Onderzoek risicobereidheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek risicobereidheid"

Transcriptie

1 Onderzoek risicobereidheid Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 29 Oktober 2013 Gaston Siegelaer Louana van Dijk Erwin Blom 2013 Towers Watson. All rights reserved.

2 Disclaimer Deze rapportage is uitsluitend geschreven voor gebruik door Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland onder de voorwaarden van onze overeenkomst met Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland. De rapportage is bedoeld om het bestuur van pensioenfonds Capgemini te ondersteunen bij de gedachtevorming over het strategisch risicoprofiel van het pensioenfonds. De rapportage is niet bedoeld voor gebruik in een andere context of voor andere doeleinden en wij aanvaarden dan ook geen aansprakelijkheid voor dergelijk gebruik. De schriftelijke opmerkingen in deze presentatie moeten worden gezien in samenhang met de ondersteunende en verduidelijkende mondelinge opmerkingen en achtergrond zoals door Towers Watson gegeven, voordat u overgaat tot enige actie of het nemen van beslissingen. REF/LKr/655653/

3 Inhoudsopgave Inleiding Deelnemersdemografie Verwachtingen ten aanzien van pensioen Preferenties t.a.v. solidariteit en collectiviteit Risicodraagvlak Risicohouding Beoordeling risicobereidheid Bijlagen: - Bijlage A: Risicodraagvlak en -houding - Bijlage B: Overige statistieken - Bijlage C: Benchmarkonderzoek 3

4 Inleiding Deze rapportage behandelt de risicobereidheid van de deelnemers van Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland De rapportage is gebaseerd op de uitkomsten van een onderzoek onder 844 deelnemers. De respons bedroeg derhalve 15% van de ca aangeschreven personen. Dit is voldoende voor statistische representativiteit voor de groep als geheel De rapportage is bedoeld om het bestuur van Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland te ondersteunen bij de gedachtevorming over het beleggingsbeleid en de financiële opzet van het pensioenfonds Door dit onderzoek te hebben uitgevoerd heeft het bestuur zich gekweten van zijn taak om de risicobereidheid van deelnemers te betrekken in de besluitvorming ten aanzien van het strategisch risicoprofiel van het pensioenfonds We vergelijken de uitkomsten van de Capgemini survey met een door Towers Watson uitgevoerd benchmarkonderzoek onder een representatief panel van de Nederlandse beroepsbevolking, voor zover relevante verschillen zijn geconstateerd. Zie bijlage C voor een nadere toelichting op het benchmarkonderzoek 4

5 Risicobereidheid Volgens de wetenschappelijke literatuur bestaat risicobereidheid uit een tweetal facetten: risicohouding en risicodraagvlak. Risicohouding: hoe denken deelnemers zelf over risico? Risicodraagvlak: hoeveel risico kan een deelnemer lopen op basis van zijn objectieve karakteristieken? Risicohouding Bijlage A bevat een nadere uiteenzetting. Risicobereidheid Risicodraagvlak 5

6 Belangrijkste conclusies Zowel het risicodraagvlak als risicohouding van respondenten wijzen in de richting van een gemiddeld risiconiveau Bij gepensioneerden ligt de risicobereidheid op een lager niveau dan bij de actieve deelnemers; deze is in lijn met de benchmark Bij jongere deelnemers is de risicobereidheid hoger Er is een voorkeur voor collectieve vaststelling van het risicoprofiel; en men heeft gemiddeld vertrouwen in het pensioenfonds om de goede beslissing te nemen. Deelnemers stellen het daarbij op prijs gehoord te worden. Een grote minderheid van 41% geeft de voorkeur aan zelf het risicoprofiel vaststellen Er is een grote voorkeur voor het evenredig delen van tekorten en overschotten, met een lichte voorkeur voor het bevoordelen van gepensioneerden Het feitelijk risicoprofiel van het fonds lijkt hoger dan wat past bij het risicobereidheidsniveau van respondenten We adviseren het fonds om aandacht Risicohouding te besteden aan Risicobereidheid dit verschil Risicodraagvlak Een ALM-analyse op maatmensniveau kan een verdere onderbouwing en verfijning opleveren Er zijn verschillende oplossingsrichtingen: Een intensieve communicatie met als doel het inzicht van de deelnemers in hun eigen risicodraagvlak en in de consequenties van het strategisch risicoprofiel op hun pensioen te verbeteren Een lichte aanpassing van het risicoprofiel door middel van het beperken van neerwaarts risico van het fonds 6

7 Deelnemersdemografie 7

8 Deelnemersdemografie (1) Dlnr Gep Totaal Aantal respondenten Gemiddelde leeftijd Man: 46,9 Man: 67,6 Man: 49,5 Vrouw: 41,8 Vrouw: 66,5 Vrouw: 42,3 Totaal: 46,2 Totaal: 67,6 Totaal: 48,6 Jongste respondent Oudste repondent Met de benaming deelnemer (Dlnr) worden de actieven en slapers bedoeld. Met de benaming gepensioneerd (Gep) worden de gepensioneerden en ontvangers van nabestaandenpensioen (pensioengerechtigden) bedoeld. Bijlage B bevat enkele overige statistieken. 8

9 Deelnemersdemografie (2) Status respondenten 11% 12% Actief Slaper Pensioengerechtigde 76% Pensioenfondskarakteristieken 4% Actief 43% Slaper 54% Pensioengerechtigde Bron: jaarverslag 2012 Onder de respondenten zijn de slapers ondervertegenwoordigd en de gepensioneerden oververtegenwoordigd ten opzichte van de populatie van het pensioenfonds. 9

10 Deelnemersdemografie (3) 25% 20% 15% 10% 5% 0% 25% 20% 15% 10% 5% 0% 1% 8% 7% 7% Leeftijd 14% 13% 16% 14% Leeftijdsverdeling survey versus pensioenfonds 9% 9% Survey 2% Pensioenfonds De leeftijdsgroep van 50 jaar en ouder is oververtegenwoordigd in de survey. 10

11 Deelnemersdemografie (4) Totaal netto salaris Meer dan % Tussen euro 5% Tussen euro 23% Tussen euro 23% Tussen euro 25% Tussen euro 15% Tussen euro 2% minder dan 1000 euro 1% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% Fulltime netto salaris Meer dan % Tussen euro 6% Tussen euro 27% Tussen euro 22% Tussen euro 26% Tussen euro 12% Tussen euro 0,4% minder dan 1000 euro 0,3% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% Onder de actieven zijn 18% van de mannen en 36% van de vrouwen parttimer. 11

12 Deelnemersdemografie (5) Meer dan 5001 euro Tussen euro Tussen euro Tussen euro Tussen euro Tussen euro Tussen euro Tussen euro 2% 5% 5% Totaal pensioen 7% 13% 23% 22% 22% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% De deelnemers en gepensioneerden hebben voor het merendeel een inkomen van anderhalf tot tweeëneenhalf maal modaal. Een modaal inkomen van bruto per jaar komt overeen met ongeveer netto per maand. 12

13 Verwachtingen t.a.v. pensioen 13

14 Verwachtingen t.a.v. pensioen 75 of later of eerder Verwachte pensioenleeftijd 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% Jongere deelnemers verwachten op latere leeftijd met pensioen te gaan, zo blijkt uit onderliggende data. 14

15 Vertrouwen in pensioenfonds Pensioenfonds komt op voor uw belang? 15% 13% 4% 30% 38% Mee eens Meer mee eens, dan mee oneens? Meer mee oneens, dan mee eens Mee Oneens Pensioenfonds komt op voor uw belang? (dlnr) 14% 13% 4% 32% 37% Mee eens Meer mee eens, dan mee oneens? Meer mee oneens, dan mee eens Mee Oneens 21% Het vertrouwen in het pensioenfonds is gemiddeld. De vertrouwensscore in de benchmark is 68%, Capgemini scoort ook 68%. Pensioenfonds komt op voor uw belang? (gep) 10% 18% 4% 47% 15

16 Preferenties t.a.v. solidariteit en collectiviteit 16

17 Collectieve risicodeling bij tekorten Verdeling tekorten 57% 6% 2% 6% 29% Verdeling tekorten (dlnr) 58% 7% 2% 6% 27% Gepensioneerden hoeven niet in te leveren en de werkenden wel Iedereen moet inleveren, maar de werkenden meer dan de gepensioneerden Iedereen moet evenveel inleveren Iedereen moet inleveren, maar de gepensioneerden meer dan de werkenden Werkenden hoeven niet in te leveren en de gepensioneerden wel Gepensioneerden hoeven niet in te leveren en de werkenden wel Iedereen moet inleveren, maar de werkenden meer dan de gepensioneerden Iedereen moet evenveel inleveren Iedereen moet inleveren, maar de gepensioneerden meer dan de werkenden Werkenden hoeven niet in te leveren en de gepensioneerden wel Er is onder de deelnemers een sterke voorkeur voor evenredig verdelen van tekorten. Gepensioneerden neigen ernaar de tekorten meer bij de werkenden te willen leggen. Verdeling tekorten (gep) 43% 1% 1% 14% 42% 17

18 Collectieve risicodeling bij overschotten Verdeling overschotten 67% 7% 1% 4% 21% Verdeling overschotten (dlnr) 68% 0,9% 5% 4% 22% Gepensioneerden krijgen niets extra's en de werkenden wel Iedereen moet iets extra's krijgen, maar de werkenden meer dan de gepensioneerden Iedereen moet evenveel extra krijgen Iedereen moet iets extra's krijgen, maar de gepensioneerden meer dan de werkenden Werkenden krijgen niets extra's en de gepensioneerden wel Gepensioneerden krijgen niets extra's en de werkenden wel Iedereen moet iets extra's krijgen, maar de werkenden meer dan de gepensioneerden Iedereen moet evenveel extra krijgen Iedereen moet iets extra's krijgen, maar de gepensioneerden meer dan de werkenden Werkenden krijgen niets extra's en de gepensioneerden wel Er is een zeer sterke voorkeur voor evenredig verdelen van overschotten, zelfs sterker dan de benchmark (59%). Verdeling overschotten (gep) 20% 5% 1% 11% 63% 18

19 6 Alleen gepensioneerden leveren in Collectieve risicodeling volgens deelnemers Tekort Alleen werkenden leveren in Tekorten t.o.v. overschotten dlnr 1% 0% 0% 0% 0% Voordeel gepensioneerden 0% 3% 3% 1% 0% 1% 2% 56% 0% Voordeel werkenden 0% 16% 7% 3% 0% 2% 1% 2% 1% 0% 0 Alleen werkenden profiteren Overschot Alleen gepensioneerden profiteren Deelnemers hebben een sterke voorkeur voor symmetrische verdeling van tekorten en overschotten (75%), en een lichte voorkeur voor bevoordeling van gepensioneerden (14%). 19

20 Collectieve risicodeling volgens gepensioneerden 6 Alleen gepensioneerden leveren in Tekort Alleen werkenden leveren in % Tekorten t.o.v. overschotten gep 39% 3% 1% 10% 17% 15% Voordeel werkenden 1% 7% 1% 4% 0 Alleen werkenden profiteren Overschot Gepensioneerden hebben een nagenoeg gelijke voorkeur voor symmetrische verdeling van tekorten en overschotten (50%) en een sterke bevoordeling van gepensioneerden (49%). 1% Alleen gepensioneerden profiteren Voordeel gepensioneerden 20

21 Bepalen van collectieve risico Beslissen risico? 41% 11% 48% Beslissen risico? (dlnr) 43% 11% 46% Ik wil dat mijn pensioenfonds voor mij bepaalt. Ik wil mij hier niet mee bezig houden Ik wil dat het pensioenfonds mijn mening en die van anderen vraagt en het vervolgens voor iedereen bepaalt Ik wil zelf het risico bepalen Ik wil dat mijn pensioenfonds voor mij bepaalt. Ik wil mij hier niet mee bezig houden Ik wil dat het pensioenfonds mijn mening en die van anderen vraagt en het vervolgens voor iedereen bepaalt Ik wil zelf het risico bepalen Er is een lichte voorkeur voor een collectief bepaald risicoprofiel. Daarnaast wil een groot deel van de deelnemers zelf het risico bepalen. Onder gepensioneerden is de voorkeur voor een collectief bepaald risicoprofiel groter. Beslissen risico? (gep) 27% 13% 60% 21

22 Risicodraagvlak 22

23 Pensioen Capgemini als onderdeel van inkomensmiddelen Mijn Capgemini pensioen is/wordt de belangrijkste bron van inkomen 17% 19% 15% 28% 21% Mee eens Meer mee eens, dan mee oneens? Meer mee oneens, dan mee eens Mee Oneens Mijn Capgemini pensioen is de belangrijkste bron van inkomen na pensionering (dlnr) 18% 14% 16% 28% 23% Mee eens Meer mee eens, dan mee oneens? Meer mee oneens, dan mee eens Mee Oneens Het Capgemini pensioen is de belangrijkste bron van inkomen voor de meeste deelnemers. Voor de meeste pensioengerechtigden is dit niet het geval. Mijn Capgemini pensioen is de belangrijkste bron van inkomen (gep) 55% 24% 13% 5% 3% 23

24 Benodigd pensioeninkomen Benodigd netto maandinkomen % 1% 0% 1% % 0% 1% 1% 1% 2% 1% 2% % 2% 2% 4% 7% 1% 2% % 0% 2% 6% 8% 7% 1% 1% % 1% 6% 11% 9% 5% 1% 0% % 4% 4% 2% 1% 0% < % 1% 2% 0% 0% 0% 0 0 < Benodigd netto maandinkomen Benodigd netto maandinkomen t.o.v. huidig maandinkomen Huidig maandinkomen 24

25 Benodigd pensioeninkomen Benodigd netto maandinkomen % 1% 0% 1% 0% % 1% 0% 1% 1% 1% 2% 1% 1% % 1% 1% 2% 3% 2% 4% 3% 2% % 1% 1% 2% 4% 4% 5% 6% 3% % 3% 4% 2% 5% 5% 5% 5% 3% ,1% 1% 1% 1% 2% 3% 1% 1% 1% < % 0% 1% 0% 0% 1% 0% 0 0 < Benodigd netto maandinkomen Benodigd netto maandinkomen t.o.v. leeftijd Leeftijd 25

26 Kunnen deelnemers pensioenrisico s compenseren? 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Wat als uw pensioen lager uitkomt? accepteer ik een lager pensioen 53% werk ik langer door 49% ga ik extra sparen 52% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% Actie bij lager pensioen t.o.v. leeftijd accepteer ik een lager pensioen werk ik langer door ga ik extra sparen < Leeftijd 26

27 Kunnen deelnemers pensioenrisico s compenseren? 9% 12% 46% 14% Wat als uw pensioen lager uitkomt? 10% 17% 23% 16% Ga ik extra sparen Werk ik langer door Leeftijd langer doorwerken 4% 3% 15% 12% 19% Accepteer ik een lager pensioen Ga ik extra sparen & werk ik langer door Ga ik extra sparen & accepteer ik een lager pensioen Werk ik langer door & accepteer ik een lager pensioen Ga ik extra sparen, werk ik langer door & accepteer ik een lager pensioen 65 of lager

28 Kunnen deelnemers pensioenrisico s compenseren? Aantal jaar langer werken Aantal jaar langer werken t.o.v. pensioenleeftijd verwacht Pensioenleeftijd verwacht 28

29 Kunnen deelnemers pensioenrisico s compenseren? 4000 Extra sparen per maand t.o.v leeftijd Aantal euro extra sparen per maand Leeftijd

30 Kunnen deelnemers pensioenrisico s compenseren? 3% 1% 16% Aantal jaar extra doorwerken 11% 11% 1% 57% 0 jaar 1 jaar 2 jaar 3 jaar 4 jaar 5 jaar 6 jaar of meer Gemiddeld 1 jaar extra doorwerken 3% 8% Gemiddeld 156 euro per maand bijsparen We hebben de spaarbedragen omgerekend in extra pensioenjaren en opgeteld bij het aantal jaar extra doorwerken. Het totale risicodraagvlak ligt voor de mediane deelnemer rond de 2 jaar aan te compenseren pensioenjaren. 11% 12% 12% 4% Extra sparen 51% 0 euro per maand euro per maand euro per maand euro per maand euro per maand euro per maand 500 euro per maand of meer 30

31 Kunnen gepensioneerden risico s opvangen? 60,0% 50,0% 40,0% 30,0% 20,0% 10,0% 0,0% 1,1% 6,5% Pensioen huidig-nodig Gepensioneerden geven gemiddeld genomen aan dat er een behoorlijke marge in het pensioeninkomen zit om tegenvallers op te vangen. 51,1% 21,7% Pensioen huidig-nodig 19,6% < >

32 Beoordeling van risicodraagvlak Het Capgemini pensioen maakt doorgaans het belangrijkste deel uit van de totale pensioeninkomsten voor de huidige deelnemers. Dit geeft op zichzelf een geringer risicodraagvlak. De AOW is niet gevoelig voor beleggingsrisico s, maar is voor deelnemers doorgaans een kleinere bron van pensioeninkomsten Gelet op het hoge niveau van (verwachte) pensioeninkomens, is er wel redelijke ruimte om tegenvallers op te kunnen vangen. Een groot deel zegt een lager pensioen te accepteren Een grote groep deelnemers zegt bij te kunnen sparen of 1 jaar langer door te kunnen werken Een grote groep geeft aan de mogelijke maatregelen te combineren. Hiermee wordt het risicodraagvlak enigszins vergroot. Al met al is er draagvlak voor 1 tot 2 jaar aan te compenseren pensioenjaren. Dit is ongeveer gelijk aan een daling van ca. 10% van het totale pensioen dat niet uit AOW bestaat Onder gepensioneerden is er een redelijk risicodraagvlak 32

33 Risicohouding 33

34 Welke afweging maken deelnemers zelf? 34% 34% 3% 3% Risico t.o.v omgeving 0,4% 0,4% 20% 43% Risico t.o.v omgeving (dlnr) 19% 43% veel meer meer evenveel minder veel minder veel meer meer evenveel minder veel minder Deelnemers en gepensioneerden zien zichzelf als gemiddelde risiconemers. 28% Risico t.o.v omgeving (gep) 8% 39% 26% veel meer meer evenveel minder veel minder 34

35 Welke afweging maken deelnemers? Risico hoogte pensioen (dlnr) 5% 14% 22% Keuze 1 Keuze 2 Keuze 3 59% Keuze 4 Keuze uit pensioenleeftijd 10% Keuze 1 23% 20% Keuze 2 Keuze 3 Keuze 4 47% Keuze 1 is volledige zekerheid met het minst gunstige gemiddelde. Keuze 4 kent het gunstigste gemiddelde maar is ook met de meeste onzekerheid omgeven. Deelnemers kiezen grotendeels voor een gemiddeld risicoprofiel. Dit wijkt niet af van de benchmark. Ze zijn geneigd iets meer risico te willen nemen indien de afweging in termen van pensioenleeftijd luidt in plaats van hoogte van het pensioen. 35

36 Welke afweging maken deelnemers? Afweging tussen zekerheid en risico 5 Liever langer doorwerken % 1% 3% 2% 3% 1% 11% 6% 6% 35% 4% 0% Liever lager pensioen Keuze leeftijd pensioen 1 13% 8% 1% 1% Keuze hoogte pensioen

37 Welke afweging maken gepensioneerden? Risico hoogte pensioen (gep) 25% 29% 20% 26% Keuze 1 Keuze 2 Keuze 3 Keuze 4 Keuze 1 is volledige zekerheid met het minst gunstige gemiddelde. Keuze 4 kent het gunstigste gemiddelde maar is ook met de meeste onzekerheid omgeven. Veel gepensioneerden kiezen voor een bovengemiddeld risicoprofiel en scoren daarmee fors hoger dan de benchmark. 37

38 Beoordeling van risicohouding Deelnemers kiezen voor een gemiddeld risiconiveau Indien de afweging in termen van jaren doorwerken wordt voorgelegd, neigen deelnemers iets meer risico te nemen De risicohouding geeft aan dat deelnemers het acceptabel vinden om circa 2,5 jaar langer te moeten werken in geval van tegenvallend pensioen De gepensioneerden kiezen voor een bovengemiddeld risiconiveau; blijkbaar ervaart men voldoende marge om meer risico te willen nemen 38

39 Beoordeling risicobereidheid 39

40 De score voor risicobereidheid In onze methodiek hanteren we relatieve scores om de risicohouding en het risicodraagvlak van een deelnemer te bepalen. Het geeft inzicht in de verdeling van beide aspecten over te onderscheiden groepen Deze scores voor risicodraagvlak en risicohouding zijn bepaald op basis van demografische variabelen zoals leeftijd en salaris, en op basis van antwoorden uit de survey Aan elk van de variabelen worden gewichten toegekend. Op deze wijze wordt een totaalscore voor risicodraagvlak en een totaalscore voor risicohouding bepaald We gebruiken 75% van de score voor risicodraagvlak en 25% van de score voor risicohouding om tot een score voor risicobereidheid te komen Op basis van deze scores voor risicobereidheid zijn alle deelnemers ingedeeld in zes categorieën: A tot en met F Hoge risicobereidheid Lage risicobereidheid Deelnemers verdeeld naar mate van risicobereidheid F E D C B A 40

41 Risicobereidheid t.o.v. leeftijd Risicobereidheid 7 6F 5E 4D 3C 2B 1A 0 Risicobereidheid t.o.v. leeftijd (dlnr+gep) 0% 0% 0% 0% 0% 0% 2% 2% 1% 1% 1% 1% 0% 0% 1% 0% 1% 4% 3% 3% 5% 4% 4% 3% 2% 2% 0% 0% 1% 2% 2% 5% 4% 5% 3% 3% 3% 1% 1% 1% 1% 3% 4% 7% 8% 4% 3% 0% 0% 0% 0 < Leeftijd Gemiddelde risicobereidheid Capgemini Gemiddelde risicobereidheid Benchmark De meeste respondenten kennen een redelijk gelijke mate van risicobereidheid t.o.v. de benchmark. Alleen de jongste en oudste respondenten kennen gemiddeld genomen een hogere risicobereidheid t.o.v. de benchmark 41

42 Risicobereidheid t.o.v. salaris Risicobereidheid 7 F 6 5 E 4D 3C 2B 1A 0 Risicobereidheid totaal t.o.v. salaris (dlnr) 0% 0% 0% 0% 0% 2% 2% 1% 2% 0% 1% 0% 5% 9% 6% 8% 2% 2% 0% 0% 2% 7% 6% 8% 2% 3% 0% 0% 2% 8% 9% 10% 2% 2% 0% 0% Salaris Gemiddelde risicobereidheid Capgemini Gemiddelde risicobereidheid Benchmark < > 2000 Opmerkelijk genoeg zien we weinig differentiatie in risicobereidheid tussen salarisgroepen 42

43 Beoordeling van risicobereidheid Zowel het risicodraagvlak als risicohouding van respondenten wijzen in de richting van een gemiddeld risiconiveau Bij gepensioneerden ligt de risicobereidheid op een lager niveau als bij de actieve deelnemers; deze is in lijn met de benchmark Bij jongere deelnemers is de risicobereidheid hoger Al met al is het niveau van risicobereidheid onder de respondenten gemiddeld Deelnemers vinden tegenvallers die tot gevolg hebben dat men circa 2 jaar langer moet doorwerken acceptabel Gepensioneerden blijken voor een bovengemiddeld risico te kiezen en vinden een daling van 3% in pensioeninkomen acceptabel Er is een grote voorkeur voor collectieve vaststelling van het risicoprofiel; en men heeft groot vertrouwen in het pensioenfonds om de goede beslissing te nemen. Deelnemers stellen het daarbij op prijs gehoord te worden Er is een grote voorkeur voor het evenredig delen van tekorten en overschotten, met een lichte voorkeur voor het bevoordelen van gepensioneerden Een kanttekening bij de uitkomsten is dat slapers en jongere leeftijdscohorten ondervertegenwoordigd zijn 43

44 Conclusies en aanbevelingen Het feitelijk risicoprofiel van het fonds lijkt hoger dan wat past bij het risicobereidheidsniveau van respondenten Dit baseren wij op een ruwe vergelijking tussen het beleggingsbeleid in de door ons gehanteerde rekenvoorbeelden voor de surveyvragen en het beleggingsbeleid van pensioenfonds Capgemini Om nauwkeuriger te toetsen hoe het strategisch risicoprofiel zich verhoudt tot de risicobereidheid van deelnemers, raden we aan om een ALM-analyse op het niveau van maatmensen uit te voeren. Zo wordt de aansluiting gemaakt met de individuele risicobereidheid We adviseren het fonds om aandacht te besteden aan dit verschil Er zijn verschillende oplossingsrichtingen: Een intensieve communicatie met als doel het inzicht van de deelnemers in hun eigen risicodraagvlak en in de consequenties van het strategisch risicoprofiel op hun pensioen te verbeteren Een aanpassing van het risicoprofiel door middel van het beperken van neerwaarts risico van het fonds 44

45 Bijlage A Risicodraagvlak en -houding

46 Risicobereidheid en deelnemerskenmerken De risicobereidheid van een deelnemer bestaat uit twee factoren: Risicohouding Risicodraagvlak Er is een verband tussen deze factoren en de volgende vier kenmerken van een deelnemer: Pensioeninkomen (reeds opgebouwde pensioenrechten) Human capital (salaris) Demografisch (gezondheid, geslacht, leeftijd, gezin, levensstijl etc.) Governance (tijd, belangstelling, expertise) Op basis van demografische gegevens van de deelnemers kunnen we een eerste inschatting maken van de mate van risicobereidheid van verschillende soorten deelnemers. Een verdere verfijning en uitdieping is mogelijk door begrip van de arbeidsomgeving van de deelnemers, zoals bedrijfstak en bedrijfscultuur. 46

47 Risicobereidheid en deelnemerskenmerken Pensioeninkomen (reeds opgebouwde pensioenrechten) Als je pensioeninkomen grotendeels van AOW afhangt, kun je relatief gezien meer risico dragen in je aanvullend pensioen dan als je aanvullend pensioen voornamelijk in je levensbehoefte voorziet. Voor mensen met een zeer royaal pensioeninkomen ligt het verband weer andersom; die kunnen een daling van hun pensioen goed opvangen omdat ze al geld overhouden of makkelijk hun luxe uitgaven kunnen aanpassen. Human capital (salaris) Je verdiencapaciteit bepaalt hoeveel financiële middelen je opzij kunt zetten voor later. Meestal is werk met een hoger inkomen ook gerelateerd aan meer mogelijkheden om langer door te werken. Hierdoor kun je meer risico dragen in je aanvullend pensioen. 47

48 Risicobereidheid en deelnemerskenmerken Demografisch (gezondheid, geslacht, leeftijd, gezin, levensstijl etc.) Naarmate je ouder bent, heb je minder tijd om tegenvallers op te vangen met compenserende acties, zoals extra bijsparen of je voorbereiden op langer doorwerken. Governance (tijd, belangstelling, expertise) Als je meer kennis van pensioenen en financiële aangelegenheden hebt, kun je beter omgaan met het inschatten van de consequenties van financiële risico s. Hierdoor kun je objectief gezien meer risico in je aanvullend pensioen dragen. Er zijn ook verbanden met risicohouding en risicodraagvlak te leggen. Zie hiervoor de volgende sheet. 48

49 Voorbeelden verbanden (gemiddelden) Risicohouding Vrouwen zijn meer risico avers dan mannen Mensen met lager inkomen zijn meer risico avers dan mensen met hoog inkomen De risicohouding stijgt tot ca. 40 jaar (steeds beter bekend met sparen en beleggen), daarna neemt dat weer af tot pensioenleeftijd Mensen die meer pensioenpremie betalen, zijn meer betrokken bij hun pensioen Wie meer spaart, is ook bereid meer risico te nemen. Dit komt door de betrokkenheid en door het begrip van de wisselwerking tussen risico en rendement Risicodraagvlak Vrouwen kunnen iets minder beleggingsrisico nemen: ze hebben meer kans op een periode zonder pensioenopbouw Wie veel verdient kan meer risico nemen: die heeft meer inkomen en andere bezittingen om verliezen te compenseren Tegelijk garandeert de AOW voor degenen met een laag inkomen het grootste deel van hun pensioen. Risicodraagvlak afgezet tegen salaris vormt dus een J-curve Hoe ouder je bent, hoe minder tijd je hebt om verliezen goed te maken. Er is dus een negatief verband tussen leeftijd en risicodraagvlak 49

50 Voorbeelden geslacht en leeftijd Risk tolerance Risk tolerance < Female Male Age Attitude to risk Ability to take risk Attitude to risk Ability to take risk Verschillende onderzoeken wijzen uit dat vrouwen minder risico nemen dan mannen Dit lijkt niet samen te hangen met de economische omstandigheden, maar eerder met maatschappelijke of genetische verschillen Vrouwen hebben ook een lager risicodraagvlak. Zij hebben vaker een onderbroken carrière en kunnen minder goed tegenvallers opvangen Hoe ouder iemand is, hoe meer hij op zeker speelt. Empirisch onderzoek naar de werkelijke beleggingsmix die individuen kiezen, laat dat inderdaad zien Hoeveel risico een deelnemer op basis van zijn profiel het beste zou kunnen lopen, neemt ook af met de leeftijd: er is minder tijd om tegenvallers goed te maken Jongeren mogen meer risico nemen dan ze doen. Onervarenheid met beleggen maakt ze voorzichtiger. 50

51 Bijlage B Overige statistieken

52 Geslacht Geslacht 13% Man Vrouw 87% Geslacht (dlnr) Geslacht (gep) 2% 14% Man Vrouw Man Vrouw 86% 98% 52

53 Opleiding 0,5% 0,1% Opleiding 3% 7% Basisonderwijs VMBO 48% MBO 42% HAVO, VWO HBO WO Opleiding (dlnr) 1% 2% Opleiding (gep) 1% 48% 6% 43% Basisonderwijs VMBO MBO HAVO, VWO HBO WO 44% 6% 10% 39% Basisonderwijs VMBO MBO HAVO, VWO HBO WO 53

54 Opleiding 100% Salaris per Opleiding 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 5001 en meer euro euro euro euro euro euro euro 20% 10% 0% Basisonderwijs VMBO MBO HAVO, VWO HBO WO 54

55 Bijlage C Benchmarkonderzoek

56 Benchmark Towers Watson heeft een panelonderzoek laten uitvoeren onder 2000 werkenden en 500 gepensioneerden. De antwoorden van 1819 werkenden en 482 gepensioneerden zijn als bruikbaar beoordeeld. Deze vormen een representatieve steekproef van de Nederlandse beroepsbevolking resp. gepensioneerden. De antwoorden van dit panelonderzoek hebben we als benchmark gehanteerd. Dat wil zeggen dat we de antwoorden van de survey hebben vergeleken met het panelonderzoek. In geval van opmerkelijke verschillen hebben we deze gemeld in de rapportage. Op de uitkomsten van het panelonderzoek hebben we dezelfde scores en wegingen toegepast om tot een risicobereidheidsscore te komen, als op de survey antwoorden. Op deze manier kunnen we de indeling in risicobereidheidsklasse A tot en met F vergelijken tussen de survey en de benchmark. 56

Onderzoek risicobereidheid

Onderzoek risicobereidheid Onderzoek risicobereidheid Stichting Pensioenfonds voor Dierenartsen 15 oktober 2013 Gaston Siegelaer Louana van Dijk 2013 Towers Watson. All rights reserved. Disclaimer Deze rapportage is uitsluitend

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE Martijn Leppink Versie 2. 10 september 2013 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

Resultaten risicobereidheidsonderzoek 2015

Resultaten risicobereidheidsonderzoek 2015 Resultaten risicobereidheidsonderzoek 2015 Als bestuur willen wij graag van de deelnemers weten wat ze vinden van zekerheid en risico s in hun pensioenregeling. Daarom heeft het pensioenfonds een onafhankelijke

Nadere informatie

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014 De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds mei, 2014 1 Beste DNB er Hartelijk dank voor jouw deelname aan en/of interesse in dit deelnemersonderzoek onder (ex)werknemers van DNB. Van

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK PPF APG Pieter Kasse / Manja Rietjens 15/16/17 januari 2014 RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK ONDER DEELNEMERS AANLEIDING ONDERZOEK Inzicht in (risico)voorkeuren van deelnemers en gepensioneerden

Nadere informatie

Risicobereidheid en pensioen. Hoe denken deelnemers over risico en over de rol van hun pensioenfonds?

Risicobereidheid en pensioen. Hoe denken deelnemers over risico en over de rol van hun pensioenfonds? Risicobereidheid en pensioen Hoe denken deelnemers over risico en over de rol van hun pensioenfonds? Inleiding Over het onderzoek Towers Watson heeft een onderzoek verricht onder Nederlandse werkenden

Nadere informatie

Hoe gaat Nederland met pensioen?

Hoe gaat Nederland met pensioen? Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over het pensioensbewustzijn van Nederland op verschillende thema s, waaronder pensioenleeftijdsverwachting. In opdracht van GfK Intomart 2013 33213 Delta

Nadere informatie

Mei 2015 Rapportage Risicobereidheid Onderzoek onder deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV

Mei 2015 Rapportage Risicobereidheid Onderzoek onder deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV Mei 2015 Rapportage Risicobereidheid Onderzoek onder deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV 2015 Hay Group. All rights reserved. www.haygroup.com Inhoud 1.... Managementsamenvatting... 4 2.... Inleiding...

Nadere informatie

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Werkgevers en werknemers aan het woord Onderzoek verricht in opdracht van Nationale-Nederlanden door Motivaction. Wat vinden werkgevers en werknemers van pensioenen.

Nadere informatie

Presentatie met uitleg per slide

Presentatie met uitleg per slide Presentatie met uitleg per slide 1 Terug- en vooruitblik In het principe cao-akkoord van december 2012 hebben we afspraken gemaakt over de noodzaak van een nieuwe en toekomstbestendige pensioenregeling

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Pensioenfonds Update. September 2014. nr 18 september 2014 pagina 1. Van de voorzitter INHOUD

Pensioenfonds Update. September 2014. nr 18 september 2014 pagina 1. Van de voorzitter INHOUD nr 18 september 2014 pagina 1 Pensioenfonds Update September 2014 INHOUD Van de voorzitter 1 1. Jaarvergadering 2 2. Langetermijnherstelplan ingetrokken 2 3. Meer weten over je eigen pensioen? 3 4. Mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno.

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno. Memorandum Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO Van Dr. F. Phillipson Onderwerp Risicobereidheidsonderzoek Pensioenfonds TNO Inleiding In de periode juni-augustus 2014 is er een risicobereidheidsonderzoek

Nadere informatie

Uw mening over pensioen

Uw mening over pensioen Uw mening over pensioen Onderzoek naar de risicohouding van pensioenopbouwers en pensioenontvangers van Philips Pensioenfonds mei / juni 2013 Philips Pensioenfonds Inhoud Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

19 maart 2016. Onderzoek: Korten pensioenen?

19 maart 2016. Onderzoek: Korten pensioenen? 19 maart 2016 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

Persoonlijk profiel. Netto maximale maandelijkse woonlasten Tussen en netto per maand

Persoonlijk profiel. Netto maximale maandelijkse woonlasten Tussen en netto per maand Persoonlijk profiel In het kader van de Wet Financiële toezicht (Wft) leggen wij u een aantal vragen voor die betrekking hebben op uw toekomstverwachtingen en levensstijl. Toekomstperspectief aanvrager

Nadere informatie

Kinderen Roepnaam Voorletters Achternaam Geboortedatum Geslacht Woonsituatie Man Vrouw Thuis Uit

Kinderen Roepnaam Voorletters Achternaam Geboortedatum Geslacht Woonsituatie Man Vrouw Thuis Uit Inventarisatieformulier Persoonsgegevens Achternaam (cliënt) Geslacht Man Vrouw Voorletters Roepnaam Geboortedatum Roker Ja Nee E-mail adres Telefoonnummer mobiel Uw opleidingsniveau LBO MBO HBO Universitair

Nadere informatie

Curo. Adres Postcode Plaats. Persoonlijk profiel

Curo. Adres Postcode Plaats. Persoonlijk profiel In het kader van de Wet Financieel Toezicht (WFT) kunnen wij uitsluitend tot dienstverlening overgaan nadat wij de volledig ingevulde vragenlijst hebben ontvangen. Naam Adres Postcode Plaats : : : : Persoonlijk

Nadere informatie

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen?

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over het pensioensbewustzijn van Nederland op verschillende thema s. In opdracht van. GfK Intomart 2014 Hoe gaat Nederland met pensioen? Januari

Nadere informatie

Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015

Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015 Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015 Inhoudsopgave Management Summary Pagina 3 Onderzoeksresultaten Pagina 7 Onderzoeksverantwoording Pagina 40 oktober 2015 2 Management Summary

Nadere informatie

O Denkt aan vervroegd pensioen O Denkt aan geheel stoppen met werken O Aanvullende opmerkingen

O Denkt aan vervroegd pensioen O Denkt aan geheel stoppen met werken O Aanvullende opmerkingen Persoonlijk profiel In het kader van de Wet Financiële toezicht (Wft) leggen wij u een aantal vragen voor die betrekking hebben op uw toekomstverwachtingen en levensstijl. Uw antwoorden op onderstaande

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 18 november 2014 13 oktober 2010 Deelnemersbijeenkomst Agenda Opening 2013 Financiën: Dekkingsgraad en financiële situatie Henk Beleggingsbeleid

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor Najaar 2011 Pensioen. December 2011

AFM Consumentenmonitor Najaar 2011 Pensioen. December 2011 AFM Consumentenmonitor Najaar 2011 Pensioen December 2011 1 Inhoudsopgave 2 1 2 Management Summary Onderzoeksresultaten in detail 2a Pensioen algemeen 2b Pensioencommunicatie 2c Pensioenregeling 3 Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

Hoe gaat Nederland met pensioen?

Hoe gaat Nederland met pensioen? Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over het pensioensbewustzijn van Nederland op verschillende thema s, waaronder duurzame inzetbaarheid In opdracht van GfK Intomart 2014 Hoe gaat Nederland

Nadere informatie

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Zoetermeer, 18 februari 2011 Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Marc Heemskerk, Amstelveen Marc.Heemskerk@mercer.com www.mercer.nl Toekomstbestendigheid huidige pensioenregeling Inleiding Demografische

Nadere informatie

Netto maximale maandelijkse woonlasten Tussen en netto per maand

Netto maximale maandelijkse woonlasten Tussen en netto per maand Persoonlijk profiel van: (naam): In het kader van de Wet Financiële toezicht (Wft) leggen wij u een aantal vragen voor die betrekking hebben op uw toekomstverwachtingen en levensstijl. Uw antwoorden op

Nadere informatie

Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan

Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan Inhoudsopgave Samenvatting 3 Inleiding 6 Resultaten 8 1. Omgaan met geld 9 2. Opvoeding en gedrag ouders 14 3. Financiële

Nadere informatie

Pensioenmonitor 2014 Een onderzoek naar kennis, houding en gedrag rondom de oudedagsvoorziening onder de Nederlandse beroepsbevolking

Pensioenmonitor 2014 Een onderzoek naar kennis, houding en gedrag rondom de oudedagsvoorziening onder de Nederlandse beroepsbevolking Pensioenmonitor 2014 Een onderzoek naar kennis, houding en gedrag rondom de oudedagsvoorziening onder de Nederlandse beroepsbevolking 1 Inhoudsopgave Inleiding 4 Samenvatting 6 Onderzoeksresultaten in

Nadere informatie

Webinar 12 juni 2013 Nieuwe pensioenregeling per 1-1-2014

Webinar 12 juni 2013 Nieuwe pensioenregeling per 1-1-2014 Webinar 12 juni 2013 Nieuwe pensioenregeling per 1-1-2014 Eric Uijen / Henriëtte de Lange Programma Introductie (waarom nieuwe regeling / proces) Eric Uijen Toelichting nieuwe pensioenregeling Henriëtte

Nadere informatie

Alfahulp en huishoudelijke hulp. Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014

Alfahulp en huishoudelijke hulp. Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014 Alfahulp en huishoudelijke hulp Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014 Inhoudsopgave Geschreven voor Achtergrond & doelstelling 3 Conclusies 5 Resultaten 10 Bereidheid tot betalen 11 Naleven regels 17

Nadere informatie

Impact Crisis op Pensioen Gedrag

Impact Crisis op Pensioen Gedrag Impact Crisis op Pensioen Gedrag Een onderzoek onder het Klankbord Geld & Toekomst panel (en de NetPanel Adviesraad) In opdracht van: Joris de Jongh Martijn van der Veen INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Resultaten

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

Onderzoek. bancaire lijfrente. - November 2012 - NIEUWE KAFT INVOEGEN: Ontwerpen. Achtergrondstijlen. Achtergrond opmaken. Bestand.

Onderzoek. bancaire lijfrente. - November 2012 - NIEUWE KAFT INVOEGEN: Ontwerpen. Achtergrondstijlen. Achtergrond opmaken. Bestand. NIEUWE KAFT INVOEGEN: Ontwerpen Achtergrondstijlen Achtergrond opmaken Bestand Invoegen Onderzoek bancaire Flitspeiling lijfrente bancaire lijfrente 23 november 2012 - November 2012 - Voorwoord In opdracht

Nadere informatie

Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 2011/2012

Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 2011/2012 Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 0/0 Stichting Personeelspensioenfonds Cordares (PPF) Astrid Currie, communicatieadviseur Maart 0 versie.0 Pagina versie.0 Inleiding Op initiatief

Nadere informatie

GfK Group Media RAB Radar- Voorbeeldpresentatie Merk X fmcg. Februari 2008 RAB RADAR. Radio AD Awareness & Respons. Voorbeeldpresentatie Merk X

GfK Group Media RAB Radar- Voorbeeldpresentatie Merk X fmcg. Februari 2008 RAB RADAR. Radio AD Awareness & Respons. Voorbeeldpresentatie Merk X RAB RADAR Radio AD Awareness & Respons Voorbeeldpresentatie Inhoud 1 Inleiding 2 Resultaten - Spontane en geholpen bekendheid - Herkenning radiocommercial en rapportcijfer - Teruggespeelde boodschap -

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

Risicobereidheid in beeld

Risicobereidheid in beeld Risicobereidheid in beeld Onderzoek naar de risicobereidheid bij actieve deelnemers in opdracht van Bedrijfstakpensioenfonds TEX Maart 2014 Peter Zegwaart 1 2 De resultaten laten een beperkte differentiatie

Nadere informatie

SBZ extra. Meer pensioen opbouwen? Bijsparen voor extra pensioen bij SBZ. Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Zorgverzekeraars

SBZ extra. Meer pensioen opbouwen? Bijsparen voor extra pensioen bij SBZ. Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Zorgverzekeraars SBZ extra Meer pensioen opbouwen? Bijsparen voor extra pensioen bij SBZ Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Zorgverzekeraars Waarom sparen bij SBZ? De meeste Nederlandse pensioenregelingen, en zeker ook

Nadere informatie

Zin en Onzin van Pensioen

Zin en Onzin van Pensioen Zin en Onzin van Pensioen Pensioenfederatie / 3-8-2011 / P.1 / 3-8-2011 / P.1 Zin en Onzin van Pensioen Onderzoeksrapportage Kwantitatieve rapportage van het onderzoek

Nadere informatie

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen?

Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Verdieping Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over hoe bewust werknemers zich voorbereiden op hun pensioen op verschillende thema s, waaronder aanpak werkgevers bij langer doorwerken opdracht

Nadere informatie

Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV

Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV Oudwijkerlaan 1D - 3581 TA Utrecht Website: hypothekenmiddennederland.nl e-mail: info@hypothekenmiddennederland.nl Telefoon: 030 276 32 18 Telefax:

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB IPFOS Bestuurders Conferentie Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks 2 Inhoud 1.

Nadere informatie

Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds TBI

Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds TBI Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds TBI Pensioenactualiteiten Robert Deddens 19 november 2013 Copyright 2012 Sprenkels & Verschuren. Geen enkele reproductie van het document of een deel van het

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten. Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds. april 2011. 2010 Towers Watson. All rights reserved.

Onderzoeksresultaten. Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds. april 2011. 2010 Towers Watson. All rights reserved. Onderzoeksresultaten Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds april 2011 2010 Towers Watson. All rights reserved. Inhoud Context onderzoek Samenvatting Resultaten Communicatiemiddelen Uniform

Nadere informatie

Pensioen Nieuws. Lichte daling dekkingsgraad. staat de nieuwe beleidsdekkingsgraad

Pensioen Nieuws. Lichte daling dekkingsgraad. staat de nieuwe beleidsdekkingsgraad Pensioen Nieuws Een uitgave van Stichting Pensioenfonds AVEBE www.pensioenfondsavebe.nl #13 augustus 15 1 Financiële situatie Pensioenfonds AVEBE 2 Nieuwe financiële spelregels voor pensioenfondsen 3/4

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Cynisme over de politiek

Cynisme over de politiek Cynisme over de politiek Een profiel van ontevreden burgers Dr. Pieter van Wijnen Waar mensen samenleven, zijn verschillende wensen en belangen. Een democratische samenleving heeft als doel dat politici

Nadere informatie

Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015

Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015 Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015 Programma Wrap up proces tot op heden Achtergronden Proces Nieuwe regeling 2015 Impact van Pensioenregeling Vervolg traject Vragen en antwoorden 2 Wrap up: Achtergronden

Nadere informatie

UW SHELL NETTO PENSIOEN

UW SHELL NETTO PENSIOEN UW SHELL NETTO PENSIOEN als u een jaarinkomen hebt boven het fiscale maximum Welkom bij de Shell netto pensioenregeling. De overheid heeft een fiscale grens gesteld aan het jaarinkomen waarover vanuit

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers

AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers November 2014 GfK 2014 AFM Consumentenmonitor November 2014 1 Beleggingsportefeuille GfK 2014 AFM Consumentenmonitor November 2014 2 Zes op de tien beleggers

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur de pensioenregeling

Nadere informatie

Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden

Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden Onderzoek van GfK november 2015 Inleiding Delta Lloyd is continu bezig het pensioenbewustzijn te

Nadere informatie

De Financiële Scan Uitgave 2016

De Financiële Scan Uitgave 2016 De Financiële Scan Uitgave 2016 Voorwoord Als medisch specialist bent u druk bezig met de uitoefening van uw praktijk, met de zorg voor uw gezin en met het onderhouden van uw sociale contacten. Hierdoor

Nadere informatie

Pensioen- en inkomensscan. Dhr. A. WERKNEMER en Mevr. B. PARTNER. Aangeboden door: De Pensioenafdeling M.A. de Frel Hellingweg 98B 2583 WH Den Haag

Pensioen- en inkomensscan. Dhr. A. WERKNEMER en Mevr. B. PARTNER. Aangeboden door: De Pensioenafdeling M.A. de Frel Hellingweg 98B 2583 WH Den Haag Pensioen- en inkomensscan Dhr. A. WERKNEMER en Mevr. B. PARTNER Aangeboden door: De Pensioenafdeling M.A. de Frel Hellingweg 98B 2583 WH Den Haag T 070-3383088 info@depensioenafdeling.nl www.depensioenafdeling.nl

Nadere informatie

Rapportgegevens Kerntyperingtest

Rapportgegevens Kerntyperingtest Rapportgegevens Kerntyperingtest Respondent: Jill Voorbeeld Email: voorbeeld@testingtalents.nl Geslacht: vrouw Leeftijd: 33 Opleidingsniveau: hbo Vergelijkingsgroep: De Nederlandse beroepsbevolking Testdatum:

Nadere informatie

Hypotheek. Wilt u Nationale Hypotheekgarantie? Ja Nee

Hypotheek. Wilt u Nationale Hypotheekgarantie? Ja Nee Het klantprofiel moet inzicht geven in uw (financiële) situatie en uw wensen/doelstellingen als u een inkomensterugvalmee maakt. De volgende gegevens worden van u gevraagd: uw financiële positie, kennis,

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten in het kader van consumentenbehoeften pensioenen

Onderzoeksresultaten in het kader van consumentenbehoeften pensioenen Onderzoeksresultaten in het kader van consumentenbehoeften pensioenen Julie Visser & Maarten de Pril G5704 juni 2013 Inhoud Inleiding 4 1 De scenario s 5 1.1 De Nationale pensioenregeling 6 1.2 De Sector-

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Sparen of lenen Waarom?

Sparen of lenen Waarom? Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Sparen of lenen Waarom? 1 Als tijd duur is betaal je veel rente Als de rente hoog is zullen mensen minder lenen en meer sparen! 2 Investeren in je toekomst Door

Nadere informatie

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING 1- Waarom heeft het ABP een herstelplan opgesteld? ABP is, evenals vele andere pensioenfondsen, zwaar geraakt door de crisis op de financiële

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Keuze maken, afwegingscriteria Wat zijn de mogelijke afwegingscriteria bij het maken van een keuze uit de mogelijke oplossingen binnen het beleggingsbeleid. Versie:2001-11-02

Nadere informatie

Jongeren en het huwelijk. Jongeren en het huwelijk

Jongeren en het huwelijk. Jongeren en het huwelijk Inhoud Zijn je ouders nog bij elkaar? 3 Genschap van goederen: Stel je zou gaan trouwen, waarvoor zou je dan kiezen? 7 Ik zou later willen trouwen 4 Partneralimentatie: Waar gaat je voorkeur naar uit?

Nadere informatie

AANVULLENDE PENSIOENREGELING

AANVULLENDE PENSIOENREGELING AANVULLENDE PENSIOENREGELING Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Agrarische en Voedselvoorzieningshandel Uw pensioen is onze zorg. Inleiding Voor u ligt de brochure over de aanvullende pensioenregelingen

Nadere informatie

Uw pensioen in de Groothandel in Aardappelen

Uw pensioen in de Groothandel in Aardappelen STICHTING BEDRIJFSPENSIOENFONDS VOOR DE AGRARISCHE EN VOEDSELVOORZIENINGSHANDEL Uw pensioen in de Groothandel in Aardappelen Inleiding Voor u ligt de brochure van het Bedrijfspensioenfonds voor de Agrarische

Nadere informatie

Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK

Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK Gevolgen voor jouw pensioen bij PPF APG Henk Bruins Actuarieel adviseur PPF APG Informatiebijeenkomsten 28-30 oktober Agenda 1. Witteveen 2: versobering toekomstige pensioenopbouw

Nadere informatie

Aflossen hypothecair krediet

Aflossen hypothecair krediet Aflossen hypothecair krediet In dit document biedt de AFM u als financiële dienstverlener enkele uitgewerkte praktijkvoorbeelden aan die de AFM heeft aangetroffen bij haar onderzoek. Er zijn voorbeelden

Nadere informatie

Bedrijfstakpensioenfondsen: wat doen ze, en wat niet? www.vb.nl

Bedrijfstakpensioenfondsen: wat doen ze, en wat niet? www.vb.nl Bedrijfstakpensioenfondsen: wat doen ze, en wat niet? www.vb.nl inhoud 01 De voor- en nadelen van bedrijfstakpensioenfondsen op een rij 02 Wat zijn de voordelen? 05 Wat zijn de nadelen? 07 Aanvullende

Nadere informatie

Lage respons, groot vertrouwen in huidig beleid

Lage respons, groot vertrouwen in huidig beleid Nieuwsbrief uitgave 3 2013 PensioenWijzer Resultaten risicoanalyseonderzoek Lage respons, groot vertrouwen in huidig beleid Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Equens gaf actieven en gepensioneerden

Nadere informatie

Brochure. Uw pensioen in de Groothandel in Eieren

Brochure. Uw pensioen in de Groothandel in Eieren Brochure Uw pensioen in de Groothandel in Eieren Inleiding Voor u ligt de brochure van het Bedrijfspensioenfonds voor de Agrarische en Voedselvoorzieningshandel (Bpf AVH). Bpf AVH verzorgt al 50 jaar de

Nadere informatie

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid publiceerde op vrijdag 12 juli 2013 het lang verwachte consultatiedocument over de uitwerking

Nadere informatie

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Auteurs Gea Schonewille Jasja Bos Inhoud SAMENVATTING... 6 1 INLEIDING... 8 2 AANTAL KEREN OP VAKANTIE...

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over. Op Koers

Veelgestelde vragen over. Op Koers Veelgestelde vragen over Op Koers 1 Inhoud Over Op Koers 4 1. Wat is het doel van Op Koers?...4 2. Hoe werkt Op Koers?...4 3. Uit welke onderdelen bestaat Op Koers?...4 4. Ik heb eerder al een eigen inschatting

Nadere informatie

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015 FINANCIELE ZEKERHEID GfK September 2015 1 Opvallende resultaten Meer dan de helft van de Nederlanders staat negatief tegenover de terugtredende overheid Financiële zekerheid: een aanzienlijk deel treft

Nadere informatie

Hoe gaat Nederland met pensioen? In vergelijk met België, Zweden en Denemarken

Hoe gaat Nederland met pensioen? In vergelijk met België, Zweden en Denemarken Hoe gaat Nederland met pensioen? In vergelijk met België, Zweden en Denemarken Onderzoek van GfK september 2015 Inleiding Delta Lloyd doet doorlopend nieuwe kennis op over ontwikkelingen rondom pensionering

Nadere informatie

Stichting Alcatel Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Stichting Alcatel-Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Vergadering van Deelnemers

Stichting Alcatel Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Stichting Alcatel-Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Vergadering van Deelnemers Stichting Alcatel-Lucent Pensioenfonds (in liquidatie) Deelnemers en Pensioengerechtigden 29 september 2015 Agenda 1. Opening en introductie J. Koenhein 2. Korte toelichting Jaarverslag 2014 en huidige

Nadere informatie

versie 23 01-01-2013 Arbeidsmobiliteit en ABP pensioen

versie 23 01-01-2013 Arbeidsmobiliteit en ABP pensioen Arbeidsmobiliteit en ABP pensioen Programma Pensioenopbouw en ABP KeuzePensioen NabestaandenPensioen Bij uw overlijden vóór 65 jaar Bij uw overlijden vanaf 65 jaar Ontslag(uitkering) en de gevolgen voor

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

Inkomsten uit arbeid van vrouwen en hun partners

Inkomsten uit arbeid van vrouwen en hun partners Inkomsten uit arbeid van vrouwen en hun s Karin Hagoort en Maaike Hersevoort In 24 verdienden samenwonende of gehuwde vrouwen van 25 tot 55 jaar ongeveer de helft van wat hun s verdienden. Naarmate het

Nadere informatie

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen U bouwt een pensioeninkomen op via uw werkgever. Dit pensioeninkomen ontvangt u nadat u gepensioneerd bent, naast uw AOW-uitkering.

Nadere informatie

Oudedagsvoorziening in het MKB

Oudedagsvoorziening in het MKB A201309 Oudedagsvoorziening in het MKB Vormen van pensioenopbouw en de verwachtingen van MKB-ondernemers in beeld gebracht drs. K. L. Bangma drs. J. Snoei Zoetermeer, februari 2013 Oudedagsvoorziening

Nadere informatie

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden Notitie Datum 11 juni 2010 Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen 1. Waarover gaat dit raadgevend referendum? De FNV heeft samen met de andere vakcentrales afspraken

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor najaar 2015 Beleggers November 2015. GfK 2015 AFM Consumentenmonitor November 2015 1

AFM Consumentenmonitor najaar 2015 Beleggers November 2015. GfK 2015 AFM Consumentenmonitor November 2015 1 AFM Consumentenmonitor najaar 1 Beleggers November 1 GfK 1 AFM Consumentenmonitor November 1 1 Percentage beleggers in Nederland stabiel 90 0 0 60 0 40 30 3 3 4 1 1 16 1 1 1 0 Voorjaar 1 (n = 934) Najaar

Nadere informatie

Kunt u aangeven hoeveel inkomen er ten opzichte van uw huidige inkomenssituatie naar verwachting nodig is indien:

Kunt u aangeven hoeveel inkomen er ten opzichte van uw huidige inkomenssituatie naar verwachting nodig is indien: CLIËNTPROFIEL Wij laten ons financieel advies graag naadloos aansluiten bij uw situatie. Uw persoonlijke en financiële gegevens worden opgenomen in het Persoonlijk Jaarverslag. Ter voorbereiding op het

Nadere informatie

ELEKTRICITEITSBRONNEN IN NEDERLAND. Attitude van de Nederlander in kaart gebracht. Onderzoek in opdracht van de Nederlandse Wind Energie Associatie

ELEKTRICITEITSBRONNEN IN NEDERLAND. Attitude van de Nederlander in kaart gebracht. Onderzoek in opdracht van de Nederlandse Wind Energie Associatie ELEKTRICITEITSBRONNEN IN NEDERLAND Attitude van de Nederlander in kaart gebracht Onderzoek in opdracht van de Nederlandse Wind Energie Associatie COLOFON Uitgevoerd in opdracht van: Nederlandse Wind Energie

Nadere informatie

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen.

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. De Bazel 24 mei 2012 Het Pensioenakkoord Drie delen: - De AOW-leeftijd - Pensioen in de tweede pijler - Ouderenparticipatie Wat is de aanleiding?

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

& Risicoprofiel. mw... Klantprofiel (Powered by Infa) Pagina 1 van 10

& Risicoprofiel. mw... Klantprofiel (Powered by Infa) Pagina 1 van 10 KlantProfiel & Risicoprofiel Naam: dhr. mw... Datum: Klantprofiel (Powered by Infa) Pagina 1 van 10 Toelichting op uw klantprofiel Bij het nemen van financiële beslissingen en aanschaffen van financiële

Nadere informatie

Ballast Nedam Pensioenfonds. Informatiebijeenkomst Premievrijen en gepensioneerden. Theo Bruijninckx 1 november 2004

Ballast Nedam Pensioenfonds. Informatiebijeenkomst Premievrijen en gepensioneerden. Theo Bruijninckx 1 november 2004 Ballast Nedam Pensioenfonds Informatiebijeenkomst Premievrijen en gepensioneerden Theo Bruijninckx 1 november 2004 Onderwerpen Agendapunt 1: Jaarverslag 2003 Overzicht 2003 Herstelplan 2002 Agendapunt

Nadere informatie

Voor informatie verwijzen we u ook naar de nieuwsbrieven van het pensioenfonds van ALU-PF van september 2015 en november 2015.

Voor informatie verwijzen we u ook naar de nieuwsbrieven van het pensioenfonds van ALU-PF van september 2015 en november 2015. Veelgestelde vragen (FAQ) naar aanleiding van de overgang (Collectieve Waarde overdracht: CWO) van het Alcatel-Lucent Pensioenfonds (ALU-PF) naar het Pensioenfonds van de Metalektro (PME). Voor informatie

Nadere informatie

Wat verwachten deelnemers van PGB van hun pensioen..

Wat verwachten deelnemers van PGB van hun pensioen.. Wat verwachten deelnemers van PGB van hun pensioen.. Deelnemers van PGB zijn bereid om met hun pensioen risico te lopen in het belang van grotere kans op indexering. Zelfs iets meer dan PGB nu in de beleggingsportefeuille

Nadere informatie

Vragen en antwoorden chatsessie nieuwe pensioenregeling 29 juni 2015

Vragen en antwoorden chatsessie nieuwe pensioenregeling 29 juni 2015 Vragen en antwoorden chatsessie nieuwe pensioenregeling 29 juni 2015 Q: Als ik de bedragen optel die Randstad en ik per jaar aan premie betalen dan is dat een veel hoger bedrag dan dat er aan premie per

Nadere informatie

Huizenprijzen. Rendementen. kunnen stijgen. Of juist dalen. kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. UW PENSIOEN

Huizenprijzen. Rendementen. kunnen stijgen. Of juist dalen. kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. UW PENSIOEN Huizenprijzen kunnen stijgen. Of juist dalen. Rendementen kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. Tegen de tijd dat u met pensioen gaat, weet u één ding zeker: ú heeft uw pensioen goed geregeld. UW PENSIOEN

Nadere informatie

Solidair of solitair?

Solidair of solitair? Solidair of solitair? Resultaten van enquête onder werkenden 7 november 2013 Lucy Kok Hoofd Zorg en Sociale Zekerheid www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Inhoud presentatie 1. Doel van het

Nadere informatie

Samenvatting Medewerkersonderzoek Hogeschool der Kunsten 2012. 1. Hogeschool der Kunsten

Samenvatting Medewerkersonderzoek Hogeschool der Kunsten 2012. 1. Hogeschool der Kunsten Samenvatting Medewerkersonderzoek Hogeschool der Kunsten 2012 1. Hogeschool der Kunsten Eind 2012 is in de Hogeschool der Kunsten Den Haag een medewerkersonderzoek uitgevoerd. Voor het Koninklijk Conservatorium

Nadere informatie