens om te reguleren In de moderne tijd, waarin de privacy van mensen regelmatig ter discussie gesteld wordt, lijkt het wenselijk dat op het internet een grote mate van anonimiteit en daarmee privacy en vrijheid bewaard blijft. Maar de mogelijkheid om anoniem te zijn op het internet en 15 Zie voor statistieken met betrekking tot het wereldwijde gebruik van het internet: Internet World Stats, via 16 Lessig 2007, p Het vervalsen van het feitelijke IP-adres en de moeilijkheid om aan de hand van een IP adres niet alleen een computer en een lokatie van die computer, maar ook een gebruiker aan te wijzen was onderwerp van de recent verschenen film Untraceable (2007). 18 Lessig 2007, p

9 daarmee de onmogelijkheid om het gedrag op internet te reguleren, heeft niet alleen positieve kanten. De daarmee ontstane vrijheid is een medaille met twee zijden. Een homofiele jongen die in een klein dorp woont, waar iedereen hem kent, en waar homo s niet getolereerd worden, zal zich op het internet vrij voelen. Daar kan hij openlijk over zijn homoseksualiteit spreken. De anonimiteit en vrijheid van het internet zullen een bevrijding zijn. Maar een pedofiele man, die in een gemeenschap woont waarin pedofilie niet getolereerd wordt, kan zich op het internet richten op kinderpornografie. Wellicht zal dit voor deze man als bevrijding aanvoelen, maar voor de gemeenschap is hier eerder sprake van alternatieve criminaliteit. Op het internet zoals het oorspronkelijk ontworpen was, droeg iedereen Plato s ring van Gyges. De ring maakt de drager onzichtbaar. Maar volgens Plato kan van niemand die een dergelijke ring in handen heeft, verwacht worden dat hij een ijzeren karakter heeft en alle verleidingen van deze onzichtbaarheid kan weerstaan. 19 Iemand kan nog zo n sterk gevoel voor ethiek, normen en waarden, rechtvaardigheid en rechtschapenheid hebben, wanneer je onzichtbaar bent, aan het controlerende oog van de overheid en de gemeenschap onttrokken, en je volstrekt anoniem kunt handelen, zal niemand weerstand kunnen bieden aan de verleidingen die deze anonimiteit biedt. Immers, ongewenst gedrag blijft ongezien en een reactie vanuit de gemeenschap of de overheid blijft uit. Elk gevoel voor moraal zal langzaamaan verdwijnen. Dat de anonimiteit op het internet deze uitwerking ook heeft, blijkt wel uit de ware explosie van computervirussen, spamberichten, kinderpornografie, diefstal van identiteiten, computerfraude, schendingen van het auteursrecht en andere criminele gedragingen op, en met gebruikmaking van het internet. 20 Internet is niet meer weg te denken uit het dagelijks leven. Maar het internet heeft ook de deur geopend voor nieuwe vormen van oude criminaliteit. En deze zogenoemde computercriminaliteit levert steeds meer op en richt steeds vaker veel schade aan. 21 Deze vorm van criminaliteit wordt mogelijk gemaakt door het anonieme karakter van de internetgebruikers, en het gebrek aan controle dat de overheid daardoor kan uitoefenen. Mede vanwege de hoge mate van criminaliteit keert Lessig zich in zijn boek dan ook tegen het standpunt van het libertarisme dat de overheid zich niet zou moeten bemoeien met het internet en pleit hij voor meer overheidscontrole. We all love the net. But if some government could really deliver on the promise to erase all the bads of this space, most of us gladly sign up Plato, vertaling Govcert Trendrapport Govcert Trendrapport Lessig 2007, p

10 1.4. Het internet is te reguleren De libertarianen zijn dus van mening dat het internet niet te reguleren is en dat dat een goede zaak is. Toch hebben we net gezien dat er wel degelijk een sterke wens bestaat om het internet te reguleren. Het feit dat de libertarianen vasthouden aan hun standpunt, komt volgens Lessig voort uit de denkfout dat zaken moeten zijn zoals ze zijn, dat ze niet te veranderen zijn. Lessig noemt dat het is-isme, en hij heeft er een hoofdstuk van zijn boek aan gewijd. De aard van het internet is volgens hem niet gefixeerd, maar juist veranderlijk. Het internet als nieuwe, wereldwijde gemeenschap is lastig te reguleren. Maar het internet als techniek, als communicatiemiddel, is beduidend beter te sturen en te controleren. De techniek maakt sommige dingen mogelijk, en andere dingen juist niet. Deze techniek, de programmeercode van het internet, is niet vanzelf ontstaan, maar door programmeurs geschreven. En de code kan op redelijk eenvoudige wijze herschreven worden, om tot andere mogelijkheden en onmogelijkheden te komen. Het aanpassen van de code kan daarmee op twee manieren invloed hebben op de regulering van het internet. Allereerst kan met code bepaald worden wat mogelijk is en wat niet. Op die manier werkt de code zelf regulerend. Maar de code kan ook zodanig herschreven worden dat het regulering door de overheid mogelijk maakt, bijvoorbeeld doordat de code antwoord kan geven op de vraag wie doet wat waar, waarmee er van anonimiteit niet langer sprake is. Om te illustreren hoe een verschil in code kan bijdragen aan de mate van regulering, geeft Lessig een voorbeeld uit de praktijk. 23 Toen het internet net in opkomst was, besloten de universiteiten van Chicago en Harvard het internet beschikbaar te stellen voor hun werknemers en studenten. De decaan van Chicago was een fervent aanhanger van het libertarisme en koos ervoor de toegang helemaal vrij te geven voor alle gebruikers, en de anonimiteit te bewaren. Er werd niet om identificatie van de gebruiker gevraagd. De decaan van de universiteit van Harvard wilde graag controle houden over het gebruik van het netwerk en liet de techniek zo ontwerpen dat vooraf gevraagd werd om identificatie. Zonder identificatie kon geen gebruik gemaakt worden van de techniek die toegang tot het internet verschafte. Door middel van techniek werden twee verschillende visies inzake vrijheid en anonimiteit op het internet gerealiseerd. Een simpel verschil in code waarmee de gebruikers toegang kregen tot het internet maakte dit mogelijk. Regulability is thus a function of design. 24 Het oorspronkelijke ontwerp van het internet maakte regulering ontzettend lastig, met name door de mate van anonimiteit. Maar dat ontwerp kan aangepast worden, and there is all the evidence in the world that it is changing. 25 Het internet is enorm gegroeid en ontwikkelt zich nog altijd in een razendsnel tempo. Toen Lessig aan de eerste versie van zijn boek werkte, in 1999, domineerden twee ideeën de discussie over het internet: de overheid kon het internet nooit reguleren, en dat 23 Lessig 2007, p. 33 e.v. 24 Lessig 2007, p Lessig 2007, p

11 was een goede zaak. Tegen de tijd dat hij werkte aan de vernieuwde versie van het boek, in 2007, waren de meningen drastisch bijgeschaafd. Ervaring had geleerd dat de overheid inderdaad moeite heeft met het reguleren van het internet, maar in een wereld die overspoeld wordt door allerlei vormen van computercriminaliteit is de stemming tegen overheidsregulering aanzienlijk verzwakt. Bovendien begon men in te zien dat regulering wellicht toch niet zo onmogelijk was, als men altijd had gedacht. Those who assume that cyberspace is by its nature immune from centralized control are wrong De verschuiving naar een reguleerbaar internet De partijen die een rol spelen bij de verschuiving van een onreguleerbaar naar een reguleerbaar internet zijn uiteraard de gebruikers, die een beter internet willen, maar ook de commercie, die meer winst wil maken, en de overheid, om meer invloed te kunnen uitoefenen op het online gedrag van haar burgers. De commercie speelt bij de veranderingen een grote rol. De markt vraagt constant om efficiëntere methoden om meer winst te maken. Er komt dan ook steeds meer vraag naar identificatie en authenticatie van gebruikers. De technologieën die door de markt daarvoor worden ontwikkeld en gebruikt, maken het internet tevens beter reguleerbaar. Immers, een geïdentificeerde gebruiker is niet langer een anonieme gebruiker: bekend is wie hij is en wat hij doet. Dat maakt zijn gedrag beter te monitoren: gegevens kunnen opgeslagen en geanalyseerd te worden voor een effectievere en meer gerichte marketingstrategie. 27 Maar het maakt het gedrag van de gebruiker ook beter reguleerbaar. Een niet minder belangrijke rol is dan ook weggelegd voor de overheid. Het is echter onder meer door het grensoverschrijdende karakter van het internet lastig om direct invloed uit te oefenen op het gedrag van internetgebruikers. Geen enkele overheid heeft wereldwijd macht of jurisdictie. Indirect uitoefening van haar invloed is wellicht eenvoudiger. De overheid kan haar invloed op indirecte wijze laten gelden door niet het gedrag van de internetgebruikers rechtstreeks te willen controleren, maar door het gedrag van de tussenpersonen te controleren. Bij tussenpersonen kan bijvoorbeeld worden gedacht aan Internet Service Providers, die de toegang tot het internet mogelijk maken. Het aantal tussenpersonen is vele malen kleiner dan het totale aantal internetgebruikers. Door tussenpersonen op te leggen hoe de toegang tot het internet geregeld moet zijn, reguleert zij de techniek. Wanneer de techniek gereguleerd is, kan het gebruik van de techniek ook gereguleerd worden. En zo worden de internetgebruikers dan weer gereguleerd. Lessig noemt dit de regulatory two-step Mahoney 2004, p Opgemerkt moet worden dat Lessig hier de Amerikaanse situatie beschrijft. Privacy-regelgeving in Europa maakt het de commercie veel lastiger persoonsgegevens te verzamelen, te verwerken en te gebruiken. 28 Lessig 2007, p

12 De regulatory two-step is de laatste jaren steeds vaker terug te vinden in de ontwikkeling van internettechnologieën. De kleine programmeur heeft plaats gemaakt voor softwaregiganten die meer in harde dollars geïnteresseerd zijn dan in de ideologie van het libertarisme. Lessig noemt als voorbeeld het bedrijf Network Associates, beheerder van de PGP encryptie technologie. 29 Deze technologie was ontwikkeld om te voorkomen dat iedereen zonder al te veel moeite mee kon lezen in digitale communicatie. De programmeurs hadden hierbij ook de overheid in gedachten. Men moest privé met elkaar kunnen communiceren, zonder dat meeluisteren (door de overheid) mogelijk was. Nu maakt het bedrijf juist reclame voor de mogelijkheden voor controle via achterdeuren, voor bedrijven en overheden. En zo lijkt East Coast Code het recht dat aan de Amerikaanse oostkust gemaakt wordt langzaamaan steeds meer grip te krijgen op West Coast Code de code die voornamelijk in Silicon Valley aan de Amerikaanse westkust gemaakt wordt. Wanneer de commercie de productie van code overneemt van de kleine ideologische softwareprogrammeurs, wordt code beter reguleerbaar, simpelweg omdat de commercie reguleerbaar is, en omdat commercie zelf ook belang heeft bij regulering. Echter, bij deze theorie van Lawrence Lessig zijn wel een aantal belangrijke vraagtekens te plaatsen. Lessig zegt bijvoorbeeld dat het schrijven van de code steeds commerciëler wordt, en steeds meer een aangelegenheid wordt van een kleiner aantal grote softwarebedrijven. 30 Volgens Lessig is dit een duidelijk gevolg van de commercialisering. Maar hij onderbouwt deze stelling nauwelijks. 31 Is de commercie wel zo reguleerbaar als Lessig ons laat denken? Is de commercie wel de leidende factor achter alle nieuwe ontwikkelingen op internetgebied? Lessig waarschuwt voor regulering door de commercie, omdat de commercie alleen oog zou hebben voor haar eigen belangen, en niet voor het algemene belang. Maar hiervoor draagt hij nauwelijks argumenten aan. Critici, zoals Nunziato, plaatsen dan ook vraagtekens bij deze waarschuwing. 32 En áls de commercie inderdaad een leidende rol heeft, heeft dat dan inderdaad als gevolg dat de technologie ook daadwerkelijk beter te reguleren? En kunnen de nieuwe ontwikkelingen met betrekking tot wel wereldwijd ingevoerd worden? En zo ja, worden alle individuele gebruikers er dan door gebonden, of zal het toch nog mogelijk zijn te ontsnappen aan de nieuwe beperkingen? Zelfs al worden de veranderingen in de richting van een reguleerbaar internet geïnitieerd door de commercie, waardoor het internet op globaal niveau beter te reguleren is, dan is het niet onwaarschijnlijk dat individuele gebruikers wel een weg vinden om de nieuwe technologieën te omzeilen en hun eigen koers te varen. No control that they could effect would ever be perfect. 33 Er zal altijd wel een 29 Lessig 2007, p Lessig 2007, p Post 2000, p.1451 e.v. 32 Nunziato 2000, p Lessig 2007, p

13 mogelijkheid bestaan voor slimme en handige gebruikers aan nieuwe beperkingen te ontkomen. Maar wat belangrijker is, is dat niet-perfecte regulering ook regulering is. Het gedrag van de meeste internetgebruikers zal er wel door gecontroleerd kunnen worden. Sloten kunnen worden opengebroken, maar dat maakt een slot nog niet overbodig. Lessig vult dit aan: Tiny controls, consistently enforced, are enough to direct very large animals Een voorbeeld van regulering van het internet door de overheid De invloed die de overheid kan uitoefenen werd recentelijk nog eens duidelijk gemaakt in de kwestie Google-China. China hanteert een bijzonder strenge censuur op alle mediauitingen, dus ook op het internet. Bepaalde websites zijn door middel van een door de overheid ingesteld nationaal filter onbereikbaar voor de Chinese burger. 35 De censuur geldt ook voor verkeer en zoekopdrachten. Deze technologie wordt dan ook wel de Great Firewall genoemd, de elektronische versie van de Chinese Muur. 36 Onlangs nog bij de Olympische Spelen in Beijing (2008): de Chinese overheid had volledige toegang tot het internet beloofd, voor de internationale journalisten. Maar in werkelijkheid konden de websites van onder meer de BBC, Amnesty International en Deutsche Welle niet bereikt worden. Volgens de Chinese overheid was toegang tot deze websites alsnog beperkt, omdat deze sites niet voor het werk van de journalisten bereikbaar hoefden te zijn. 37 Zoekmachines maken wereldwijd het internet vele malen toegankelijker. Niet langer is het nodig het exacte adres van een pagina te weten. Hoewel in eerste instantie zoekmachines alleen in staat waren te zoeken naar bestandsnamen, werd het al snel ook mogelijk om te zoeken op de inhoud van de bestanden, of het nu ging om teksten, afbeeldingen of andere vormen van media. In 1998 werd Google opgericht. Dit bedrijf kwam met een innovatieve zoekstrategie die beduidend betere zoekresultaten opleverde dan de toenmalige veelgebruikte zoekmachines, zoals Altavista en Yahoo!. Al snel nam de zoekmachine van Google de markt over en werd het s werelds meest gebruikte zoekmachine. 38 Internetgebruikers in China konden ook gebruik maken van Google. Maar een groot deel van de zoekresultaten betrof websites die vervolgens niet bereikbaar waren, omdat ze door de overheid waren afgeschermd. Zo kwamen zij via Google dus wel te weten dat de sites bestonden, doordat de websites getoond werden in de zoekresultaten, 34 Lessig 2007, p Zie voor meer informatie over de perscensuur in China de website van Amnesty International Nederland, via 36 Great firewall of China, NOS Nieuws 25 maart 2008, via headlines.nos.nl. 37 China censureert internet tijdens Spelen, in: NRC Handelsblad 30 juli Zie voor meer informatie de Nationale Search Engine Monitor van februari 2008 via 13

14 maar ze konden de daadwerkelijke websites niet bezoeken. De Chinese overheid besloot nog een stapje verder te gaan in de censuur en maakte ook zoekmachines als Google ontoegankelijk. In 2006 wilde de Chinese overheid wel een deal maken met Google: een plek in de Chinese interneteconomie in ruil voor gefilterde zoekresultaten. Als Google deel wilde uitmaken van de sterk in opkomst zijnde Chinese economie dan moest het meewerken aan het Chinese censuurbeleid. Google schoof elke ideologie tégen censuur en vóór de vrijheid van meningsuiting opzij en paste haar technologie aan de wensen van de Chinese overheid aan. 39 De ideologie do no evil werd volgens Google zelf niet opzij geschoven, maar er werd in deze kwestie gekozen voor do a little evil to prevent worse. Overigens was Google hierin niet de enige. Andere grote spelers in de internetwereld, zoals Microsoft en Yahoo!, gingen eerder al overstag. Overheden wereldwijd zijn gaan inzien dat ze het gedrag van mensen op het internet wel degelijk kunnen reguleren al is het indirect en zullen dan ook steeds vaker gebruik gaan maken van de reeds bestaande invloed die zij hebben op de commercie. And when they do, the character of the Net will change. Radically so Resumé De libertarianen zijn van mening dat het internet onreguleerbaar is. Dat was in de beginjaren van het internet ook het geval, beaamt Lessig in zijn boek. Door de eenvoud van de techniek was nauwelijks te achterhalen wie ervan gebruik maakte. Maar het internet heeft zich enorm ontwikkeld en heeft vele nieuwe deuren geopend en mogelijkheden gecreëerd. Bovendien is de rol van de ontwikkelaars veranderd. Niet langer is de individuele programmeur verantwoordelijk voor de doorontwikkeling van stukjes van de techniek. Het zijn steeds vaker de grote softwaregiganten die wereldwijd invloed hebben op het gebruik van het internet. Te denken valt aan Microsoft, Yahoo!, Google en AOL. Tegenwoordig zijn het deze bedrijven die bepalen wat mogelijk is en wat niet, wat mag en wat niet. Deze grote bedrijven hebben er alle belang bij de voorschriften van de overheid te volgen om hun kracht en sterke positie te bewaren. En omdat deze bedrijven zich laten reguleren, kan via deze bedrijven ook het gebruik van hun producten onderdelen van het internet gereguleerd worden. Volgens deze regulatory two-step kan het internet dus wel degelijk gereguleerd worden. 41 Er kunnen echter wel vraagtekens geplaatst worden bij de theorie van de regulatory two-step zoals deze door Lessig gepresenteerd wordt: heeft de overheid wel zo n sterke invloed op de softwaregiganten? Wordt het internet daadwerkelijk beter te reguleren door deze bedrijven te reguleren? Is het wel mogelijk om dit wereldwijd door te 39 McLaugin Een bezoek aan het Google in Dublin waar het hoofdkantoor voor Europa, Afrika en West-Azië gezeteld is leerde al snel dat Google niets kwijt wilde over deze kwestie, doordat elke vraag hieromtrent steevast beantwoord werd met no comments. 40 Lessig 2007, p Zie ook Van der Hof en Stuurman 2006, p

15 voeren? Er zijn voldoende bezwaren te noemen om Lessigs theorie, zoals in dit hoofdstuk besproken, in ieder geval deels onderuit te halen. Want als het zo eenvoudig was voor de overheid om haar invloed te laten gelden en het internet te reguleren, waarom is daarvan dan nog steeds slechts in zeer beperkte mate sprake? Waarom is het internet dan nog steeds voor een groot deel niet gereguleerd? Maar wat mij het meest tot nadenken heeft aangezet, is zijn idee dat niet-perfecte regulering ook regulering is. Dat sloten opengebroken kunnen worden, maar dat ze desondanks wel bijzonder nuttig kunnen zijn. Laten we beginnen met relatief eenvoudige vormen van overheidsregulering: wie weet waar dat toe kan leiden? In dit hoofdstuk ligt de nadruk op een vorm van indirecte overheidsregulering. Het internet kan echter ook op een meer directe manier gereguleerd worden. De techniek van het internet door Lessig de code genoemd kan zodanig veranderd worden, dat er sprake is van een geheel ander internet met andere mogelijkheden en andere beperkingen. Daarover meer in het volgende hoofdstuk, waarin tevens Lessigs hoofdtheorie Code is law toegelicht en geanalyseerd wordt. 15

16 2 Het internet wordt gereguleerd door code 2.1. Inleiding Het eerste deel van Lessigs boek bereidde de lezer voor aan de hand van vragen als wat is het internet?, waarom is het internet volgens sommigen onreguleerbaar?, waarom zouden we het internet wel willen reguleren? en kunnen we het internet zodanig veranderen dat het wel te reguleren is? De conclusie van dit deel is dat het internet ooit onreguleerbaar leek, maar dat de aard van het internet te veranderen is, waardoor regulering mogelijk gemaakt kan worden. De wens om te reguleren komt voort uit de opkomst van computercriminaliteit en terrorismebestrijding. Ter illustratie van mogelijke regulering van het internet door de overheid is het gebruik van zoekmachine Google binnen de strenge censuur van China besproken. Het internet is dus veranderbaar en wel degelijk te reguleren. In het tweede deel van zijn boek gaat Lessig nader in op de tools of modaliteiten om het internet te reguleren. 42 De werkelijke wereld wordt gereguleerd door vier modaliteiten, door Lessig gecategoriseerd als het recht en de wet, de markt, de sociale normen en de architectuur. Deze regulerende modaliteiten, die verderop in dit hoofdstuk nader worden besproken, zouden rechtstreeks overgebracht kunnen worden naar het internet, als je het internet beschouwd als onderdeel van de werkelijke wereld. 43 Lessig is echter geen aanhanger van de gedachte dat cyberspace hetzelfde is als de werkelijke wereld. Hij benadrukt in zijn boek dat het gaat om een andere wereld, dat er fundamentele verschillen zijn en dat er daarom met een andere blik gekeken moet worden naar de regulering van die andere wereld. Het meest opmerkelijke verschil in regulering is de rol van de architectuur als reguleringsmodaliteit. De architectuur speelt in de werkelijke wereld een onopvallende rol, maar vertolkt op het internet de hoofdrol. Cyberspace presents something new to those 42 Het begrip tools wordt in de literatuur vaak gebruikt om de mogelijkheden voor regulering samen te voegen en lijkt een voor de hand liggende term. Het begrip is echter misleidend. Als snel wordt er bij gedacht aan een toolbox, een gereedschapskist. De vergelijking tussen een verzameling van gereedschap en van reguleringsmodaliteiten is echter moeilijk te maken. Verschillende stukken gereedschap kunnen namelijk niet tegelijkertijd gebruikt worden en samenwerken. Ook hebben ze elk een eigen functie, en kunnen ze die functie niet van elkaar overnemen. Zoals later in dit hoofdstuk besproken zal worden, kunnen de verschillende regulerende modaliteiten wel degelijk tegelijkertijd ingezet worden, samenwerken en elkaar vervangen. 43 Op zich is het begrip werkelijke wereld vreemd gekozen. Er bestaat immers slechts één menselijke wereld. Het begrip dient hier ter onderscheid van wat sommigen zien als de virtuele wereld, of cyberspace. Er wordt ook wel gesproken van meatspace tegenover cyberspace. Zie Shapiro

17 who think about regulation and freedom. 44 En dat nieuwe is de bijzondere rol van code een vorm van architectuur. Het tweede deel van Lessigs boek presenteert dan ook de context van zijn veelbesproken stelling dat code is law. Ik begin dit hoofdstuk met de vraag: wat moeten we weten van de nieuwe wereld om te begrijpen hoe deze gereguleerd kan worden? Daarbij bespreek ik het verschil dat Lessig maakt tussen internet en cyberspace, en tussen de werkelijke wereld en cyberspace. Daarna komen zijn vier regulerende modaliteiten aan bod: eerst de regulerende functie van de modaliteiten in de werkelijke wereld, daarna de manier waarop de modaliteiten het internet reguleren. De werking van de modaliteiten wordt nader uitgelegd aan de hand van het voorbeeld van de veel besproken techniek van RFID: radio frequency identifcation Internet of Cyberspace? Het internet is een techniek, een communicatiemiddel. Brett Frischmann schrijft: one perceives the internet in terms of its technical real-space operations. 45 Het gaat dan onder meer om de techniek van , het world wide web (waaronder bijvoorbeeld internetbankieren, verspreiding van informatie en e-commerce), file transfer (FTP) en instant messaging (zoals MSN messenger). Mensen zijn echter vaak geneigd om voorbij de buitenste technische laag te kijken, en zich te richten op de ervaringen die mensen kunnen hebben bij het gebruik van het internet. Ze kijken dan vanuit een intern perspectief naar het internet, en spreken veelal van cyberspace, de virtuele wereld. Frischmann schrijft over cyberspace: one perceives the internet in terms of the applications it enables and the ways in which those applications affect end users. 46 Niet zo zeer de techniek is in dit perspectief relevant, als wel de ervaring van mensen die gebruik maken van de techniek. Lessig benadrukt het verschil tussen internet en cyberspace nog eens extra door te schrijven: [Cyberspace] is about making life different, or perhaps better. It is about making a different life. 47 Het gaat volgens hem dus echt om een virtuele wereld, waar mensen een ander, een tweede leven kunnen opbouwen. Er kan op nog vele andere manieren en vanuit andere invalshoeken naar het internet, dan wel naar cyberspace gekeken worden. Het zojuist besproken onderscheid lijkt echter ook naar voren te komen in het ontstaan van de begrippen zelf. Het woord internet is een samentrekking van de woorden interconnected network, een netwerk van computernetwerken. Een begrip dat duidelijk uit de techniek naar voren is gekomen. Het woord cyberspace is bedacht door sciencefiction auteur William Gibson. In zijn 44 Lessig 1999, p Frischmann 2003, p Frischmann 2003, p Lessig 2007, p

18 boek Neuromancer (1984) schreef hij: Cyberspace. A consensual hallucination experienced daily by billions of legitimate operators in every nations... A graphic representation of data abstracted from banks of every computer in the human system. Unthinkable complexity. 48 Hij doelde op een puur fictieve situatie en nog niet op cyberspace zoals dat tegenwoordig bestaat. Dat werd voor het eerst gedaan door John Perry Barlow in Hij nam het begrip over van Gibson en koppelde het aan de techniek of de wereld die wij nu respectievelijk het internet of cyberspace noemen: It is a silent world, all conversations are typed To enter it, one forsakes both body and place and becomes a thing of words alone. You can see what your neighbors are saying, but not what either they or their physical surroundings look like... It extends across that immense region of electron states, microwaves, magnetic fields, light pulses and thought which scifi writer William Gibson named Cyberspace. 49 Wanneer Lessig spreekt over het internet of over cyberspace, spreekt hij over een andere wereld dan de werkelijke. Of sterker nog: meerdere andere werelden. Elke met een eigen set van normen en waarden, rechten en plichten, mogelijkheden en onmogelijkheden, vastgelegd in de architectuur van deze verschillende werelden. Lessig noemt als voorbeeld van dergelijke online cyberspaces AOL, Cyber.Law, Lambda Moo en Second Life. 50 Dit zijn sociale gemeenschappen, waar mensen in een online omgeving via communicatie en interactie werken aan een virtueel leven. Lessig is zeker niet de enige die cyberspace loskoppelt van de werkelijke wereld. 51 Konoorayar schrijft in zijn artikel over de problemen en de uitdagingen met betrekking tot de regulering van het internet: The cyber space has no real connection with the real space. It cannot be divided on the basis of physical boundaries. Beyond the cables, telephone lines, satellites and computers that are known as backbones, the internet has no connection with the real world. Away from these backbones the internet creates a separate world, which is built of passwords and electronic data. 52 Er wordt dus door velen een nieuwe, virtuele wereld ervaren. Echter, het lijkt er op dat deze nieuwe-wereldervaring vaker opspeelt, wanneer een nieuwe techniek een grote invloed op het menselijk bestaan heeft, en uiteindelijk ook weer verdwijnt als de techniek volledig in de maatschappij geïntegreerd is. Dommering zegt zelfs dat het gaat om een nieuwe-wereldmythologie: regardless if we take the combustion engine, the telegraph, the telephone or the internet, in all those cases the books of history provide us with beautiful picture show the contemporary world responded, by imaging a futuristic society in which everything from now on would be different. 53 Dommering wil daarmee zeggen dat het idee van een nieuwe wereld bij elke nieuwe invloedrijke technologische ontwikkeling opnieuw opspeelt. 48 Gibson 1984, p Barlow Lessig 2007, p Tavani Konoorayar 2003, p Dommering 2006, p

19 Wanneer de technologie uiteindelijk volledig in de maatschappij is geïntegreerd, kijkt men er vaak anders tegen aan, en is het niet meer dan een techniek. Niemand zal nu immers nog zeggen dat de wereld van de telefonie een andere wereld is, los van de werkelijke wereld. It takes time before people become accustomed to new technology, schrijven Kleve en De Mulder. 54 Mijn mening sluit het meeste aan bij die van Dommering. In tegenstelling tot Konoorayar ben ik van mening dat het internet (en daarmee dus cyberspace ) niet zou bestaan zonder de door hem genoemde backbones : kabels, computers en netwerken. Het enige andere element dat het internet maakt wat het is, is menselijke interactie, communicatie, gedrag. En die mensen zijn allemaal onderdeel van de werkelijke wereld. En in deze werkelijke wereld dragen zij ook de verantwoordelijkheid voor hun gedrag. 55 De ervaringen die iemand kan hebben bij het gebruik van het internet rechtvaardigen mijns inziens nog niet dat er gesproken wordt van een andere, een nieuwe wereld. Het verschil dat Lessig maakt tussen de werkelijke wereld en de virtuele wereld, bestaat naar mijn idee niet. Het gaat om een techniek, niets meer dan dat. De begrippen internet en cyberspace zijn volgens mij dan ook verwisselbaar De modaliteiten om te reguleren We hebben zojuist gezien dat er wel degelijk een wens bestaat het internet te reguleren. En Lessig is, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de libertarianen, ook van mening dat het mogelijk is het internet te reguleren. Hij stelt dat het internet gereguleerd kan worden door middel van dezelfde regulerende modaliteiten die ook de werkelijke wereld reguleren: het recht en de wet 57 de markt de sociale normen de architectuur Laten we eerst eens kijken wat de werking van deze modaliteiten in de werkelijke wereld is. De meest voor de hand liggende methode is wellicht de regulering via het recht en de wet. De overheid kan geboden en verboden in de wet vastleggen. Een bedreiging met straf 54 Kleve en De Mulder 2005, p Shapiro 1998, p Ik zal zelf zo veel mogelijk de term internet gebruiken, om misverstanden te voorkomen. Daar waar Lessig spreekt over cyberspace, zal ik ook die term hanteren. 57 Lessig spreekt van the law, een begrip dat zich lastig naar het Nederlands laat vertalen. Want bedoelt hij de smalle betekenis van de wet, of de ruime betekenis van het recht. De laatste omvat immers naast de wet ook de jurisprudentie, verdragen, overeenkomsten, richtlijnen, verordeningen, algemene maatregelen van bestuur, etc. Voor het gemak en voor alle zekerheid, ga ik er vanuit dat hij bedoelt het recht, aangezien het Amerikaanse recht vooral jurisprudentie omvat, meer dan wetten. 19

20 een gevangenisstraf of een boete kan potentiële overtreders tegenhouden gedrag te vertonen dat in strijd is met de wet. Het recht heeft zo een regulerende werking. Een tweede regulerende modaliteit is de markt of de commercie. De prijs, de kwaliteit en de beschikbaarheid zijn onderdeel van de markt. Deze factoren hebben een beperkende werking op het gedrag van mensen en derhalve heeft de markt een regulerende werking. Als een product veel duurder wordt dan het concurrerende product, dan zullen meer mensen besluiten te kiezen voor het goedkopere, concurrerende product. Opmerkelijk aan deze modaliteit is dat er niet gedreigd wordt met een straf. De handhaving vindt plaats a la minute en niet achteraf. Het recht en de sociale normen hebben een zogenaamde ex post handhaving: hoewel van tevoren is vastgesteld wat gewenst en wat ongewenst gedrag is, wordt er feitelijk pas opgetreden tegen ongewenst gedrag, wanneer dit gedrag al heeft plaats gevonden. De markt daarentegen heeft een simultane regulerende werking, op hetzelfde moment als de handeling plaatsvindt. In nauw verband met de wet staat de derde regulerende modaliteit, die van sociale normen. Een voorbeeld van een sociale norm is het gebruik van het gender-toilet: dames gebruiken het toilet voor dames, heren dat voor heren. Deze regel is nergens vastgelegd, maar is een algemeen geldende sociale norm. Slechts een enkeling zal zich niet aan deze norm houden. Op overtreding van de sociale normen kan ook een straf gesteld worden. Veelal zal dit gehandhaafd worden door de directe omgeving van degene die de norm geschonden heeft. Dat maakt dat sociale normen een eerste en doorgaans een sterke beperkende en daarmee regulerende werking hebben. Schending van sociale normen kan leiden tot aantasting van iemands goede naam of reputatie. Lessig omschrijft deze regulerende modaliteit als: those normative constraints imposed not through the organized and centralized actions of the state but through the many slight and sometimes forceful sanctions that members of a community pose on each other. 58 De vierde en laatste regulerende modaliteit, de architectuur van dingen, vindt nog eerder plaats dan regulering door de markt. De architectuur werkt namelijk ex ante, vóórdat de handeling plaats kan vinden. 59 De architectuur kan omschreven worden als het ontwerp, de fysieke kenmerken. Hierbij valt te denken aan de natuurwetten zoals de zwaartekracht, welke een duidelijk beperkende werking heeft op het menselijk gedrag maar ook aan alles dat door mensen gemaakt is, zoals allerlei materialen, bouwwerken en technologische ontwikkelingen. Tegen natuurkrachten kunnen we lang niet altijd op. Maar door de mens gemaakte architecturen hebben we wel degelijk onder controle. Denk bijvoorbeeld aan een muur, die het onmogelijk maakt te zien en te horen wat er aan de andere kant van de muur gebeurt. We kunnen een muur echter ook zo bouwen, dat we er wel door heen kunnen kijken (bijvoorbeeld met glazen bouwblokken of ramen) of kunnen horen wat er zich aan de andere kant er van afspeelt. 58 Lessig 2007, p Leenes en Koops 2005, p

21 Het bijzondere van de architectuur als regulerende modaliteit is niet alleen haar ex ante werking, maar vooral ook het feit dat er geen menselijke interactie meer nodig is om de architectuur een beperkende werking te laten hebben. De architectuur heeft een zogenaamde zelfexecuterende werking : de architectuur hoeft alleen maar gecreëerd te worden en de regulerende werking gaat er als vanzelf vanuit. 60 Een betonnen muur belet ons nou eenmaal te horen en te zien wat er aan de andere kant van de muur gebeurt. Het grootste verschil tussen het recht en de architectuur is volgens Koops het feit dat de architectuur bepaalt hoe we ons kúnnen gedragen, terwijl het recht bepaalt hoe we ons zóuden moeten gedragen. 61 Lessig onderscheidt dus vier regulerende modaliteiten: het recht en de wet, de markt, de sociale normen en de architectuur. Hoewel Lessig zelf weinig tot niets zegt over de manier waarop hij tot deze indeling gekomen is, wordt zijn categorisering door anderen regelmatig overgenomen. Andere indelingen komen in de literatuur ook voor. Reidenberg noemt bijvoorbeeld: a complex mix of state, business, technical and citizen mechanisms. 62 Andere wetenschappers noemen technological, socio-economic, and legal and regulatory safeguards. 63 Grofweg kunnen we stellen dat dit vergelijkbare indelingen zijn Een concrete uitwerking van de regulerende modaliteiten De werking van de verschillende modaliteiten kan geconcretiseerd worden met een voorbeeld. Naar aanleiding van een artikel van Ronzani heb ik ervoor gekozen de regulering van de technologie van RFID radio frequency identification kort uit te werken. 64 RFID is de technologie die unieke identificatie mogelijk maakt, door middel van radiosignalen. Niet alleen producten, maar ook dieren en zelfs mensen kunnen geïdentificeerd worden, wanneer zij voorzien zijn van een zogenaamde RFID-tag, een soort streepjescode met een unieke radiofrequentie. Het voordeel van RFID boven de techniek van de streepjescode, is dat de radiosignalen van de RFID-tags op een grotere afstand gelezen kunnen worden. Neem bijvoorbeeld een levering aan een grote boekhandel. Zonder een doos te openen kan een tag-reader lezen of de bestelling juist en compleet is. Hierdoor wordt het logistieke proces geoptimaliseerd en weten klanten direct of de door hen gewenste titel op voorraad is, nog voordat het boek daadwerkelijk in de winkel ligt. 65 Andere toepassingen van deze technologie zijn te vinden in antidiefstal systemen, systemen ter identificatie van vee en de nieuwe OV-chipkaart. Voor het 60 Grimmelmann 2005, p Koops 2007, p Reidenberg 1997, p Maghiros Ronzani Boekhandels hanteren bijvoorbeeld dit systeem. Zie voor andere toepassingen van RFID in de detailhandel: 21

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Module I - Soorten Netten

Module I - Soorten Netten Module I - Soorten Netten Wanneer we spreken over de verspreiding van informatie via IP netwerken en de bereikbaarheid van deze gegevens, dan kunnen we de netwerken onderverdelen in drie belangrijke soorten.

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

beginnen met bloggen (kleine workshop Wordpress)

beginnen met bloggen (kleine workshop Wordpress) beginnen met bloggen (kleine workshop Wordpress) Een weblog is van oorsprongeen lijstje linktips met een stukje tekst. Oorspongvan het weblog Jorn Barger is an American blogger, best known as editor of

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

PEGI Zelfregulering in de Europese videogame-industrie

PEGI Zelfregulering in de Europese videogame-industrie PEGI Zelfregulering in de Europese videogame-industrie Dirk Bosmans PEGI N.V. dirk.bosmans@pegi.eu Zelfregulering: de perceptie De realiteit: onafhankelijk en objectief Verificatieproces Classificatiesysteem

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Reflectie op de uitkomsten uit het. Ed Peelen. onderzoek

Reflectie op de uitkomsten uit het. Ed Peelen. onderzoek Reflectie op de uitkomsten uit het Ed Peelen onderzoek 1 Kader onderzoek BTC Media Test Verschillende communicatiemiddelen (e-mailnieuwsbrief, digitaal magazine, social media, apps, website) Hoe worden

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014

Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014 Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014 KICK OFF ANTWERPSE PRESIDIA Hello, my name is Mijn verleden Nu EERST, EEN HEEL KLEIN BEETJE THEORIE Mensen als media-kanaal Mensen als media-kanaal Mensen horen

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren Els De Paepe Hans Vandenberghe 1 OVER BARCO 90+ 3,250 +1 billion Presence in more than 90 countries Employees Sales for 4 consecutive years

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Vrij maken of vrij laten?

Vrij maken of vrij laten? Vrij maken of vrij laten? Dilemma's voor de bemoeizuchtige staat Rutger Claassen Universiteit Leiden Congres Ouderen en alcohol, 23 april 2012. Overview 1. Vrijheid wat is dat? 2. Schade aan een ander

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

BCM en de Cloud. CSA-nl 10 april 2012 André Koot

BCM en de Cloud. CSA-nl 10 april 2012 André Koot BCM en de Cloud CSA-nl 10 april 2012 André Koot info@i3advies.nl Twitter: @meneer Agenda Cloud Risico's Maatregelen 1. Cloud Cloud omnipresent Wereldwijd alle grote aanbieders Volop management aandacht

Nadere informatie

Samenwerken bij innovatie: Hoe doe je dat eigenlijk? Rosalinde Klein Woolthuis (TNO / VU Universiteit)

Samenwerken bij innovatie: Hoe doe je dat eigenlijk? Rosalinde Klein Woolthuis (TNO / VU Universiteit) Samenwerken bij innovatie: Hoe doe je dat eigenlijk? Rosalinde Klein Woolthuis (TNO / VU Universiteit) Samenwerken en innovatie Samenwerken 2 partijen + Doel Complementair Zaken en sociaal? Innovatie Onzeker

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Thema: Multimedia. Het internet

Thema: Multimedia. Het internet Het internet OPDRACHTKAART MM-05-01-01 Voorkennis: Je moet om kunnen gaan met een computer. Je moet kunnen zoeken op het internet. Intro: Het internet is een computernetwerk dat miljoenen computers met

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 1. Inleiding Je kan er vandaag niet meer langs kijken. Het internet bestaat, en dat zal geweten zijn. Je hoort in het nieuws iets over een virus dat

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Exploitant. CM-Bureau

Exploitant. CM-Bureau Van Exploitant Naar CM-Bureau You do not lead by hitting people over the head that s assault, not leadership MT MediaGroep BV 2014, Berend Jan Veldkamp Dwight D. Eisenhouwer Over MT MediaGroep boeit en

Nadere informatie

Del.icio.us. Social software voor onderwijs (en persoonlijk gebruik)

Del.icio.us. Social software voor onderwijs (en persoonlijk gebruik) Del.icio.us Social software voor onderwijs (en persoonlijk gebruik) koen.vanmeerbeek@vub.ac.be Onderwijstechnoloog Onderwijsvernieuwings & OnderwijsServiceCentrum (OSC) VUB http://osc.vub.ac.be/ Dag van

Nadere informatie

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0)

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) De wasstraat Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) 20 370 51 42 hello@fonk-amsterdam.com Why? Een van de belangrijkste vragen die je jezelf moet vragen als startup is

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Reclame Code Social Media. Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA

Reclame Code Social Media. Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA Reclame Code Social Media Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA Maart 2014 IN THE FUTURE EVERYBODY WILL BE WORLD- FAMOUS FOR 15 MINUTES Andy Warhol - 1968 Het traditionele businessmodel wordt diffuus

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English Handleiding beheer lijst.hva.nl See page 11 for Instruction in English Maillijsten voor medewerkers van de Hogeschool van Amsterdam Iedereen met een HvA-ID kan maillijsten aanmaken bij lijst.hva.nl. Het

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 4 december 2007 (OR. en) 15202/07 VISA 346 COMIX 968

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 4 december 2007 (OR. en) 15202/07 VISA 346 COMIX 968 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 4 december 2007 (OR. en) 15202/07 VISA 346 COMIX 968 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: BESCHIKKING VAN DE RAAD tot wijziging van deel 1 van het Schengen-raadplegingsnetwerk

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

South Holland. AngloINFO. 2015 (Dutch) Media Pack AngloINFO. Angloinfo.com

South Holland. AngloINFO. 2015 (Dutch) Media Pack AngloINFO. Angloinfo.com Angloinfo.com AngloINFO Media Pack AngloINFO Media 2015 (Dutch) Pack 2013 Over AngloINFO AngloINFO is a global expat network: 90+ regional websites 45+ countries 20 million monthly page views Over 3 million

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Informatie vaardigheden

Informatie vaardigheden 0 Boek 77992.indb 0 02-2-09 6:4 Noordhoff Uitgevers bv Informatie vaardigheden Je dient informatievaardig te zijn om snel en grondig digitale informatie te zoeken, te selecteren en te verwerken. In dit

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming.

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming. Van: Jo Vermeulen Datum: 5 februari 2014 16:15 Onderwerp: Gebruik afbeelding reclamecampagne 'bushokje met weegschaal' Aan: receptie@nis5.nl Geachte Ik ben Jo Vermeulen, doctoraatsstudent

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl)

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 1 Graphic Design Keuzevak GD1 Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 2 Expectations Attendance, creativity, motivation and a professional attitude

Nadere informatie

Hunter-CRM. Documentatie Handleiding Spamfilter

Hunter-CRM. Documentatie Handleiding Spamfilter Documentatie Handleiding Spamfilter 1 Voorwoord Deze handleiding is een product van Hunter-CRM. Onze CRM software is gemaakt met het oog op gemak. Voor verdere vragen kunt u contact opnemen met onze helpdesk.

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo Cork Cork Chamber Logo Network Icon: MEETING OF PEOPLE, SHARING IDEAS, KNOWLEDGE, INTENTIONS. SENSE OF PARTNERSHIP. Typeface: STRONG, MODERN, DYNAMIC SANS SERIF. ADAPTABLE, LASTING QUALITIES Cork Tagline:

Nadere informatie

Trendanalyse IAM V2TDI college 2 november 2011

Trendanalyse IAM V2TDI college 2 november 2011 Trendanalyse IAM V2TDI college 2 november 2011 Vandaag Recap Being Human Hoofdstuk 1 Wat zijn de 5 Transformations in Interaction Waarin zien we dat terug? Trend versus Hype Changing computers Changing

Nadere informatie