De bouwprocesmanager in een sector in beweging

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De bouwprocesmanager in een sector in beweging"

Transcriptie

1 De bouwprocesmanager in een sector in beweging It is not the strongest or the most intelligent who will survive but those who can best manage change. Charles Darwin Een publicatie van: Johan Wastenecker / Koen de Koning Ronald Pool / Sander Wijlens

2 Colofon Tekst en tekstredactie: Johan Wastenecker / Koen de Koning / Ronald Pool / Sander Wijlens Opmaak & ontwerp: Sieger Miedema / Controlled Escape

3 Index 1. Inleiding Leeswijzer Voor wie? De auteurs Interviews 4 2. Het bouwproces in historisch perspectief 7 3. Actuele ontwikkeling en toekomstperspectief BIM Ketensamenwerking Systems Engineering LEAN Geïntegreerde contracten / UAV-GC Private kwaliteitsborging Turntoo concept Visie op bouwprocesmanagement Visie SKOOB Visie van de geïnterviewden Visie van de auteurs Aanbevelingen Dankwoord & bronnenlijst 49 1

4 2

5 1. Inleiding Bouwprocesmanagement is een nieuwe, alomvattende management-aanpak voor de bouw- en installatiebranche. Kenmerkend voor deze aanpak is een vroegtijdige risicoanalyse van mogelijke knelpunten op technisch en organisatorisch gebied. Verder een betere afstemming tussen verschillende, elkaar beïnvloedende processen, en een openhartige samenwerking tussen bouwpartners en opdrachtgevers en tussen bouwpartners onderling. Doel is het bereiken van een hogere bouwkwaliteit, minder faalkosten en meer efficiency. De bouwprocesmanager werkt volgens deze principes, hanteert deze aanpak, en geeft daarmee invulling aan de gedachte van integraal en LEAN bouwen. een markt voor deze 'nieuwe functie? Wie betaalt deze managers eigenlijk? In welke omgeving moet deze bouwprocesmanager dan gaan werken? En welke kwaliteiten zijn daarvoor nodig? Hebben wij deze kwaliteiten? Is bouwprocesmanagement een nieuwe hype? In deze publicatie beantwoorden wij in het kader van onze eindopdracht van de opleiding deze vragen en geven wij u onze visie hierop. 1.1 Leeswijzer In hoofdstuk 1 Inleiding staat beschreven hoe deze publicatie tot stand is komen en voor wie deze bestemd is. Tevens worden de auteurs en de geïnterviewden aan u voorgesteld. Hoofdstuk 2 Het bouwproces in historisch perspectief beschrijft de ontwikkelingen en de problemen in de bouwsector in de afgelopen decennia. In hoofdstuk 3 Actuele ontwikkelingen en toekomstperspectief komen diverse actuele ontwikkelingen zoals BIM, Ketensamenwerking, Systems Engineering, UAV-GC, LEAN, Private Kwaliteitsborging en het Turntoo concept aan de orde. De visie op bouwprocesmanagement vanuit verschillende invalshoeken komt in hoofdstuk 4 aan de orde en in hoofdstuk 5 worden aanbevelingen voor de toekomst gegeven. Ten slotte treft u in hoofdstuk 6 ons dankwoord aan voor degenen die hun medewerking hebben verleend aan de totstandkoming van deze publicatie. Wanneer wij schrijven over de bouwprocesmanager kan dit uiteraard zowel een man of een vrouw zijn. In deze publicatie schrijven wij niet hij of zij. Met hij als verwijzing naar de bouwprocesmanager bedoelen wij ook zeker zij, maar voor de leesbaarheid schrijven we het niet zo uit. Zo opent SKOOB (Stichting Kennis Overdracht Ontwikkeling Bouwprocesmanagement) haar website over de opleiding bouwprocesmanagement ( Vanaf september 2012 tot juni 2014 hebben wij de eerste leergang van deze opleiding gevolgd en door onze visie op bouwprocesmanagement te publiceren zijn maken wij onderdeel uit van de eerste lichting afgestudeerde bouwprocesmanagers in Nederland! Maar is er ook 1.2 Voor wie? Deze publicatie is geschreven voor alle medewerkers in de bouwbranche die zich bezig houden met het organiseren van (delen van) het bouwproces, van initiatief tot aan onderhoud en beheer. 3

6 1.3 De auteurs En wie zijn wij dan? Wij zijn Johan, Koen, Ronald en Sander. Vier jonge gedreven werknemers, werkzaam binnen verschillende takken van de bouwbranche. Naam : Johan Wastenecker Leeftijd : 34 Woonachtig : Oldebroek Werkt bij : Woningstichting De Woonplaats Functie : Werkvoorbereider 1.4 Interviews Een eigen visie hebben en op papier zetten. Een mooie en interessante opdracht, maar hoe bepaal je je visie? Hebben wij na 2 jaar studeren een visie? Of is dit dan niet onze visie maar de visie van SKOOB en haar docenten? Er zijn genoeg mensen met een visie op de bouw en op bouwprocesmanagement, met rijke ervaring en/of een frisse blik op de toekomst. We hebben daarom tien personen vanuit de volle breedte van de bouwsector door middel van stellingen en vragen om hun visie gevraagd. Op de volgende bladzijde stellen wij de geïnterviewden aan u voor. In deze publicatie leest u met regelmaat citaten uit deze interviews. Naam : Koen de Koning Leeftijd : 30 Woonachtig : Heerhugowaard Werkt bij : Aannemingsbedrijf K. Dekker BV Functie : Werkvoorbereider Naam : Ronald Pool Leeftijd : 36 Woonachtig : Steenwijk Werkt bij : Nieman Raadgevende Ingenieurs Functie : Specialist Naam: : Sander Wijlens Leeftijd: : 28 Woonachtig: : Hengelo Werkt bij: : Dura Vermeer Hengelo Functie: : BIM Engineer 4

7 Naam : Ruud Damhuis Werkt bij : Universiteit Twente / Dura Vermeer Functie : Student Een procesmanager is essentieel om niet te verzanden in technische details maar om oog voor de rode draad van het project te houden. Naam : George de Witte Werkt bij : De Witte Van der Heijden Architecten Functie : Architect Het belangrijkste is dat een procesmanager onafhankelijk is en dat hij het proces kan structureren/aansturen. Naam : Nils den Hartog Werkt bij : Royal Haskoning DHV Functie : Projectmanager Projecten zijn gebaat bij open en eerlijk werken door alle partijen. Naam : Joost Fijneman Werkt bij : Bouwend Nederland Functie : Directeur Aanbestedingsinstituut De manager met verstand van techniek komt verder. Naam : Bob Gieskens Werkt bij : Bouwend Nederland Functie : Hoofd Brancheontwikkeling Om succesvol te zijn moet je de wensen van de klant overtreffen. Naam : Barbara Middelhoff Werkt bij : Stichting Pioneering Functie : Chef werkplaats innovatieve processen Binnen de huidige en toekomstige ontwikkelingen in de bouwsector heb je als manager heel andere competenties nodig dan uitsluitend technische kennis. Naam : Albert van Lohuizen Werkt bij : Brink Climate Systems Functie : Manager verkoop Nederland Focus moet wellicht niet alleen liggen op innovatie in techniek maar ook door de bewustwording bij de klant vergroten. Naam : Maarten Huisman Werkt bij : ABT Velp Functie : Hoofddirectievoerder Hard op de inhoud, zacht op de relatie. Naam : Kees van Greevenbroek Werk bij : CRH Structural Functie : Verkoop Het mooie van deze crisistijd is dat de bereidwilligheid tot samenwerken enorm groot is geworden, ik hoop dat we dit in betere tijden straks vasthouden. Naam : Martin Brinkhuis Werkt bij : ProRail Functie : Projectmanager Het is van belang dat je met vertrouwen met elkaar omgaat, echter word je binnen een team gelijktijdig afgerekend op winst maken. 5

8 6 Een procesmanager is essentieel om niet te verzanden in technische details maar om oog voor de rode draad van het project te houden.

9 Hoofdstuk 2 Het bouwproces in historisch perspectief 7

10 8

11 Eén van de oorzaken voor de problemen in de bouw is het marktmodel, ofwel de manier waarop vraag en aanbod elkaar ontmoeten. Het marktmodel in de bouwsector stamt nog uit de negentiende en twintigste eeuw waarin bouwen een ambacht was. Inmiddels is de wereld radicaal veranderd, maar de manier waarop men in de bouwsector zaken doet, lijkt nog veel op het pre-industriële tijdperk. Veel projecten worden namelijk benaderd als een uniek project, waarbij de klant initieert en bedrijven uitvoeren. Het puur op prijs aanbesteden is nog een veel voorkomende praktijk. De bouwsector in Nederland heeft een vrij negatief en conservatief imago. Bij velen leeft er een gevoel van onbehagen over de gang van zaken binnen de bouw. Dit uit zich in klachten over de kwaliteit van het gebouwde, twijfelachtige concurrentie- en aanbestedingspraktijken, gebrek aan wederzijds respect tussen bouwpartners, kostenoverschrijdingen, hoge faalkosten en een tekort aan innovatie. De bouwsector in Nederland is in het algemeen conservatief. Een veel gehoorde uitspraak in dit verband is: we hebben het altijd zo gedaan, dus waarom zouden we het anders doen. In principe bouwen we al 3000 jaar op dezelfde manier. Iedere keer stapelen we stenen. Als je eens op een andere manier wilt detailleren of op een andere manier wilt vormgeven krijg je nog wel eens de volgende reacties: dat doen we normaalgesproken nooit zo, of dat is lastig. George de Witte Afbeelding 1: uitnodiging traditionele aanbesteding Bron: Leeuwarder Courant van 16 september

12 De sector is voornamelijk prijsgedreven, er heerst veelal wantrouwen tussen partijen en er is sprake van korte termijn denken. Dit is een structureel en internationaal probleem. Ruud Damhuis Veel zaken zijn in de bouwsector bij het oude gebleven omdat er geen noodzaak tot veranderen was. Iedereen verdiende voldoende geld met de gebruikelijke manier van werken. Ik hoorde onlangs de volgende opmerking van een grote bouwer: hij verbaasde zich erover dat, met hetgeen hij nu wist, er in de goede tijden in de bouw niet veel meer winst gemaakt is. Barbara Middelhoff Bij traditionele bouwprojecten is er sprake van een nogal rigide scheiding tussen ontwerp en uitvoering. Daarnaast is er veel versnippering op het gebied van onderaannemers en leveranciers. Beide aspecten veroorzaken een aantal schadelijke effecten. Om te beginnen komt de technisch-organisatorische coördinatie van ontwerp en uitvoering in het gedrang. Er wordt onvoldoende geprofiteerd van de inbreng en capaciteit van de betrokken partijen. Een sterke dominantie van ontwerpers frustreert in sterke mate het innovatief vermogen van uitvoerende partijen. Andersom komt het ook voor dat een architect een innovatief plan bedenkt en dat de bouwer vervolgens stelt dat het niet maakbaar is. Bovendien heeft het ernstige consequenties voor het bouwproces zelf. Onvolkomenheden en onmogelijkheden komen pas tijdens de uitvoering aan het licht. Dit maakt het bouwproces extra storingsgevoelig en het veroorzaakt faalkosten. In tijden van hoogconjunctuur en groei was er geen directe noodzaak voor bouwers om te innoveren. De omzet werd toch wel verkregen, met name door de ontwikkeling van grondposities. 1 Het bouwproces kan volgens het NNI (Nederlands Normalisatie Instituut) worden omschreven als: een aaneenschakeling van opeenvolgende activiteiten of deelprocessen, die resulteren in te hanteren uitgangspunten en middelen om resultaten te bereiken, met als einddoelen een bouwwerk gereed te hebben en dit bouwwerk te beheren en te gebruiken, waarna de activiteiten of deelprocessen met het slopen van het bouwwerk eindigen. Bij het bouwproces is inbegrepen het bereiken van niet aan het project gebonden resultaten, zoals op de markt aangeboden bouwproducten die als middelen worden gebruikt voor het realiseren van bouwwerken. 10

13 In de afgelopen jaren is er in de bouwsector in positieve zin ontzettend veel aan het veranderen. Door de crisis in de bouw is de urgentie hiervoor zeer hoog. Als partijen nu niet op een andere wijze gaan samenwerken en het nalaten processen binnen hun organisaties hierop aan te passen is er een grote kans op faillissement. In Nederland was er geen echte noodzaak tot een totaalinnovatie omdat bouwers jarenlang omzet toch wel verkregen door de ontwikkeling van grondposities en de bouwclaims. Ruud Damhuis Opdrachtgevers zullen zich veel meer rondom functionele eisen bewegen en niet zozeer om hoe het er uit moet zien en hoe het gebouwd moet worden. Waarom ben ik de meest efficiënte partij om dit te bepalen? Als ik een probleem goed kan definiëren kunnen er mogelijk tien oplossingen komen. Waarom zou ik proberen dan één oplossing te zoeken terwijl er nog veel meer interessante oplossingen zijn? Martin Brinkhuis Eén van de grote veranderingen in de sector is dat opdrachtgevers er voor kiezen om bouwopgaven op een geheel andere wijze op de markt te brengen. Zij besteden steeds minder aan op basis van een traditioneel bestek en tekeningen, maar leggen de verantwoordelijkheid voor het ontwerp bij de opdrachtnemer door middel van geïntegreerde contractvormen. Nog een aantal belangrijke ontwikkelingen op dit moment zijn BIM, LEAN, Ketensamenwerking en Systems Engineering. Deze ontwikkelingen bespreken we verderop in deze publicatie. Om meer productwaarde op korte en op lange termijn te creëren zullen bouwers optimaal moeten samenwerken met de installateur, de architect, de gemeente en misschien in bepaalde gevallen zelfs wel met een sociaal pedagoog. Niet alleen de crisis is oorzaak van de ingezette veranderingen. Er wordt door opdrachtgevers meer en meer op een integrale, minder gefragmenteerde, manier naar bouwopgaven gekeken. Voorbeelden hiervan zijn het energetische en duurzaamheidsaspect, leefbaarheid, marktwaarde, enzovoort. Door initiatieven zoals de Stroomversnelling van Energiesprong, met de doelstelling om woningen energieneutraal te renoveren, worden er standaardconcepten ontwikkeld. Hierdoor kunnen er op een industriële manier grote aantallen woningen gerenoveerd worden. 11

14 Op het gebied van vernieuwende vraag- en aanbodprocessen wordt er op dit moment heel veel geëxperimenteerd en geleerd. Visie, investeringsruimte en een lange adem zijn hierin van groot belang. Mensen moeten hiervoor ook de ruimte krijgen en open staan. Het gaat erom dat je eerst bepaalde gewoonten in processen kunt loslaten om vervolgens op een niveau te komen dat je echt op een fundamenteel andere wijze kunt gaan denken en nieuwe inzichten kunt krijgen. Wat ook meespeelt, is dat mensen veranderen op het gebied van waarden. Door maatschappelijke veranderingen, zoals het fenomeen krimpregio s, verandert ook het bouwproces. In plaats van woningen met een levensduur van 50 jaar, is het wellicht in bepaalde gevallen verstandiger te bouwen voor een periode van 15 jaar. Samenvattend kan gesteld worden dat vrijwel alle huidige ontwikkelingen in de bouwsector te maken hebben met het optimaliseren van de samenwerking tussen partijen om hiermee meer productwaarde te creëren en faalkosten te beperken.in nieuwe vormen van samenwerking is er een grote rol weggelegd voor de bouwer in een meer coördinerende en meedenkende rol. Binnen consortia kan deze rol ook bij andere partijen liggen, zoals de architect of de installateur. De bouwprocesmanager kan vanuit verschillende partijen als regisseur van het bouwproject fungeren. Barbara Middelhoff 12

15 Hoofdstuk 3 Actuele ontwikkeling en toekomstperspectief 13

16 14

17 De bouwwereld is aan het veranderen, en daarmee ook de rol van de bouwprocesmanager. Behalve innovaties op productniveau zijn er een aantal belangrijke actuele procesinnovaties. De bouwprocesmanager krijgt met deze procesinnovaties te maken en kan ze inzetten om projecten efficiënter te organiseren. In het vervolg van deze publicatie bespreken we deze procesinnovaties en ontwikkelingen. Door BIM verandert onze rol in het bouwproces. Voorheen nam een opdrachtgever een architect in de arm en vertelde hij wat hij wilde. De architect maakte een plan en nodigde partijen uit voor een aanbesteding. We gaan als partijen nu meer samenwerken. George de Witte 3.1 BIM BIM is momenteel een veel besproken en daarmee interessante ontwikkeling in de bouwwereld. De afkorting BIM staat voor Building Information Modelling, maar kan ook worden vertaald naar Bouwwerk Informatie Model of Bouwen Informeren Modelleren. BIM is een werkmethode, gebaseerd op samenwerken en informatie delen, die maakt dat alle relevante informatie gedurende de levenscyclus wordt opgeslagen, gebruikt en beheerd, ondersteund door een of meerdere digitale (3D gebouwmodellen. Alle partijen die bij het bouwproces betrokken zijn werken met dezelfde informatie en zien dus van elkaar wat er gebeurt. De informatie is dan ook continu voor betrokken partijen beschikbaar en altijd actueel. Figuur 1: BIM - Building Information Modeling Bron: 15

18 BIM is de toekomst! Maar BIM is absoluut meer dan het 3D tekenen. BIM is kosten, beheerfase, nazorg en afspraken maken. BIM is de toekomst en we kunnen er al veel mee, maar het heeft nog een hele weg te gaan. Maarten Huisman Een voorbeeld uit eigen werkervaring: Een appartementengebouw wordt door een architect, constructeur en installateur gemodelleerd in een 3Dsoftwarepakket. De partijen werken samen, wisselen modellen en informatie uit om te komen tot een kloppend definitief ontwerp (DO). Vanaf het DO worden de modellen gecontroleerd (clash-controle). Een clash-controle wordt gehouden om modellen te controleren ten opzichte van elkaar middels software. Hierdoor kunnen onderdelen van verschillende partijen die door elkaar heen lopen of niet aansluiten worden besproken en opgelost. Onderaannemers en leveranciers leveren hun modellen en informatie aan. Zo worden de door de constructeur getekende balkonplaten vervangen door de productiemodellen van de prefab-leverancier en worden de kozijnen uitgewisseld voor complexe kozijnmodellen met informatie over het type kozijn, glasafmetingen, kleur, enzovoorts. Detailoplossingen en problemen worden uitgebreid besproken en zo wordt er naar een uitvoeringsgereed model gewerkt. De opdrachtgever wordt betrokken bij het gehele proces, levert tijdig zijn input en heeft een goed beeld van het te behalen eindresultaat. Bij start uitvoering worden de werken productietekeningen uit de BIM-modellen gegenereerd en kan de bouw starten. Tijdens de bouw worden door de toezichthouder en de uitvoerder afwijkingen en kwaliteitscontroles geregistreerd en middels foto s gekoppeld aan het BIM-model. Zo heeft de opdrachtgever bij oplevering van het project een actueel BIM-model waarmee hij beheer kan worden gevoerdvoeren over het gebouw. Gegevens voor onderhoud en nazorg zijn eveneens beschikbaar voor de opdrachtgever. Van groot belang is de toepassing van de model-checker. We hebben bij grote projecten doorgaans één keer per week een clash-moment. Met de participerende partijen worden gezamenlijk de problemen besproken en oplossingen bepaald. George de Witte Genoemd voorbeeld geeft een beeld in hoeverre momenteel gebruik gemaakt wordt van BIM. Er zijn ook voorbeelden bekend waarin calculaties en planningen ook worden gegenereerd met behulp van BIM. De mogelijkheden zijn eindeloos en de ontwikkelingen volgen elkaar in rap tempo op. De meeste bij de bouwwereld betrokken bedrijven zijn nu bezig met of in aanraking gekomen met BIM. Eveneens ontstaat er een nieuwe partij die desgewenst door opdrachtgever of opdrachtnemer kan worden ingeschakeld, de BIM-specialist. Het niveauverschil in de bouwwereld op het gebied van BIM is groot en de omschakeling naar BIM levert nog lang niet altijd efficiëntie in kosten en processen op. 16

19 De voordelen spreken veelal voor zich. De valkuilen zijn interessant om nogmaals te benoemen en toe te lichten. Dit zijn de aandachtspunten waar de bouwprocesmanager rekening mee dient te houden. CRH Structural investeert in BIM. Ketenbreed 3D modelleren wint aan terrein, wij zien BIM als een goede tool voor samenwerking en ketenintegratie. Wij hebben een fulltime BIM manager. Hij ondersteunt onze partners(aannemers, constructeurs en architecten) en werkt aan BIM optimalisaties. Kees van Greevenbroek Er zijn vele beweegredenen en voordelen te noemen voor opdrachtgever, opdrachtnemer en bouwprocesmanager om BIM toe te passen: - Reduceren van faalkosten (voorkomen van fouten); - Versnelling van de bouwtijd; - Kwalitatief een beter gebouw, beter gebouwd!; - Visualisatie (gebruikers beter betrekken bij het ontwerp); - Eenduidige uitwisseling en hergebruik van informatie; - Verbeterde procesbeheersing; - Samenwerking (middels innovatie) bevorderen. Er zijn ook voldoende valkuilen te benoemen: - BIM is (nog) niet eenduidig; - Verschil in (detaillering)niveaus; - Aansprakelijkheid (ontwerpwijzigingen); - Eigendom (modellen); - Inzet onderaannemers en leveranciers; - Coördinatie (wie regisseert het proces). BIM (nog) niet eenduidig: De informatie die in het model gestopt wordt kan afwijken van de werkelijkheid. Zoals ook voor 2D-tekenwerk geldt, kunnen er nog steeds fouten gemaakt worden in het tekenwerk. Eveneens kan het voorkomen dat niet de juiste informatie aan het model gekoppeld wordt, of dat de informatie niet meer up-to-date is. Het maken van een BIM-model blijft mensenwerk en is dus aan fouten onderhevig. Verschil in (detaillering) niveaus: Bij het bouwen van een BIM-model is het van belang dat er een verwachting en een einddoel wordt vastgesteld, tot welk niveau wordt er uitgewerkt. Moet het BIM-model een letterlijke kopie zijn van de eindsituatie of mogen bepaalde onderdelen achterwege blijven of in mindere mate worden uitgewerkt? Aansprakelijkheid (ontwerp, wijzigingen): Wijzigingen in een BIM-model kunnen ook faalkosten veroorzaken. Beslissingen, keuzes dienen op het juiste moment bekend te zijn, zodat deze eenduidig in het model verwerkt kunnen worden. Eveneens kunnen fouten in het model consequenties hebben in de praktijk. Als de aannemer een fout in het BIM-model van de architect één op één nabouwt wie is er dan aansprakelijk? Eigendom (modellen): De partij die het model uitwerkt investeert zijn uren hierin. Hoe wordt voorkomen dat een ander deze kennis één op één overneemt? Of is dit juist een kans? Bijvoorbeeld wanneer het product van een leverancier in het BIM-model opgenomen wordt omdat dit in 3D voorhanden is. Inzet onderaannemers en leveranciers: In sommige gevallen wordt de productie van de bouwelementen vanuit het BIM-model gegenereerd. Veelal is dit echter nog niet het geval, omdat software hiervoor nog niet beschikbaar is. Het kan dus voorkomen dat leveranciers hun 3Dmodellen in hun 2Dsoftware overtekenen om de productie aan te kunnen sturen. Ook dit kan worden gezien als (noodzakelijke) faalkosten. Coördinatie (wie regisseert het proces): Bij het uitwerken van het BIM-model ontstaat een nieuw nog relatief onbekend werkproces. Er is niet in alle gevallen duidelijk wie dit proces coördineert en hoe er aangestuurd moet worden. De manager van dit BIM-proces heeft inhoudelijke kennis van BIM en de bijbehorende software nodig. Hij heeft feitelijk alle kwaliteiten nodig die een Bouwprocesmanager ook nodig heeft. 17

20 3.2 Ketensamenwerking Het is de vraag wie de regie neemt en wie het beheer van het BIM-model op zich gaat nemen. Het is vooral belangrijk dat de afspraken van tevoren goed vastgelegd worden. Daarnaast is het belangrijk dat je de juiste partners kiest. George de Witte De definitie van Ketensamenwerking is als volgt: Het managen van activiteiten die gericht zijn op de coördinatie van verschillende schakels in de keten, met als doel de gehele keten te optimaliseren als ware het één eenheid (één gezamenlijke organisatie). Dit in tegenstelling tot de situatie waarbij iedere speler in de keten zich richt op het optimaliseren van zijn eigen individuele prestatie. Ketensamenwerking kan ook vertaald worden in co-makership. Om meer praktijkkennis op te doen aangaande ketensamenwerking hebben we Tom Rikhof, projectmanager bij Dura Vermeer benaderd. Tom Rikhof heeft zijn ervaring opgedaan in een ketensamenwerkingstraject met woningbouwvereniging Portaal, vestiging Amersfoort. De slogan die tijdens dit traject werd gevoerd was: waarom moeilijk doen als het samen kan. Taken voor de bouwprocesmanager BIM is momenteel een van de meest besproken ontwikkelingen in de bouwwereld. BIM staat voor verandering in de bouw. Echter blijft het aankomen op de mensen en hoe we met elkaar samenwerken. Juist hier is een belangrijke rol weggelegd voor de bouwprocesmanager, vanuit het gemeenschappelijk belang van het project en het projectteam de samenwerking managen, ook voor BIM. BIM kan de motor zijn voor een cultuurverandering binnen de volledige breedte van de bouwsector, echter deze gedragsverandering zal toch echt door de mensen zelf moeten gebeuren. De bouwprocesmanager zal de procesverandering die BIM vraagt op een goede manier moeten begeleiden, en de betrokken partijen meenemen in dit proces om een optimaal resultaat te realiseren. Ketensamenwerking is net een huwelijk; je kunt alleen lang en met plezier samenwerken als je continu blijft bouwen aan je relatie. Tom Rikhof Prof. dr. ir. V.H. Gruis gebruikt de volgende vier dimensies om ketensamenwerking in te kaderen: - Alle partijen van de productieketen zijn betrokken, inclusief gespecialiseerde opdrachtnemers, toeleveranciers en eindgebruikers; 18

21 - Ketenpartners zijn betrokken van initiatief tot en met beheerfase; - Ketenpartners zijn bij meerdere projecten betrokken; - Winst en risico zijn rechtvaardig en transparant verdeeld. Wanneer er over ketensamenwerking gesproken wordt, is ook vertrouwen een veelbesproken term. Vanuit de rol van bouwprocesmanager gezien is dit een lastige term. Je hebt met veel verschillende partijen en personen te maken en er spelen verschillende belangen. Iedereen wil prettig samenwerken, maar uiteindelijk gaat het voor iedereen ook om risico s te beperken en winst halen. Dit is juist waarin ketensamenwerking kan ondersteunen. Gezamenlijk risico s bepalen en bewaken om voor elke partij in de keten (meer) winst te kunnen behalen. Gezamenlijk meer winst behalen is makkelijker gezegd dan gedaan. Hoe valt dit te organiseren? Bij het werken met partijen waarmee al een vertrouwensband bestaat, is dit wellicht makkelijker te organiseren. Maar als het gaat over winst delen, en dus een kijkje geven in elkaars portemonnee, dan wordt het lastiger. De vraag is of ketensamenwerking een hype is van de laatste paar jaren, of dat dit een ontwikkeling is die zich gaat voorzetten. In ieder geval biedt het voldoende uitdagingen voor een bouwprocesmanager om hier goede sturing aan te geven, in welke fase van het proces dan ook. Tom Rikhof benoemt ook het bij elkaar brengen van zakelijke doelen en belangen. Zodat partijen projectongebonden, over meerdere projecten, gaan denken en handelen als één organisatie. Ze leren van elkaar en genieten elkaars vertrouwen door openheid en transparantie en respect voor elkaars bedrijfsvoering. In de Cobouw hebben de volgende artikelen gestaan over ketensamenwerking: KPN had in het verleden honderden bedrijven voor bouwkundig onderhoud. Na een reorganisatie is dat aantal teruggebracht tot vier, die samenwerken in een keten. Zij stemmen hun plannen op elkaar af en besparen zo voor henzelf en voor KPN veel geld. De onderhoudspartijen proberen geld te besparen door bijvoorbeeld inzet van een steiger voor meerdere onderhoudsaspecten aan gevels en daken. En door onderhoudsprojecten per regio op te pakken. KPN zegt hierover; onze ketenpartners hebben niets te klagen, ze hoeven niet in concurrentie te doen, er is continuïteit in de werkstroom en ze kunnen het uitvoeren wanneer het hun het beste uitkomt. Een betere opdrachtgever kunnen ze zich toch niet wensen? Voordelen voor KPN zijn, betrouwbare partners, service en kwaliteit. Met name de besparing op het uitbesteden en bewaken van opdrachten waar genoemd als groot voordeel. Cobouw 169: Maandag 1 oktober 2013 Het managen van alle activiteiten die gericht zijn op de coördinatie van verschillende eenheden in de keten met als doel de gehele keten te optimaliseren als ware het één eenheid, in plaats van het optimaliseren van elke eenheid afzonderlijk. Tom Rikhof Belangrijkste ontwikkeling vanuit dit artikel is dat KPN het vertrouwen bij de keten neerlegt om tot een goede oplossing te komen. KPN legt hiermee niet zijn plannen stuk voor stuk in de markt, maar vertrouwt op vaste partners waarbij het proces en de kwaliteit voor KPN betrouwbaar is en soepel verloopt. 19

22 20 Binnen de huidige en toekomstige ontwikkelingen in de bouwsectorheb je als manager heel andere competenties nodig dan uitsluitend technische kennis.

23 Het belangrijkste is dat een procesmanager onafhankelijk is en dat hij het proces kan structureren/aansturen. 21

24 Hoe valt de afgifte van een bouwvergunning te versnellen? Door de gemeente als partner een bouwketen binnen te halen. Pilots in Rotterdam en Elburg verliepen voor partijen tot tevredenheid. De gemeente Rotterdam ziet de voordelen: voor de grote projecten denk ik dat het achteraf toetsen vanachter het scherm voorgoed voorbij is Cobouw 151: Woensdag 5 september 2013 Belangrijkste ontwikkeling vanuit dit artikel is dat de gemeente aanschuift bij ontwerpteambesprekingen en niet pas het ontwerp controleert wanneer dit gereed is. Fouten kunnen hierdoor eerder worden uitgesloten en de vergunninguitgifte kan versneld plaatsvinden. Taken voor de bouwprocesmanager Ketensamenwerking en het werken in partnerships (consortia) is een nog relatief nieuwe ontwikkeling. Een goede aansturing en management van dit innovatietraject zijn van groot belang. De bouwprocesmanager is de spil in het proces om de ketenpartijen goed te laten samenwerken en te communiceren in de rol van de verbindende schakel. 3.3 Systems Engineering Systems Engineering is een werkmethode om op een gestructureerde wijze systemen te ontwikkelen, te realiseren en te beheren. Daarbij is aandacht voor stakeholders en beheersing van raakvlakken tussen techniek en andere disciplines in een project van belang. De ambitie is het leveren van een kwaliteitsproduct dat in de gebruikersbehoefte voorziet en de doelen van de klant nastreeft. Zo introduceert het Centrum voor Regelgeving en Onderzoek in de Grond-, Water- en Wegenbouw en de Verkeerstechniek (CROW) dit initiatief van ProRail en Rijkswaterstaat op haar website. Figuur 2: Gestructureerd ontwikkelen en realiseren Bron: Als gemeentes met Systems Engineering aan de slag gaan, zou dit ook wel eens aan de B&U kant van de bouw steeds vaker toegepast kunnen worden. Een zoekopdracht op Google geeft aan dat in 2012 de Rijksgebouwendienst, Dienst Vastgoed Defensie en Dienst Landelijk Gebied bezig waren met Systems Engineering. Ook voor de nieuwbouw en renovatie van het Haga Ziekenhuis in Den Haag is een DBM-contract met Systems Engineering Light opgesteld. Stichting Pioneering publiceert al sinds 2008 op haar website over Systems Engineering en verschillende toepassingen in de praktijk. Systems Engineering is bijvoorbeeld toegepast bij de bouw van een appartementencomplex te Almelo dat in 2012 is opgeleverd. Daarnaast is er in 2012 door deze stichting een symposium georganiseerd over de combinatie BIM & Systems Engineering. 22

25 Er is nog veel verlies in de bouw, zaken gaan verkeerd, moeten weer worden afgebroken. Hierin worden in deze tijd van crisis concrete stappen gezet. Dat gaat met name om tijd te besteden om dingen in een keer goed te doen. System Engineering is een tool die hierbij helpt. Dit wordt met name toegepast bij de grotere en complexere projecten. Ook bij kleinere projecten wordt het wel toegepast; afgevraagd kan worden of dit de juiste manier is om het te beheersen. System Engineering is ook wel specifiek voor de grotere opdrachtgevers. ProRail en Rijkswaterstaat zijn hier bijvoorbeeld op ingericht, in tegenstelling tot gemeentes. Voor gemeentes kan worden afgevraagd of men naar een System Engineering Light moet gaan. Daar moet over nagedacht worden. Nils den Hartog Als opdrachtgevers dit met z n allen zo blijven vragen verwacht ik dit wel. Naar verwachting zullen aannemers selectiever zijn in het beantwoorden van de vragen van de opdrachtgever. Het zou wel eens mogelijk kunnen zijn dat er vanuit de opdrachtnemers een schifting komt in probleemoplossend vermogen. De ene opdrachtnemer is heel goed in problemen op stationsgebied, de ander op ziekenhuisgebied, de ander op beheer van gebouwen van de rijksoverheid. Er komt meer een specialistische dan een alleskunnende aannemer. Op welke vragen kan ik heel goed antwoord geven? Bedrijven zullen veel meer gaan nadenken, en zich afvragen; waar ben ik goed in? Martin Brinkhuis Kortom, Systems Engineering groeit binnen de bouwsector. Maar overleeft Systems Engineering ook de crisis? Doordat de opdrachtgever vaker functionele eisen omschrijft en niet meer hoe het gebouwd moet worden, rijzen calculatiekosten bij aannemers nogal eens de pan uit. Dit wordt veroorzaakt doordat er tijdens de calculatie niet alleen een begroting maar ook een ontwerp moet worden gemaakt om tot een gedegen offerte te komen. Tijdens onze interviews vroegen we; Wat gebeurt er met deze ontwikkelingen als de markt weer aantrekt?. Barbara Middelhoff antwoordt als volgt: Op de vraag of Martin Brinkhuis verwacht dat aannemers ook in betere tijden zoveel energie in deze intensieve vraagstukken steken antwoord hij: 23

26 Dat is koffiedik kijken, maar ik denk dat de ontwikkelingen doorzetten. Ik geloof niet dat de markt weer op het oude niveau komt. Niet alleen de crisis is oorzaak van de ingezette veranderingen. Er wordt door opdrachtgevers meer en meer op een integrale, minder gefragmenteerde manier, naar bouwopgaven gekeken. Voorbeelden hiervan zijn het energetische aspect, leefbaarheid, onderhoud en beheer, enzovoort. Barbara Middelhoff De stelling van Barbara Middelhoff sluit aan bij de introductie van Systems Engineering van CROW waar wij dit hoofdstuk mee openden een werkmethode om op een gestructureerde wijze systemen te ontwikkelen, realiseren en beheren. Taken voor de bouwprocesmanager Is Systems Engineering een ontwikkeling waar de toekomstige bouwprocesmanager mee te maken krijgt? Of is het een modetrend die na de crisis weer verdwijnt? Gezien de reacties tijdens de interviews en de ontwikkelingen vanuit opdrachtgevers verwachten wij dat Systems Engineering vroeg of laat bij iedere bouwprocesmanager op zijn pad komt. Bij kleinere of minder complexe projecten zal er wellicht gekozen worden voor Systems Engineering light maar dan nog komt de bouwprocesmanager er mee in aanraking. Iedere bouwprocesmanager zal hier klaar voor moeten zijn. Hij zal daarom kennis moeten hebben van ontwerptrajecten (VO, DO, UO). Hij moet communicatief vaardig zijn om niet alleen te communiceren met de opdrachtgever maar ook met andere stakeholders., kunnen beoordelen of eisen SMART (Specifiek, Meetbaar, Ambitieus, Realistisch en Tijdgebonden) zijn omschreven. De bouwprocesmanager zal bekend moeten zijn met het aantoonbaar maken van eisen in de juiste fase van het project. Daarnaast is het inventariseren van risico s van een nog groter belang doordat de opdrachtgever niet meer exact omschrijft wat hij wil maar alleen de functionele eisen waaraan het eindproduct moet voldoen. 3.4 LEAN LEAN is een filosofie en vooral manier van werken waarbij alles en iedereen in de onderneming zich richt op het creëren van waarde in alle processen en het elimineren van verspillingen. Door de klant centraal te stellen creëer je maximale toegevoegde waarde voor de klant tegen minimale inspanning. Hierdoor verbetert de kwaliteit, dalen de kosten en daardoor stijgt de winst. Het resultaat is ook meetbaar op andere vlakken: hogere klanttevredenheid en meer betrokkenheid van de medewerkers. Bron: Op deze website kunt u ook het filmpje Wat is LEAN bekijken. LEAN is de laatste jaren bekend geworden in de bouwwereld en wordt gebruikt om processen te optimaliseren. LEAN is een tool die voor de bouwprocesmanager veel waarde kan hebben, mits het goed gebruikt wordt. LEAN gaat over verspillingen voorkomen en processen efficiënter maken. De nadruk ligt op continu verbeteren. LEAN wordt in de bouwwereld veelal gebruikt om planningen efficiënter te maken. Doelstelling hierbij is om onnodige verspilling van tijd, en dus ook wachttijden te voorkomen. Het proces moet zo gepland worden dat de taken naadloos in elkaar overlopen zonder dubbelingen of periodes waarin niets gebeurd. Om dit te realiseren wordt er gepland door de uitvoerende personen zelf. Bijvoorbeeld een voorman van het metselbedrijf. Hij plant zelf zijn productie reëel in en is hierdoor meer betrokken bij het project. Er wordt aan de uitvoerende partijen gevraagd een dagplanning op te stellen waarin de personeelsinzet vermeld wordt. Vaak wordt er voor gekozen om middels memostickers de dagen achter elkaar te plannen. Wanneer partijen onder elkaar de stickers ophangen is duidelijk te zien waar de overlap en aansluiting tussen de taken zit. Hierdoor kan het proces efficiënter in elkaar geschoven worden. 24

27 Bij LEAN wordt er ook veel gebruikt van visueel management. Door met kleuren en plaatjes in beeld te brengen wat er gevraagd wordt of gemaakt moet worden. Over LEAN is al veel geschreven. Het meest duidelijk wordt het in beeld gebracht door filmpjes of oefeningen die in de groep getoond en beoefend kunnen worden. Doordat LEAN bekend is bij veel productiebedrijven is dit een ontwikkeling die aanhoudt. Bedrijven die LEAN oppakken zullen het blijven doorontwikkelen en hierdoor stappen maken in efficiency. Taken voor de bouwprocesmanager Wij verwijzen graag naar filmpjes over LEAN op Youtube; ; Four Principles Lean Management Get Lean in 90 seconds, of zoek op Youtube naar lean game of lean oefening. 3.5 Geïntegreerde contracten / UAV-GC Er wordt tegenwoordig steeds meer gekozen om opdrachten te geven op basis van UAV-GC waarbij het belangrijkste kenmerk is dat de scheiding tussen ontwerp en uitvoering wordt opgeheven. De keuzevrijheid voor de aannemer wordt vergroot. LEAN is vooral dingen just-in-time (JIT) te doen om zo min mogelijk verspilling te krijgen in het proces. Daar kan de bouw nog veel leren van andere industrieën waar dit veel meer ingeburgerd is. Hier is nog veel winst te behalen. Nils den Hartog Voor de bouwprocesmanager kan LEAN een belangrijke tool zijn om toe te passen in de te managen processen. Echter, dit vraagt om voldoende kennis van LEAN bij de bouwprocesmanager. Wanneer de bouwprocesmanager hier geen kennis van heeft, is het aan te raden om hiervoor eerst een training te volgen of kennis in te huren. Figuur 3: Vrijheid opdrachtgever en aannemer bij contracten Bron: 25

28 Wij hebben deze ontwikkeling ook voorgelegd aan Kees van Greevenbroek. Martin Brinkhuis gaf ons hierover het volgende aan: CRH Structural wordt vaak vroegtijdig betrokken bij zelf ontwikkelende aannemers om mee te denken in het ontwerp- en bouwproces voor design en construct opdrachten. Door samen te werken vanaf het schetsontwerp tot en met de oplevering ontstaat een optimale ketensamenwerking waarbij je, middels een mix van producten, een op maat gemaakt bouwsysteem biedt. Hierdoor creëer je een win-win situatie. CRH Structural biedt vloer-,wand- en casco-oplossingen met toegevoegde waarde. Een goed voorbeeld is het fabrieksmatig assembleren van kozijnen (vaak reeds beglaasd en afgelakt) op prefab binnenspouwbladen. Hierdoor is het casco eerder wind-en waterdicht en verkort je de bouwtijd. Kees van Greevenbroek Opdrachtgevers zullen zich veel meer rondom functionele eisen bewegen en niet zozeer om hoe het er uit moet zien en hoe het gebouwd moet worden. Martin Brinkhuis Zijn de architecten, constructeurs en ingenieursbureaus wel de partijen in de bouwketen die de meest efficiënte oplossing voor een probleem kunnen bepalen? Uitvoerende partijen worden uitgedaagd om met creatieve oplossingen te komen om aan de steeds kortere bouwtijd en hogere kwaliteitseisen te voldoen. Hierdoor wordt de bouwsector gedwongen om de kloof tussen ontwerp en uitvoering te verkleinen en misschien wel op te heffen. De installaties worden een relatief steeds grotere component van het bouwwerk. Daarnaast spelen onderhoudskosten van een gebouw na oplevering een steeds belangrijkere rol voor de opdrachtgever. Ook dit zijn redenen waarom de uitvoeringsdeskundigen (niet alleen de aannemer maar ook de installateur!) steeds eerder in het bouwproces bij het ontwerp worden betrokken. Ruud Damhuis vroegen we of de rol van de aannemer maar een tussenstap is in het bouwproces: 26

29 Nee, de rol van de aannemer wordt juist groter doordat ontwerpende taken en projectmanagement steeds vaker bij de aannemer komen te liggen. Terwijl dit in het verleden vaker de verantwoordelijkheid van de architect in de rol van bouwheer was. Dit is een goede ontwikkeling omdat de harde knip tussen ontwerp en uitvoering hiermee verdwijnt. In verhouding tot de bouwkundige aannemer wordt de rol van de installateur wel steeds groter. De aannemer en de installateur komen op termijn meer naast elkaar te staan in plaats van onder elkaar. Verder zal de aannemer meer en meer betrokken worden bij de life-cycle van een gebouw. Bijvoorbeeld het aanbieden van langetermijncontracten voor onderhoud en beheer. Vanwege de verschuiving van ontwerp- en projectmanagementtaken zal de rol van ingenieurs- en architectenbureaus waarschijnlijk kleiner worden. Ruud Damhuis Wat betekent die grotere rol voor de aannemer dan voor de jarenlange deskundigheid bij adviesbureaus, opzichters en directievoerders? In ons gesprek met Maarten Huisman bespraken we deze ontwikkeling in de bouw. Traditionele directievoering blijft wel, maar wordt minder. Dit geldt ook voor traditioneel toezicht. Dit laatste wordt uiteraard ook mede ingegeven door de private kwaliteitsborging. De aannemer moet zijn kwaliteit aantonen en bewaken. Hier hebben diverse aannemers momenteel nog moeite mee. Maar daar gaat het wel meer naartoe. De traditionele opdrachtgeversrol verschuift ook meer voor de adviesbureaus. De aannemer wordt ook een belangrijke opdrachtgever voor deze bureaus. De aannemer zal de adviseur dan mogelijk behandelen als onderaannemer. Zij kunnen ervoor kiezen om hier al dan niet in mee te gaan. Maarten Huisman Taken voor de bouwprocesmanager Op basis van onze interviews en de huidige ontwikkelingen in de bouwsector zoals de terugtrekkende opdrachtgever, private kwaliteitsborging, steeds hogere eisen, groter bestandsdeel van installaties, enzovoorts, vervaagt de grens tussen ontwerp en uitvoering steeds meer. Bovendien sluit de huidige UAV steeds minder aan bij de groeiende ontwikkelingen van BIM en Systems Engineering. De vernieuwde afspraken tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers in de bouw over deze taken en verantwoordelijkheden zijn vastgelegd in de UAV-GC. Naar verwachting wordt dit de nieuwe bijbel van de bouw en dus zeer belangrijk voor de bouwprocesmanager. 27

30 28 Focus moet wellicht niet alleen liggen op innovatie in techniek maar ook door de bewustwording bij de klant vergroten.

31 Het mooie van deze crisistijd is dat de bereidwilligheid tot samenwerken enorm groot is geworden, ik hoop dat we dit in betere tijden straks vasthouden. 29

32 30 Zoals al in hoofdstuk 3.3 aangegeven zal de bouwprocesmanager kennis van het ontwerp en uitvoeringstraject moeten hebben. Goed kunnen communiceren met de diverse stakeholders. Daarnaast wordt door deze contractvorm het analyseren van risico s een belangrijke tool voor de bouwprocesmanager. Doordat de opdrachtnemer vroegtijdig wordt gecontracteerd zullen er veel grotere risico s liggen in zijn opdracht waarvan moet worden vastgesteld wie daarvan de eigenaar is. 3.6 Private kwaliteitsborging Zoals eerder beschreven is private kwaliteitsborging één van de huidige ontwikkelingen in de bouw. Wat houdt deze privatisering van het bouwtoezicht nu in? In veel gevallen van bouwwerkzaamheden is een omgevingsvergunning voor het bouwen nodig. Een dergelijke vergunning wordt aangevraagd bij het bevoegd gezag, in de meeste gevallen de gemeente. De gemeente toetst of het aannemelijk is dat het plan voldoet aan de eisen van welstand, het bestemmingsplan en het vigerende bouwbesluit. In het geval dat het aannemelijk is dat het plan voldoet, wordt een vergunning afgegeven. Gedurende de bouw wordt toezicht gehouden of wordt gebouwd overeenkomstig de vergunning en of wordt voldaan aan de geldende voorschriften. De Commissie Dekker heeft in 2008 een rapport gepubliceerd naar aanleiding van hun onderzoek naar de rol van wet- en regelgeving in het bouwproces. Hierbij heeft de commissie zich afgevraagd waarom bouwers niet zelf kunnen zorgen voor een plan dat voldoet aan de voorschriften. Zeker als het gaat om het voldoen aan de eisen van het Bouwbesluit stelt de commissie dat een toetsing achterwege kan blijven. Een vergunninghouder moet nu al zorgen dat een bouwwerk als het klaar is, voldoet aan alle regels. Als een vergunninghouder het goed weet te organiseren, dan is een vergunning voor het bouwtechnische deel niet meer nodig. Voor het toezicht zullen instrumenten worden ontwikkeld die het mogelijk maken zelf de borging van de kwaliteit vast te stellen. Bouwplan / initiatief Instrument kwaliteitsborging Ruimtelijke toestemming Toestemming om te bouwen! Figuur 4: Private kwaliteitsborging in stappen samengevat. Bron: informatieblad Private kwaliteitsborging in het bouwtoezicht (ministerie van BZK, september 2012) Het uitgangspunt van het nieuwe stelsel is dus: de bouw doet er een stap bij, de overheid doet een stap terug. Waar eerst gedacht werd aan een tweesporenstelsel is dit, op basis van het Algemeen Overleg (AO) tussen de Kamercommissie en minister Blok voor Wonen en Rijksdienst op 27 maart 2014, (momenteel) weer van de baan. Het tweesporenstelsel ging uit van de mogelijkheid om: - Een vergunning voor het bouwen aan te vragen bij de gemeente, of zonder vergunning te bouwen indien de initiatiefnemer aantoonbaar gebruik maakt van een goede private kwaliteitsborging. - Wat nu het uiteindelijke stelsel exact zal worden is onduidelijk. Maar zeker is dat de rol van wet- en regelgeving in het bouwproces zal veranderen. Onder private kwaliteitsborging wordt hier dus verstaan: de initiatiefnemer organiseert het bouwproces zodanig dat er voldoende waarborgen zijn die ervoor zorgen dat het eindresultaat voldoet aan het Bouwbesluit. Dit kan door gebruik te maken van toegelaten instrumenten. Zo n instrument voor private kwaliteitsborging is afgestemd op het type bouwwerk en op de risico s die aan het bouwen zijn verbonden. Zo kan voor een eenvoudig bouwwerk met een eenvoudig instrument worden volstaan, maar zal bijvoorbeeld bij een ziekenhuis een zwaarder instrument vereist zijn met meer waarborgen dat het uiteindelijke gebouw veilig en gezond is.

33 Taken voor de bouwprocesmanager De bouwprocesmanager zal vanaf het begin van het bouwproces moeten sturen op een aansluitend instrument voor de borging van de kwaliteit tijdens het gehele proces. Deze borging zal doorgezet moeten worden tot na oplevering en mogelijk tijdens beheer en onderhoud (bijvoorbeeld conditiemeting gebouwen). Omdat bij een UAV-GC contract het borgen van de kwaliteit reeds de verantwoording is van de opdrachtnemer, kan de bouwprocesmanager hier zijn voordeel voor het project mee doen. Echter, er hoeft niet meer door zowel Ook de door de overheid, consumenten en (ontwerpende, leverende en bouwende) marktpartijen gewenste private kwaliteitsborging vraagt om verantwoordelijkheid en dus om een integrale (holistische) benadering van bouwprojecten! Goede samenwerking binnen een bedrijf, maar ook met verschillende partijen (bedrijven, overheden, consumenten, belanghebbenden) is een voorwaarde voor succes. Handboek daken, BIM Media Traditionele directievoering blijft wel, maar wordt minder. Dit geldt ook voor traditioneel toezicht. Dit laatste wordt uiteraard ook mede ingegeven door de private kwaliteitsborging. De aannemer moet zijn kwaliteit aantonen en bewaken. Hier hebben diverse aannemers momenteel nog moeite mee. Maar daar gaat het wel meer naartoe, ook hier zal op bezuinigd worden. te beoordelen. Afhankelijk van de positie van de bouwprocesmanager in het proces is er iemand die hem betaalt. Afgevraagd kan worden in hoeverre je dan nog de onafhankelijke rol kunt vervullen. Wordt hij dan niet nog een adviseur die handelt in het belang van zijn opdrachtgever? Maarten Huisman het bevoegd gezag, de opzichter als de aannemer te worden gekeurd. Tevens zijn er plannen vanuit het bevoegd gezag om bij nieuwe projecten korting te geven op de legeskosten die in rekening gebracht worden bij het aanvragen van een omgevingsvergunning. De bouwprocesmanager zal hier de taak hebben om de borging van de kwaliteit van de bouwer te toetsen, eventueel zelf steekproeven te laten nemen en het opleverdocument 31

34 Geen keurslager principe!? In Engeland is een grote traditie van de traditionele contracten, waarbij de Engineer een onafhankelijke rol had, ook contractueel vastgelegd, ten opzichte van een adviseur van de opdrachtgever. De Engelse Engineer neemt zijn besluiten onafhankelijk van de opdrachtgever en de aannemer. Daar wordt hij betaald door de opdrachtgever. Dit is in de Nederlandse cultuur minder sterk vastgelegd. Het voordeel hiervan is dat deze Engineer als onafhankelijke wordt gezien, zowel door de opdrachtgever als door de aannemer. Hierbij wordt wel opgemerkt dat het gaat om traditionele contracten. De partijen zouden zich vooraf aan de bouwprocesmanager moeten conformeren. Dit vraagt iets van de partijen en van de bouwprocesmanager. Nils den Hartog Wil de bouw zijn eigen vlees keuren? Onverstandig, oordeelt zij. Private kwaliteitsborging is allemaal prachtig mooi, op papier ziet het er goed uit, maar als je aan het eind van de dag zelf moet gaan verklaren dat je je werk goed hebt gedaan. Tja. Monika Chao-Duivis Cobouw 65: Maandag 7 april 2014 Een veel gehoorde klacht is dat de slager zijn eigen vlees keurt. Zowel het bevoegd gezag als de opdrachtgever wil overtuigd worden van de juiste kwaliteit van het gebouw. Om dit te borgen en het slager keurt zijn eigen vlees principe te voorkomen moet van de opdrachtnemer geëist worden om zijn toetsings en keuringsmethodieken vast te leggen in diverse plannen. Door deze plannen voor start van de werkzaamheden te toetsen, kan de opdrachtgever beoordelen of de opdrachtnemer zijn proces goed heeft ingericht. Na acceptatie van dit plan kan de opdrachtgever en wellicht ook het bevoegd gezag middels audits steekproefsgewijs bekijken of de opdrachtnemer zich houdt aan zijn ingerichte proces. Hierdoor hoeft niet, bij bijvoorbeeld iedere betonstort een keuring door opdrachtgever en het bevoegd gezag plaats te vinden. Daarnaast kan bij de UAV-GC contracten de opdrachtgever nog steeds stoppunten opleggen op punten waar hij alsnog wil keuren. Mogelijk zou bij het invoeren van private kwaliteitsborging dit recht ook bij het bevoegdgezag moeten komen te liggen. 3.7 Turntoo concept Een minder bekende ontwikkeling die grote veranderingen in de bouwsector en de relatie tussen bouwers, leveranciers en opdrachtgevers kan bewerkstelligen is het Turntoo concept van Thomas Rau (architect). 32

Hoe maak je de keten LEAN?

Hoe maak je de keten LEAN? Hoe maak je de keten LEAN? Oktober 2012 Meindert Koopman Directeur Bouwbedrijf Rijssen B.V Hoe maak je de keten LEAN?? Inleiding. Traditionele proces. Ketenintegratie.. Van Losser Installatiegroep. Ketenintegratie:

Nadere informatie

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst Voorstellen Anton Slockers Directeur Admea / Smits van Burgst Admea is onderdeel van de Smits van Burgst

Nadere informatie

BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart

BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart Inleiding Kennismaking: Beton- en Staalconstructeur Betontechnoloog IPMA gecertificeerd projectmanager Sinds

Nadere informatie

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 Aannemer als de spil in de keten Een aannemer is de verbindende schakel tussen: Creatieve

Nadere informatie

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 bron: Ector Hoogstad Architecten BIM BIM is een term die in het vakgebied bouw

Nadere informatie

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Aannemers Architectenbureaus Ingenieurs- en Adviesbureaus Installateurs

Nadere informatie

Enquête + Vragenlijst + Onderzoek + Panel = thesistools.com 15-01-13 10:43 Adoptie van BIM Geacht lid, Bouwend Nederland voert onderzoek uit naar de adoptie van BIM onder haar leden. Hiervoor is een enquête

Nadere informatie

Kaschra Bouwmanagement

Kaschra Bouwmanagement Kaschra Bouwmanagement VAN INITIATIEF TOT EN MET GEBRUIK Kaschra Bouwmanagement werkt vanuit ervaring en deskundigheid in het hele bouwtraject. Onze dienstverlening omvat: management op de bouwplaats bouwtoezicht

Nadere informatie

Ton van t Hoff architect directeur. Edwin Buis projectcoördinator. Slim Bouwen met BIM. praktijkervaring met BIM

Ton van t Hoff architect directeur. Edwin Buis projectcoördinator. Slim Bouwen met BIM. praktijkervaring met BIM Ton van t Hoff architect directeur Edwin Buis projectcoördinator Slim Bouwen met BIM praktijkervaring met BIM 1. keuze voor BIM 2. implementatie BIM in bureau 3. voorbeeldprojecten met BIM 4. voorbeeldproject

Nadere informatie

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers BIM in de praktijk Alexander Hoos / Kuijpers TVVL Eindedaglezing, 4 april 2016 Alexander Hoos Informatie Manager Even voorstellen Installatie bedrijf Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken: Procesoptimalisatie,

Nadere informatie

De klok tikt! U heeft nog een jaar voor Kwaliteitsborging

De klok tikt! U heeft nog een jaar voor Kwaliteitsborging De klok tikt! U heeft nog een jaar voor Kwaliteitsborging Inleiding Kansen? Inleiding Een zegen of last? Inleiding Kwaliteit Een moetje? Inleiding 1. Kader 2. Wat is het doel van de wet 3. Hoe werkt het

Nadere informatie

Slim bouwen met BIM 11 juni 2014

Slim bouwen met BIM 11 juni 2014 Bouwlokalen initiator Theo Peekstok projectcoördinator / partner multidisciplinair architectenbureau ? (afkomstig van hetnationaalbimplatform.nl ) BIM is gebaseerd op werken middels één model (database)

Nadere informatie

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G WAT KOMT ER NA BIM I N H O U D Wat komt er na BIM BIM is het begin LEAN bouwen Projectinformatie altijd en overal beschikbaar Informatiemanagement verbeteren Samenwerken en communicatie Procesoptimalisatie

Nadere informatie

Onze Visie op Ketenintegratie en BIM. 27 mei 2011

Onze Visie op Ketenintegratie en BIM. 27 mei 2011 Onze Visie op Ketenintegratie en BIM 27 mei 2011 Het was op een donderdagmiddag in Vlaardingen Het was op een donderdagmiddag in Vlaardingen Visie op Keten Integratie De bouw kan gewoon niet doorgaan zoals

Nadere informatie

Veel voor weinig. Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs

Veel voor weinig. Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs Veel voor weinig Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs 1 Inleiding Introductie Innovatie in de bouw? Traditioneel werkproces Modern werkproces 2 bouwbranche Kenmerken Traditionele ambachtelijke

Nadere informatie

Inbo Bouwkunde. Ketensamenwerking De ultieme vorm van werken in multidisciplinair teamverband is voor ons ketensamenwerking. Een samenwerkingsvorm

Inbo Bouwkunde. Ketensamenwerking De ultieme vorm van werken in multidisciplinair teamverband is voor ons ketensamenwerking. Een samenwerkingsvorm Ketensamenwerking Inbo Bouwkunde Inbo Bouwkunde heeft talentvolle professionals die ambities hebben om landelijke en stedelijke gebieden in te richten. Onze kracht is om in een professionele omgeving,

Nadere informatie

Proces Werktekening Thema 3

Proces Werktekening Thema 3 Proces Werktekening Thema 3 Voorwoord Zowel landelijke aanbestedingen als die in Europees verband krijgen steeds meer aandacht. De bestaande werkwijze van aanbesteden en de nieuwe werkwijze (innovatie)

Nadere informatie

Bouw Informatie Raad (BIR) Hans Nijssen Workshop Kennis (Excelleren met BIM) 29 juni 2011

Bouw Informatie Raad (BIR) Hans Nijssen Workshop Kennis (Excelleren met BIM) 29 juni 2011 Bouw Informatie Raad (BIR) Hans Nijssen Workshop Kennis (Excelleren met BIM) 29 juni 2011 Missie Bouwkwaliteit verhogen door samenwerking in de keten te verbeteren, ondersteund door Bouw Informatie Modellen

Nadere informatie

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen RRBOUWRAPPORT 144 Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen 2 Handreiking Virtueel Bouwen Aan de slag met BIM, Gewoon doen! Jan Straatman en Willem Pel, Balance & Result Organisatie

Nadere informatie

'DE ZWAAN' vof. Inhoud. 01 Bouwmanagement. 02 Initiatieffase bij het kopen van een gebouw. 03 Initiatieffase bij bestaande bouw

'DE ZWAAN' vof. Inhoud. 01 Bouwmanagement. 02 Initiatieffase bij het kopen van een gebouw. 03 Initiatieffase bij bestaande bouw 0 T Inhoud 01 ouwmanagement 02 Initiatieffase bij het kopen van een gebouw. 03 Initiatieffase bij bestaande bouw 04 Initiatieffase bij nieuwbouw 05 Schetsfase bij verbouwing of nieuwbouw 06 Voorontwerp

Nadere informatie

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een sterk in verbinden Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een toonaangevend ingenieursbureau. Gespecialiseerd in duurzaam en constructief bouwadvies voor woningbouw en utiliteitsbouw.

Nadere informatie

DE BIM WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. De toekomst is NU!

DE BIM WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. De toekomst is NU! Gezocht: BIM-Partners Waarom zou u aan ons BIM-proces deel willen nemen? Lees deze brochure en ontdek de mogelijkheden. Wacht niet langer en maak gebruik van ons uniek aanbod: Wordt BIM-partner van BolwerkWeekers.

Nadere informatie

Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw

Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw Bijdrage voor Ronde tafel gesprek BIM voor infra en civieltechniek Brussel, 25 maart 2015 Jan-Hein Poodt Hoofd Havens, Vaarwegen & Tunnels Grontmij

Nadere informatie

Brengt het veranderend bouwproces ontwerp en beheer bij elkaar?

Brengt het veranderend bouwproces ontwerp en beheer bij elkaar? Brengt het veranderend bouwproces ontwerp en beheer bij elkaar? Dinsdag 19 juni 2012 Waarom BIM en duurzaamheid belangrijk zijn voor de beheerfase Even voorstellen Machiel Kuijt (Leiden, 1955) Vanaf 1974

Nadere informatie

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Jan Straatman, Balance & Result Organisatie Adviseurs b.v. 1 i.s.m. Willem Pel, Balance & Result en Hans Hendriks, debimspecialist 15 november 2010 Virtueel bouwen

Nadere informatie

REGIE OVER INFORMATIE BIM VOOR WONINGCORPORATIES

REGIE OVER INFORMATIE BIM VOOR WONINGCORPORATIES REGIE OVER INFORMATIE BIM VOOR WONINGCORPORATIES REGIE OVER INFORMATIE BIM VOOR WONINGCORPORATIES Woningcorporaties worden in toenemende mate aangesproken op efficiency en het verlagen van bedrijfslasten.

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS

EEN VAN ONZE EXPERTS EEN VAN ONZE EXPERTS Be the change you want to see in this world Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn actueel en bieden

Nadere informatie

Wat is BIM. BIM model

Wat is BIM. BIM model Sacon en BIM Bij Sacon worden sinds 2009 projecten ontworpen, uitgewerkt en virtueel gebouwd in een Bouwwerk Informatie Model of BIM met behulp van de software Revit van Autodesk. Met de opgebouwde ervaring

Nadere informatie

BIGGER BIM Onderzoek naar de toegevoegde waarde van ketenintegratie en LEAN bij het werken met BIM

BIGGER BIM Onderzoek naar de toegevoegde waarde van ketenintegratie en LEAN bij het werken met BIM BIGGER BIM Onderzoek naar de toegevoegde waarde van ketenintegratie en LEAN bij het werken met BIM Begeleiders: Dr. Ir. Ruben Vrijhoef (Ketensamenwerking/LEAN) Dr. ir. Alexander Koutamanis (BIM) 1 BIM

Nadere informatie

j o r r i t s m a b o u w. n l

j o r r i t s m a b o u w. n l jorritsmabouw.nl Sinds 1880 de bouw meester Jorritsma Bouw is al vijf generaties een modern, vooruitstrevend familiebedrijf. De historie van ons bedrijf gaat terug tot 1880, toen Johannes Jorritsma zijn

Nadere informatie

DE BIM-WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. Stap in de toekomst!

DE BIM-WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. Stap in de toekomst! DE BIM-WERKMETHODIEK Stap in de toekomst! Gezocht: BIM-Partners Hoe eerder u klaar bent voor BIM (Bouw Informatie Model), hoe meer u profiteert van de vele voordelen. Word BIM-partner van Schouten Techniek

Nadere informatie

COBc-dag 2012 Peter Hoekstra Bert Winkel

COBc-dag 2012 Peter Hoekstra Bert Winkel COBc-dag 2012 Peter Hoekstra Bert Winkel 1 Project Toekomst toetsing op de constructieve veiligheid van bouwwerken Aanleiding: De ontwikkelingen n.a.v. Commissie Dekker hebben er toe geleid dat het COBc

Nadere informatie

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk!

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk! Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis Samen ondernemen, samen sterk! 1 2 3 Een eerste blik op het integrale bouw- en installatieproces Uw rol als opdrachtgever Actueel voorbeeld: uitbesteding bouwtechnische

Nadere informatie

Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen!

Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen! Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen! snelle realisatie in duurzame renovatie snelle realisatie in duurzame renovatie De béste prestatie

Nadere informatie

Workshop BIM. Een methodiek met nieuwe kansen 21 juni 2011. Hans Hendriks & Frank Maatje

Workshop BIM. Een methodiek met nieuwe kansen 21 juni 2011. Hans Hendriks & Frank Maatje Workshop BIM Een methodiek met nieuwe kansen 21 juni 2011 Hans Hendriks & Frank Maatje Agenda & Introductie Definitie BIM Essentie BIM : Samenwerken! BIM= BIM model en BIM methodiek Kortom: BIM = hulpmiddel,

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

SYSTEMS ENGINEERING IN DE WONINGBOUW. Een concreet praktijkvoorbeeld. Bijeenkomst: Meet & Greet Georganiseerd vanuit Pioneering

SYSTEMS ENGINEERING IN DE WONINGBOUW. Een concreet praktijkvoorbeeld. Bijeenkomst: Meet & Greet Georganiseerd vanuit Pioneering SYSTEMS ENGINEERING IN DE WONINGBOUW Een concreet praktijkvoorbeeld Bijeenkomst: Meet & Greet Georganiseerd vanuit Pioneering Werkplaats Systems Engineering Datum: 4 maart 2010 Locatie: Drienerburght,

Nadere informatie

Slim samenwerken in de bouw ABB omarmt Bouw Informatie Modellering (BIM)

Slim samenwerken in de bouw ABB omarmt Bouw Informatie Modellering (BIM) Slim samenwerken in de bouw ABB omarmt Bouw Informatie Modellering (BIM) Tijdens grote bouwprojecten werken installateurs steeds vaker samen met andere partners, zoals architecten, aannemers en constructeurs.

Nadere informatie

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Management Advies Automatisering Bouw Huisvesting Vastgoed @brinkgroep NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Als u zoekt naar samenwerking en vertrouwen Specialisten geïntegreerde contracten en

Nadere informatie

Workshop: Kwaliteit voor kleine en grote bouwwerken

Workshop: Kwaliteit voor kleine en grote bouwwerken Workshop: Kwaliteit voor kleine en grote bouwwerken Wat is BouwGarant Algemeen: Met ruim 1500 aangesloten bouwbedrijven het grootste keurmerk van de bouw in Nederland. Alle deelnemers worden periodiek

Nadere informatie

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk BIM: Bouw Informatie Model De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk Binnen de bouw is BIM inmiddels een op zichzelf staand begrip geworden. Tegenwoordig willen we projecten BIM-men of er

Nadere informatie

de BIM-werkmethodiek Gezocht: BIM-Partners Contactgegevens Ga voor die voorsprong: kom langs! Stap in de toekomst!

de BIM-werkmethodiek Gezocht: BIM-Partners Contactgegevens Ga voor die voorsprong: kom langs! Stap in de toekomst! Dit oriënterende gesprek is geheel vrijblijvend. Bel 0229-291 500 of mail naar bim@schoutentechniek.nl Contactgegevens De Marowijne 47 1689 AR Zwaag Postbus 20 1689 ZG Zwaag T (0229) 29 15 00 F (0229)

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies Faalkosten Uiting, oorzaken, preventie en remedies Hoge faalkosten zijn een probleem voor de bouwsector. Vooral in tijden van laagconjunctuur en krappe marges. In de breedste zin van het woord omvat de

Nadere informatie

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu TECHNISCH BEHEER Zorgeloze kwaliteit TECHNISCH BEHEER Onze samenleving verandert snel. Waar in het verleden volstaan kon worden met een eenvoudig inspanningscontract voldoet dit veelal niet meer aan de

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

PRIVATE KWALITEITSBORGING Projectfolder PILOT PRIVATE KWALITEITSBORGING IN DE GEMEENTE KAAG EN BRAASSEM 2016

PRIVATE KWALITEITSBORGING Projectfolder PILOT PRIVATE KWALITEITSBORGING IN DE GEMEENTE KAAG EN BRAASSEM 2016 PRIVATE KWALITEITSBORGING Projectfolder PILOT PRIVATE KWALITEITSBORGING IN DE GEMEENTE KAAG EN BRAASSEM 2016 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 3 1.1 ACHTERGROND... 3 2 PRIVATE KWALITEITSBORGING... 3 2.1 WAT

Nadere informatie

Van take off tot landing. BOUWSTAD Projectmanagement B.V.

Van take off tot landing. BOUWSTAD Projectmanagement B.V. Van take off tot landing Begeleiding van A tot Z bij nieuwbouw, renovatie en restauratie Wie op zoek is naar het gemak van een en hetzelfde aanspreekpunt voor begeleiding bij alle disciplines in zowel

Nadere informatie

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013 Hilvarenbeek, 22-05-2013 Definities BIM: proces of product? Ontwikkelingen in de bouw Ontwikkelingen, software, werkwijze Ondersteuning voor architecten Schüco Revit Families Ondersteuning voor klanten

Nadere informatie

Workshop House of Tomorrow Today

Workshop House of Tomorrow Today Workshop House of Tomorrow Today Ontsnap eens uit het peloton! 1. Teken uw keten(s) eens uit, vanaf grondstoffen (aanbod) t/m eindgebruiker (vraag). 2. Genereer probleem-klant combinaties. 3. Selecteer

Nadere informatie

BIGGER BIM Onderzoek naar hoe het gedachtegoed van ketenintegratie en lean meer betekenis kan geven aan BIM als informatiedrager van het bouwproces

BIGGER BIM Onderzoek naar hoe het gedachtegoed van ketenintegratie en lean meer betekenis kan geven aan BIM als informatiedrager van het bouwproces BIGGER Onderzoek naar hoe het gedachtegoed van ketenintegratie en lean meer betekenis kan geven aan als informatiedrager van het bouwproces Ketenintegratie Lean 1 INTEGRAAL Architect Adviseurs Opdracht

Nadere informatie

Bureauprofiel. Work, flow, fun

Bureauprofiel. Work, flow, fun Bureauprofiel Work, flow, fun Onze missie Bouwen aan betrouwbare overheidsorganisaties Met een heldere strategie Elke dag een stapje beter Door overdracht van kennis en ervaring Omdat verbeteren en ontwikkelen

Nadere informatie

Positionering Ketensamenwerking

Positionering Ketensamenwerking Positionering Ketensamenwerking Hans Wamelink, Faculteit Bouwkunde, Afdeling Real Estate & Housing 12-4-2011 Delft University of Technology Challenge the future Inhoud Succesfactoren Ketensamenwerking

Nadere informatie

Stan Roestenberg Bohemen B.V. KYP B.V.

Stan Roestenberg Bohemen B.V. KYP B.V. Stan Roestenberg Bohemen B.V. KYP B.V. Business = B 1 BetTer Business = B 2 New Business = b N Nieuw, slimmer tekenprogramma Basis voor de herstructurering van de bouwbranche Nieuw, slimmer tekenprogramma

Nadere informatie

Risicomanagement in de bouwpraktijk

Risicomanagement in de bouwpraktijk 1 Risicomanagement in de bouwpraktijk In de bouwpraktijk - zowel in de ontwerp- en voorbereidingsfase als tijdens de uitvoeringsfase worden er veel vermijdbare kosten gemaakt. Wie Cobouw leest vindt er

Nadere informatie

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)?

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Wat nearshoring voor kleine bedrijven kan betekenen en het stappenplan om hier een succes van te maken. Nearshoring (in het buitenland, dicht bij

Nadere informatie

Ticon. De volgende generatie projectmanagement

Ticon. De volgende generatie projectmanagement De volgende generatie Optimaal Het virtueel bouwproces model binnen de GWW Virtueel bouwproces model Het fundament van Ticon is het Virtueel bouwproces model. Dit datamodel is een collectie van alle projectgegevens

Nadere informatie

BIM een impuls voor Ketenintegratie

BIM een impuls voor Ketenintegratie BIM een impuls voor Ketenintegratie Rob van Dorp - Babette van den Ancker André Klouwen 10 februari 2011 Programma Opening Ketenintegratie BIM Film Landbouwbuurt De opdrachtgever en BIM Het Bouwbedrijf

Nadere informatie

Ingenieurs & BIM. 27 januari 2012

Ingenieurs & BIM. 27 januari 2012 Ingenieurs & BIM 27 januari 2012 Even voorstellen Dik Spekkink adviesbureau voor bouwprocesinnovatie Kwaliteitszorg Bouwprocesinnovatie ICT-beleid in de bouw Veiligheid & Gezondheid BIM Spekkink C&R en

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

Co-creatie/Lean een cultuuromslag

Co-creatie/Lean een cultuuromslag Wat betekent LEAN Bouwen voor de bouwketen? Rudolph van den Bergh Directeur ERA Contour Balance & Result Co-creatie/Lean een cultuuromslag 10 oktober 2012 Rudolph van den Bergh 1 Programma 1. Profiel 2.

Nadere informatie

Het Digitale Fundament van de Bouw Bibliotheek. BouwConnect is powered by

Het Digitale Fundament van de Bouw Bibliotheek. BouwConnect is powered by Het Digitale Fundament van de Bouw Bibliotheek BouwConnect is powered by BouwConnect: Sneller, Slimmer en Schoner BouwConnect is een samenwerking tussen KPN en De Twee Snoeken met als doel: Alle partijen

Nadere informatie

Ticon. De volgende generatie projectmanagement

Ticon. De volgende generatie projectmanagement De volgende generatie Optimaal Het virtueel bouwproces model binnen de B&U Virtueel bouwproces model Het fundament van Ticon is het Virtueel bouwproces model. Dit datamodel is een collectie van alle projectgegevens

Nadere informatie

Inmeting en Opname. Voorlopig Ontwerp& Definitief Ontwerp. (Bouw)vergunning aanvraag. 2D, 3D en BIM tekenwerk. Maatvoering.

Inmeting en Opname. Voorlopig Ontwerp& Definitief Ontwerp. (Bouw)vergunning aanvraag. 2D, 3D en BIM tekenwerk. Maatvoering. Inmeting en Opname Voorlopig Ontwerp& Definitief Ontwerp (Bouw)vergunning aanvraag 2D, 3D en BIM tekenwerk Maatvoering Projectmanagement Wie zijn wij? Van Zaal Bouwtechniek is een onafhankelijk projectmanagementbureau

Nadere informatie

Renovatie 1 ste Coentunnel

Renovatie 1 ste Coentunnel Renovatie 1 ste Coentunnel Vanuit het perspectief van de Opdrachtnemer Jan Van Steirteghem Projectdirecteur Coentunnel Construction v.o.f. Woord vooraf Doelstelling van deze lezing is om jullie mee te

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Ketensamenwerking en Elektronisch zakendoen: Een ideale combinatie

Ketensamenwerking en Elektronisch zakendoen: Een ideale combinatie S@les in de Bouw en Installatiedag Ketensamenwerking en Elektronisch zakendoen: Een ideale combinatie Prof.dr. Jack AA van der Veen EVO Leerstoel Supply Chain Management Nyenrode Business Universiteit

Nadere informatie

slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren

slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren Voor: Bouwlokalen Het Nieuwe Renoveren 11 oktober 2011 te Doetinchem http://www.slimrenoveren.nl

Nadere informatie

BIM toepassing van A tot Z. Nieuwbouw Dimence Almelo

BIM toepassing van A tot Z. Nieuwbouw Dimence Almelo BIM toepassing van A tot Z Nieuwbouw Dimence Almelo Programma Welkom Animatie Rol van de opdrachtgever Het Dimence-team 4x een thema Pauze 4x èen thema Borrel Animatie Rol van de opdrachtgever René Siebring

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

11 oktober 2012. Bouwlokalen. Lean bouwen bij Waal

11 oktober 2012. Bouwlokalen. Lean bouwen bij Waal 11 oktober 2012 Bouwlokalen Lean bouwen bij Waal Corporatie Beleggers Ontwikkelaars Gemeenten Lean bouwen bij Waal Sinds november 2009 Onderdeel van maakiq Ketenintegratie Verbinding op drijfveren Gemba

Nadere informatie

Ketenintegratie door Jos Pleune en Ilse Brouwers. initiatief van

Ketenintegratie door Jos Pleune en Ilse Brouwers. initiatief van . Ketenintegratie door Jos Pleune en Ilse Brouwers Aanleiding ketenintegratie Onvoorspelbare trajecten Persoonlijke belangen en wantrouwen Samenwerking op projectbasis Gefragmenteerd proces Geen optimaal

Nadere informatie

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC Project-, Programma- en AdviesCentrum Resultaten die eruit springen PPAC Binnen Veiligheid en Justitie groeit het belang van projectmatig en programmatisch werken. Ook neemt de behoefte toe om medewerkers

Nadere informatie

Samen werken aan restauratiekwaliteit

Samen werken aan restauratiekwaliteit Samen werken aan restauratiekwaliteit In de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) stellen opdrachtgevers, opdrachtnemers en overheden kwaliteitsrichtlijnen op voor het restaureren

Nadere informatie

BIM-rollen & competenties. BIM Praktijkdag 20-03-2014, Utrecht Wouter Notenbomer, SBRCURnet

BIM-rollen & competenties. BIM Praktijkdag 20-03-2014, Utrecht Wouter Notenbomer, SBRCURnet BIM-rollen & competenties BIM Praktijkdag 20-03-2014, Utrecht Wouter Notenbomer, SBRCURnet Introductie Wouter Notenbomer Projectmanager SBRCURnet Bouwtechniek BIM JUNI 2013 2 Kennisinstituut + = JUNI 2013

Nadere informatie

Lezing BIM Nationale Staalbouwdag 2011 6 oktober 2011. BIM Aanhaken of afhaken?

Lezing BIM Nationale Staalbouwdag 2011 6 oktober 2011. BIM Aanhaken of afhaken? Lezing BIM Nationale Staalbouwdag 2011 6 oktober 2011 BIM Aanhaken of afhaken? Wilfred Tennekes Organisatiekunde / informatica 15 jaar actief in bouwbranche / bouwtoelevering Strategieadviseur / managementconsultant

Nadere informatie

BIM: business as usual. Rob van Dorp René van der Zande Frits Lely 23 mei 2012

BIM: business as usual. Rob van Dorp René van der Zande Frits Lely 23 mei 2012 BIM: business as Rob van Dorp René van der Zande Frits Lely 23 mei 2012 Opbouw: Inleiding Introductie Heijmans en HFB BIM: waarom en wat? Praktijkvoorbeelden de SO fase visualisatie- en communicatie ontwikkelen

Nadere informatie

Privaat wat moet, publiek wat onvermijdelijk is Vereniging BWT Nederland

Privaat wat moet, publiek wat onvermijdelijk is Vereniging BWT Nederland Privaat wat moet, publiek wat onvermijdelijk is Handhaversdag 9 oktober 2014 Wico Ankersmit directeur VBWTN 1 De positie van toezicht en handhaving Commissie fundamentele verkenning Bouw (commissie. Dekker)

Nadere informatie

VISIE OP DE ORGANISATIE

VISIE OP DE ORGANISATIE VISIE OP DE ORGANISATIE WE ZIJN ER ALS ORGANISATIE VOOR PUBLIEK, ONDERNEMERS, BESTUUR EN COLLEGA S 00 INHOUDSOPGAVE 0. Inhoudsopgave 2 1. Missie visie kernwaarden 3 2. Toelichting 4 3. De kernwaarden 5

Nadere informatie

Na overleg met de gerechten, adviseert de Raad als volgt. 1

Na overleg met de gerechten, adviseert de Raad als volgt. 1 De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dr. R.H.A. Plasterk Postbus 20011 2500 EA Den Haag bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag correspondentieadres Postbus 90613 2509 LP Den Haag

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling 10 april 2015 Contractvormen in de bouw Voorafgaand In een tijd waarin de bouwbranche voorzichtige tekenen van herstel vertoont, wil Hekkelman proberen daaraan een

Nadere informatie

Hoe ketensamenwerking de (bouw)wereld verandert.

Hoe ketensamenwerking de (bouw)wereld verandert. Hoe ketensamenwerking de (bouw)wereld verandert. Marcel Noordhuis Promovendus Universiteit van Amsterdam Director Deloitte Real Estate Advisory E-mail: mnoordhuis@deloitte.nl Mobiel: 06 123 446 31 www:

Nadere informatie

Bouwproces volgens de visie van Veelzijdigbouw

Bouwproces volgens de visie van Veelzijdigbouw 2011 Bouwproces volgens de visie van Veelzijdigbouw Veelzijdigbouw Walnootstraat 26 2461 DV Ter Aar Telefoon 06-43822608 Fax 0847-593939 info@veelzijdigbouw.nl www.veelzijdigbouw.nl Het bouwproces volgens

Nadere informatie

Contractvormen op golfbanen en sportvelden

Contractvormen op golfbanen en sportvelden Contractvormen op golfbanen en sportvelden Bij de landelijke aannemers komen steeds vaker vragen binnen over de toepasbaarheid van verschillende contractvormen voor de realisatie en eventueel onderhoud

Nadere informatie

Bouwen aan een LEAN Cultuur. Jan Straatman, B&R Henk Leenders, KlokBouw Stefan van der Zwet en Rudy Gort, Heembouw

Bouwen aan een LEAN Cultuur. Jan Straatman, B&R Henk Leenders, KlokBouw Stefan van der Zwet en Rudy Gort, Heembouw Bouwen aan een LEAN Cultuur Jan Straatman, B&R Henk Leenders, KlokBouw Stefan van der Zwet en Rudy Gort, Heembouw Technische én sociale innovatie Bedrijven investeren vooral in het ontwikkelen van kennis,

Nadere informatie

Bouwlogis)ek en Minder Hinder - van onbekend tot excellent

Bouwlogis)ek en Minder Hinder - van onbekend tot excellent Bouwlogis)ek en Minder Hinder - van onbekend tot excellent Pla5orm Logis)ek in de Bouw Coen Faber Rijkswaterstaat Arjan Walinga Bouwend Nederland Dag van DUURZAAM GWW 10 juni 2013 Agenda Waarom is bouwlogistiek

Nadere informatie

BIM: van hype naar praktijkintegratie. René Dorleijn

BIM: van hype naar praktijkintegratie. René Dorleijn BIM: van hype naar praktijkintegratie René Dorleijn DACE contactbijeenkomst 25 november 2010 Agenda 1. Introductie Movares 2. Hypecycle 3. BIM in de Bouw- & Infrasector 4. Wat is BIM? 5. Waarom BIM? 6.

Nadere informatie

Stappenplan. U (ver)bouwd uw huis niet zomaar. U wilt dat uw huis mooier wordt en beter bij u past. Daar heeft u ongetwijfeld al ideeën over.

Stappenplan. U (ver)bouwd uw huis niet zomaar. U wilt dat uw huis mooier wordt en beter bij u past. Daar heeft u ongetwijfeld al ideeën over. Introductie U (ver)bouwd uw huis niet zomaar. U wilt dat uw huis mooier wordt en beter bij u past. Daar heeft u ongetwijfeld al ideeën over. Het idee omzetten in werkelijkheid is voor velen een grote stap.

Nadere informatie

Je zet niet even een knop om en je bouwt lean

Je zet niet even een knop om en je bouwt lean project De BinnenVergt, Zaltbommel Je zet niet even een knop om en je bouwt lean 1 30 Het zegt al veel dat we tot nu nog geen verzoek tot meerwerk richting de opdrachtgever hebben gedaan. Aannemer Jan

Nadere informatie

Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur. Alexander Hoos 09 mei 2016

Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur. Alexander Hoos 09 mei 2016 Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur Alexander Hoos 09 mei 2016 Even voorstellen Alexander Hoos Informatiemanager Technisch dienstverlener Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken:

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

BIM, the next step (2)

BIM, the next step (2) BIM, the next step (2) René Dorleijn, 6 oktober 2011 bim@movares.nl Bouwcultuur We zitten in een cultuurtang met zijn allen. De algemene opinie is: we willen het best anders, maar ja, die bouwcultuur is

Nadere informatie

Waar moeten instrumenten voor kwaliteitsborging aan voldoen? Hajé van Egmond

Waar moeten instrumenten voor kwaliteitsborging aan voldoen? Hajé van Egmond Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen Waar moeten instrumenten voor kwaliteitsborging aan voldoen? Hajé van Egmond Wat gaan we bespreken? Hoe zit de wetgeving straks in elkaar? Welke eisen worden er bij

Nadere informatie

Profielschets. Procesmanager Bouw & Onderhoud Woonwaard

Profielschets. Procesmanager Bouw & Onderhoud Woonwaard Profielschets Procesmanager Bouw & Onderhoud Woonwaard ERLY the consulting company Opdrachtgever: Woonwaard Datum: maart 2015 Inleiding Woonwaard is een klantgerichte en vernieuwende woningcorporatie,

Nadere informatie

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten bridging it & users Consultancy Software Training & onderzoek Consultancy CEPO helpt al meer dan 15 jaar organisaties om integraal de kwaliteit van hun informatiesystemen

Nadere informatie

De rol van BIM en ketenintegratie in het bouwproces en duurzaam bouwen voor opdrachtgevers. Presentatie Y. Hasnaoui, 19 juni 2012

De rol van BIM en ketenintegratie in het bouwproces en duurzaam bouwen voor opdrachtgevers. Presentatie Y. Hasnaoui, 19 juni 2012 De rol van BIM en ketenintegratie in het bouwproces en duurzaam bouwen voor opdrachtgevers Presentatie Y. Hasnaoui, 19 juni 2012 1 Doel van het Afstudeeronderzoek De mogelijkheden voor opdrachtgevers in

Nadere informatie

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale.

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. 1 Geachte heer/mevrouw Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. Bij verschillende gemeenten en instellingen

Nadere informatie

Samenwerken In gesprek met de markt

Samenwerken In gesprek met de markt Samenwerken In gesprek met de markt Arnold Breur Coördinerend adviseur Grote Projecten en Onderhoud Doel van deze middag Delen hoe het structurele gesprek met de markt zich de afgelopen jaren bij heeft

Nadere informatie