NEDERLAND, HET NIEUWE OKINAWA?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NEDERLAND, HET NIEUWE OKINAWA?"

Transcriptie

1 NEDERLAND, HET NIEUWE OKINAWA? DE OVEREENKOMSTEN TUSSEN DE VOEDINGSPATRONEN VAN OKINAWAANSE EN NEDERLANDSE OUDEREN EN HET EFFECT VAN DEZE VOEDINGSPATRONEN OP DE GEZONDHEID. Esmee Glas en Marte Hofsteenge

2 BIOLOGIE EN AARDRIJKSKUNDE NG/NT NEDERLAND, HET NIEUWE OKINAWA? DE OVEREENKOMSTEN TUSSEN DE VOEDINGSPATRONEN VAN OKINAWAANSE EN NEDERLANDSE OUDEREN EN HET EFFECT VAN DEZE VOEDINGSPATRONEN OP DE GEZONDHEID. Esmee Glas en Marte Hofsteenge Klas 6B Begeleider: J. Oosterhoff

3 Samenvatting Okinawa is één van de vijf blue zones. Blue zones zijn gebieden waar mensen uitzonderlijke hoge leeftijden behalen. Okinawa is een eilandengroep waar men de hoogste levensverwachting ter wereld heeft. Nergens komen zo weinig hart- en vaatziekten en kanker voor als in Okinawa. Er zijn verschillende aspecten die een rol spelen in het behalen van een hoge leeftijd, te noemen: genen, herkomst, klimaat, gebruik van voedingssupplementen, etniciteit, lichamelijke beweging, sociale contacten en de voeding. Wij vroegen ons af of de voeding van Okinawanen overeenkomt met de voeding van ouderen in Nederland. Hoe ziet het voedingspatroon van bewoners van Okinawa en een aantal 80-plussers in Nederland eruit? Eten de oudere Nederlanders net zo gezond als bewoners van Okinawa? Wij veronderstelden dat de voedingspatronen niet overeen zouden komen, maar de voedingstoffen wel. Daarnaast veronderstelden we dat de voeding van beide landen even gezond zou zijn. We hebben literatuuronderzoek gedaan naar het voedingspatroon van Okinawanen. Vervolgens hebben we interviews gehouden met plussers in Leeuwarden. Op basis van de interviews hebben we een algemeen voedingspatroon van deze 80-plussers gemaakt. Okinawanen eten veel gevarieerde groenten en veel granen. Ze eten caloriearm, maar koolhydraatrijk voedsel. Ze eten niet veel minder, maar vooral minder caloriedicht voedsel (in plaats daarvan eten ze onder andere groenten). Er wordt veel soja en (vette) vis gegeten en thee is een populaire drank. Zo krijgen Okinawanen veel flavonoïden binnen. Door vette vis te eten, krijgen ze ook veel omega-3 binnen. Okinawanen eten geen vlees, geen zuivelproducten en weinig eieren. Ze krijgen calcium binnen via groenten, vis, soja, zeewier en sinaasappel(sap). Verder eten ze geen zoetigheden en drinken ze alcohol met mate. Onze geïnterviewden aten dagelijks volkoren brood. Er werden vaak aardappelen gegeten en één keer per week rijst. Ze kregen calcium binnen via zuivelproducten die ze dagelijks tot zich namen. De mensen aten veel vlees gegeten en één keer per week vis. Dagelijks werden ook gevarieerde groenten en fruit gegeten. Onze ouderen dronken ook veel thee en alcohol met mate. Dagelijks aten ze kleine hoeveelheden zoetigheid en fastfood werd met mate gegeten. Er zijn duidelijk verschillen tussen deze voedingspatronen: Nederlanders eten minder rijst, minder vis, meer vlees en per dag kleinere hoeveelheden groenten. Ook eten ze geen soja en krijgen ze door het eten van vlees, brood, fastfood en meer zoetigheid meer calorieën binnen. Er zijn ook overeenkomsten: in beide voedingspatronen worden veel granen, gevarieerde groenten, evenveel fruit en weinig extra zout gegeten. Okinawanen krijgen minder calorieën binnen en bedwingen daarmee vrije radicalen die lichaamsweefsels beschadigen. Daarnaast krijgen Okinawanen meer flavonoïden binnen. Flavonoïden zijn antioxidanten. Deze verlagen de kans op het krijgen van kanker en hart- en vaatziekten. Zowel Okinawanen als Nederlanders eten veel granen en verkleinen daarmee de kans op hart- en vaatziekten en houden de bloedsuikerspiegel op peil. Nederlanders eten meer volkoren granen en deze granen hebben een nog positievere werking dan niet-volkoren granen. Zowel Okinawanen als Nederlanders krijgen calcium binnen dat belangrijk is voor behoud van botten en tanden. Okinawanen krijgen het echter binnen via natuurlijke producten als sinaasappels en Nederlanders via zuivel. Zuivel bevat echter verzadigde vetten en eiwitten die calcium aan botten onttrekken. Okinawanen krijgen omega-3-vetzuren binnen via vis, iets wat de Nederlanders weinig aten. Deze kregen op jonge leeftijd wel omega-3 binnen via levertraan. Omega-3-vetzuren zijn belangrijk voor werking van hersenen, hart, bloedvaten en immuunsysteem. Nederlanders krijgen meer verzadigde vetten binnen via vlees en zoetigheid. Deze vetten verhogen de kans op hartaandoeningen. Er zijn dus duidelijk verschillen te zien tussen de voedingspatronen van Okinawanen en Nederlandse ouderen en dit geldt ook voor de voedingsstoffen. De voeding van ouderen uit Nederland is wel gezond, maar de voeding van Okinawanen is nog gezonder. 2

4 Summary Okinawa is one of the five blue zones. Blue zones are zones where people reach extremely high ages. Okinawa is a group of islands in which the residents have the highest life expectancy in the world. Heart diseases and cancer occur nowhere else in the world as sporadic as in Okinawa. There are some different aspects that can contribute in reaching a high age, mentioned: genes, origin, climate, use of nutritional supplements, ethnicity, physical activity, social contacts and nutrition. We wondered whether the nutrition of the Okinawan people matches the nutrition of the elderly of the Netherlands. How does the dietary pattern of the residents of Okinawa and a number of Dutch people over the age of 80 look like? The older Dutch people, do they eat as healthy as the residents of Okinawa? We hypothesized the dietary patterns would not match with each other, but the nutrients would match. Beside we hypothesized the nutrition of both countries would be healthy. We did some literature research to the dietary pattern of the Okinawan people. Thereafter we did some interviews with twenty-nine people over the age of 80 in Leeuwarden. Based on the interviews, we established a general dietary pattern of the Dutch people over the age of 80. Okinawan people eat a lot of varied vegetables and grains. They eat low calorie, but highcarbohydrated food. They eat normal portions, but just a little high-calorie food (instead of that, they eat more vegetables). Soya and fish is eaten a lot en tea is also popular. In that way they receive a lot of flavonoids. Fish contains Omega 3. Okinawan people don t eat any meat, they don t consume dairy products and eggs are eaten sporadic. They receive calcium from vegetables, fish, soya, seaweed and orange juice. Furthermore they don t eat sweets, drink alcohol with moderation and never eat any fastfood. Our interviewees ate whole-wheat bread every day. Potatoes were eaten often and once a week they ate rice. They received calcium from dairy products, which they used daily. They ate a lot of meat and once a week, they ate fish. Varied vegetables and fruits were eaten every day. Our elderly drank a lot of tea and alcohol was drunk with moderation. They ate just a small amount of sweets a day. Fastfood was eaten with moderation. It is clear that there are differences between these dietary patterns: Dutch people eat less rice, less fish, more meat and smaller portions of vegetables per day. They also don t eat any soya and because of the fact they eat more meat, bread, fastfood and sweets, they receive more calories. We also found some matches: both the dietary patterns show us grains are eaten a lot and also varied vegetables, fruit and less extra salt come to the fore in both patterns. Okinawan people receive fewer calories and in that way they restrain free radicals which can damage the body tissues. Thereby Okinawan people receive more flavonoids. Flavonoids are antioxidants. These antioxidants can decrease the risk of getting cancer or cardiovascular diseases. Both Okinawan and Dutch people eat a lot of grains and in that way they also decrease the risk of getting cardiovascular diseases and the level of blood sugar remains stable. Dutch people eat more whole-wheat grains and these grains have a more positive effect than white bread. Both Okinawan and Dutch people receive calcium and that is important for the preservation of the bones and teeth. Okinawan people get calcium through natural products like oranges and Dutch people get it through dairy products. However, dairy products contain saturated fats and proteins that extract calcium from the bones. Okinawan people receive Omega 3 through fish, Dutch people receive less Omega 3 through fish, but they consumed cod-liver oil when they were young. Omega 3 stimulates the functioning of the brains, heart, veins and the immune system. Dutch people receive more saturated fats through the consuming of meat and sweets. These fats increase the risk of getting a heart disease. There are a lot of differences in dietary patterns of the Okinawan and Dutch people. Also the nutrients they receive differ. The nutrition of the Dutch elderly is healthy, but the nutrition of the Okinawan people is even healthier. 3

5 INHOUD 1. Voorwoord Inleiding Invloed van voedingsstoffen op de gezondheid Vraagstelling Hypothese en verwachting Materiaal en methode Resultaten Voeding in Okinawa Voeding onder 80-plussers in Nederland in tabellen Voedingspatroon van onze 80-plussers in grafieken Overeenkomsten voeding Okinawa en Nederland Overige levensstijlkenmerken Discussie Verklaring van de resultaten Foutenanalyse en opmerkingen Controle van de hypothese Ideeën voor vervolgonderzoek Ons onderzoek in breder verband Conclusie Literaire verantwoording Logboek Logboek Marte Logboek Esmee Bijlagen Bijlage Bijlage Bijlage

6 1. VOORWOORD Allereerst gaat onze dank uit naar mevrouw Oosterhoff, die ons bij het maken van dit werkstuk goed begeleid heeft. Ook willen wij alle verzorgingshuizen en wijkzorgcentra die wij hebben benaderd, bedanken voor de hulp die zij geboden hebben om ons in contact te laten komen met de ouderen. Op die manier hebben wij genoeg ouderen die mee wilden helpen aan ons onderzoek kunnen vinden. Als laatste willen wij de 29 geïnterviewde ouderen bedanken voor hun medewerking en hun enthousiasme. 5

7 2. INLEIDING Op 9 juni 2013 stond er in de Trouw een artikel met als titel: Hoe Japanners gezond en fit 100 worden. We wisten al vrij lang dat het onderwerp voeding een belangrijke rol moest gaan spelen in ons PWS, alleen twijfelden we nog over een goed onderzoek. Tot het moment waarop we een krantenartikel over een blue zone zagen. In dit krantenartikel 1 schrijft een redactrice van Trouw over haar reis naar de blue zone in Okinawa en komt daar achter de belangrijkste geheimen van het oud worden in Okinawa. Ze zag daar onder andere wat de mensen daar aan beweging doen, hoe ze fit blijven en ook kwam ze erachter wat de inwoners van Okinawa zoal eten. We lazen dit krantenartikel en we waren direct enthousiast. De vijf blue zones van de wereld, verspreid over verschillende continenten, spraken ons onbewust erg aan. We waren toch wel heel benieuwd hoe het nu mogelijk is dat de bewoners van deze blue zones zo fit en gezond een ongewoon hoge leeftijd kunnen bereiken. We besloten ons wat meer te verdiepen in deze blue zones en dan vooral de blue zone van de Japanse eilandengroep Okinawa. Op deze wereld bevinden zich maar liefst vijf blue zones. Deze blue zones liggen verspreid over vier continenten en bevinden zich op de volgende plekken: Loma Linda in Californië, het schiereiland Nicoya bij Costa Rica, het eiland Sardinië bij Italië, het eiland Icaria van Griekenland en de eilandengroep Okinawa vlakbij Japan. Alle blue zones liggen dus ver uit elkaar, maar toch hebben ze één ding gemeen: de mensen die er wonen, bereiken bijna allemaal een uitzonderlijk hoge leeftijd. Er wonen buitengewoon veel mensen met een leeftijd van 100 jaar of ouder. Ook komen er veel minder (dodelijke) ziektes, zoals hart- en vaatziekten en kanker, voor in vergelijking met de rest van de wereld. Een bepaalde levensstijl maakt dat de bewoners zo oud en zo gezond zijn. Zo eten ze in Sardinië bijvoorbeeld een plantaardig, bonenrijk dieet met pecorino, vinden ze het in Loma Linda belangrijk om noten te eten en drinken de bewoners van het eiland Icaria veel thee. Iedere blue zone heeft zo zijn eigen voorschriften om gezond en fit oud te worden. De naam blue zone is ontstaan nadat een onbekend persoon in Sardinië per ongeluk met blauwe inkt een cirkel had getrokken om een gebied waar relatief gezien veel mensen 100 jaar of ouder waren. Voortaan werden die gebieden waar uitzonderlijk hoge leeftijden werden bereikt, blue zones genoemd. 2 Wij kijken in dit werkstuk alleen naar de blue zone van de eilandengroep Okinawa. Okinawa is het hoofdeiland van de Ryukyu-eilanden, een Japanse eilandengroep in de Oost-Chinese Zee. Het eiland telt zo n 1,4 miljoen inwoners. Okinawanen hebben een eigen taal en een eigen cultuur. Deze cultuur wijkt af van de Japanse cultuur. Wat bijzonder is aan Okinawa is het feit dat deze eilandengroep de langst levende bevolking van alle landen of staten ter wereld heeft. De bewoners lijken het verouderingsproces zoals wij dat kennen in het Westen, te hebben overwonnen. De drie voornaamste dodelijke ziekten in het Westen - coronaire hartziekten (hartziekten die veroorzaakt worden door afwijkingen in de kransslagaders), beroerten Bron 1 Kaart van Okinawa. 1 Claus, S., Hoe Japanners gezond en fit 100 worden, Trouw (2013) 2 ( ) 6

8 en kanker - komen nergens ter wereld zo weinig voor als in Okinawa. Verder is uit onderzoek 3 gebleken dat Okinawanen zeer jonge, schone slagaders, een lage kans op hormoonafhankelijke kanker, sterke botten, scherpe geesten en slanke lijven hebben. De gemiddelde leeftijd die in Okinawa bereikt wordt, is een leeftijd van 81,8 jaar. In vergelijking met de VS, waar de gemiddeld behaalde leeftijd 76,8 jaar bedraagt, is dit een groot verschil. In Nederland is de gemiddelde levensverwachting 80,7 4. Uit autopsie bij verschillende overleden Okinawanen bleek dat de bloedvaten vrij waren van atherosclerose en ook de kransslagaders waren amper vernauwd of verkalkt. Dit gegeven verklaart waarom er zo weinig Okinawanen sterven aan hart- en vaatziekten, in vergelijking met Japanners of Amerikanen. In bron 2 en bron 3 is te zien dat Okinawa de hoogste levensverwachting ter wereld heeft en van de vergeleken landen is Okinawa het land met de minste doden door coronaire hartziekten, kanker en beroertes. Age Adjusted Death Rates (per 100,000 people) Rank* Location Life Expectancy Eating Pattern CHD** Cancer Stroke All Causes 1 Okinawa 81.2 East-West Japan 79.9 Asian Hong Kong 79.1 Asian Sweden 79.0 Nordic Italy 78.3 Mediterranean Greece 78.1 Mediterranean USA 76.8 American * Average life expectancy world rank ** Coronary Heart Disease Sources: World Health Organization 1996; Japan Ministry of Health and Welfare 1996 Bron 2 Levensverwachting en dodelijke ziektes van Okinawa vergeleken met enkele andere landen in de wereld. 5 Hormone-Dependent Cancer Risk Yearly Cancer Deaths (per 100,000 people) Location Life Expectancy Breast Ovarian Prostate Colon Okinawa Japan Hong Kong Sweden Italy Greece USA Adapted from World Health Organization 1996; Japan Ministry of Health and Welfare 1996 Bron 3 Dodelijke slachtoffers aan kanker in Okinawa vergeleken met enkele andere landen in de wereld. 6 3 Bernstein, A.M., Kunishima, N., Perls, T.T., Suzuki, M., Tamaki, H,. Willcox, B.J., Willcox, D.C., Yoo, J.K. for The Gerontological Society of America, First Autopsy Study of an Okinawan Centenarian: Absence of Many Age- Related Diseases, Journal of Gerontology: MEDICAL SCIENCES (2004): Wereldbank 5 World Health Organisation (WHO) 6 World Healt Organisation (WHO) 7

9 Bron 4 Verband tussen voedingsfactoren en het risico op chronische ziekten. 7 De glycemische index (GI) is een maat om aan te geven hoe snel koolhydraten in de darm worden verteerd en als glucose in het bloed worden opgenomen. De glycemische lading (GL) van voedsel is een getal dat aangeeft hoeveel de bloedsuikerspiegel is verhoogd na het eten van een bepaald soort voedsel. Uit bron 5 blijkt dat vanaf 1970 Okinawa de hoogste levensverwachting heeft van de vier vergeleken landen. In de VS en Japan is de levensverwachting gedurende alle weergegeven jaren lager dan die van Okinawa. Bron 6 geeft weer dat Okinawanen een hogere leeftijd bereiken dan de Amerikanen en Japanners. Bron 5 Levensverwachting van Okinawa vergeleken met Japan, Zweden en de VS. 8 7 Suzuki, M., Todoriki, H., Willcox, B.J., Willcox C.D., The Okinawan Diet: Health Impliciations of a Low-Calorie, Nutrient-Dense, Antioxidant-Rich Dietary, Journal of the American College of Nutrition (2009): W.H.O. 1996; Japan Ministry of Health and Welfare 2004; US Department of Health and Human Services/CDC

10 Bron 6 Deel van de bevolking dat overleeft per leeftijd van Okinawa, Japan en de VS. 9 Vaak wordt er, om te verklaren waarom Okinawanen zo gezond oud worden, gekeken naar het voedingspatroon. Het is belangrijk om te begrijpen dat voeding alleen er niet voor kan zorgen dat iemand oud wordt. Ook de fysieke, mentale en cognitieve gezondheid spelen een rol in het behalen van een hoge leeftijd. Verder heeft onderzoek 10 aangetoond dat ook je land van herkomst, het functioneren van de maag, het gebruik van voedingssupplementen en je etniciteit van invloed zijn op je levensverwachting. Hoe oud je wordt, hangt maar voor een klein deel af van je genen. Of iemand oud wordt, is slechts voor 25% genetisch bepaald. De overige 75% wordt bepaald door je leefwijze. In Okinawa gaan ze uit van negen punten die een langer leven garanderen. Dat zijn de volgende punten 11 : 1) Heb een doel in het leven. 6) Geniet van de zon (vitamine D). 2) Eet voornamelijk plantaardig voedsel. 7) Blijf actief. 3) Ga tuinieren en blijf zo in beweging. 8) Leg een kruidentuin aan. 4) Eet (meer) soja. 9) Houd een positieve levensinstelling. 5) Houd sterke sociale netwerken/zorg dat je niet alleen bent. Okinawa heeft een subtropisch klimaat. De temperatuur zakt er zelden onder de 15 C. Zelfs in de winter is er sprake van een aangename (maximum)temperatuur van rond de 19 graden Celsius. De gemiddelde temperatuur in Okinawa is 22,4 C. 12 Er kunnen echter, vooral in de zomer, heftige regenbuien plaatsvinden. In de herfst bestaat er zelfs de kans dat er een tropische storm of een tyfoon om de hoek komt kijken. Ondanks dat is het klimaat voor de bewoners van Okinawa goed genoeg om er van te profiteren. Omdat de temperatuur vrijwel het hele jaar redelijk hoog tot hoog is, is er het hele jaar de mogelijkheid om veel buiten te zijn, buiten te sporten en te tuinieren. Beweging houdt een mens immers gezond en fit. De bewoners van Okinawa zijn van mening dat je 9 Willcox, J.B., Willcox C.D., Todoriki, H., Fujiyoshi, A., Yano, K., He, Q., Curb, D., Suzuki, M. Caloric Restriction, the Traditional Okinawan Diet, and Healthy Aging, New York Academy of Sciences (2007) 10 Fischer, J.G., Hausman, D.B., Johnson M.A., Nutrition in centenarians, Maturatis (2011): Buettner, D. Het geheim van langer leven : de beste tips voor een lang, gezond en gelukkig leven. Amsterdam: National Geographic, ( ) 9

11 altijd in beweging moet blijven. Dat hoeft dan niet zozeer beweging in de vorm van een sport te zijn, maar even een stukje fietsen in plaats van de auto te pakken, is ook al voldoende. Even bewegen gaat natuurlijk goed als het altijd goed weer is. Uit meerdere onderzoeken is gebleken dat lichaamsbeweging van essentieel belang is op het voorkomen van chronische ziektes. In bron 7 is te zien dat het voorkomen van chronische ziekten lager is bij mensen met een actieve leefstijl dan bij mensen die weinig bewegen. Bron 7 Het voorkomen van chronische ziekten bij verschillende leefstijlen. De blauwe lijn geldt voor een inactieve leefstijl van een zwaarlijvige, de groene lijn voor iemand die zittend leeft, de gele lijn voor iemand die matig aan lichaamsbeweging doet en de rode lijn voor iemand die aan regelmatige lichaamsbeweging doet. 13 Okinawanen vinden het erg belangrijk dat je een doel in je leven hebt. Dat je s morgens wakker wordt om er weer een dag vol tegenaan te gaan. Het is belangrijk dat je het gevoel hebt dat je niet voor niets op de wereld bent gekomen en dat je iets wilt bereiken in je leven. Volgens de Okinawanen is dat hét middel om een hoge leeftijd te bereiken. Okinawanen zijn ook erg sociale mensen. Ze hebben enorme vriendenkringen en met deze vrienden houden ze goed contact. Okinawanen noemen een dergelijke vrienden-/kennissenkring een moai (bron 8). Het belangrijkste nut van een moai is dat de mensen niet alleen zijn en zich niet alleen voelen. Familie, vrienden en kennissen die belangrijk voor je zijn, zijn onmisbaar in het leven en dragen dus ook bij aan het bereiken van een hoge leeftijd. De belangrijkste factor die van invloed is op de levensverwachting en de gezondheid in Okinawa, is de levensstijl. Veel beweging en een gezonde voeding dragen bij aan een goede gezondheid. Gezonde voeding kan net als veel beweging bijdragen aan het voorkomen van dodelijke ziektes zoals hart- en vaatziekten en kanker. Wij richten ons in dit onderzoek alleen op de voeding. We hebben voor Okinawa als vergelijkingsmateriaal gekozen, omdat Okinawa de hoogste levensverwachting ter wereld heeft. Daarnaast ligt Okinawa het verst van Nederland af en daarom denken we dat het voedingspatroon het meest verschilt met het voedingspatroon van Nederlanders. We gaan kijken naar wat de mensen in Okinawa zoal eten en dat gaan we vergelijken met het voedingspatroon van plussers uit Nederland. Aan de hand daarvan kijken we of we een verband kunnen zien tussen de voedingsmiddelen en voedingsstoffen die de mensen in Okinawa tot zich nemen en de voedingsstoffen en voedingsmiddelen die de ouderen in Nederland tot zich hebben genomen. Op basis van deze resultaten willen we erachter komen of de Nederlandse ouderen net zo gezond hebben gegeten als de Okinawanen. Daarbij stellen we ons de vraag wat de invloed van de voedingspatronen is op de gezondheid. 13 Handschin, C., Spiegelman, B. M., The role of exercise and PGC1 in inflammation and chronic disease. Nature, vol. 454, blz Bron 8 Okinawanen drinken thee met hun moai

12 ( ) 11

13 2.1 INVLOED VAN VOEDINGSSTOFFEN OP DE GEZONDHEID Een belangrijke voedingsstof voor het lichaam zijn eiwitten. Spieren, hormonen, genen en talloze andere stoffen in het lichaam zijn opgebouwd uit aminozuren, de bouwstenen van eiwitten. Het lichaam kan ook aminozuren bouwen, maar sommige aminozuren, de zogenaamde essentiële aminozuren, kunnen niet door het lichaam zelf gebouwd worden en moeten dus via de voeding in het lichaam komen. Er zijn verschillende eiwitbronnen: de dierlijke en plantaardige variant. Dierlijke eiwitten zitten in vlees en vis. Plantaardige eiwitten zijn vaak minder hoogwaardig dan dierlijke eiwitten. Echter, eiwitten uit sojabonen hebben wel dezelfde voedingswaarde als eiwitten uit vlees. Eiwitten zijn zeker belangrijk voor ons lichaam, maar te veel eiwit kan ook leiden tot gezondheidsproblemen zoals een hoge bloeddruk, nierstenen, slagaderveroudering en osteoporose (botontkalking: eiwit onttrekt het calcium aan de botten). Te veel dierlijke eiwitten in het bijzonder kan ook nog leiden tot verstoppingen in de slagaders. In veel voedingsstoffen komen vetten voor. Vetten zijn een belangrijke energiebron voor het lichaam. Vetten zijn onder andere belangrijke bouwstoffen voor (cel)membranen en steroïde hormonen. Vetten zijn opgebouwd uit vetzuren. Er zijn twee verschillende soorten vetzuren: de verzadigde en de onverzadigde vorm. Bij een hoge inname van verzadigde vetten is het risico op hart- en vaatziekten groter. Deze vetten kunnen er voor zorgen dat aderen verstoppen. Verzadigde vetzuren zitten in vlees, gevogelte, volle zuivelproducten (melk, boter, room, kaas), koek, gebak, chocolade, palmolie en kokosolie. Onverzadigde vetzuren komen voor in vette plantaardige voedingsmiddelen en verstoppen de aderen minder snel dan verzadigde vetten. In olijfolie en canolaolie zitten onverzadigde vetzuren. Deze oliën worden als beschermend beschouwd omdat het vorming van vrije radicalen vermindert. Vrije radicalen zijn instabiele, zeer reactieve zuurstofmoleculen die ontstaan bij stofwisseling en die oorzaak kunnen zijn van voortijdige veroudering en verschillende ziekten Deze vrije radicalen spelen ook een rol bij de vorming van kanker. Cholesterol is een lipide (vetachtige stof). Cholesterol (bron 9)is nodig voor de soepelheid van membranen in je lichaam. Een te hoog gehalte aan cholesterol kan aderverkalking en andere hartziekten tot gevolg hebben. Cholesterol kan zich in de bloedsomloop aan elkaar gaan binden, er ontstaat dan een plaque. Zo n plaque kan uiteindelijk de bloedsomloop belemmeren. Het gevolg kan een hartaanval of beroerte zijn. Bron 9 De structuurformule van cholesterol. Twee speciale vormen van vetzuren zijn de omega-3-vetzuren en de omega-6-vetzuren. Dit zijn essentiële vetzuren, ofwel: vetzuren die het lichaam zelf niet kan maken en die daarom dus via voeding in het lichaam moet komen. Omega-3-vetzuren zijn belangrijk voor de werking van de hersenen, het hart, de bloedvaten en het immuunsysteem. Deze vetzuren hebben een verdunnende werking op het bloed en zijn daarom heel belangrijk voor de hartgezondheid. Ook kan het vormen van kanker voorkomen. Door tal van onderzoeken is bevestigd dat omega-3-vetzuren de kans op borstkanker verkleinen. Omega-3-vetzuren komen voor in schaaldieren en vette vis (bijvoorbeeld zalm, tonijn en makreel). Ook levertraan bevat veel omega-3-vetzuren. Omega-6-vetzuren zijn belangrijk bij de bouw van celmembranen. Ze kunnen ontstekingsremmend werken, maar grote hoeveelheden kunnen kanker als gevolg hebben. Omega-6-vetzuren komen voor in volkoren granen, oliën, pitten en zaden. De belangrijkste energiebron van het lichaam zijn de koolhydraten. Er bestaan enkelvoudige en complexe koolhydraten (meervoudige koolhydraten). Enkelvoudige koolhydraten zijn monosachariden. Deze koolhydraten bestaan uit slechts één sacharide. De complexe koolhydraten 12

14 disachariden, oligosachariden en polysachariden bestaan uit meer dan één sachariden 15. Deze zitten onder andere in voedingsvezels, zetmeel in peulvruchten en aardappelen, groenten, rijst, fruit en granen. Ze verminderen het risico op hart- en vaatziekten, ze houden de bloedsuikerspiegel op peil en verminderen (de kans op) diarree. Er zijn langzame en snelle koolhydraten. Langzame koolhydraten (uit volkoren granen, fruit, groenten, eiwitten) verhogen de bloedsuikerspiegel minder dan snelle koolhydraten. Bij langzame koolhydraten hoeft de alvleesklier minder actief te zijn dan bij snelle variant. Daarom voorkomt het eten van vooral langzame koolhydraten slijtage van de alvleesklier. Langzame koolhydraten zijn vaak ook complexe koolhydraten. Voedingsstoffen die ook belangrijk zijn voor de gezondheid zijn flavonoïden. Flavonoïden zijn krachtige antioxidanten. Ze kunnen het risico op hart- en vaatziekten verlagen. Daarnaast kan het de groei van tumoren remmen. Flavonoïden maken ook vrije radicalen onschadelijk. Een andere belangrijke functie van flavonoïden is het feit dat ze de bloedvaten versterken en het immuunsysteem verbeteren. Flavonoïden komen voor in granen, groenten, fruit, sojaproducten, thee en wijn. Vooral volkoren granen hebben een buitengewone uitwerking op het voorkomen van chronische ziekten. Uit onderzoek 16 is gebleken dat als men van wit brood over zou stappen naar volkoren brood, men de kans op hart- en vaatziekten met 40 procent kan verminderen. Volkoren granen bevatten veel flavonoïden, mineralen, vitamines en vezels. Deze stoffen zorgen er samen voor dat granen het ontstaan op hart- en vaatziekten verminderen. Daarnaast kunnen volkoren granen grote schommelingen in het bloedsuikergehalte verminderen. Op die manier wordt ook de kans op diabetes kleiner. Groenten en fruit zijn gezond omdat er onder andere flavonoïden in zitten. Verder zitten er in fruit weinig vetten en is het rijk aan vitamine C. Vitamine C bevordert de aanmaak van collageen - het natuurlijke bindmiddel van het lichaam - en is belangrijk voor de gezondheid van het bindweefsel en de botten. Zo bevordert het de genezing van een wond. Vitamine C kan helpen tegen een groot aantal ziekten, zoals hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, kanker, osteoporose, schildklieraandoeningen en bloedarmoede. Daarnaast bevatten groenten ook foliumzuur, een vitamine (B9) die van groot belang is bij de preventie van hart- en vaatziekten. Ook kan foliumzuur tijdens de zwangerschap aandoeningen van het zenuwstelsel bij het ongeboren kind helpen voorkomen. Daarnaast kan het een te hoog homocysteïnegehalte verlagen. Een te hoog homocysteïnegehalte kan leiden tot atherosclerose. Foliumzuur is echter ook belangrijk bij herstel van breuken in genetisch materiaal. Foliumzuur zit in spinazie, zwarte ogenbonen, kidneybonen, pintobonen, linzen, havermout, asperges, sinaasappels, sojaproducten en peulvruchten. Een ander belangrijke vitamine is vitamine E. Vitamine E speelt een grote rol in het beschermen van cellen en vaatwanden tegen beschadiging van vrije radicalen. Vitamine E vermindert ook de kans op een hartinfarct, doordat er minder schade aan hartslagaderwanden ontstaat. Ook verbetert het de afweer, er is immers minder schade aan immuuncellen. Bronnen van vitamine E zijn amandelen, canolaolie, hazelnoten, margarine, mayonaise, olijfolie, pindakaas, rijstolie, garnalen, zoete aardappelen, zonnebloemolie, volkoren granen en graanproducten. Natrium krijgt men vooral binnen via keukenzout of kant-en-klaar maaltijden. Natrium is belangrijk voor het reguleren van de waterhuishouding, de bloeddruk en de hoeveelheid bloed. Hiervoor is alleen maar een beetje natrium nodig. Te veel natrium zorgt voor een hoge bloeddruk en vergroot de kans op beroerten. 15 ( ) 16 Via: Béliveau, R. Eet gezond, leef gezond: de invloed van voeding en dagelijkse leefstijl op onze gezondheid. Utrecht: Kosmos,

15 Mineralen zijn van groot belang bij de werking van enzymen. Het mineraal calcium komt voor in zuivelproducten, maar ook in broccoli, sardines, zalm en sinaasappelsap. Calcium is essentieel voor een sterk gebit en sterke botten. Het voorkomt osteoporose en daarnaast kan het helpen tegen een hoge bloeddruk. Calcium is ook nodig voor het goed functioneren van de meeste lichaamscellen (o.a. spiercellen, het hart en de hersenen). Een ander mineraal dat we nodig hebben, is de stof ijzer. IJzer is een belangrijk bestanddeel van hemoglobine. Hemoglobine zorgt ervoor dat zuurstof via de rode bloedlichaampjes door het lichaam getransporteerd kan worden. IJzer komt voor in dierlijke producten (vlees, vis en gevogelte) en in plantaardige producten (abrikozen, groene groenten, linzen, peulvruchten, quinoa en vijgen). 14

16 3. VRAAGSTELLING Hoe ziet het voedingspatroon eruit van bewoners van Okinawa en een aantal 80-plussers in Nederland? Eten de oudere Nederlanders net zo gezond als de bewoners van Okinawa? 4. HYPOTHESE EN VERWACHTING Wij veronderstellen dat er weinig overeenkomsten zullen zijn tussen de voedingsmiddelen van Okinawa en het voedingsmiddelen van de 80-plussers in Nederland, omdat de gebieden die we vergelijken in verschillende werelddelen liggen. Vroeger waren er in Nederland natuurlijk ook nog weinig voedingsmiddelen uit andere continenten en dat maakt de kans dat de ouderen vroeger dezelfde dingen hebben gegeten als mensen in Okinawa, nog kleiner. We veronderstellen dat er wel overeenkomsten zullen zijn in de voedingsstoffen uit het voedsel van Okinawa en de Nederlandse ouderen, omdat zowel de Okinawanen als de Nederlanders oud zijn geworden. Wij veronderstellen dat de ouderen uit Nederland net zo gezond hebben gegeten als de Okinawanen, omdat de ouderen uit Nederland immers ook een hoge leeftijd hebben bereikt. Vroeger was er dan wel minder afwisseling op het gebied van eten, maar het gebruik van conserveermiddelen, E-nummers en additieven is de laatste jaar sterk toegenomen. Deze toevoegingen kunnen ogenschijnlijk gezond voedsel toch ongezond maken. De ouderen hebben vroeger een stuk minder te maken gehad met deze toevoegingen, zodat ze toch gezond gegeten hebben. We verwachten dat we uit de resultaten van onze interviews een duidelijk voedselpatroon van de Nederlandse ouderen zullen krijgen, omdat we van onder andere onze opa s en oma s hebben gehoord dat ouderen vaak hetzelfde eten. Weinig afwisseling, veel aardappelen en niet veel buitenlandse recepten, hooguit een keertje spaghetti of nasi. We verwachten dat ze Hollandse groenten van het seizoen aten. Ook denken we dat ze veel brood hebben gegeten, vaak met kaas als beleg en daarbij vaak melk dronken. Ook dit verwachten we op basis van wat we zien bij onze grootouders. Voor het voedingspatroon van de Okinawanen verwachten dat dit veel overeenkomt met het Oosterse eetpatroon. Hieronder verstaan we veel rijst, sushi, tropisch fruit, veel groenten, weinig rund en veel kip. Esmee is twee jaar geleden in Vietnam geweest en heeft daar kennis gemaakt met het Oosterse voedingspatroon dat bestaat uit deze onderdelen. Ook verwachten we dat er veel vis wordt gegeten vanwege het feit dat Okinawa een eiland is. 15

17 5. MATERIAAL EN METHODE Om onze resultaten te verkrijgen, hebben wij een interview afgenomen bij 29 ouderen. Daarvan waren er vier met een leeftijd tussen de 80 en 84 jaar, vijftien tussen 85 en 90, acht tussen de 91 en 95 en twee boven de 96. Hierbij zaten zeven mannen (deze hadden allemaal een leeftijd van onder de 90 jaar) en tweeëntwintig vrouwen. Wij vonden het belangrijk dat we in contact zouden komen met de ouderen. Daarom hebben we gekozen om interviews af te nemen in plaats van de ouderen een enquête in te laten vullen. Verder vonden we een interview persoonlijker en bij een interview hadden we het voordeel dat we de mensen duidelijk onze vraag konden stellen en uitleg konden geven. Mochten ze het, ondanks onze uitleg, nog niet begrijpen, dan konden we het nog een keer uitleggen. Ook hadden we de mogelijkheid om door te vragen. En voor de ouderen was het ook ontzettend leuk om even een gesprekje aan te gaan met twee scholieren. De verzorgingshuizen die wij benaderd hebben, zijn de volgende: wijkzorgcentrum Sint Jozef (Leeuwarden), wijkzorgcentrum De Hofwijck (Leeuwarden), zorgcentrum Noorderbreedte locatie Abbingahiem (Leeuwarden) en wijkzorgcentrum Greunshiem (Leeuwarden). Verder hebben we nog drie vrouwen die nog op zichzelf wonen (een is woonachtig op de Pier Panderstraat te Leeuwarden, een ander woont in een vrijstaand huis aan de Julianalaan te Leeuwarden en de laatste woont in een groot appartement vlakbij de Rengerslaan, in Leeuwarden) en drie vrouwen en een man die in een serviceflat wonen (het echtpaar woont in de serviceflat Aldlânstate, de andere twee vrouwen wonen in de serviceflat Nijlânstate, alletwee te Leeuwarden), benaderd. Deze mensen hebben we gebeld om een afspraak te maken. Bij de verzorgingshuizen zijn we langsgegaan en hebben we vooral veel telefonisch en via de mail contact gehad met de personen die ons konden helpen om ouderen te vragen. Bij Sint Jozef en De Hofwijck hebben we de ouderen zelf benaderd en gevraagd of ze mee wilden werken. Bij Abbingahiem hebben we een lijst gekregen van mensen die geschikt zouden zijn om te interviewen. Deze mensen hebben we vervolgens ook zelf benaderd. Bij Greunshiem waren er mensen voor ons geregeld. De planning voor de interviews vindt u in bijlage 2. We hebben de interviews afgenomen aan de hand van een vragenlijst (deze vindt u op de volgende pagina). De antwoorden op de vragen hebben we genoteerd in een antwoordentabel (deze antwoordentabel vindt u in bijlage 3). Van tevoren hadden we met behulp van een boek 17 een lijst gemaakt met daarop de meest opvallende soorten voedsel, genuttigd in Okinawa, met daarbij de bijbehorende typerende voedingsstoffen. Deze lijst vindt u in bijlage 1. Omdat we in dit onderzoek willen kijken of er een verband is tussen de voeding die in Okinawa gegeten wordt en de voeding die de Nederlandse ouderen gegeten hebben, was het van belang dat de vragen in het interview betrekking hadden op dat voedsel- en voedingsstoffenpatroon van de Okinawanen. De resultaten van de interviews hebben we gerangschikt in een tabel, op basis van de in Okinawa veel gegeten soorten voedsel. Als voorbeeld: een onderdeel flavonoïden, een onderdeel groenten, een onderdeel calciumrijke voedingsmiddelen, etc. Deze tabel vindt u in het hoofdstuk Resultaten. Aan de hand van die tabel hebben we alle onderdelen gerangschikt in cirkel- en staafdiagrammen. Sommige onderdelen hebben we in zowel een cirkeldiagram als in een staafdiagram verwerkt, andere onderdelen staan alleen in een cirkeldiagram of een staafdiagram. De staafdiagrammen geven de hoeveelheden aan en ze laten zien hoeveel mensen een bepaalde hoeveelheid per week tot zich nemen. De cirkeldiagrammen laten geen hoeveelheden zien; ze tonen alleen aan of er bepaalde eetgewoontes vaak of juist sporadisch voorkomen. Als voorbeeld: we hebben een cirkeldiagram gemaakt van het consumeren van niet-volkoren (dus wit) brood en consumeren van volkoren brood. Het cirkeldiagram laat dan zien of er juist veel wit of juist veel volkoren brood wordt gegeten. De staaf- en cirkeldiagrammen vindt u ook in het hoofdstuk Resultaten. 17 Willcox, B. Okinawa: een leefwijze: met een uitgebreid vierwekenplan voor een lang, vitaal leven, waaronder het beste dieet ter wereld. Utrecht: Het Spectrum,

18 Aan de hand van de staaf- en cirkeldiagrammen hebben we een algemeen voedingspatroon van de Nederlandse 80-plussers opgesteld. We hebben een voedingspiramide gemaakt van het algemene voedingspatroon van de Nederlandse ouderen. Deze vindt u ook in het hoofdstuk Resultaten. Hieronder staan de vragen die wij gesteld hebben: 1. Ontbijt: - Wat at u als ontbijt? (sneetjes brood/crackers/pap/fruit/yoghurtje/eitje) Hoeveel (sneetjes brood/etc.)? Volkoren of niet- volkoren brood? - Wat dronk u bij het ontbijt? (thee/melk/koffie/jus) Hoeveel glazen? 2. Koffietijd: - Wat dronk u rond koffietijd? (thee/koffie/limonade) Hoeveel glazen? - At u iets bij de koffie? (koekjes/plak koek) Hoeveel (koekjes/etc.)? 3. Lunchtijd - At u vaak warm tijdens lunchtijd? (zo ja, wat dan?) Indien ja, zie dan avondeten - Wat at u tijdens lunchtijd? (Brood/eitje/soep/cup a soup/snack/vis/) Hoeveel? (hoeveel sneetjes/koppen soep/etc.) - zo ja brood: wat voor beleg at u op brood?(jam/pindakaas/pasta/kaas/hagelslag/vlees/etc.) - Wat dronk u bij de lunch? (thee/koffie/melk/karnemelk) Hoeveel glazen? 4. Theetijd: - Wat dronk u rond theetijd? (thee(wat voor thee?)/koffie/ etc.) Hoeveel glazen? - At u iets bij de thee? Zo ja, wat? (koekje/ cup a soup/ brood etc.) Hoeveel (koekjes/etc.)? 5. Avondeten: - At u s avonds warm? Indien nee, zie dan lunchtijd - Wat at u s avonds? - At u elke dag groenten bij het avondeten? Welke groenten voornamelijk? - Hoe vaak per week vlees? Wat voor vlees? (roodvlees/gevogelte) Hoeveel stukjes vlees per maaltijd? - Hoe vaak per week vis? Hoeveel stukjes per maaltijd? - Hoe vaak per week aardappels/pasta/rijst. Zilvervliesrijst/witte rijst. Volkoren pasta/niet- volkoren pasta. - At u vaak peulvruchten? - At u vaak vleesvervangers? Veel tahoe/tofu? Andere sojaproducten? - Deed u vaak extra zout over het eten? - Hoe vaak fastfood als avondeten? - In wat voor olie bakt u vlees/groenten? (olijfolie, zonnebloemolie, dierlijk of anders) 6. Toetje - At u ook een toetje na het eten? Wat voor soort toetje? (yoghurt/vla/pudding/fruit) 7. s Avonds tussendoor - Wat dronk u s avonds? Thee/koffie/etc. - At u s avonds nog tussendoortjes? (fruit/chips/koekjes/overig) 8. Overige voedingsvragen - Hoe vaak alcohol in de week? (hoeveel glazen per dag?) Wat voor alcohol (jenever/bier/wijn/etc.) - Maakt u ook gebruik van geestverruimende middelen? 17

19 - Hebt u ooit gerookt? - Maakt u ook gebruik van voedingssupplementen? (calciumtabletten/vitaminetabletten/ etc.) - At u altijd tot u vol zat? (Grote eter, normale eter) - Hoe veel stuks fruit per dag? - Hoeveel eieren per week? 9. Overige levensstijlkenmerken - Hebt u in uw leven veel gesport? - Gaat u zelf nog te boodschappen doen? Lopend/fietsend/taxiënd? - Gent u nog actief in de samenleving? (verenigingen) - Hoe vaak per dag rust u? - Hebt u last van kwaaltjes? Zo ja wat? - Hoe oud zijn uw ouders geworden? - Hoe oud zijn uw broers/zussen (geworden)? At/dronk u vaak: - knoflook (door eten bijvoorbeeld) - cranberry s - gember(siroop) - citroen - uien - peterselie - pepermunt (pepermuntjes/pepermuntthee/etc.) - rabarber - tomaten - zoete aardappel - levertraan (hoe lange periode?) 18

20 6. RESULTATEN 6.1 VOEDING IN OKINAWA Wij kijken naar de voeding van 100-jarige Okinawanen toen deze een leeftijd van 50 jaar hadden. Een belangrijk kenmerk van het Okinawaanse voedingspatroon is het feit dat het uit gevarieerd voedsel bestaat. Er wordt een gevarieerde voeding met een grote selectie aan voedingsmiddelen gegeten. Daarnaast is een groot deel van het voedsel plantaardig voedsel. Bron 10 Okinawaanse voeding op basis van gewicht in grammen. 18 Groenten Er worden per dag 7-13 porties 19 groenten gegeten per dag. Groenten, aardappelen en peulvruchten behoren tot de meest voorkomende voedingsmiddelen in de voeding van de Okinawanen. Groenten vormen 20,9% van hun totale hoeveelheid calorieën, aardappelen 12,1% en peulvruchten 11,8%. Voorbeelden van Okinawaanse groenten zijn: shima rakkyo, okra, goya (balsempeer), handama, Okinawaanse wortels en imo (zoete aardappel). Fruit Er worden per dag 2-4 porties fruit gegeten. Dit zijn verschillende soorten fruit. Fruitsoorten die veel in Okinawa voorkomen, zijn: papaya, mango, ananas, passievrucht, Cantaloupe meloen en shiikwaasaa (een citrusvrucht). Via fruit en groenten krijgen Okinawanen 400 mg vitamine C per dag binnen. 18 Gebaseerd op de Okinawa Centenarian Study 19 zie voor portiegrootte bijlage 1 19

21 Granen Er worden per dag 7-13 porties granen gegeten. De Okinawanen eten ten minste drie porties Japanse witte kleefrijst per dag, daarnaast eten ze ook granen als boekweitmie en tarwemie. Rijst is het meest gegeten voedsel in Okinawa en granen vormen circa 32% van alle maaltijden. Caloriearm maar koolhydraatrijk voedsel Het voedsel van Okinawanen is caloriearm. Het is niet zo dat de Okinawanen weinig eten, ze eten alleen voedsel dat minder calorieën bevat. Qua gewicht eten de Okinawanen meer dan Amerikanen, maar omdat de Okinawanen veel minder vet eten bevat het voedsel van Okinawanen veel minder calorieën. Ze eten veel voedingsmiddelen die ongeraffineerde koolhydraten (onbewerkte producten, bijvoorbeeld koolhydraten in aardappelen en granen) en vezels bevatten. Bij de Okinawanen van tegenwoordig vormen koolhydraten 54% van de totale hoeveelheid calorieën. Okinawaanse ouderen hebben het grootste deel van hun leven voedsel gegeten dat voor 70-80% bestond uit koolhydraten. Dit kwam omdat deze mensen veel imo (zoete aardappel) consumeerden. Er bestaan enkelvoudige koolhydraten, zoals geraffineerde suikers (bijvoorbeeld tafelsuiker) en er bestaan samengestelde koolhydraten. Samengestelde koolhydraten zijn verteerbaar zetmeel en onverteerbare voedingsvezels, zoals zemelen. Deze koolhydraten krijgen Okinawanen veel binnen via aardappelen, rijst, fruit, bonen en andere peulvruchten. In bron 11 is te zien dat Okinawanen een lagere energiebalans hebben dan mensen uit de Verenigde Staten. Deze energiebalans was eerst zelfs negatief: de Okinawanen gebruikten meer calorieën dan ze binnen kregen. Dat de Okinawanen minder calorieën eten, uit zich ook in de BMI: de gemiddelde BMI van de Okinawanen is veel lager dan die van Amerikanen. Okinawanen eten niet altijd tot ze vol zitten. Ook dat gegeven draagt bij aan de verklaring waarom Okinawanen minder calorieën binnen krijgen. Zij houden zich aan de zogenoemde 80%-volregel. Als hun hongergevoel verdwijnt, stoppen de Okinawanen met eten. Daardoor eten ze niet tot ze vol zitten, maar tot ze voor ongeveer 80% verzadigd zijn. 20

22 Bron 11 Energiebalans en BMI in Okinawa en VS. 20 Flavonoïderijke voedingsmiddelen Okinawanen eten 2-4 porties flavonoïderijke voedingsmiddelen per dag. Flavonoïden komen in grote hoeveelheden voor in sojaproducten (bron 12), peulvruchten en lijnzaad. Flavonoïden komen ook voor in groente, fruit en thee, maar wel in mindere mate. - sojaproducten: miso, sojabonen, taugé, tofu, vleesvervangers, wortelloof enz. - bonen en peulvruchten: alfalfa, kidneybonen, kikkererwten, linzen, peultjes, pintobonen, raapstelen, rode klaver en sperziebonen. - groenten: avocado, bleekselderij, boerenkool, broccoli, groenen paprika, paksoi, sla en uien. - fruit: aardbeien, abrikozen, appelmoes, cranberry s, druiven, kersen, pruimen - lijnzaad - arrowroot - thee: jasmijnthee, groene thee en zwarte thee. 21 Bron 12 Tofu is een veel gegeten product in Okinawa. 21 Calciumrijke voedingsmiddelen Per dag worden er 2-4 porties calciumrijke voedingsmiddelen gegeten. De Okinawanen eten vooral veel groene bladgroenten waar calcium in zit: soja (vooral met calcium verrijkte soja), zeewier en sinaasappelsap. In zuivelproducten zit ook veel calcium, maar deze worden zelden tot nooit gegeten. Calciumrijke voedingsmiddelen: - vegetarisch: agar agar, bloemkool, bonen uit blik, broccoli, groene kool, raapstelen, rabarber, sinaasappelsap (eventueel calcium+), spinazie, tofu en zeewier. - vis: zalm uit blik en sardines. 20 Curb, D., Fujiyoshi, A., He, Q., Suzuki, M., Todoriki, H., Willcox, C.D., Willcox, J.B., Yano, K. Caloric Restriction, the Traditional Okinawan Diet, and Healthy Aging, New York Academy of Sciences (2007) 21 ( ) 21

23 Omega-3 rijke voedingsmiddelen Er worden per dag 1-3 porties omega-3-rijke voedingsmiddelen gegeten. Okinawanen eten vooral veel vis waar omega 3 in zit. Omega 3 zit in: - vis: garnalen, (hors)makreel, tonijn, zalm, zeebrasem, yellowtail, tonijn, sardines, bonito, bot, heilbot, paling. - andere bronnen: lijnzaad/-olie, omega-3-eieren, sojaproducten, visoliecapsules en walnoten. Plantaardige oliën en smaakmakers Plantaardige oliën en smaakmakers worden met mate gegeten (1-2 eetlepels per dag). Voorbeelden hiervan zijn natriumarme sojasaus, misonaise, Okinawaanse kruiden en specerijen. Okinawanen eten zoutarm. Vlees, gevogelte en eieren Er wordt per week 0-7 porties vlees, gevogelte of eieren gegeten. Vlees wordt er amper in Okinawa gegeten, vis wordt wel vaak gegeten. Okinawanen eten per dag ongeveer één complete eiwitbron (bv soja, vis, noten). Okinawanen drinken of eten geen melkproducten (uitgezonderd van sojamelkproducten). Bij de traditionele Okinawaan bestaat 9% van de calorieën uit eiwitrijk voedsel, bij de moderne Okinawaan is dat 15%. De eiwitten halen de Okinawanen vooral uit vis, soja en noten. Zoetigheden Per week worden er 0-3 porties zoetigheden gegeten. In Okinawa worden weinig enkelvoudige suikers (tafelsuikers) gebruikt. Het Okinawaanse voedsel bevat weinig suiker, glucosestroop, conserveermiddelen, smaakstoffen of andere chemicaliën. Thee Dagelijks wordt er veel thee gedronken (4 à 5 koppen per dag). Elke dag wordt er in ieder geval één kop jasmijnthee gedronken. Vaak komt daar ook nog een kop groene thee bij en de rest is zwarte thee. Alcohol Okinawanen drinken alcohol met mate. Door vrouwen wordt er maximaal 1 glas per dag gedronken, door mannen 2 glazen. Dit is voornamelijk rode wijn. 22

24 Bron 13 Voedselpiramide van Okinawa. 23

25 6.2 VOEDING ONDER 80-PLUSSERS IN NEDERLAND IN TABELLEN Voedingspatroon per persoon per week in tabelvorm Groenten Fruit Flavonoïden Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke voedingsmiddelen Volkoren granen Granen Bakken in? Vlees, vis, gevogelte #1 vrouw 94 #2 vrouw 90 #3 vrouw 93 #4 vrouw 88 4x aardappelen 7x aardappelen 7x aardappelen 5x aardappelen 7x groenten 7x groenten 7x groenten 7x groenten (gevarieerd, van het (gevarieerd: andijvie, gevarieerd (andijvie, (zuurkool, seizoen, bv wortel, kool, sla, bieten, sla, bieten, zuurkool, boerenkool, spinazie, sla, bieten, andijvie) wortel) rookworst) andijvie, sla) 5x sla Veel ui Veel uien Veel tomaten. Wel eens tomaten Veel tomaten Veel tomaten Veel uien Wel eens rabarber Soms rabarber 14 stuks (6 banaan, 4 appel, 4 sinaasappelsap) 35x zwarte thee 2x peulvruchten 21 stuks (vaak appelmoes, veel peren en kersen) Citroen af en toe Veel cranberry s 21x thee 1x peulvruchten (sperziebonen, bonen, snijbonen) 28 stuks (sinaasappelsap en appel) 28x thee 1x peulvruchten (bruine bonen, sperziebonen) 4x sinaasappelsap - 7x sinaasappelsap - 1x vis Zoute haring (of overige vis) 21x boterham 7x beschuit gistvlokken tarwezemelen 1x pasta 2x rijst 2x griesmeelpap Olijfolie of zonnebloemolie 6x vlees (rund) 2x vleeswaren (beleg) 1x vis 14 stuks (appel, sinaasappel) 21x thee 1x peulvruchten (bruine bonen en kapucijners) 1x vis Sporadisch vis Sporadisch vis 35x boterham 28x boterham - 7x witte boterham 2x rijstepap 14x witte boterham rijstepap 28x witte boterham 1x rijst 1x pasta Margarine Dierlijk vet Bak en braad 6x vlees (rund) 1x vis 7x vlees (rund en veel spek) 14x vleeswaren (beleg) Sporadisch vis 7x vlees (rund) 2x vleeswaren (beleg) Sporadisch vis Eieren 3/4x ei 7x ei 15x ei 2x ei Zoetigheid 10x jam (beleg) 7x bruine suiker (beleg) 14x jam(beleg) 14x hagelslag (beleg) 7x chocolademelk 21x koekjes 7x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 14x koekje 7x stukje koek 21x biscuitjes 1x chocoladepudding Alcohol Af en toe borreltje (jenever) Heel af en toe boeren jongens - - Zuivel 10x kaas (beleg) 7x melk 5x yoghurt 14x kaas(beleg) 21x glas karnemelk 7x chocolademelk 7x vla 7x melk 5x yoghurt 14x kaas (beleg) 7x melk 7x yoghurt Overig drinken 14x koffie 7x koffie 28x koffie 28x koffie Kruiden/smaakmakers Geen extra zout Gember Peterselie (in soep) Geen extra zout Weinig knoflook Gember Peterselie (in soep) Extra zout Af en toe knoflook Veel gember Peterselie (in soep) Extra zout Af en toe knoflook. Af en toe gember. Peterselie (in soep) Opvallende zaken Roomboter op brood Cashewnoten 1x soep Roomboter op brood 1x soep Roomboter op brood 1x soep Roomboter op brood. Veel pepermunt. 1x soep Levertraan Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd. 24

26 Fastfood Af en toe patat - - 4x per maand patat Sojaproducten #5 vrouw 91 #6 man 89 #7 vrouw 91 #8 man 89 Groenten Fruit Flavonoïden Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke voedingsmiddelen Volkoren granen 6x aardappelen 7x groenten (groene groenten, bieten, sla, lof, etc.) Veel uien. Veel tomaten. 21 stuks (7x sinaasappelsap, appel en peer) Wel eens citroen. 28x zwarte thee 1x peulvruchten 6x aardappelen 7x groenten (groene groenten, bieten, sla, lof, etc.) Veel uien. Veel tomaten. 21 stuks (7x sinaasappelsap, appel en peer) Wel eens citroen. 28x zwarte thee 1x peulvruchten 5x aardappelen 7x groenten gevarieerd( sla, andijvie, wortel) Uien door het eten. Wel eens rabarber. 7 a 14 stuks (appel, heel soms sinaasappel) 5x aardappelen 7x groenten gevarieerd (boontjes, sla, andijvie, bloemkool) Veel tomaten Wel eens rabarber 14 stuks (sinaasappel, perzik, pruimen, appel) 28x zwarte thee 21x zwarte thee 1x peulvruchten 1x peulvruchten 7x sinaasappelsap 7x sinaasappelsap - - 1x vis 1x vis 1x vis 1x vis 21x boterham 7x beschuit 7x roggebrood 1x rijst 21x boterham 7x beschuit 7x roggebrood 1x rijst 7x boterham 7x beschuit 7x knäckebröd 1x rijst 35x boterham 1x rijst Granen - - 1x pasta 1x pasta Bakken in? Bak en braad Bak en braad Bak en braad Bak en braad Vlees, vis, gevogelte 6x vlees (niet vaak kip) 1x vis 6x vlees (niet vaak kip) 14x vleeswaren(beleg) 1x vis 6x vlees (kleine hoeveelheden) 1x vis 6x vlees 10x vleeswaren (beleg) 1x vis Eieren 2x ei 2x ei 1x ei 1x ei Zoetigheid 14x jam (beleg) 14x biscuitje 7x stukje koek 7x stukje chocola 14x biscuitje 7x stukje koek 7x stukje chocola 14x honing (beleg) 14x biscuitje 7x stukje koek 7x stukje koek Alcohol 5x wijn 5x wijn - s Avonds biertje, af en toe borreltje. Zuivel 14x kaas (beleg) 7x karnemelk 7x yoghurt 14x (Zwitserse) kaas 7x karnemelk 7x yoghurt 7x kaas (beleg) 7x karnemelk 7x yoghurt 11x kaas (beleg) 14x smeerkaas (beleg) 14x melk 6x yoghurt 1x pudding Overig drinken 14x koffie 14x koffie 7x koffie 7x ovomaltine/ chocolademelk Kruiden/ smaakmakers Opvallende zaken Geen extra zout Peterselie (in soep) Veel gember Roomboter op brood 5x soep Geen extra zout Peterselie Veel gember Roomboter/margarine op brood Geen extra zout Peterselie Margarine op brood. Pepermunt 14x koffie 7x glas water Geen extra zout Margarine op brood. 4x soep Levertraan Ja, op jonge leeftijd Ja, op jonge leeftijd Ja, op jonge leeftijd Ja, op jonge leeftijd Fastfood Zelden patat Zelden patat Zelden patat - Sojaproducten

27 Groenten Fruit Flavonoïden Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke voedingsmiddelen Volkoren granen #9 meneer 88 #10 vrouw 92 #11 vrouw 87 #12 vrouw 89 6x aardappelen 6x aardappelen 5x aardappelen 6x aardappelen 7x groenten (andijvie, 7x groenten (rode 7x groenten (sla, kool, 7x groenten (sla, kool, sla, kool, bieten etc.) kool, savooien kool, bieten, andijvie etc.) bieten, andijvie etc.) Wel eens rabarber spruitjes, boerenkool, Wel eens uien Veel uien Veel tomaten sla etc.) Veel tomaten Wel eens rabarber Veel uien Wel eens rabarber Wel eens rabarber 7 stuks (sinaasappel, appel) Af en toe citroen 21x zwarte thee 1x peulvruchten 3 stuks (sinaasappel, appel) 48x zwarte thee <1x peulvruchten (Enkel s winters erwtensoep.) 18 stuks (sinaasappel, appel en peer) Af en toe citroen 21x zwarte thee 1x peulvruchten (bruine bonen, erwten) x vis - <1x vis (stokvis) 1x vis 56x boterham 3x pap (verschillende soorten) 1x rijst 7x pap (verschillende soorten) 1x rijst 6x pap (rijstepap etc) 2x rijst (met melk) 7 stuks (sinaasappel, appel en peer) 14x zwarte thee 3x peulvruchten 21x boterham 7x roggebrood 6x pap (rijstepap etc.) 1x rijst Granen - 48x witte boterham 35x witte boterham - Bakken in? Margarine Margarine Margarine of dierlijk Margarine vet Vlees, vis, gevogelte 6x vlees (rund) 14x vleeswaren 4x vlees (rund of varken) 1x vlees (rund) 1x vleeswaren (beleg) 6x vlees (rund en kip) 1x vis (beleg) 1x vis <1x vis (stokvis) Eieren < 1x ei - 7x ei 2 à 3x ei Zoetigheid 14x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 14x biscuitjes 16x jam (beleg) 16x hagelslag 16x bruine suiker (beleg) 7x stukje koek 14x biscuitjes 17x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 7x biscuitjes 4x jam (beleg) 3x hagelslag (beleg) 7x stukje koek Alcohol Elke dag klein borreltje Zuivel 21x kaas (beleg) 4x yoghurt 14x kaas (beleg) 17x kaas (beleg) 7x karnemelk 1x pudding 14x kaas (beleg) 7x melk 1x vla Overig drinken 7x koffie 21x koffie 7x koffie 4x frisdrank 14x koffie 4x frisdrank Kruiden/smaakmakers Wel extra zout Peterselie (in soep) Soms gember Margarine op brood 2x soep Wel extra zout Peterselie (in soep) Geen extra zout Peterselie (in soep) Gember Margarine op brood 1 à 2x soep Geen extra zout Peterselie (in soep) Af en toe gember Roomboter op brood 1x soep Opvallende zaken Margarine op brood 1x soep Levertraan Ja, op jonge leeftijd Ja, op jonge leeftijd Ja, op jonge leeftijd Ja, op jonge leeftijd Fastfood Zelden patat Sojaproducten

28 Groenten Fruit Flavonoïden Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke voedingsmiddelen Volkoren granen #13 vrouw 83 #14 man 83 #15 vrouw 85 #16 vrouw 85 6x aardappelen 6x aardappelen 6x aardappelen 6x aardappelen 7x groenten 7x groenten 7x groenten (sla, 7x groenten (kool, sla, (gevarieerd: wortel, (groene groenten boontjes, andijvie, bieten, andijvie, wortel) sla, andijvie, etc.) voornamelijk) kool, etc.) Veel uien Af en toe uien Veel uien Wel uien Veel tomaten Wel eens rabarber Veel tomaten Af en toe rabarber Af en toe rabarber Wel eens rabarber 7 stuks (appel/peer/banaan) 7 à 14 stuks (appel, sinaasappel) 28x zwarte thee 1x peulvruchten 7 stuks (appel/peer) 7 stuks (sinaasappel/aardbei/appel) 14x zwarte thee 7x zwarte thee 28x zwarte thee 1x peulvruchten <1x peulvruchten 1x peulvruchten x vis - <1x vis 7x roggebrood 7x beschuit 1x rijst 7x pap 1x rijst Granen 21x witte boterham 30 à 35x witte boterham Bakken in? Vlees, vis, gevogelte Margarine en dierlijk vet 7x vlees (6x rund, 1x kip) 5x ontbijtspek (beleg) 28x boterham 1x pap 1x rijst - 0,5x pasta Bak en braad Margarine Margarine 3x vlees (wild, kip, rund) 7x vleeswaren (beleg) 4x vis 7x vlees (rund) 21x boterham 6x karnemelkse pap met stroop 0,5x rijst 7x vlees (varken, rund en kip) 4x vleeswaren (beleg) <1x vis Eieren 2x ei 1x ei <1x ei 1 à 2x ei Zoetigheid 10x jam (beleg) 3x hagelslag (beleg) 14x stukje koek 7x biscuitjes 5x jam (beleg) 2x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 7x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 7x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 14x biscuitjes 7x biscuitjes 7x biscuitjes Alcohol - Biertje, Beerenburg, jenever (met mate) - Heel af en toe. Zuivel Overig drinken Kruiden/smaakmakers Opvallende zaken 15x kaas (beleg) 7x melk 7x yoghurt 14x koffie 7x water Wel extra zout Peterselie (in soep) Margarine op brood 2x soep Veel pepermuntjes 7x kaas (beleg) 6x yoghurt 1x pudding 35x koffie Geen extra zout Peterselie (in soep) Wel eens gember Wel eens knoflook Margarine op brood 3x soep 14x kaas (beleg) 7x melk 3x yoghurt 3x vla 21x koffie 2x frisdrank Wel extra zout Peterselie (in soep) Wel eens gember Margarine op brood 1x soep Pepermuntjes 10x kaas (beleg) 7x melk 1x vlaflip/pudding/ watergruwel 21x koffie Geen extra zout Peterselie (in soep) Margarine op brood 1x soep Veel pepermuntjes Levertraan Ja, op jonge leeftijd Ja, op jonge leeftijd - Ja, op jonge leeftijd Fastfood Zelden patat 1x per maand - Zelden patat patat Sojaproducten

29 Groenten #17 vrouw 82 #18 vrouw 89 #19 vrouw 90 #20 vrouw 93 7x aardappelen 6x aardappelen 7x aardappelen 6x aardappelen 7x groenten (andijvie, 7x groenten (sla, 7x groenten (zeer 7x groenten sla, bieten, wortel, wortel, andijvie etc.) gevarieerd) gevarieerd (sla, kool, kool etc.) Wel eens uien Veel uien bieten, etc.) Wel eens uien Wel eens tomaten Wel eens tomaten Wel eens uien Wel eens tomaten Wel eens rabarber Wel eens rabarber Wel een rabarber (beleg) Fruit Flavonoïden 7 stuks (appel, peer) 42x zwarte thee 1x peulvruchten 7 stuks (appel, peer) 17x zwarte thee 1x peulvruchten 7 à14 stuks (appel, sinaasappel) Wel eens citroen 24x zwarte thee 2x peulvruchten 14 stuks (appel, sinaasappel, mandarijn) Wel eens citroen 18x zwarte thee 17x groene thee 1x peulvruchten Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke - 1x vis <1x vis (haring, 1x vis voedingsmiddelen mosselen) Volkoren granen 7x beschuit 14x boterham 1x rijst 35x boterham 7x gortepap 14x boterham 7x pap (havermout-, gortepap) 1x rijst Granen 21x witte boterham 7x witte boterham - - Sporadisch pasta Bakken in? Margarine Margarine Margarine Margarine Vlees, vis, gevogelte 7x vlees (rund en varken) 6x vleeswaren (beleg) 7x vlees (rund) 2x rookvlees (beleg) 1x vis 7x vlees (kleine hoeveelheden: rund, varken en paard) <1x vis (wel mosselen en haring) Eieren 1x ei 1x ei 2x ei 1x ei Zoetigheid - 6x jam (beleg) 7x stukje koek 14x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 14x biscuitjes 7x vlees (rund, varken en kip) 2x worst (beleg) 1x vis 5x jam (beleg) 7x stukje koek 14x biscuitjes Alcohol Zuivel 15x kaas (beleg) 7x melk 5x yoghurt 13x kaas (beleg) 7x melk 4x yoghurt 14x kaas (beleg) 7x melk 7x kaas (beleg) 7x karnemelk 2x yoghurt 2x vla 2x vla 1x pudding Overig drinken - 14x koffie 21x koffie 14x koffie Kruiden/smaakmakers Opvallende zaken Wel extra zout Wel eens peterselie (in soep) Margarine en roomboter op brood 2 à 3x soep 1x pepermunt Geen extra zout Peterselie (in soep) Wel eens gember Margarine op brood 7x soep 1x pepermunt Geen extra zout Peterselie (in soep) Gember Roomboter op brood 1x soep 1x pepermunt (was moderne kookster, maakte bv pompoensoep) Geen extra zout Peterselie (in soep) Margarine op brood 1 a 2x soep Veel pepermunt Levertraan Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd. Fastfood Zelden patat Zelden patat - Zelden patat Sojaproducten

30 Groenten #21 vrouw 92 #22 man 86 #23 vrouw 85 #24 vrouw 97 6x aardappelen 6x aardappelen 7x aardappelen 7x aardappelen 7x groenten 7x groenten 7x groenten 7x groenten (bloemkool, (gevarieerd) (gevarieerd: sla, (gevarieerd: boontjes, sperziebonen, Veel uien bonen en kool) andijvie, sla, etc.) andijvie, sla) Wel eens rabarber Wel eens uien Wel eens uien Wel eens uien Wel eens rabarber Wel eens rabarber Wel eens rabarber Fruit Flavonoïden Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke voedingsmiddelen Volkoren granen 21 stuks (sinaasappel, mandarijn, appel, banaan) Wel eens cranberry s 35x zwarte thee 1x peulvruchten 7x sap van sinaasappel en mandarijn 7 stuks (appel) 14 stuks (appel, sinaasappel, pruimen) Vaak cranberrysap 7 à 14 stuks (appel/peer/druiven) 28x zwarte thee 35x zwarte thee 28x zwarte thee 1x peulvruchten 1/2x peulvruchten 1x peulvruchten <1x vis <1x vis - 1x vis 7x boterham 7x roggebrood 1x rijst 28x boterham 7x roggebrood 7x pap 1x rijst 21x boterham 7x karnemelkse pap 21x boterham 7x roggebrood 7x pap (verschillende soorten) <1x rijst Granen 7x witte boterham Bakken in? Margarine Bak en braad en dierlijk vet. Margarine Margarine en dierlijk vet. Vlees, vis, gevogelte 7x vlees (vaak kip) 5x vleeswaren (beleg) 7x vlees (rund) <1x vis 7x vlees (rund) 7x vleeswaren (beleg) 7x vlees (rund) 7x vleeswaren (beleg) 1x vis Eieren 2x ei 2x ei <1x ei 1 à 2x ei Zoetigheid 2x jam (beleg) 7x stukje koek 12x biscuitjes 14x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 4x biscuitjes 3x jam (beleg) 4x hagelslag (beleg) 7x stukje koek 7x biscuitjes 7x jam (beleg) 7x stukje koek 14x biscuitjes Alcohol - Met mate - - (citroenbrandewijn) Zuivel 14x kaas (beleg) 7x magere yoghurt 7x kaas (beleg) 7x karnemelk 7x kaas (beleg) 7x melk 14x kaas (beleg) 7x melk Overig drinken 14x koffie 7x koffie 14x koffie 7x koffie Kruiden/smaakmakers Geen extra zout Peterselie (in soep) Gember Wel knoflook Geen extra zout Geen extra zout Peterselie (in soep) Geen extra zout Peterselie (in soep) Opvallende zaken Roomboter op brood 1x soep Margarine op brood 1x soep Wel eens pepermunt Margarine op brood 1x soep Heel veel pepermunt Levertraan Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd. Ja, op jonge leeftijd - Fastfood Af en toe patat. Af en toe patat. Zelden patat - Sojaproducten x soep Wel eens pepermunt 29

31 Groenten Fruit #25 man 80 #26 man 87 #27 vrouw 91 #28 vrouw 86 6x aardappelen 6x aardappelen 6x aardappelen 5x aardappelen 7x groenten 7x groenten (van het 7x groenten 7x groenten (gevarieerd: kool, sla, seizoen: (gevarieerd) (gevarieerd: sla, andijvie etc.) sperziebonen, sla, Wel eens uien bonen, etc.) Veel uien kool etc.) Wel eens rabarber Veel tomaten Wel eens tomaat Veel uien Veel rabarber Veel rabarber 7 stuks (banaan, appel, peer) Wel eens citroen 7 à 14 stuks (appel en peer) Wel eens citroen 7 stuks (appel, peer of sinaasappel) 21x zwarte thee 1x peulvruchten Flavonoïden 1x peulvruchten 21x zwarte thee 1x peulvruchten Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke 1x vis 1x vis (stokvis) 1x vis <1x vis voedingsmiddelen Volkoren granen 84x boterham 7x roggebrood 0,5x rijst 7x karnemelkse pap 35x boterham 7x beschuit 3x pap 1x rijst 7 stuks (appelmoes, gewoon appel of sinaasappel) 35x zwarte thee 1x peulvruchten 28x boterham 7x roggebrood 2x pap 1x rijst Granen 0,5x pasta 84x witte boterham - 1x pasta Bakken in? Margarine Margarine Margarine Margarine Vlees, vis, gevogelte 6x vlees (1x rund, rest varken en kip) 35x vleeswaren 6x vlees (kleine hoeveelheden rund) 5x spek (beleg) 6x vlees (rund) 7x vleeswaren (beleg) 1x vis 6x vlees (rund/varken) <1x vis (beleg) 1x vis 1x vis (stokvis) Eieren 8x ei 1 à 2x ei 3x ei 1x ei Zoetigheid 7x stukje koek 7x biscuitjes 14x jam (beleg) 21x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 4x stukje koek 7x biscuitje 7x jam (beleg) 7x hagelslag (beleg) 7x pindakaas (beleg) 14x stukje koek 14x biscuitjes Alcohol Met mate (alleen pils) Zuivel 49x kaas (beleg) 6x vla 1x pudding 49x kaas (beleg) 7x kaas (beleg) 7x melk 4x yoghurt/vla 14x kaas (beleg) 7x karnemelk 5x yoghurt/vla 1x pudding Overig drinken 35x koffie 56x koffie 21x koffie 21x koffie Kruiden/smaakmakers Opvallende zaken Geen extra zout Peterselie (in soep) Margarine op brood 7x soep Veel pepermunt Geen extra zout Peterselie (in soep) Roomboter op brood 1x soep Geen extra zout Peterselie (in soep) Wel knoflook Roomboter op brood 1x soep Veel pepermunt Levertraan Ja, op jonge leeftijd Ja, hele leven Ja, op jonge leeftijd - Fastfood Af en toe patat - - 1x patat Sojaproducten Geen extra zout Wel gember Peterselie (in soep) Margarine op brood 1x soep 1x pepermunt 30

32 Groenten Fruit Flavonoïden Overig calciumrijke voedingsmiddelen Omega-3 rijke voedingsmiddelen Volkoren granen Granen Bakken in? Vlees, vis, gevogelte Eieren Zoetigheid #29 vrouw 90 5x aardappelen 7x groenten (gevarieerd) Veel tomaat Wel eens uien 21 a 35 stukken fruit (appels, peren, sinaasappel, bananen, kiwi s) Veel cranberry sap Veel citroen 21x zwarte thee 1x peulvruchten 7x sinaasappelsap 1x vis 21x boterham 1x rijst 14x knäckebröd 1x pasta Roomboter 5x vlees (rund) 7x vleesaren (beleg) 1x vis 3x ei 14x jam (beleg) 14x biscuitje 3x stukje koek Alcohol - Zuivel 14x kaas (beleg) 1x karnemelk 7x yoghurt/vla Overig drinken 14x koffie Kruiden/smaakmakers Geen extra zout Af en toe knoflook Af en toe peterselie Opvallende zaken Roomboter op brood 1x soep Levertraan Hele leven levertraan (capsules) Fastfood - Sojaproducten 1x vleesvervangers 31

33 6.3 VOEDINGSPATROON VAN ONZE 80-PLUSSERS IN GRAFIEKEN Figuur 1: Broodconsumptie 1 nietvolkoren boterham volkoren boterham Figuur 2: Broodconsumptie 2 volkoren niet-volkoren 20, , Figuur 3: Aardappel-, rijst- en pastaconsumptie 1 aardappel rijst pasta 0, , , , , , ,

34 Figuur 4: Aardappel-, rijst- en pastaconsumptie 1 aardappel rijst pasta Figuur 5: Fruitconsumptie 1 Aantal stuks Aantal fruit per week mensen Figuur 6: Fruitconsumptie 2 Soort fruit Aantal mensen appel 29 sinaasappel 20 peer 14 banaan 5 perzik 1 pruimen 2 aardbei 1 kersen 1 mandarijn 3 druiven 1 kiwi 1 33

35 Figuur 7: Theeconsumptie 1 zwarte groene thee thee of meer 0 0 Figuur 8: Theeconsumptie 2 zwarte thee groene thee 29 1 Figuur 9: Peulvruchtenconsumptie Aantal keer Aantal per week mensen 0 0 0, , , , , ,

36 6, ,5 0 Figuur 10: Sinaasappelsapconsumptie Aantal glazen sinaasappelsap per week Aantal mensen Figuur 11: Visconsumptie Aantal keer vis Aantal per week mensen 0 7 0, , , , , , , Figuur 12: Vleesconsumptie 1 Aantal keer Aantal mensen per week vlees

37 Figuur 13: Vleesconsumptie 2 Soort vlees Aantal mensen rund 22,07143 kip 2, varken 3, wild 0, paard 0, Figuur 14: Eierconsumptie Aantal eieren Aantal mensen per week Figuur 15: Melkconsumptie 1 melk karnemelk chocolademelk

38 Figuur 16: Melkconsumptie 2 Aantal mensen melk 14,75 karnemelk 8 chocolademelk 0,25 niks 6 Figuur 17: Kaasconsumptie Aantal keer per Aantal week kaas mensen Figuur 18: Yoghurt-, vla- en puddingconsumptie yoghurt vla pudding

39 Figuur 19: Nagerechtconsumptie Aantal mensen yoghurt 13 vla 4 1/7 pudding 1 pap 11 niks 0 Figuur 20: Biscuitjes- en koekconsumptie biscuitje stukje koek of meer 0 0 Figuur 21, 22: Zoet belegconsumptie wel jam op geen jam op brood brood 22 7 wel hagelslag geen hagelslag op brood op brood

40 Figuur 23: Koffieconsumptie Aantal Aantal mensen koppen per week Figuur 24: Bakken in? Aantal mensen bak en braad 6,5 margarine 17,5 dierlijk vet 3 olie(zonnebloem) 1 roomboter 1 Figuur 25: Botergebruik op brood Aantal mensen roomboter 12 margarine 16 niks 1 39

41 Figuur 26: Zoutgebruik wel extra zout geen extra zout 7 22 Figuur 27: Soepconsumptie Aantal keer per Aantal week soep mensen Figuur 28: Patatconsumptie Aantal mensen elke week patat 1 af en toe patat 6 zelden patat 10 nooit patat 12 40

42 Figuur 29: Levertraanconsumptie Aantal mensen op jonge leeftijd 24 levertraan hele leven 2 levertraan nooit levertraan 3 Figuur 30: Sojaconsumptie wel sojaproducteproducten geen soja Figuur 31: s Middags / s avonds warm eten 's middags warm eten 's avonds warm eten Aantal mensen

43 Figuur 32: Groenteconsumptie Aantal keer groente per week Aantal mensen Figuur 33: Uienconsumptie vaak ui soms ui nooit ui Figuur 34: Tomaatconsumptie vaak soms nooit tomaat tomaat tomaat Figuur 35: Rabarberconsumptie vaak soms nooit rabarber rabarber rabarber Figuur 36: Gemberconsumptie vaak soms nooit gember gember gember Figuur 37: Peterselieconsumptie wel geen peterselie peterselie 27 2 Figuur 38: Citroenconsumptie wel niet citroen citroen

44 Figuur 39: Knoflookconsumptie wel knoflook niet knoflook 6 23 Figuur 40: Cranberryconsumptie vaak cranberry's soms cranberry's nooit cranberry's Figuur 41: Pepermuntconsumptie veel pepermunt soms pepermunt nooit pepermunt 43

45 Figuur 42: Alcoholconsumptie geen alcohol alcohol met mate geregeld alcohol Aantal mensen Op basis van deze gegevens hebben we een algemene voedingspiramide van de voeding van onze geïnterviewden gemaakt. Bron 14 Voedselpiramide van Nederlandse 80-plussers. 44

46 6.4 OVEREENKOMSTEN VOEDING OKINAWA EN NEDERLAND Hoeveelheid groenten Soort groenten Okinawa Elke dag groenten. In Okinawa eet men 7-13 porties groenten per dag. Dit aantal porties komt neer op ongeveer 500 gram groenten per dag. Groenten van het land en van de tijd. Okinawaanse groenten: groene groenten, shimaa rakkyo (sjalot), goya (balsempeer), okra, handama (bladgroente), imo (zoete aardappel), Okinawaanse wortels. Er wordt oorspronkelijk veel zoete aardappel gegeten. Nederlanders van 80-plussers gedurende hun e levensjaar Elke dag groenten. In Nederland is de norm is 2 ons groenten per dag. Hier probeerden de ouderen zich ook wel aan te houden. De ouderen aten dus rond de 200 gram groenten per dag. Groenten van het land en van de tijd. Hollandse groenten zoals: andijvie, sla, wortel, spinazie, bieten, sperziebonen, uien, verschillende soorten kool. Er wordt veel aardappel gegeten, gemiddeld 6x per week. Hoeveelheid fruit 2 tot 4 stuks fruit per dag. Gemiddeld 2 stuks fruit per dag. Soort fruit Papaya, ananas, passievrucht, meloen, shiikwaasaa (citrusvrucht). Appel, sinaasappel, peer en banaan. In mindere mate perzik, pruimen, aardbei, kersen, mandarijn, druiven en kiwi. Hoeveelheid granen 7-13 porties granen per dag. (1 portie komt overeen met 100 gram gekookte rijst of 1 boterham). 1x per week rijst, <1x per week pasta. 4 à 5 boterhammen per dag. 38% eet pap. Soort granen Voornamelijk witte rijst, geen brood. 71% eet volkoren boterhammen, 29% Flavonoïderijke voedingsmiddelen Calciumrijke voedingsmiddelen In totaal: 2-4 porties per dag -Thee: 4 à 5 koppen per dag - Sojaproducten: veel, dagelijks - Lijnzaad: veel - Groenten: in totaal 500 gram per dag - Koffie: onbekend. 2-4 porties per dag: - Sinaasappel(sap) - Zalm - Sardines - Zuivel: niet, enkel sojamelk. niet-volkoren boterhammen. - Thee: gemiddeld 4 koppen per dag - Sojaproducten: niet - Lijnzaad: niet - Groenten: in totaal 200 gram per dag - Koffie: gemiddeld 2,5 koppen per dag. - Sinaasappel(sap):20% dronk elke dag sinaasappelsap. 25% at geregeld een sinaasappel. - Zalm en sardines: weinig. Er wordt 1x per week vis gegeten, maar over het algemeen geen zalm of sardines. - Zuivel: gemiddeld 1 glas zuivel per dag. gemiddeld 2x kaas als beleg per dag en gemiddeld een half bakje yoghurt per dag. 45

47 Omega-3-rijke voedingsmiddelen Plantaardige oliën en smaakmakers Vlees, gevogelte, eieren 1-3 porties per dag - Vis:7x per week. - Lijnzaad: veel - Sojaproducten: veel, dagelijks. Met mate, 1 à 2 eetlepels per dag. Bv sojasaus, misonaise, Okinawaanse kruiden en specerijen. Plantaardige oliën, zoals canolaolie en lijnzaadolie. Zoutarm. 0-7 porties per week Vlees: vrijwel niet Gevogelte: vrijwel niet - Vis: 1x per week - Lijnzaad: niet - Sojaproducten: niet - Levertraan: 80% tijdens de jeugd en 7% gedurende hele leven dagelijks. Verse kruiden of gedroogde kruiden als smaakmakers. 85% van de geïnterviewden bakte in plantaardige oliën. 55% at plantaardige boter op brood. 76% at zoutarm. Vlees: gemiddeld 6x per week Waarvan 76% rund at, 10% gevogelte, 12% varken, 1% wild en 1% paard. Eieren: gemiddeld 3 per week Eieren: zeer weinig Zoetigheid Zeer weinig, 0-3 porties per week. Gemiddeld 3 biscuitjes/stukjes koek per dag. Zoet beleg: 76% at jam op brood, 52% at hagelslag op brood. Af en toe zoete versnapering tussendoor. Zoet toetje: 27% 1x per week pudding. Alcohol Met mate 66% nooit alcohol, 21% alcohol met mate, 14% geregeld alcohol. Fastfood Niet 41% nooit patat, 34% zelden patat, 21% af en toe patat en 3% elke week patat. Verzadiging Okinawanen eten altijd tot ze voor 80% vol zitten. 72% at volgens de 80%-vol regel. 46

48 6.5 OVERIGE LEVENSSTIJLKENMERKEN Overige relevante zaken die we aan onze geïnterviewden hebben gevraagd Nu actief? Actief in samenleving Caesaroefeningen, loopt nog goed met stok en rijdt auto. Zit bij Innerwheel en doet aan bridge. Tot voor kort nog viool gespeeld. Actief onder begeleiding. Beweegt weinig. Geen sport, loopt wel elke dag en doet zelf boodschappen. - - Innerwheel, PCOB, verschillende clubjes. Rustmoment - 1 uurtje - - Uren slaap nachts 6 uur ± 6 uur 8 uur 7 a 8 uur Leeftijd ouders 65 en en en en 87 Leeftijd broers/zussen 91 geworden 84, 85 geworden 83, 85 leeft nog 3x ongeveer 80 geworden 70 geworden 79, 84, 89 leeft nog Kwaaltjes Overig Hartfalen, last van heup. *tot 55, toen had ze te veel kalk in haar bloed. Slechtziend Slecht ter been, reuma en nog veel meer. - #1 vrouw 94 #2 vrouw 90 #3 vrouw 93 #4 vrouw 91 Roken 34 jaar - 5 jaar - Voedingssupplementen Calcium* (in melkzuur en fosforzuur) 80%vol-regel? Ja, nooit tot vol Nee, at tot vol Ja, nooit tot vol Ja, nooit tot vol Veel gesport? Veel zeilen, vanaf 55 jaar oefeningen Veel getennist en geschaatst. Nee, alleen geschaatst. Gezwommen, gymnastiek, volleybal, tennis. #5 vrouw 91 #6 man 89 #7 vrouw 91 #8 man 89 Roken - 28 jaar gerookt, maar - 48 jaar nooit veel.* Voedingssupplementen %vol-regel? Ja, nooit tot vol. Ja, nooit tot vol. Ja, nooit tot vol. Ja, nooit tot vol. Veel gesport? - Veel gelopen en Gymnastiek, gelopen Gekaatst gewandeld en gefietst. Nu actief? - - Loopt elke dag een blok om en in het gebouw zelf. Koersbal (1x per week) en spelactiviteiten. Loopt goed. Actief in samenleving - - Alleen activiteiten in het gebouw. Rustmoment 1,5 uur 1 uur Half uurtje - Uren slaap nachts 7 a 8 uur 7 a 8 uur 7,5 uur 8 a 9 uur Leeftijd ouders 102 en en 81 ± 70 (beide)* 74 en 80 Leeftijd broers/zussen Kwaaltjes 96, 94, 93 leven 85, 75, 70 geworden Stoma 2x darmoperatie Rugoperaties 3 nieuwe heupen Knieoperatie Last van botten (osteoporose) Hartaanval 90 en 84 geworden 27 ongeluk 85 geworden 90 leeft nog 2x hartoperatie anorisma Last van botten (osteoporose) Schildklier werkt niet optimaal Overig *Heeft sigaren *overgrootmoeder is Gaat elke zondag naar de kerk en doet mee aan activiteiten. 59 geworden Hersteld van keelkanker, nu gezond. 47

49 gerookt 93 geworden Kwaaltjes Overig Nieuwe knieën Geen optimale schildklier Moeite met de ontlasting (daar veel medicijnen voor) Hersteld van borstkanker Heeft een TIA gehad (en heeft daar nog last van) Was stevig en lustte weinig. #9 man 88 #10 vrouw 92 #11 vrouw 87 #12 vrouw 89 Roken Heel weinig - - Heel kort en weinig Voedingssupplementen - - Vitaminepillen Vitaminepillen 80%vol-regel? Ja, nooit tot vol Nee, grote eter Ja, nooit tot vol Ja, nooit tot vol Veel gesport? Ja, voetbal en Gymnastiek (hele Werkte veel (bewoog Kon alleen hardlopen. polsstokhoogspringen leven) veel tijdens werk) Nu actief? Nee, doet wel mee Gymnastiek en loopt Liep nog regelmatig, 1x sport en spel met activiteiten. Loopt niet veel. elke dag rondje nu minder goed te been Actief in samenleving Altijd naar de kerk. Gaat naar de kerk in Gaat naar de kerk in - het gebouw het gebouw Rustmoment - 1 uur 1 uur Uurtje Uren slaap nachts 9 uur 8 uur 9 uur 9 uur Leeftijd ouders 83 en en 83 Beide ongeveer en 85 Leeftijd broers/zussen 9 leven nog (70-90) 7 overleden, waarvan 4 boven de en en 80 - #13 vrouw 83 #14 man 83 #15 vrouw 85 #16 vrouw 85 Roken - 18 jaar - - Voedingssupplementen Ja, multi-vitaminen 80%vol-regel? Ja, nooit tot vol. Nee, was grote eter. Ja, nooit tot vol Nee, was grote eter Veel gesport? - Volleybal en - - gymnastiek Nu actief? Loopt nog wel kleine rondjes 3x sport (2x ochtendgym en 1x sport en spel (activiteit)) Loopt nog veel, fietst en rijdt nog auto Gymnastiek (activiteit) 1x sport en spel (activiteit) Actief in samenleving - Ja, zit in wijkvereniging en cliëntenraad Doet mee aan activiteiten in het huis Doet mee aan activiteiten in het huis Rustmoment 1 uurtje - 1 uurtje 1/1.5 uur Uren slaap nachts 5 a 6 uur 7 uur 6 uur 10 uur Leeftijd ouders 80 en en en en 67 Leeftijd broers/zussen 77 en 70 leven nog 71 geworden 51 geworden 54, 81 en 81 geworden 80 en 71 leven nog Kwaaltjes Overig Hoge bloeddruk, knieoperatie (mislukt, ziekenhuisbacterie) Versleten rug, heupaandoening, hoge bloeddruk, verhoogd cholesterol en diabetes mellitus type II Loopt slecht, versleten rug, hersteld van borstkanker. Versleten schouders, heupen en loopt slecht. Heeft last van benauwdheid. 48

50 Actief in samenleving Gaat naar de kerk en doet mee aan activiteiten in het huis. Gaat naar de kerk en doet mee aan activiteiten in het huis. Mentaal nog heel sterk, leest veel en doet mee aan activiteiten. Gaat naar de kerk en doet mee aan activiteiten in het huis. - Rustmoment - - Rust de hele dag, kan zo in slaap vallen. Uren slaap nachts 7,5 uur 8 uur 3 uur 8,5 uur Leeftijd ouders 65 en en en 38 ± 70 en ± 60 Leeftijd broers/zussen 83, 69, 66 geworden 7 mensen tussen de 3 zijn ±70 geworden 91 en 88 leven nog 84 leeft nog 60 en 70 (waarvan 2 78 leeft nog Kwaaltjes Overig Zit in rolstoel (versleten rug), last van versleten knieën, schouders en heupen. Last van reuma/ artrose. nog leven) Evenwichtsstoornis Veel ziek geweest, vaak vitamine D tekort. Is vaak moe. Diabetes mellitus type II. Last van benen en heeft bloedarmoede. Moderne bejaarde (gebruikt e-reader en leest veel over politiek) Loopt slecht, artrose, versleten gewrichten. #17 vrouw 82 #18 vrouw 89 #19 vrouw 90 #20 vrouw 93 Roken Voedingssupplementen - - Ja, vitaminepillen en - calciumtabletten. 80%vol-regel? Nee, was grote eter Ja, nooit tot vol Nee, was grote eter Nee, was grote eter met warm eten Veel gesport? - Gymnastiek - Gymnastiek Nu actief? 1x sport en spel 2x ochtendgym 1x fysiotherapie 1x sport en spel (activiteit). Vaak blokje om en is altijd in beweging. - Gymnastiek (activiteit) #21 vrouw 92 #22 man 86 #23 vrouw 85 #24 vrouw 97 Roken 10 jaar 60 jaar 40 jaar - Voedingssupplementen %vol-regel? Ja, nooit tot vol Ja, nooit tot vol Ja, nooit tot vol. Ja, nooit tot vol Veel gesport? Gymnastiek en wandelen Nu actief? - Probeert nog elke dag 1x fysiotherapie - te lopen. Actief in samenleving Doet mee aan activiteiten die zittend te doen zijn. Doet mee aan activiteiten, zit in zangkoor en is lid van 1x in de maand naar kerkdienst. Doet mee aan activiteiten in het huis. de kerk. Rustmoment 1 uurtje - Slaapt veel in haar 1,5 uur stoel. Uren slaap nachts 4 uur 6,5/ 7 uur 8 uur 10,5 uur Leeftijd ouders 63 en en en en 80 Leeftijd broers/zussen Kwaaltjes Overig 60 en 71 geworden 85 leeft nog Artrose, reuma, trombose, vernauwing bloedvaten. 81 en 84 leven nog 78 geworden Hartproblemen (hartoperaties gehad) 82 leeft nog, rest overleden (onbekende leeftijd) Had altijd blaasontsteking katheter. Ook zit ze in een rolstoel. Leest veel in boeken en de krant In de 80 leven nog (2x) Ouderdomskwalen (loopt slecht, slijtage aan gewrichten, aftakeling) 49

51 Veel gesport? Nu actief? Gefietst, was veel in beweging tijdens het werk. Loopt veel en goed (iedere dag 3 km). Boksen en bij het werken (boer) veel in beweging. Fietst iedere dag 25 km. Actief in samenleving - Studeert nog steeds (heeft Russisch gedaan, studeert nu Engels om tolk te worden). Werkt veel als gids in museum. Doet voorlichtingen/ praat graag voor publiek. - - Niet echt, maar blijft wel in beweging Is 65 jaar lid van de PvdA geweest. Loopt nog veel (zonder rollator) 1x in de week naar de kerk, zit in 2 gesprekskringen van de kerk. Rustmoment 2 à 3 uur - Uurtje ¾ uur Uren slaap nachts 8 uur 8 à 9 uur 10 uur 6 à 7 uur Leeftijd ouders 70 en en en en 94 Leeftijd broers/zussen 76, 74, 69 leven nog 70 overleden 85 en 86 leven nog 29 en 40 overleden - 67, 87, 94, 79 Kwaaltjes Overig Versleten heup, hartafwijking, Alzheimer. Hartafwijking (geen last van en geen medicijnen) Oudste student van Friesland! Hoge bloeddruk, lichte beroerte gehad Hoge bloeddruk (al lange tijd) #25 man 80 #26 man 87 #27 vrouw 91 #28 vrouw 86 Roken 40 jaar ( jaar (14 sigaretten 1 jaar (heel weinig) sigaretten per week) per week) Voedingssupplementen Vitaminepillen 1x in de maand een Vitaminepillen op - (medisch recept) injectie voor vitamine B12 latere leeftijd 80%vol-regel? Nee, was grote eter Ja, nooit tot vol Ja, at nooit tot vol Ja, nooit tot vol. #29 vrouw 90 Roken - Voedingssupplementen BioFarma: Bio Seleen Levertraancapsules, en Zink. BioMarine: visolie. 80%vol-regel? Ja, nooit tot vol. Veel gesport? - (wel actief bij huishouden ed.) Nu actief? Doet huishouden nog steeds zelf. Actief in samenleving Bij Innerwheel en lid van de predikantsvrouwen. Rustmoment Heel af en toe Uren slaap nachts ± 2 uur (slaapt weinig en onregelmatig) Leeftijd ouders 61 en 62 Leeftijd broers/zussen 75 geworden 85, 87 leven nog Kwaaltjes Artrose, versleten knie, slecht werkende schildklier (daardoor oogaandoening) Overig 50

52 Figuur 43: Rookgedrag Aantal mensen niet gerookt jaar lang gerookt jaar lang gerookt jaar lang gerookt >50 jaar lang gerookt Figuur 44: Sportbeoefening wel niet gesport gesport Figuur 45: Actief in de samenleving ja nog nee niet meer actief actief

53 7. DISCUSSIE 7.1 VERKLARING VAN DE RESULTATEN Voeding in Okinawa en Nederland Wat maakt de voeding in Okinawa nu zo gezond? Als eerste is het feit dat de voeding caloriearm is heel belangrijk. Onderzoekers van de New England Journal of Medicine vertellen dat het belangrijkste punt voor het behalen van een hoge leeftijd een lage calorie inname is in combinatie met verhoging van de voedingswaarden. Een lage calorie inname zorgt voor het bedwingen van vrije radicalen. Vrije radicalen beschadigen lichaamsweefsels en worden vooral gevormd als bijproduct van het voedsel (calorieën) dat we eten. Wanneer we voedsel verbranden komen er namelijk vrije radicalen vrij. Hoe meer calorieën er worden gegeten, hoe meer er verbrand wordt en hoe meer vrije radicalen worden aangemaakt. Daarnaast is uit onderzoek gebleken dat het verminderen van calorieën erg effectief is als je de kans op atherosclerose wilt verlagen. Onze ouderen krijgen meer calorieën binnen en hebben dus meer kans op atherosclerose en beschadiging aan lichaamsweefsels. Okinawanen eten niet zozeer minder voedsel, maar vooral minder caloriedicht voedsel (voedsel met veel vet of suikers). Onze geïnterviewden aten meer caloriedicht voedsel dan de Okinawanen. Ze aten gemiddeld 3 koekjes op een dag en soms vetter eten, zoals patat. In verhouding eten ze meer calorierijke voedingsmiddelen dan de Okinawanen. Okinawanen eten in verhouding meer groenten en deze bevatten minder calorieën. Het is wel zo dat Okinawanen vooral veel rijst eten en Nederlanders veel aardappelen. Aardappelen bevatten minder calorieën dan rijst: per 200 gram bevatten aardappelen 150 kcal en rijst 250 kcal. De lage calorie inname gaat gepaard met de verhoging van de voedingswaarden. Zo krijgen de Okinawanen veel flavonoïden (antioxidanten) binnen. Deze spelen een belangrijke rol bij de preventie van kanker en hart- en vaatziekten. Sojabonen en lijnzaad bevatten in vergelijking met andere voedselbronnen ontzettend veel flavonoïden. Soja heeft de ongekende eer van een officieel gezondheidsstempel van de US Food and Drug Administraion (FDA) gekregen; het bewijs dat soja een grote rol speelt bij hart- en vaatziektebeperking is heel groot. Dat er zo weinig hart- en vaatziekten in Okinawa zijn, heeft zeker te maken met de grote hoeveelheid sojaproducten die er worden gegeten. Zowel sojaproducten als lijnzaad worden door onze Nederlanders niet gegeten. Andere voedingsbronnen zoals thee, broccoli, appels en uien leveren onze Nederlandse ouderen wel flavonoïden op, maar in mindere mate dan de Okinawanen. Ook leveren cranberry s flavonoïden op, maar slechts een klein deel (13%) van onze Nederlanders at wel eens cranberry s. Okinawanen eten veel groenten. Groenten zijn erg goed voor de gezondheid, omdat ze veel voedingsstoffen en weinig calorieën bevatten. Groenten en fruit verkleinen de kans op hartziekten, kanker, beroerten, hoge bloeddruk en overgewicht. Ook bevatten voornamelijk groene bladgroenten veel antioxidanten en daardoor wordt schade aan cellen door vrije radicalen voorkomen. Nederlanders eten minder groenten (300 gram per dag minder) en krijgen dus ook minder antioxidanten binnen. Naast de grote hoeveelheid groenten eten Okinawanen ook veel granen. In granen zitten veel koolhydraten en die verminderen de kans op hart- en vaatziekten en houden de bloedsuikerspiegel op peil. Ook onze geïnterviewden eten veel granen (in de vorm van brood). Okinawanen eten echter minder volkoren granen dan onze geïnterviewden. Volkoren granen zijn nog beter voor de gezondheid omdat ze meer vezels bevatten. Vezels verkleinen de kans op hart- en vaatziekten en zorgen voor een goede werking van de darmflora. 52

54 Okinawanen eten veel vis en ook dit is goed voor de gezondheid. In vis zitten namelijk veel omega-3- vetzuren. Deze vetzuren zijn cruciaal voor het behoud van de optimale werking van de hersenen, hart, bloedvaten en het immuunsysteem. Okinawanen krijgen ook nog omega-3-vetzuren binnen via lijnzaad. Onze geïnterviewden aten echter maar één keer per week vis. Ze krijgen dus via vis niet hun behoefte aan omega-3 binnen. Wel heeft een groot deel levertraan gehad. Dit bevat ook veel omega- 3. Dit is dus ook zeker goed voor de gezondheid. Okinawanen krijgen meer calcium binnen via tofu, versgeperste sinaasappelsap, zoete aardappel en groenten (groene bladgroenten). Nederlanders krijgen ook calcium binnen, maar dan via zuivel. Ook bevat het natuurlijke drinkwater in Okinawa veel calcium. Calcium is belangrijk voor het houden van sterke botten en tanden. Daarnaast eten de Nederlanders ook nog veel vlees en meer eieren en krijgen daardoor in totaal meer dierlijke eiwitten binnen. Te veel eiwit kan zorgen voor gezondheidsproblemen zoals een hoge bloeddruk, osteoporose, nierstenen en slagaderveroudering. Eiwitten onttrekken calcium aan de botten, daarom is het beter calcium binnen te krijgen via plantaardige producten. Lang werd het in Nederland aangeraden om veel melk te drinken, melk is goed voor elk was het motto. Joris Driepinter was er om ervoor te zorgen dat iedereen drie glaasjes melk per dag tot zich nam. Echter, uit onderzoek is gebleken dat vrouwen die meer melk dronken 45% meer kans hadden op een gebroken heup. Daarnaast verhoogt melk ook het risico op eczeem, astma, diabetes type I, eierstokkanker, de darmziekte Crohn en overgewicht. Naast calcium, vitamines en enzymen zit er in melk ook lactose. Lactose moet door het lichaam afgebroken worden tot glucose en galactose. Dit gebeurt in de dikke darm en kan alleen gebeuren met behulp van het enzym lactase. Als het lichaam dit enzym niet heeft, is het niet mogelijk om lactose af te breken. Dit noemt men lactose-intolerantie. Lactose-intolerantie veroorzaakt problemen in de darmflora: er komen toxines vrij in de darm die in verband kunnen worden gebracht met verhoogd risico op diabetes, artritis, multiple sclerose en sommige soorten kanker. In Zuid-Oost Azië heeft slechts 10% van de bevolking het enzym lactase in de dikke darm, dit is de reden waarom er in deze landen vrijwel geen melkproducten geconsumeerd worden. 22 Melk bevat ook calcium. Deze vorm van calcium is gebonden in een zogenaamde anorganische calciumbinding. Anorganische calciumbindingen kunnen, in tegenstelling tot organische calciumbindingen (in sinaasappelsap zit deze vorm van calcium), niet goed door het lichaam worden opgenomen. Deze calciumbindingen moeten namelijk eerste uiteen gesplitst worden in calciumionen en carbonaat (in melk zit calciumcarbonaat). Dit proces is alleen mogelijk in een zuur milieu. De waterstofionen uit het zure milieu reageren dan met het carbonaat, waardoor calciumionen vrijkomen. In tegenstelling tot de organische calciumbindingen, die goed oplossen in water en waarbij de calciumionen veel makkelijker vrijkomen, vergt het verkrijgen van calciumionen uit anorganische calciumbindingen veel meer energie van het lichaam. Verder bevat melk nog caseïne. Het kost voor het lichaam veel energie om caseïne af te breken en het zorgt ervoor dat er geen goede resorptie plaatsvindt in de dikke darm. Naast caseïne bevat melk fosfaat, dat voor een verhoging van de ph in de maag kan zorgen. Op die manier kunnen verbindingen waar waterstofionen voor nodig zijn, minder goed worden afgebroken. En melk bevat natuurlijk verzadigd vet. Een te grote hoeveelheid verzadigd vet kan leiden tot atherosclerose (bron 15) en een hoge bloeddruk. Melk is dus helemaal niet zo gezond als men denkt. Bron 15 Aderverkalking (atherosclerose) n( ) 53

55 Onze geïnterviewden eten meer vlees en zuivelproducten en krijgen daardoor meer slechte, verzadigde vetten binnen. Nederlanders hebben o.a. door het eten van meer vlees en zuivelproducten meer kans op hartinfarcten dan de Okinawanen. Een nog slechter vet is transvet. Transvet zit in geharde plantaardige vetten. Het komt voor in bak- en braadvet, gebak, chips en koekjes. In Nederland wordt ook meer hiervan gegeten en de Nederlanders krijgen dus meer transvetten binnen. Transvetten verhogen ook het risico op hartaandoeningen omdat deze vetten het gehalte aan goed cholesterol verlagen en aan slecht cholesterol verhogen. Okinawanen drinken alcohol met mate. Uit onderzoek is gebleken dat elke dag één glas rode wijn bij het eten de kans op hart- en vaatziekten en mogelijk beroerten kan verkleinen. Alcohol kan dus bijdragen aan de gezondheid, maar te veel is ook niet gezond. Het grootste deel van de Nederlanders heeft geen of matig alcohol gedronken. Hierin komen Okinawa en Nederland overeen. Okinawanen gebruiken geneeskrachtige kruiden en voedingsmiddelen zoals imo(zoete aardappel), shii-takes (bruine platte paddestoelen), zeewier, kuzu, jasmijnthee en Okinawaanse tofu. In Nederland worden al deze geneeskrachtige voedingsmiddelen niet gebruikt. Dit betekent echter niet dat de Nederlanders geen geneeskrachtige voedingsmiddelen eten. Er zijn ook westerse geneeskrachtige voedingsmiddelen. Voorbeelden zijn appels, cranberry s, knoflook, gember, citroen, uien, peterselie, pepermunt, rabarber en tomaten. On ze geïnterviewden hebben veel ui gegeten; de ui is de meest flavonoïdenrijke groente. De ui is goed tegen hoge bloeddruk, kanker, te hoog cholesterolgehalte en bloedstolsels. Uien zijn ook in Okinawa populair. Daarnaast werden er door onze geïnterviewden ook redelijk veel tomaten gegeten. Tomaten kunnen bepaalde vormen van kanker, bijvoorbeeld prostaatkanker, bestrijden. Ook gember werd wel gegeten door onze ouderen. Gember kan worden gebruikt tegen reisziekte en misselijkheid. Een kruid dat veel door onze ouderen werd gegeten, is peterselie. In peterselie zit veel vitamine B en vitamine C. Peterselie kan er voor zorgen dat spieren in de blaas en de baarmoeder soepel samentrekken en kan urine-uitdrijvend werken. Een belangrijke bron van koolhydraten voor de Okinawanen is imo (zoete aardappel). Zoete aardappelen bevatten veel carotenoïden en zijn rijk aan saponinen, flavonoïden, alkaloïden, looistoffen en vitamine C. Er is een grote kans dat imo zorgt voor het hoge gehalte lycopeen in het bloed van Okinawanen. Lycopeen komt ook voor in tomaten en houdt sterk verband met een verlaagde kans op prostaatkanker en hart- en vaatziekten. Onze ouderen aten geen zoete aardappel maar wel veel aardappelen. Gewone aardappelen bevatten geen lycopeen. Gewone aardappelen bevatten wel koolhydraten, vezels, eiwitten, vitamine B, vitamine C en mineralen (bijvoorbeeld ijzer, magnesium, chroom en zink). Gewone aardappelen bevatten wel minder calorieën en minder koolhydraten dan zoete aardappelen. Voedingsvezels zijn belangrijk voor een goede darmwerking. Gewone aardappelen bevatten net als zoete aardappelen carotenoïden en vitamine C. Carotenoïden zijn antioxidanten. Ook gewone aardappelen bevatten dus veel goede voedingsstoffen en mineralen die belangrijk zijn voor het lichaam. In Okinawa komt weinig hormoonafhankelijke kanker voor. Een reden hiervoor kan zijn dat de Okinawanen caloriearm eten. Hierdoor hebben ze een verlaagde productie van cel beschadigende vrije radicalen. Een beschermende factor tegen borstkanker is enkelvoudig onverzadigd vet, dat te vinden is in bijvoorbeeld canola- en olijfolie. Canolaolie wordt in Okinawa veel gebruikt en kan hebben bijgedragen aan de lage borstkankergevallen op het eiland. In Nederland is de levensverwachting van vrouwen hoger dan die van de mannen. Ook in Okinawa is dit het geval. De levensverwachting van mannen (in 2005) is en van vrouwen jaar 23. In Okinawa komt daarnaast ook weinig dementie voor. In bron 16 is te zien dat er in Okinawa veel minder Alzheimer onder jarigen voorkomt dan in de VS en Japan. Uit bron 17 is af te lezen dat ongeveer 15% van de groep van jarigen dementie heeft. 23 Ashitomi, I., Suzuki, M., Willcox, B.J., Willcox, D.C., Yasura, S., Gender gap in healthspan and life expectancy in Okinawa: health behaviours. Asian Journal of Gerontology & Geriatrics (2012):

56 In Nederland had in ,8% van de mensen met een leeftijd van 85 jaar en ouder dementie. Dementie wordt deels genetisch bepaald, maar is voor 75% verbonden met de leefstijl. 24 Slechte voeding, te weinig fysieke en mentale activiteit en roken zijn de voornaamste factoren die het risico op dementie vergroten. Bij de voeding spelen er verschillende factoren mee: obesitas, diabetes, hypertensie (hoge bloeddruk), chronische ontstekingen en gebrek aan antioxidanten. Okinawanen krijgen veel antioxidanten binnen en diabetes, obesitas en hypertensie komen weinig voor. Vooral plantaardig voedsel is belangrijk bij de beperking van het aantal gevallen met dementie. Dagelijks groenten en fruit eten, verlaagt de kans op dementie met 30 procent. In Okinawa worden veel plantaardige producten gegeten en dit is een van de redenen waarom dementie in Okinawa weinig voorkomt. Ook verkleinen rode wijn, groente thee, olijfolie en omega-3-vetzuren de kans op Alzheimer. Okinawanen drinken ook veel groene thee en krijgen veel omega-3 binnen via vis. Onze ouderen aten minder plantaardige producten, dronken geen groene thee, aten minder vis en in Nederland komt meer obesitas, diabetes en hypertensie voor. Ook krijgen Nederlanders minder antioxidanten binnen. Dit zou een reden kunnen zijn waarom er in Nederland meer dementie voor komt. Bron 16 Prevalentie van dementie (per 100, met 95% betrouwbaarheidsinterval) in verschillende leeftijdsgroepen in Nederland uit Bron 17 Prevalentie van Dementie in verschillende leeftijdsgroepen in de VS, Japan en Okinawa(1999). 26 Okinawanen hebben daarnaast ook sterke botten en ongeveer 50% minder kans op heupbreuken dan Amerikanen. Osteoporose ontstaat doordat men botmassa verliest wanneer men ouder wordt. Okinawanen verliezen ook botmassa maar dit gaat in een veel lager tempo. Uit onderzoek 27 is gebleken dat verschillende factoren een rol spelen in Okinawa: hoge calciuminname uit natuurlijke producten, hoog vitamine D-gehalte, verhoogde lichamelijke activiteit en flavonoïden. Ook oestrogeen is heel belangrijk tegen osteoporose. Oestrogeen kot al voor in het lichaam maar kan ook via voeding worden opgenomen, oestrogeen zit voornamelijk in sojaproducten maar ook in lijnzaad, sesamzaad, volkoren producten, paprika, peulvruchten, broccoli en noten. 24 M.J. Alzheimers Dis. Other Demen. 2007, vol. 222, blz ( ) 26 ( ) 27 Okinawan Centenarian Study 55

57 Nederlanders krijgen minder flavonoïden binnen en minder oestrogeen via sojaproducten. Daarnaast krijgen onze Nederlanders meer eiwitten binnen. Eiwitten onttrekken calcium aan botten. Dit zou ook een reden kunnen zijn waarom in Nederland meer osteoporose voorkomt. Levensstijlkenmerken van Okinawa en Nederland Uit ons onderzoek is gebleken dat ongeveer de helft van onze geïnterviewden gesport heeft. Dit waren sporten zoals tennis, kaatsen, zeilen, hardlopen en wandelen. Echter, alle mensen hebben een vorm van beweging gedaan, maar dan niet allemaal op het gebied van sport (hieronder verstaan wij tuinieren, huishouden en bewegen tijdens het werk). In Okinawa bewegen de mensen veel meer in de vorm van tuinieren of wandelen en wordt er juist minder sport beoefend. Dat de Nederlandse ouderen vroeger veel gesport hebben, kan een mogelijke verklaring zijn van het veel voorkomen van versleten gewrichten bij onze ouderen. Het grootste deel (76%) van onze ouderen is tegenwoordig nog actief in de samenleving. Ze gaan nog naar de kerk en zitten bij verschillende verenigingen en clubjes.. Volgens de Okinawaanse leefwijze is dit een uitstekende manier om samen met anderen te zijn, om te voorkomen dat je alleen bent en dat je je alleen voelt. Het zijn vrienden en netwerken, interesses en passies die ons helpen gezond oud te worden. 28 Twee derde deel van onze geïnterviewden heeft niet gerookt. Slechts een klein deel heeft echt veel gerookt. In Okinawa rookt 10,5 % van de vrouwen en 37,4% van de mannen. 29 In Okinawa wordt dus redelijk weinig gerookt en ook onder onze ouderen wordt er niet veel gerookt. Roken is heel slecht voor de gezondheid. In bron 18 is te zien dat er per jaar negentienduizend mensen dood gaan aan de gevolgen van roken. Roken verhoogt de kans op het krijgen van onderstaande ziekten. Bron 18 Aantal sterfgevallen bij volwassenen (20 jaar en ouder) die toe te wijzen zijn aan roken, uitgaande van dertien 'aan roken gerelateerde aandoeningen', in 2011 (Bron: CBS Doodsoorzakenstatistiek, bewerkt door het RIVM). Eilandengroep Okinawa is een eilandengroep die bestaat uit 160 kleine eilanden. Opvallend aan de blue zones is dat het bijna allemaal, op Loma Linda na, eilanden zijn. Je kunt je dan afvragen of het feit dat Okinawa uit eilanden bestaat, ook kan bijdragen aan de levensverwachting. Doordat Okinawa een eilandengroep is, is het alleen over zee te bereiken en er zijn daarom minder invloeden van buitenaf. 28 Willcox, B. Okinawa: een leefwijze: met een uitgebreid vierwekenplan voor een lang, vitaal leven, waaronder het beste dieet ter wereld. Utrecht: Het Spectrum, ( ) 56

58 Zo was er minder verwestering en hield de Okinawaanse traditie beter stand. Nederland is geen eiland en door vele invloeden van buitenaf, verandert ook de levensstijl. Denk bijvoorbeeld aan de vele fastfoodketens die uit het buitenland komen. In Okinawa is dit lang niet het geval geweest. Tegenwoordig wordt dit wel meer door het vliegverkeer en internet. Luchtvervuiling in Okinawa Van de eilanden waaruit Okinawa bestaat, zijn er 48 bewoonbaar. De hoofdstad Naha, gelegen in het zuiden van het hoofdeiland van Okinawa, is de grootste bron voor de luchtverontreiniging in Okinawa. Deze stad is dichtbevolkt, er staan veel gebouwen en er rijden veel gemotoriseerde voertuigen, die voor CO 2 -uitstoot zorgen. In Okinawa is ook sprake van industrie, maar dan vooral op het gebied van toerisme en het telen van gewassen. Deze gewassen zijn voor zowel eigen gebruik als voor export naar andere landen bedoeld. In Naha zal luchtvervuilende industrie van toepassing zijn. Ook zou er luchtvervuiling kunnen ontstaan door het vliegverkeer vanaf en naar Okinawa. Er zijn echter maar een paar vliegvelden die vanaf het vaste land vliegtuigen naar Okinawa sturen. Desondanks is de luchtvervuiling in Okinawa niet hoog 30. De belangrijkste stoffen die de lucht vervuilen, zijn fijn stof, stikstofdioxide en ozon. Fijn stof zijn kleine deeltjes die bij inademing in de longen terecht kunnen komen. Fijn stof bevat onder andere roetdeeltjes en dit roet kan op lange termijn de longblaasjes aantasten. Het kan zelfs de oorzaak zijn van het krijgen van longkanker. Ook kan het op lange termijn zorgen voor hartfalen. Effecten op korte termijn zijn kortademigheid, hoesten en irritatie aan de ogen. Op langere termijn kan het inademen van vervuilde lucht chronische bronchitis en COPD tot gevolg hebben. Ook kan het leiden tot vernauwingen in de bloedvaten, bloedklonteringen en hartritmestoornissen. Deze klachten doen zich alleen voor als er sprake is van zeer vervuilde lucht. In Okinawa is de lucht weinig vervuild, daarom doen deze verschijnselen zich ook weinig tot niet voor. 7.2 FOUTENANALYSE EN OPMERKINGEN - Een paar verzorgingshuizen hadden ons een lijst met voor ons interview geschikte ouderen gegeven. We waren er vanuit gegaan dat deze ouderen 85 jaar of ouder zouden zijn. Tot onze spijt bleek dit echter niet het geval en hebben we vier ouderen tussen de 80 en 84 geïnterviewd. Dit zou wellicht invloed kunnen hebben op onze resultaten. - De mensen antwoordden op de vragen over hoeveelheden eten vaak dat ze veel of juist weinig van een bepaald voedingsmiddel aten. Ze konden niet in grammen of kilo s vertellen hoeveel ze per week van een bepaald product binnenkregen. Omdat in onze boeken wel vooral gewerkt werd met porties van een bepaalde hoeveelheid, was het voor ons soms een kwestie van schatten hoeveel de Nederlandse ouderen ongeveer gegeten hebben. - In het boek dat wij geraadpleegd hebben voor de voeding in Okinawa, stonden vooral adviezen van goede eetgewoonten en hoeveelheden die je dagelijks of wekelijks binnen moet krijgen. Er stond niet concreet wat de Okinawanen dagelijks of wekelijks eten. We moesten soms dus uitgaan van adviezen die gegeven werden. 7.3 CONTROLE VAN DE HYPOTHESE Onze eerste hypothese is correct. Wij veronderstelden dat er weinig overeenkomsten zouden zijn tussen de voedingsmiddelen van Okinawa en de voedingsmiddelen die de ouderen uit Nederland in hun leven hebben gegeten. Uit onze resultaten blijkt dat deze veronderstelling juist is. Vroeger werden er zeer weinig buitenlandse gerechten gegeten door de Nederlanders, laat staan de populaire voedingsmiddelen uit Okinawa, zoals sojaproducten en zeewier. 30 ( ) 57

59 De Nederlanders aten vrijwel alleen voedsel van Nederlandse bodem en voor Okinawa gold hetzelfde. Er waren op het gebied van eten vrij weinig invloeden van buitenaf (dit geldt ook weer voor zowel Nederland als Okinawa). Er zijn dus weinig overeenkomsten op het gebied van voedingsmiddelen. Onze tweede hypothese wordt echter wel verworpen. Hoewel de ouderen uit Nederland niet zozeer ongezond gegeten hebben, dat is zeker niet het geval, blijkt uit onze resultaten dat de ouderen niet net zo gezond hebben gegeten als de Okinawanen. De Nederlanders hebben dan wel veel volkoren producten, veel groenten en flavonoïdenrijke voedingsmiddelen geconsumeerd, ook aten zij nog steeds veel vlees (met daarin veel dierlijke eiwitten) en veel zuivelproducten. Het voedingsmiddel dat volgens de Okinawanen ook absoluut niet mag ontbreken bij een gezond voedingspatroon, is soja. Slechts één van onze geïnterviewden had ooit in haar leven een sojaproduct gegeten. Vis is volgens de Okinawanen ook onmisbaar, maar ook dit werd slechts een enkele keer gegeten door onze ouderen. Omdat onze tweede hypothese wordt verworpen, hebben wij een nieuwe hypothese opgesteld: Wij veronderstellen dat de ouderen uit Nederland wel gezond gegeten hebben, maar dat de Okinawanen nog gezonder eten. 7.4 IDEEËN VOOR VERVOLGONDERZOEK - In Okinawa is ook sprake van verwestersing. We zouden kunnen onderzoeken of het voedingspatroon dat de Okinawanen nu kennen, in stand wordt gehouden of dat het juist volledig wordt vervangen door een veel meer verwesterd voedingspatroon. - Heeft klimaatverandering ook invloed op het voedingspatroon van Okinawanen? Misschien kan er in de toekomst, door het warmer worden van het zeewater, geen gezonde vis meer leven in de buurt van Okinawa en kunnen gewassen niet meer goed groeien. - Is het mogelijk om met het Okinawaanse voedingspatroon obesitas tegen te gaan? - Iets wat opvalt aan onze resultaten is dat de mensen die een grote eter waren vaker versleten gewrichten en lichaamsdelen hebben. Dit zou aan meerdere dingen kunnen liggen: dat zij zware arbeid verrichten en daardoor veel slijtage aan de botten hebben en veel eten nodig hadden of omdat ze zwaarlijvig waren en de gewrichten op die manier meer te verduren hadden. Er zou onderzoek gedaan kunnen worden of er een verband is tussen versleten gewrichten en de grootte van maaltijden. 7.5 ONS ONDERZOEK IN BREDER VERBAND Schijf van Vijf Om oud te worden, heb je onder andere goede voeding nodig. Dat is uit dit werkstuk wel gebleken. In Nederland en vele andere Westerse landen wordt de welbekende Schijf van Vijf als richtlijn voor goede voeding gezien. Als er in Nederland aan mensen gevraagd wordt wat zij verstaan onder gezond eten, verwijst het merendeel naar deze Schijf van Vijf (bron 19). Als je je daaraan houdt, heb je een perfect voedingspatroon. Het Voedingscentrum geeft als definitie van de Schijf van Vijf het volgende: De Schijf van Vijf is een hulpmiddel dat in één oogopslag laat zien hoe je gezond kunt eten. 31 De Schijf van Vijf raadt voor iemand tussen de 30 en 60 onder andere aan om dagelijks 450 ml aan melkproducten en ruim 125 gram aan vlees en eieren te consumeren. Op die manier krijg je genoeg calcium en eiwitten binnen. Echter, dit zijn dierlijke eiwitten. Bron 19 De schijf van Vijf van het Voedingscentrum 31 ( ). 58

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

De zuur-base tabel van Dr. Alex Guerrero De volgende tabel komt uit het boek In Balance for Life van Dr. Alex Guerrero.

De zuur-base tabel van Dr. Alex Guerrero De volgende tabel komt uit het boek In Balance for Life van Dr. Alex Guerrero. De zuur-base tabel van Dr. Alex Guerrero De volgende tabel komt uit het boek In Balance for Life van Dr. Alex Guerrero. GROENTES Aardappelen Aardappelen, zoete Andijvie Artisjokken Asperge Bieten en bieten

Nadere informatie

CrossCamp Amsterdam. Voedingsleer

CrossCamp Amsterdam. Voedingsleer CrossCamp Amsterdam Voedingsleer CrossCamp Amsterdam Voel je Fit, voel je Sterk,, Gemotiveerd trainen met stimulerende begeleiding. Voedinsleer Wat halen we uit voeding? Koolhydraten Vetten Eiwitten Voedingsmiddelen

Nadere informatie

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten:

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten: Naam: GEZOND ETEN Gezonde voeding zorgt voor een gezond lichaam. Als je daarbij genoeg beweegt blijf je op een gezond gewicht. Daardoor word je minder snel ziek. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

Gezonde Voeding Tips

Gezonde Voeding Tips Gezonde Voeding Tips Waarom is een gezond dieet zo belangrijk? A) Voorkom risico s op aandoeningen Weet je dat de meeste aandoeningen kunnen worden voorkomen? Voorbeelden hiervan zijn:» Hartaandoeningen»

Nadere informatie

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding?

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme is een voedingsgewoonte die meer en meer

Nadere informatie

De voedingsmiddelendriehoek.

De voedingsmiddelendriehoek. Hoofdstuk 8 De voedingsmiddelendriehoek. 1. De voedingsdriehoek invullen. 2. De drie maaltijden per dag opnoemen. 3. Zeggen wanneer we best drinken en hoeveel liter we drinken. 4. Tips opnoemen om gezond

Nadere informatie

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen

Nadere informatie

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN.

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. GEZONDHEID INFOBLAD DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. BRON: VIGeZ, 2011. De actieve voedingsdriehoek. De actieve voedingsdriehoek geeft je een idee

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Eiwitbeperkt dieet Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Natriumbeperkt à 2400 mg natrium per dag (6 gram zout) Over een eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen een eiwitbeperkt

Nadere informatie

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health.

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Nieuwsbrief, februari 2015 Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Als professioneel Vitaal Coach ondersteunt en begeleidt ze haar klanten bij het vinden van een gezondere levensstijl,

Nadere informatie

Gezonde voeding : basis informatie

Gezonde voeding : basis informatie Gezonde voeding : basis informatie door: Anita Boone en Ingeborg de Booy Een gezonde basisvoeding bestaat uit eiwitten, koolhydraten en vetten. We streven naar de volgende verhoudingen: Eiwitten- 30%-

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

VOEDINGSRICHTLIJNEN EET 5-6 MAALTIJDEN PER DAG!

VOEDINGSRICHTLIJNEN EET 5-6 MAALTIJDEN PER DAG! VOEDINGSRICHTLIJNEN Proficiat, je hebt er goed aan gedaan om te kiezen voor extra lichaamsbeweging en dus voor een betere gezondheid. Wil je echter graag overbodig gewicht verliezen dan is het essentieel

Nadere informatie

Gezond eten als je zwanger wilt worden

Gezond eten als je zwanger wilt worden Gezond eten als je zwanger wilt worden Auteur: Voedingscentrum Gezond eten is belangrijk, zeker als je zwanger wilt worden. Dit informatieblad bevat algemene tips en informatie over gezond eten. De tips

Nadere informatie

Health Products. Slank Shake gebruikers handleiding

Health Products. Slank Shake gebruikers handleiding Health Products Slank Shake gebruikers handleiding WERKING. Insuline & Glucagon Aankomen en afvallen gaan beide terug op de hormonen insuline en glucagon. Door het eten van verkeerde koolhydraten (snelle

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie

DIEET PRO WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT

DIEET PRO WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT WAAROM EIWITTEN OM AF TE SLANKEN? Koolhydraten en de oorzaak van obesitas Koolhydraten zijn een energiebron voor het lichaam. Als

Nadere informatie

Ik heb cholesterol Wat nu?

Ik heb cholesterol Wat nu? Ik heb cholesterol Wat nu? Belangrijk: Deze patiëntbrief is bedoeld ter ondersteuning van het consult door de huisarts. Deze informatie dient dus niet als vervanging van een consult bij een arts. Bedenk

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Telefoonnummer: 0344 674285 Zwangerschapsdiabetes (= diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal

Nadere informatie

Health Products. Slank Shake gebruikers handleiding

Health Products. Slank Shake gebruikers handleiding Health Products Slank Shake gebruikers handleiding WERKING. Insuline & Glucagon Aankomen of afvallen heeft te maken met het hormoon insuline en glucagon. Door het eten van verkeerde koolhydraten(snelle

Nadere informatie

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen Page 1 of 5 De 27 onmisbare vitaminen en mineralen zaterdag 05 september 2009 Wist je dat een kiwi in verhouding veel meer vitamine C bevat dan een sinaasappel? Week&nd start het nieuwe schooljaar gezond,

Nadere informatie

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?!

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?! DIABETES TYPE 2 De ziekte van de toekomst?! Inleiding 1. Wat is diabetes 2. Wat loopt er mis 3. Wie loopt er risico 4. Wat zijn de mogelijke gevolgen 5. Meest voorkomende klachten 6. Behandelen en/of voorkomen

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES

VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES Diabetes DIABETES VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES Diabetes is een aandoening waarbij er problemen zijn met het op peil houden van het bloedglucose. Glucose is afkomstig van koolhydraten uit de voeding

Nadere informatie

Welkom bij Forte kinderopvang

Welkom bij Forte kinderopvang Welkom bij Forte kinderopvang Gezonde voeding van 0-12 jaar Voedingsbureau PUUR! Donderdag 5 maart 2015 Inhoud 1. Belang gezonde voeding 2. Duurzaam & puur 3. Interactief informeren 4. Vragen 1. Belang

Nadere informatie

Loes Neven, Erika Vanhauwaert en Krista Morren BEWUST ETEN KIEZEN, KOPEN EN KLAARMAKEN

Loes Neven, Erika Vanhauwaert en Krista Morren BEWUST ETEN KIEZEN, KOPEN EN KLAARMAKEN Loes Neven, Erika Vanhauwaert en Krista Morren KIEZEN, KOPEN EN KLAARMAKEN DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK GROEP PER GROEP WEETJE DEHYDRATEREND EFFECT VAN ALCOHOL EN KOFFIE Alcoholische dranken hebben een

Nadere informatie

Gezond eten moet dat?

Gezond eten moet dat? 51 K e n n I s m a k e n Gezond eten moet dat? Uit allerlei studies en enquêtes in verband met gezondheid en voeding blijkt dat het aantal zwaarlijvige jongeren toeneemt. Kinderen eten te vaak frieten,

Nadere informatie

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit Geef kanker minder kans eet volop groente en fruit Iedereen heeft zo zijn eetgewoonten. De één eet wat meer dan de ander. De één lust graag dit, de ander dat. Vaste eetgewoonten zijn er steeds minder.

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek

De actieve voedingsdriehoek De actieve voedingsdriehoek om dagelijks evenwichtig te eten en voldoende te bewegen Wat is de actieve voedingsdriehoek De actieve voedingsdriehoek geeft een idee van wat je dagelijks zou moeten eten om

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Afdeling Diëtetiek Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Algemeen U heeft een verhoogd cholesterolgehalte. Deze folder bevat informatie over het dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte. U kunt deze

Nadere informatie

GEZONDE VOEDING. Duur 90 min.

GEZONDE VOEDING. Duur 90 min. GEZONDE VOEDING Doelstelling de deelnemers verwoorden waarom we voeding nodig hebben de deelnemers verwoorden dat onze voedingskeuze gevarieerd moet zijn de deelnemers werken samen Duur 90 min. Materiaal

Nadere informatie

Eet, drink en. beweeg!

Eet, drink en. beweeg! Eet, drink en. beweeg! WAAROM? Gezond eten en regelmatig bewegen gaan hand in hand. Door een gevarieerde voeding te combineren met voldoende lichaamsbeweging zorgen we ervoor dat we het risico op allerlei

Nadere informatie

GEZONDE VOEDING! Linda Verhaegh, diëtist De Zorggroep Groene Kruis Voeding en Dieet

GEZONDE VOEDING! Linda Verhaegh, diëtist De Zorggroep Groene Kruis Voeding en Dieet GEZONDE VOEDING! Linda Verhaegh, diëtist De Zorggroep Groene Kruis Voeding en Dieet Stelling 1 BMI is hetzelfde als vetpercentage BMI is hetzelfde als vetpercentage BMI meet je door gewicht (kg) / lengte²

Nadere informatie

Diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes

Diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes (= diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal na de bevalling weer verdwijnt.

Nadere informatie

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Voeding na transplantatie 1 Algemene voedingsrichtlijnen Jemina Van Loo 24/06/2013 2 Inleiding Optimale gezondheid bereiken of bewaren 1) Medicatie 2) Gezonde voeding gezond gewicht gezonde voedingskeuzes

Nadere informatie

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015 Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

5. Dagelijkse energie

5. Dagelijkse energie 5. Dagelijkse energie Elke beweging die je doet kost energie. Niet alleen bij het rennen, lopen, bukken en springen, maar ook slapen en zitten kosten dus energie. De energie die hiervoor nodig is, wordt

Nadere informatie

Voedingsrichtlijnen zwangerschap

Voedingsrichtlijnen zwangerschap Voedingsrichtlijnen zwangerschap Hoera! Je bent zwanger. Een nieuwe tijd breekt aan. Wat gaat deze zwangerschap brengen? Hoe zorg je dat je baby goed groeit? Hoe blijf je zelf fit tijdens je zwangerschap?

Nadere informatie

VOEDINGS ADVIEZEN IN DE (HUISARTSEN) PRAKTIJK. 19 november 2015

VOEDINGS ADVIEZEN IN DE (HUISARTSEN) PRAKTIJK. 19 november 2015 VOEDINGS ADVIEZEN IN DE (HUISARTSEN) PRAKTIJK Iris de Vries Tamara de Weijer Huisarts i.o. & promovenda Huisarts 19 november 2015 Laat uw voeding uw medicijn zijn en uw medicijn uw voeding Hippocrates

Nadere informatie

Voeding bij zwangerschaps diabetes. Diabetes Gravidarum

Voeding bij zwangerschaps diabetes. Diabetes Gravidarum Voeding bij zwangerschaps diabetes Diabetes Gravidarum Universitair Medisch Centrum Groningen Zwangerschapsdiabetes is een vorm van suikerziekte die kan optreden tijdens de zwangerschap. Deze brochure

Nadere informatie

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. 1. Inleiding...

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek, de voedingszandloper en my plate

De actieve voedingsdriehoek, de voedingszandloper en my plate De actieve voedingsdriehoek, de voedingszandloper en my plate Gezonde voeding en het promoten van voldoende lichaamsbeweging is en blijft belangrijk in het geven van advies naar een gezonde levensstijl.

Nadere informatie

Gezond eten met pubers

Gezond eten met pubers Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders E-Book uitgegeven door Feel Good Coaching, exploitant van Ladyline Parkstad en Ladyline Sittard Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders Als ouder zie

Nadere informatie

Voedingsadvies bij ijzertekort

Voedingsadvies bij ijzertekort Voedingsadvies bij ijzertekort Wat doet ijzer in het lichaam IJzer is een bestanddeel van het bloed. Het zit in de kleurstof van de rode bloedlichaampjes, het hemoglobine. Dit hemoglobine neemt de zuurstof

Nadere informatie

Gezonde voeding voor teamsporters

Gezonde voeding voor teamsporters Gezonde voeding voor teamsporters Inleiding Door: Esther Verhoef en Puck Reckers Doel: Kennis vergroten goede voeding rondom trainingen/wedstrijden. Inhoud Presentatie Wat is voeding - Koolhydraten - Vetten

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

PERSONAL HORMONAL PROFILING

PERSONAL HORMONAL PROFILING Personal Hormonal Profile Nutrition Rules Wetenschappers zijn het er over eens dat onze lichaamsprocessen met betrekking tot voeding bijna 100% gelijk zijn aan die van onze voorvaderen; de Caveman. Ons

Nadere informatie

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM)

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Op je voeding letten, gezond eten of diëten hoe je het ook noemt, het moet wel leuk blijven! If It Fits Your Macro s is daar bij

Nadere informatie

Kaliumverrijkt voedingsadvies

Kaliumverrijkt voedingsadvies Kaliumverrijkt voedingsadvies Wat doet kalium in het lichaam? Kalium heeft een belangrijke rol bij de bloeddruk en het doorgeven van prikkels naar het zenuwstelsel. Het zorgt tevens voor het samentrekken

Nadere informatie

gezonde voeding, een kwestie van gezond verstand

gezonde voeding, een kwestie van gezond verstand gezonde voeding, een kwestie van gezond verstand Gezond eten is regelmaat brengen in uw voeding. Dat betekent drie hoofdmaaltijden en twee gezonde tussendoortjes per dag. 3 Gezonde voeding, een kwestie

Nadere informatie

Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Miracle Performance

Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Miracle Performance Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Bob ter Haak Miracle Performance Bob ter Haak Eigenaar Miracle Performance Sportdiëtist Bewegingsdeskundige Docent Sport Fietsen

Nadere informatie

Bobbie is net vier geworden, o, wat is hij alweer groot. Hij mag nu naar de basisschool. met schooltas, fruit en brood.

Bobbie is net vier geworden, o, wat is hij alweer groot. Hij mag nu naar de basisschool. met schooltas, fruit en brood. Bobbie is net vier geworden, o, wat is hij alweer groot. Hij mag nu naar de basisschool met schooltas, fruit en brood. Zijn ontbijtje staat al klaar: een boterham of bordje pap, met daarbij een glaasje

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Radboud universitair medisch centrum

Eiwitbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Radboud universitair medisch centrum Eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen om een eiwitbeperkt dieet te volgen. Deze brochure geeft u algemene informatie en voedingsadviezen over een eiwitbeperkt dieet. Heeft u na het lezen van

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

voedingsvezel verrijkt dieet

voedingsvezel verrijkt dieet voedingsvezel verrijkt dieet inhoudsopgave Waarom deze brochure Wat zijn voedingsvezels? Algemene adviezen Wat zijn vezelrijke voedingsmiddelen? Hoeveel voedingsvezel is per dag nodig? Vochtadvies Werken

Nadere informatie

HAVER APPELVEZEL VEZELS UIT 6 NATUURLIJKE BRONNEN CITRUS WITLOF MAIS HAVER SOJA

HAVER APPELVEZEL VEZELS UIT 6 NATUURLIJKE BRONNEN CITRUS WITLOF MAIS HAVER SOJA HAVER APPELVEZEL CITRUS VEZELS UIT 6 NATUURLIJKE BRONNEN APPEL HAVER WITLOF SOJA MAIS WAT ZIJN VEZELS? Als essentieel onderdeel van een evenwichtig dieet helpen vezels uw spijsverteringssysteem in goede

Nadere informatie

Een operatie? Let op uw voeding!

Een operatie? Let op uw voeding! Een operatie? Let op uw voeding! Belangrijk Om een operatie en uw herstel zo goed mogelijk te laten verlopen is het belangrijk dat u lichamelijk in een zo goed mogelijke conditie bent. Een goede voedingstoestand

Nadere informatie

Voorbereiding darmonderzoek

Voorbereiding darmonderzoek Voorbereiding darmonderzoek Laxeren met Moviprep en Bisacodyl Waarom deze folder? U krijgt in overleg met uw arts binnenkort een darmonderzoek. Uw darmen moeten voor dit onderzoek helemaal schoon zijn.

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes en voeding

Zwangerschapsdiabetes en voeding Gynaecologie Zwangerschapsdiabetes en voeding www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Zwangerschapsdiabetes... 3 Glucosedagcurve... 3 Behandeling... 4 Adviezen met betrekking tot uw voeding... 4 Hanteer een

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek Geeft weer - Wat je dagelijks zou moeten eten - Hoeveel je best beweegt Voor iedereen vanaf 6 jaar De actieve voedingsdriehoek Is gebaseerd

Nadere informatie

Hoe werk je nu met de driehoek?

Hoe werk je nu met de driehoek? Weet en eet gezond Dit boekje gaat over gezonde voeding en over de driehoek die je kan helpen om iedere dag en iedere maaltijd gezond te eten. Als je gezond eet en genoeg beweegt zal je ook minder snel

Nadere informatie

Les 1, De schijf van vijf

Les 1, De schijf van vijf Les 1, De schijf van vijf Algemene inleiding: In deze eerste les van de lessenserie gaat het over de schijf van 5. Kinderen leren wat de schijf van 5 inhoud, hoe deze gebruikt moet worden en waarom deze

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij een tekort aan ijzer. Diëtetiek

Voedingsadviezen bij een tekort aan ijzer. Diëtetiek Voedingsadviezen bij een tekort aan ijzer Diëtetiek 1 Afdeling Diëtetiek Telefoon: 0591-69 12 57 Email: dietetiek@sze.nl 2 Voedingsadviezen bij een tekort aan ijzer IJzer is een mineraal dat voorkomt in

Nadere informatie

"Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen."

Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen. Dagelijkse voeding Als je wat meer op je voeding wilt gaan letten, dan sta je vast stil bij wat je allemaal op een dag eet. En je vraagt je vast af wat heb je nu direct nodig en wat niet? Wat voor effect

Nadere informatie

Voedingsschema. Believe in. 12 sep t/m 18 sep FUNCTIONEEL FIT

Voedingsschema. Believe in. 12 sep t/m 18 sep FUNCTIONEEL FIT Voedingsschema FUNCTIONEEL FIT 12 sep t/m 18 sep Believe in GEZONDE LEVENSSTIJL Je bent nu in je bezit van een gezond voedingsschema. Dit voedingsschema helpt jou om de dagelijkse structuur en planning

Nadere informatie

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet De Schijf van Vijf is het voorlichtingsmodel dat het Voedingscentrum

Nadere informatie

JM TOTAL TRAINING Lifestyle. Energy. Results

JM TOTAL TRAINING Lifestyle. Energy. Results JM TOTAL TRAINING Lifestyle. Energy. Results 5 Belangrijke pijlers van VOEDING 1. EET 4 tot 6 KEER PER DAG Brandstof uw lichaam met meerdere kleine maaltijden en snacks elke dag om uw bloedsuikerspiegel

Nadere informatie

Voorkom Zwangerschapsdiabetes

Voorkom Zwangerschapsdiabetes Voorkom Zwangerschapsdiabetes Steeds meer zwangere vrouwen krijgen zwangerschapsdiabetes (zwangerschapssuiker). Deze folder geeft informatie over gezond eten en bewegen tijdens zwangerschap. Wat is zwangerschapsdiabetes?

Nadere informatie

Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie

Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie VOEDING & DIEET Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie ADVIES Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie Als we een maaltijd gebruiken met veel koolhydraten (suikers en/of zetmelen), maakt onze alvleesklier

Nadere informatie

Dieetadviezen bij wondgenezing

Dieetadviezen bij wondgenezing Dieetadviezen bij wondgenezing Diëtetiek Bereikbaarheid afdeling Diëtetiek Amphia Ziekenhuis: Locatie Langendijk, Molengracht, Pasteurlaan: (076) 595 30 75 Algemeen telefoonnummer Amphia Ziekenhuis: (076)

Nadere informatie

van baby naar peuter met vitamines en mineralen

van baby naar peuter met vitamines en mineralen van baby naar peuter met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes

Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes Wat is zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes (diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat. Als een vrouw deze

Nadere informatie

Module Voeding & Gezondheid. Grip op je gezondheid met voeding

Module Voeding & Gezondheid. Grip op je gezondheid met voeding Module Voeding & Gezondheid Grip op je gezondheid met voeding Introductie Olivia Bijman, dietist i.o. aan Haagse Hogeschool, The Happy Green Lifestyle.com Holistische gezondheid, duurzame levensstijl en

Nadere informatie

voedingsadvies bij dreigende ondervoeding

voedingsadvies bij dreigende ondervoeding patiënteninformatie voedingsadvies bij dreigende ondervoeding De arts of verpleegkundige heeft met u besproken dat u kans heeft op ondervoeding. Goede voeding kan helpen om uw conditie te verbeteren. Wat

Nadere informatie

Gezond eten met de actieve voedingsdriehoek

Gezond eten met de actieve voedingsdriehoek Gezond eten met de actieve voedingsdriehoek De actieve voedingsdriehoek Gezond eten is makkelijker dan je denkt. Zeker met de actieve voedingsdriehoek. Het is een handige wegwijzer over eten en bewegen

Nadere informatie

Diewertje Sluik, Edith Feskens

Diewertje Sluik, Edith Feskens Nutriëntendichtheid van basisvoedingsmiddelen Diewertje Sluik, Edith Feskens NZO Symposium, 21 November 2013 Inhoud Kwaliteit van voeding meten: dieetscores/indexen Nutrient profiling Nutriëntendichtheid

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes en voeding

Zwangerschapsdiabetes en voeding Zwangerschapsdiabetes en voeding Afdeling diëtetiek Zwangerschapsdiabetes wordt ook wel diabetes gravidarum genoemd en is een tijdelijke vorm van diabetes (suikerziekte). Meestal wordt zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap 2 Bij de Glucose Tolerantie Test was uw bloedsuiker (ook wel bloedglucose genoemd) te hoog. Daarom ontvangt u deze informatie. Wat is glucose?

Nadere informatie

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Ontdek hoe kleine veranderingen elke dag een verschil maken Nicolas Guggenbühl, diëtist-voedingsdeskundige, met de medewerking van prof.

Nadere informatie

Infobrochure. Laxerende voeding. Dienst: pediatrie Tel: 011 826 341. mensen zorgen voor mensen

Infobrochure. Laxerende voeding. Dienst: pediatrie Tel: 011 826 341. mensen zorgen voor mensen Infobrochure Laxerende voeding Dienst: pediatrie Tel: 011 826 341 mensen zorgen voor mensen Contactgegevens dieetafdeling: Sarah Timmers: 011 826 043 Evelien Truijen: 011 826 057 2 Titel Laxerende voeding:

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten Cholesterol Alles wat je ooit wilde weten Waar komt cholesterol vandaan? Het overgrote deel van de cholesterol in ons lichaam maakt ons lichaam zélf aan. Eén derde nemen we op via onze voeding. Cholesterol

Nadere informatie

Voeding. Wat kunt u gemakkelijk doen of laten?

Voeding. Wat kunt u gemakkelijk doen of laten? Voeding Alle voedingsmiddelen bevatten ijzer. Daardoor is het bijna onmogelijk om een ijzervrij dieet te volgen. Als u een jaar lang een zeer streng ijzer-arm dieet zou volgen, dan komt dat overeen met

Nadere informatie

Beach Body Programma

Beach Body Programma Beach Body Programma Je bent je vast alweer aan het verheugen op mooi weer, nu de zon wat meer gaat schijnen en de dagen weer langer worden, de temperatuur stijgt en je hebt meer zin om dingen te ondernemen

Nadere informatie

u Noem vijf gekende vissoorten. v Noem vijf gekende vleessoorten. ~ Welke vis zit er in het woord lamz verborgen? u Hoe maak je echte chocomelk?

u Noem vijf gekende vissoorten. v Noem vijf gekende vleessoorten. ~ Welke vis zit er in het woord lamz verborgen? u Hoe maak je echte chocomelk? Vlees, vis, eieren & vervangproducten u Noem drie vissen die je kan opeten. v Noem drie soorten vlees. w Wat wordt er bedoeld met mager vlees? x Waaruit bestaat een ei? y Hoe noem je iemand die geen vlees

Nadere informatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1127 Inleiding U heeft een Whipple-operatie gehad waarbij (een deel van) uw alvleesklier is verwijderd. Na de operatie

Nadere informatie

Healthiness smoothies

Healthiness smoothies Healthiness smoothies Een smoothie receptenboek met heerlijke healthy smoothies, leuke weetjes, handige tips en trics. Inhoudsopgave Wie, wat, waar, waarom, wanneer Smoothies 3 Sporty smoothie 4 Raw cacao

Nadere informatie

Vitamines zitten in kleine hoeveelheden in je eten en drinken. Je hebt het halve alfabet aan vitamines: A, B, C, D, E, K.

Vitamines zitten in kleine hoeveelheden in je eten en drinken. Je hebt het halve alfabet aan vitamines: A, B, C, D, E, K. Testlab Er zitten heel veel voedingsstoffen in gezonde producten. Dat hebben jullie in de film gezien. Nou ja gezien? Voedingsstoffen zijn niet zichbaar in producten, maar we kunnen ze wel aantonen. Daar

Nadere informatie