VICTAS JAARVERSLAG ONDERZOEK 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VICTAS JAARVERSLAG ONDERZOEK 2014"

Transcriptie

1 VICTAS JAARVERSLAG ONDERZOEK 2014 Evaluatie van innovatieve interventies en methoden Effectiviteit van behandeling en efficiëntie voor de samenleving Onderzoek gericht op specifieke doelgroepen BIG DATA

2 2 VICTAS

3 VICTAS / MAATSCHAPPELIJK JAARVERSLAG JAARVERSLAG ONDERZOEK / Voorwoord 5 Wat is nieuw in 2014? 6 Overzicht onderzoeken Victas 2014 / Evaluatie van innovatieve interventies en methoden Alcoholverstrekking De Kleine Haag 10 Stadsbijen 12 Utrechtse somatische screening 14 Hepatitis C 15 Verstrekking medicinale cannabis 16 Ervaringsdeskundigheid 18 Effectiviteit van behandeling en efficiëntie voor de samenleving GHB Monitor Kicks United 20 Onderzoek gericht op specifieke doelgroepen Problematisch middelengebruik binnen de forensische psychiatrie 22 Seksuele preoccupatie 24 Ouderen en verslaving 25 Big data Routine Outcome Monitoring bij Victas 26 Psychiatrisch Casus Register Midden-Nederland 28 Algemeen Onderzoek en onderwijs 30 Victas stapt over op N=alles-onderzoek 32 Lunchpresentaties Wetenschapscommissie 35

4 4 VICTAS Onderzoek is bepalend voor de toekomst van Victas HERMAN GEERDINK

5 JAARVERSLAG ONDERZOEK 5 VOORWOORD Meten is weten. In tijden van bezuinigingen lijkt de inhoud van het werk nog wel eens achterop te raken. Financiële en efficiencyvraagstukken domineren de agenda. Toch moet juist nu ingezet worden op kwaliteitsverbetering en innovatie, juist om die zo begeerde optimale mix tussen effectiviteit en efficiency te bereiken. Victas kiest bewust voor deze strategie. Deze heeft er namelijk toe bijgedragen dat de kwaliteit die door Victas geleverd wordt door externe partners, als zorgverzekeraars en gemeenten, hoog gewaardeerd wordt. Het inzicht dat de inhoud van de zorg bepalend is voor de organisatie rondom de zorg maakt dat steeds de laatste inzichten evidence based toegepast kunnen worden. De laatste stand van de wetenschap en eigen onderzoek is hierbij onmisbaar. Innovatie, kwaliteit en onderzoek zijn bepalend voor de toekomst van onze organisatie en voor de verslavingszorg als geheel. Herman Geerdink Bestuurder Victas zet in op kwaliteitsverbetering en innovatie

6 6 VICTAS Onderzoeksmissie en visie bij Victas Juul Reinking, secretaris Raad van Bestuur Victas wil een wezenlijke bijdrage leveren aan de kwaliteit van de verslavingszorg en daarmee aan het welzijn van mensen. Victas wordt erkend als een innovatieve organisatie, waarbij wetenschappelijk onderzoek een rol speelt en een steeds grotere rol gaat spelen. Het is van groot belang om onze behandelmethodieken te onderzoeken en waar nodig te verfijnen. In het Meerjarenplan wordt benoemd dat Victas wil inzetten op monitoring en doorontwikkeling van kwaliteit van zorg via nieuw in te voeren zorgpaden. Het uitvoeren van (wetenschappelijk) onderzoek is daarbij van groot belang. In tijden van bezuinigingen is onderzoek en een onderzoeksafdeling een kwetsbaar onderdeel van een organisatie. De focus binnen bedrijfsvoering ligt meestal op productie, efficiency en financiën. Toch is Victas van mening dat juist onderzoek een relevante bijdrage kan leveren aan de kwaliteit van de behandeling, ook in tijden van bezuinigingen. Door gebruik te maken van kennis die elders ontwikkeld wordt, en door zelf bij te dragen aan de kennisontwikkeling, wordt niet alleen de kwaliteit van de zorgverlening naar een hoger plan getild maar biedt dit ook voor medewerkers een intern ontwikkelingsperspectief. Zij worden uitgedaagd verbanden te leggen, en zoveel mogelijk evidence based te werken. Een cultuur Het is van groot belang om onze behandelmethodieken te onderzoeken en waar nodig te verfijnen. waarin onderzoek een belangrijke plaats inneemt maakt dat hulpverleners niet alleen varen op ervaring maar ook steeds de nieuwste wetenschappelijke inzichten verwerken in hun methodieken. Met onderzoek wordt ook een bijdrage geleverd aan het tot stand komen van richtlijnen en protocollen. En door het toepassen van deze richtlijnen wordt de kwaliteit van de zorg weer verbeterd, waarmee de cirkel rond is. Voor Victas zijn de belangrijkste speerpunten in het onderzoek: Evaluatie van innovatieve interventies en methoden. Effectiviteit van behandeling en efficiëntie voor de samenleving. Onderzoek gericht op specifieke doelgroepen. In 2014 is een professionele kracht aangetrokken die alle lopende onderzoeken in kaart heeft gebracht en de samenwerking met externe organisaties heeft versterkt. We werken onder andere samen met NISPA, IVO, AIAR en Trimbos. Met de komst van de coördinator Onderzoek en innovatie is een nieuwe impuls gegeven aan het stroomlijnen van onderzoek. Daarmee wordt de mogelijkheid geboden om de in 2013 ingezette zorgpaden te monitoren en de benodigde zorg te blijven vernieuwen.

7 JAARVERSLAG ONDERZOEK 7 JUUL REINKING

8 8 VICTAS Overzicht onderzoeken Victas 2014 / 2015 Titel onderzoek Onderzoeker/ instituut Betrokkenen Financiering Start Eind Implicaties S.v.z./ product I. Evaluatie van innovatieve interventies en methoden Evaluatie van een programma voor alcoholverstrekking aan zorgmijdende, ernstig alcoholverslaafde cliënten Judith Pieterse, Victas Gilbert Thomas, Rainier Tallane, Gerdien de Weert, Victas Nog niet bekend Instelling Publicatie Medisch Contact. Opzet vervolgonderzoek Van leren van ervaring naar leren uit ervaring Monique vd Heuvel, Victas Victas Instelling In uitvoering Stadsbijen Dick van Etten, Victas Jacques Meuleman; Afdeling Anthrozoologie, Open Universiteit Victas Instelling Onderzoeksopzet GHB Monitor 2.0 Harmen Beurmanjer, Boukje Dijkstra, NISPA Zoran Szokal, Hans Post, Victor Buwalda, Harry Grunbauer, Mariska van Roekel, Gerdien de Weert VWS Landelijk/ Internationaal In uitvoering Cliëntperspectief op ervaringsdeskundigheid Lisette van Staveren, Evianne van Velzen, Leonie Ruissen, Rowan Verhoef, Hogeschool Utrecht Monique van den Heuvel Victas Instelling Onderzoeksopzet Cliëntervaringen met E-health Nanda Kuhlman, InHolland Ewout Nonhebel, Lisette van Vliet, Gerdien de Weert, Victas Victas Instelling Onderzoeksopzet Cliëntervaringen met intakestraat Dewy de Bruin, Sanne Dickmann, Eline van Kooten, Irene Wijma, Hogeschool Utrecht Ewout Nonhebel, Leonie Birch Bloks, Gerdien de Weert, Victas Instelling Onderzoeksopzet II. Effectiviteit van behandelingen en efficiëntie voor de samenleving Seksuele preoccupatie en delict Edwin Wever, De Waag Sophie Vercauteren; IVO, UvA EFP/KFZ Landelijk Onderzoeksopzet naar METC Medicinale cannabis bij cliënten met psychotische stoornissen Nina Behr, Victas Victor Buwalda; Wim vd Brink, AIAR; Jan van Amsterdam, RIVM Gemeente Utrecht Landelijk/ internationaal Onderzoeksopzet naar METC Somatische zorgconsumptie bij cliënten in de verslavingszorg Gerdien de Weert, Victas Fabian Termorshuizen; WW&I Victas; PCR partners PCR-MN Landelijk/ internationaal Databestand gereed; eerste analyses gereed

9 JAARVERSLAG ONDERZOEK 9 Titel onderzoek Onderzoeker/ instituut Betrokkenen Financiering Start Eind Implicaties S.v.z./ product Bevordert blootstelling aan alcoholreclame terugval bij recent behandelde alcoholverslaafde cliënten? Jurrian Witteman, STAP Hans Post STAP Landelijk/ internationaal Afgerond; concept publicatie Effectiviteit van Ibogaïne bij de behandeling van cocaïne afhankelijkheid Martin Javadzadeh, Victas Victor Buwalda; Wim vd Brink, AIAR, Arnt Schellekens, NISPA/RU Nijmegen Victas Nog niet bekend Landelijk/ internationaal In voorbereiding III. Onderzoek rond specifieke (kwetsbare) doelgroepen Ontwikkeling richtlijn voor diagnostiek en behandeling van middelengebruik bij forensische cliënten Marije Lans, Victas Elske Wits, IVO; Lieke Raaijmakers, IVO; Gerdien de Weert EFP/KFZ Landelijk Afgerond; EFP-richtlijn Ontwikkeling protocol voor behandeling van antisociaal gedrag bij forensische cliënten met problemen rond middelengebruik Marije Lans, Victas Elske Wits, IVO; Lieke Raaijmakers, IVO; Tactus; Gerdien de Weert EFP/KFZ Landelijk Afgerond; Addendum bij EFP-richtlijn Drop-out bij verslavingsbehandeling, cliënten aan het woord; Een kwalitatief onderzoek naar ervaringen en wensen van drop-out cliënten t.a.v. ambulante verslavingsbehandeling Jaco Legemaat, Victas/Altrecht Gerdien de Weert geen Instelling Onderzoeksopzet Somatiek en verslaving: resultaten van screening op somatische problemen bij FACT cliënten Jackie Middeldorp, Victas Joyce van Ommen, Jose Koerts (Altrecht), Hans Post; Ronald Smit (Volksgezondheid Utrecht); Berno van Meijel (In- Holland); Gerdien de Weert Victas nnb Instelling/ landelijk Eerste fase afgerond; presentaties en concept publicatie; vervolgonderzoek in voorbereiding Vroeg herkenning van alcoholproblematiek bij ouderen in de wijk Gert-Jan Meerkerk, IVO Dick van Etten Fonds NutsOhra Landelijk Module trainde-trainer voor wijk-verpleegkundigen Toepassing van de SCIL bij forensische cliënten met LVB Mick Zandvliet, Hogeschool Utrecht Lonieke Castelijn, Marije Lans, Gerdien de Weert geen Instelling Onderzoeksopzet IV. Anders Revisie richtlijn Detox Maureen van Oort, Boukje Dijkstra, NISPA Hans Post, Maaike Vintges Resultaten Scoren Landelijk Achtergrondstudie afgerond; Concept richtlijn; start pilot Sturen op maatschappelijke relevantie in de zorg Clement van de Klooster, VU Amsterdam Juul Reinking Victas Instelling Lopend Ecosystems for healthy lighting (ECHEL) Y. de Kort, Eindhoven University of Technology VU University & Medical Center; Philips Electronics Nederland BV; Medilux Nog niet bekend Nog niet bekend Landelijk/ internationaal Letter of intent; onderzoeksopzet Inzicht leidt tot overzicht; afstudeeronderzoek ten behoeve van het kwaliteitsmanagement systeem van Victas Laura Valkenburg, Hogeschool Utrecht Helen Michielsen, Lidwien Kruijswijk Jansen geen Instelling Afgerond; scriptie gereed

10 10 VICTAS Vijf jaar binden met bier Alcoholverstrekking Kleine Haag Judith Pieterse, Verpleegkundig Specialist In oktober 2009 ging een nieuw zorgaanbod voor dak- en thuisloze alcoholisten in Amersfoort van start: Zorgcentrum de Kleine Haag. Het bijzondere van De Kleine Haag is dat cliënten hier alcohol (bier) verstrekt krijgen in afgepaste, en vooraf onderling overeengekomen hoeveelheden, op vaste tijden. Daarmee wordt de alcoholconsumptie gereguleerd en bingedrinken voorkomen. In vervolg op het artikel Alcoholisten binden met bier, zijn 5 jaar na aanvang de eerste ervaringen en resultaten beschreven in Vijf jaar binden met bier. De Kleine Haag De Kleine Haag is gebaseerd op de Canadese Managed Alcohol Projects, die in de jaren negentig zijn opgezet vanuit de harm reduction gedachte. Cliënten in De Kleine Haag kunnen hun alcohol gebruiken en kunnen terecht voor de meest elementaire dagelijkse verzorging. Voor hulpverleners is het een manier om met hen in contact te komen en zicht te krijgen op zowel het alcoholgebruik als de algehele gezond heidstoestand en sociaal-maatschappelijke situatie. De alcohol fungeert dus als bindmiddel. De voornaamste doelstellingen van de Kleine Haag zijn het beperken van gezondheidsschade, het verbeteren van de kwaliteit van leven, en het terugdringen van overlast op straat. Wie zijn de cliënten van de Kleine Haag? Sinds de opening van de Kleine Haag zijn er 77 opnames van 70 cliënten geweest (peildatum, 1 maart 2014): 60 mannen en 10 vrouwen. De gemiddelde leeftijd van de cliënten is 47 jaar, variërend van 24 tot 67 jaar. Achttien cliënten hebben een niet-nederlandse etniciteit. De gemiddelde duur van het alcoholgebruik vóór opname is 24 jaar. Gemiddeld namen cliënten vóór opname op de Kleine Haag 12 eenheden alcohol per dag. De meeste cliënten gebruiken daarnaast nog andere middelen: 84% rookt tabak, 32% gebruikt cannabis, 13% heroïne en/of methadon, 23% cocaïne, 15% amfetamine of andere stimulantia, en 12% gebruikt sedativa. Cliënten die gebruik maken van het zorgcentrum ervaren problemen op diverse levensgebieden: langdurig en fors alcoholgebruik, lichamelijke gezondheid, sociale vaardigheden, (familie) relaties, maatschappelijk functioneren en psychiatrische stoornissen. Veelal zijn zij bekend bij de politie, is de afstand tot de arbeidsmarkt groot en is er gebrek aan daginvulling. Daarbij is vaak sprake van meerdere ontoereikende en negatief ervaren hulpverleningstrajecten in het verleden. De cliënt is hulpverlenings-moe en mijdt zorg. Zeventig procent heeft tenminste één bijkomende somatische aandoening op DSM-IV As III. Bij afname van de Utrechtse Somatische Screeningslijst (USS) blijkt dat veel cliënten een slechte of matige toestand van het gebit hebben, hypertensie, pijnklachten, loopvoeten, en problemen met slapen en chronische vermoeidheid. Enkele eerste resultaten De gemiddelde verblijfsduur bij de Kleine Haag is 69 weken met een minimum van 11 dagen en een maximum van ruim 4 jaar. Eenenvijftig cliënten hebben inmiddels de Kleine Haag verlaten en veruit de meesten van hen (78%) vertrokken regulier en in overleg. Twee cliënten vertrokken voortijdig op eigen initiatief en bij zes cliënten was sprake van ontzegging van toegang. Cliënten gebruiken een jaar na opname bij de Kleine Haag dagelijks minder alcohol en voelen zich minder depressief. Winst is ook dat de

11 JAARVERSLAG ONDERZOEK 11 algehele gezondheidstoestand van de cliënt beter in beeld is en dat deze gemonitord wordt. Ook wat betreft gebruik van andere middelen zijn er positieve tendensen. Daarnaast blijft de overlast voor de omwonenden beperkt. Overlast Een van de grote zorgen bij oprichting van De Kleine Haag gevestigd in het centrum van Amersfoort - was de overlast die omwonenden mogelijk zouden ondervinden. In opdracht van de gemeente Amersfoort werd daarom vanaf de opening continue gemonitord op veiligheid en overlast. Uit diverse metingen blijkt dat omwonenden tevreden zijn over de veiligheidssituatie. Er is regelmatig overleg met de wijkagent. Deze signaleert evenmin nadelige ontwikkelingen op het gebied van veiligheid en overlast in de afgelopen jaren. De buurt is tevreden over de wijze waarop het zorgcentrum met klachten omgaat. Goed wederzijds contact tussen buurt en zorgcentrum is hiervoor een voorwaarde gebleken. Vooruitblik naar 2015 Victas wil voor de toekomst blijven monitoren met gebruikmaking van de MATE en daarnaast starten met de Zelfredzaamheidsmatrix (ZRM). Dit laatstgenoemde instrument past bij de doelgroep van de Kleine Haag en wordt bovendien al in de verantwoording aan enkele gemeenten toegepast. Tot slot blijft Victas de somatische gezondheid van de cliënten monitoren middels de USS. In 2015 zal een vervolgonderzoek worden opgezet bij De Kleine Haag. Publicaties en presentaties Schouten E: Alcoholisten binden met bier. Medisch Contact 2010, 65(22): Abraham M: Rapportage 3-meting Kleine Haag. Monitor Veiligheid en overlast. Amsterdam: DSP-groep, Pieterse J, De Weert-van Oene GH &Tallane R: Vijf jaar binden met bier. Medisch Contact , nr Gilbert Thomas & Judith Pieterse. Vijf jaar binden met bier; evaluatie van een alcoholverstrekkingsprogramma. NISPA-dag, Nijmegen Thomas G. Interview Nieuwsuur Radio 1 dd Gilbert Thomas: Alcoholverstrekking. Posterpresentatie op het Voorjaarscongres Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP). Maastricht, (dagprijs voor beste presentatie). Gilbert Thomas, Marian Veldhuis: Alcoholverstrekking. Internationale conferentie Alcohol, Gezondheid en Beleid. Amsterdam, Evaluatie van innovatieve interventies en methoden NAAR HET INTERVIEW

12 12 VICTAS Project Stadsbijen Een bijenvolk als inspiratiebron Dick van Etten, Verpleegkundig Specialist In 2014 volgde ik een natuurgidsencursus bij het IVN. Tijdens die cursus kreeg de groep een les over bijen. Diezelfde week las ik in Trouw een stuk over Stadsbijen in Nijmegen en de betrokkenheid van IrisZorg daarbij. Zij geven een aantal personeelsleden, cliënten en ex-cliënten een opleiding tot imker of assistent imker. Mijn gedachten: Als IrisZorg dat heeft waarom heeft Victas dat niet? Goed voor de bijen, goed voor de participatie en herstel van cliënten en goed voor Victas, als maatschappelijk betrokken organisatie. Kortom: een trippel-win situatie! Maar hoe te beginnen? Ik vernam dat er binnen Basalt een bijenproject loopt en sprak met Jacques Meuleman, verpleegkundig sociotherapeut bij de Forensische Verslavingskliniek Basalt van Victas, die daar al enkele jaren ervaring heeft met de inzet van cliënten bij het houden van bijen. Onderzoek Er is een sterke behoefte aan wetenschappelijk onderzoek om de opgedane ervaringen te onderbouwen en om richtlijnen te krijgen om het bijenprogramma als interventie verder uit te werken. In 2014 is contact gelegd met de leerstoel anthrozoölogie van de Open Universiteit, professor Marie-Jose Enders. Zij en haar groep hebben een onderzoeksvoorstel geschreven, op basis waarvan in het voorjaar van 2015 een aantal studenten onderzoek gaat verrichten naar de resultaten van het imkeren bij cliënten. De eerste uitkomsten van dit pilotonderzoek worden eind 2015 zichtbaar. Kun je iets vertellen over het project bijen binnen de Oostvaarders? Wanneer ik cliënten vertel dat er bijen staan in de tuin van Basalt zijn ze vaak in eerste instantie verbaasd, maar vooral nieuwsgierig. Concreet betekent het project dat we rond april, als de nieuwe bijenvolken zich gaan vormen, de zorg voor de volken gaan organiseren. De cliënt kan dan alle facetten van het imkeren meemaken tot aan de herfst, waarna we de volken weer met rust laten. Ik begin met een kennismakingscursus. Het valt mij op dat er op die theoriemiddagen veel cliënten aanschuiven die, om diverse redenen, niet daadwerkelijk van plan zijn om te gaan imkeren, maar het wel interessant vinden en er meer over willen weten. Dit is vooral te merken aan het spervuur van vragen gedurende de presentatie. Een aantal van hen trekt nadien de stoute schoenen aan en durft het aan om, gehesen in een imker-pak en handschoenen, met mij mee te kijken in de bijenkasten. Voor velen al een grote stap, vooral omdat ik hen al snel een broedraam overhandig met hierop een groot aantal bijen die ze voor het eerst zelf vasthouden en van dichtbij eens rustig kunnen bekijken. Waarom is het werken met bijen zo n goed idee voor deze cliënten? Een aantal cliënten vindt het moeilijk om een praatje te maken over koetjes en kalfjes en vooral in het begin is er sprake van een drempel waar ze overheen moeten om contact te maken met begeleiders. Die begeleiders weten vaak wel een gesprek op te starten, maar als cliënt is het soms moeilijk om zelf een gesprek te beginnen. Alleen al het onthouden van alle namen van

13 JAARVERSLAG ONDERZOEK 13 groepsgenoten en alle begeleiders is een helse klus dus hoe ga je dit allemaal doen? Het praten over en het werken met de bijen werkt drempelverlagend en cliënten hebben al snel door dat ik hier graag over praat. Wat merk je aan de cliënten wanneer ze gaan werken met bijen? Het zorgt al snel voor de broodnodige afleiding en ontspanning. Naast allerlei blokken die we ter ontspanning aanbieden met bijvoorbeeld sport, crea, koken of muziek is ook het praten over bijen en werken met bijen een vorm van ontspanning. Ook moet je er steeds bij nadenken, want het is niet zo dat je als imker na twee weken alles weet. De materie is zo complex dat je zelfs na 20 jaar bijenhouden soms voor verrassingen komt te staan, dus er is altijd wel iets wat je opnieuw moet uitleggen of kan leren. Maar het werk heeft ook een maatschappelijke opbrengst. Als je wil dat cliënten herstellen en ook daadwerkelijk gaan participeren in de maatschappij, dan is het mooi als je ze een opleiding kan bieden. Imkeren biedt cliënten structuur en verantwoordelijkheid. Het geeft hen sociale contacten en ze betekenen iets voor de maatschappij. Voor Victas past dit in herstel ondersteunend werken. Maar het heeft ook een hoger doel: bijen mogen niet uitsterven en het opleiden van imkers is een bijdrage om dat te voorkomen. Bijenproject Basalt Cliënten van Victas kunnen een opleiding met de basisprincipes imkeren volgen, om hen te helpen rehabiliteren. Ook het maken van bijenkasten wordt binnen Basalt verzorgd. Zo krijg je een compleet plaatje van het maken van kasten tot het houden van bijen en het oogsten van honing. De achterliggende gedachte is dat het houden van bijen positief uitwerkt op het verkrijgen van een solide dagstructuur, bijdraagt aan eigenwaarde en zingeving en helpt bij het versterken van de verantwoordelijkheidsgevoelens van cliënten. Ook hebben begeleiders gemerkt dat het werk en het bijenvolk helpt om na te denken en te praten over eigen problemen en de eigen maatschappelijke positie van de cliënten van Victas. De eerste ervaringen zijn positief. Tot nu toe beperkt het project zich tot cliënten van de Oostvaarderskliniek/ Basalt. Mogelijk wordt het project in de toekomst uitgebreid naar andere voorzieningen. Evaluatie van innovatieve interventies en methoden Wat is je wens voor de toekomst? Graag zou ik, naast het praktische gedeelte over het houden van bijen, de psychologische kant van deze activiteit wat professioneler en doordachter willen invullen. Nu heb ik het al snel over grote thema s zoals: vertrouwen, respect, het collectief van het bijenvolk, discipline, angst en dergelijke. Ik wil graag een planmatige aanpak bedenken waarbij je tijdens het werken met een bijenvolk doelgericht over een onderwerp kunt praten met het bijenvolk als inspiratiebron.

14 14 VICTAS De Utrechtse Somatische Screening (USS) Jackie Middeldorp, Verpleegkundig Specialist Zowel uit de literatuur als uit de praktijk is bekend dat mensen met psychische stoornissen en verslaving hun lichamelijke klachten in een relatief laat stadium presenteren bij de huisarts. Een complicatie hierbij is dat de psychische toestand het helder verwoorden van de klachten vaak belemmert. Medicatiegebruik vormt een risicofactor: gezondheidsklachten worden vaak gedempt met benzodiazepinen en pijnmedicatie. Eerdere resultaten van screening onder deze groep cliënten laten zien dat er naast bewegingsstoornissen veel symptomen zijn behorende bij het metabool syndroom en dat er een hoog risico is op SOA s en infectieziekten. Om te komen tot een betere en structurele screening is in 2011 door Altrecht en Victas, in samenwerking met de GGD Utrecht, de Utrechtse Somatische Screening (USS) ontwikkeld. Doelgroep en doel van de screening De doelgroep van deze somatische screening wordt gevormd door cliënten van de (F)ACT teams van Victas en Altrecht, die langdurende zorg krijgen. Het doel van de screening is om vroegtijdig zicht te krijgen op somatische gezondheidsproblemen, die kunnen samenhangen met verslaving en/of psychiatrische problematiek. Daarmee wordt de gezondheid van de cliënt goed in kaart gebracht en kunnen somatische klachten eerder behandeld worden door huisarts, verslavingsarts of specialist. Inhoud van de Utrechtse Somatische Screening (USS) De USS is een gestandaardiseerde vragenlijst. De USS is gebaseerd op bestaande protocollen en richtlijnen als de Richtlijn Opiaatonderhoudsbehandeling (RIOB), Richtlijn Goede Voeding (2006), Richtlijn Roken, Richtlijn Tabaksverslaving (2009) en de MDR Stoornissen in het gebruik van alcohol (2008). De screening is door elke verpleegkundig af te nemen. Gelet op de kenmerken van de doelgroep is bewust gekozen om de vragenlijst laagdrempelig te houden. Een uitgebreid lichamelijk onderzoek is om die reden uitgesloten. Eerste resultaten In 2014 werden de eerste resultaten zichtbaar van screening met de USS. De lijst is inmiddels bij 144 cliënten van Victas afgenomen. Deze bleken frequent ondergewicht, COPD- en andere longklachten, pijnklachten, epileptische aanvallen, en huidaandoeningen te rapporteren. Daarnaast dragen veel cliënten een gebitsprothese. Toekomstige inzet van de USS Besloten is in te zetten op verdere ontwikkeling van de USS. De lijst wordt nu bijgesteld op basis van de eerste bevindingen en op basis van een enquête onder degenen die ervaring met het instrument hebben opgedaan. Met de bijgestelde lijst wordt een onderzoek uitgevoerd binnen Victas onder minimaal 150 cliënten in Daarbij worden ook andere lijsten afgenomen, zodat ook externe validering kan plaatsvinden. Publicaties en presentaties Middeldorp J. Praktijkgericht onderzoek Beter in Zorg, Hostel Hogelanden. Centrum Maliebaan, Koerts J. Bevindingen Steekproef somatische screening. ACT-2 Altrecht, Jackie Middeldorp, Ronald Smit, Hans Post, Jose Koerts, Gerdien de Weert: Aandacht voor somatiek bij verslaafden. Ter publicatie aangeboden. Hans Post. Somatiek en Verslaving; Utrechtse Somatische Screening. NISPA-dag, NISPA Nijmegen,

15 JAARVERSLAG ONDERZOEK 15 Hepatitis C screening bij Hostel Wittevrouwen Jackie Middeldorp, Verpleegkundig Specialist Hepatitis C Hepatitis C (HCV) is een virus dat de lever aantast. Besmetting vindt plaats door bloedbloedcontact. Na infectie met het virus op volwassen leeftijd is 80-85% blijvend drager van het virus. Tot voor kort ontwikkelde ongeveer 20% van de mensen met een chronische hepatitis levercirrose. Zij lopen de kans op leverfalen of hepatocellulair carcinoom. Tot en met de beginstadia van cirrose hebben geïnfecteerden over het algemeen weinig klachten. Naar schatting zijn in Nederland circa mensen besmet, van wie waarschijnlijk mensen dit niet weten. De medicamenteuze behandeling van Hepatitis C is de laatste jaren sterk verbeterd. Bovendien zijn de huidige behandelingen minder belastend. Om die redenen werd een groep verslaafden actief benaderd om hen toe te leiden naar adequate behandeling. Doorbraakproject Hepatitis C: een goed voorbeeld Victas nam deel aan het doorbraakproject Hepatitis C van het Trimbos Instituut, waarbij zes teams een HCV-zorgpad ontwikkelden dat aansluit bij de lokale mogelijkheden van de verslavingszorg en het ziekenhuis. In het kader van dit doorbraakproject werd contact gezocht met Hostel Wittevrouwen van GGz ketenpartner Lister. Hostel Wittevrouwen is een woonvoorziening voor ex-daklozen met langdurige verslavingsproblematiek in Utrecht. In totaal zijn 20 van de 26 bewoners van Hostel Wittevrouwen getest op Hepatitis C. Vijf van de bewoners bleken Hepatitis C-positief. Dat is 25% van het aantal getesten en 19% van de totale populatie van het hostel. Deze uitkomst onderstreept de noodzaak van aandacht voor screening op Hepatitis C bij deze doelgroep. Het betekent onder meer dat professionals in de keten hierin geschoold moeten worden. De zorgmodule Hepatitis C, komt voor de Zorgzwaarte 4-cliënten in het Victas Productenboek. WANNEER TESTEN OP CHRONISCHE HEPATITIS B EN C? Abnormale levertest (ALAT > 45 IU/L), oorzaak onbekend Ja Risicocontact i.v. druggebruik homoseksuele man met wisselende contacten verblijf land met verhoogd risico* en invasieve ingreep** of onbeschermde seks gezin/partner met hepatitis B bloedtransfusie voor 1992 Nee Geboorteland Land met verhoogd risico* Nee Serumtransaminasen ALAT > 60 IU/L Tot voor kort ontwikkelde ongeveer 20% van de mensen met een chronische hepatitis levercirrose Ja Ja Ja Test HBsAG en anti-hcv Evaluatie van innovatieve interventies en methoden * Alle landen behalve Noordwest-Europa, Noord-Amerika, Australië, Nieuw-Zeeland ** Tatoeage, piercing, acupunctuur, medische injecties of ingrepen

16 16 VICTAS Medicinale cannabis Victor Buwalda, Psychiater In een studie, waarin sprake is van een samenwerking tussen Victas, gemeente Utrecht, AMC (prof. dr. Wim van de Brink) en RIVM (dr. Jan van Amsterdam), wordt de toepassing van medicinale cannabis onderzocht bij patiënten met psychotische stoornissen. Opdrachtgever voor dit onderzoek is de Utrechtse wethouder van Volksgezondheid en Welzijn, Victor Everhardt. Achtergrond onderzoek Cannabis vermindert de negatieve symptomen die patiënten ondervinden als gevolg van hun psychotische stoornissen. De voornaamste redenen voor het gebruik van cannabis door patiënten met schizofrenie waren het plezierverhogende effect, verbetering van stemming, vermindering van stress, maatschappelijke acceptatie en het beter omgaan met negatieve symptomen. Cannabis bevat twee stoffen: THC en CBD. Het eerste heeft een euforisch en hallucinerend effect en zou psychose induceren; het tweede werkt angst remmend en zou psychose doen verbleken. De Nederlandse cannabis heeft een hoog THC gehalte (rond de 17%) en geeft dus mogelijk een hogere kans om een psychose te induceren. In deze studie wordt aan patiënten cannabis aangeboden met een lagere THC:CBD ratio, wat mogelijk een reductie van het aantal psychotische patiënten betekent. De vraag is daarbij: hoe ervaren patiënten deze cannabis. Is deze cannabis voor hen aanvaardbaar en zouden zij hierop willen overstappen, of zijn zij gehecht aan de Nederwiet met het hoge THC-gehalte en laten zij de medicinale cannabis links liggen. Is deze cannabis acceptabel, dan kunnen we op grotere schaal onze patienten met psychose en een cannabisafhankelijkheid op een mooie manier behandelen.

17 JAARVERSLAG ONDERZOEK 17 Onderzoekspopulatie en opzet In Utrecht zijn ca. tachtig patiënten bekend die een chronisch psychotische stoornis hebben, daarnaast cannabis-afhankelijk zijn én die: 1. onvoldoende reageren op de momenteel beschikbare interventies; 2. (bijna) dagelijks de coffeeshops bezoeken en; 3. onbekende hoeveelheden cannabis gebruiken, inclusief cannabis met een samenstelling die psychotische episoden uitlokt. De patiënten krijgen, gespreid over drie weken, twee soorten medicinale cannabis te roken (in totaal twee joints per soort, 0,25 gram per joint) die verschillen in THC/CBD verhouding. De Nederwiet die zij gewoonlijk gebruiken wordt als referentie meegenomen. De patiënt wordt na het roken van elke joint gevraagd naar de ervaringen (gevoelens) en of zij bereid zijn om langdurig over te stappen op de net gerookte cannabisvariant. In een gerandomiseerde, dubbelblinde cross-over studie roken twaalf (bijna) dagelijks blowende patiënten met schizofrenie (18-65 jaar oud) hun eigen Nederwiet en twee medische cannabisvarianten (twee joints per variant; in totaal zes joints gespreid over drie weken). De medische cannabisvarianten verschillen in THC/CBD verhouding. De twaalf patiënten die door Victas worden geselecteerd, vertonen een suboptimale respons op thans beschikbare behandelingen en vertonen persisterende psychotische symptomen en ernstige beperkingen in sociaal functioneren. De cannabis wordt gerookt binnen de behandelingssetting (hostels) in aanwezigheid van de onderzoeker. Is deze cannabis acceptabel, dan kunnen we op grotere schaal onze patiënten met psychose en een cannabisafhankelijkheid op een mooie manier behandelen. Wanneer de cannabis door hen geaccepteerd wordt, kan dit aanleiding zijn voor aanvullend onderzoek naar de effectiviteit hiervan onder een grotere groep patiënten. Met dit onderzoek kan een bijdrage worden geleverd aan de verbetering van de zorg voor een van de meest kwetsbare groepen in de samenleving. De resultaten van dit onderzoek zijn te verwachten rond mei Referentie: Jan van Amsterdam, Wim van den Brink (AMC), Hans Post, Victor Buwalda, Gerdien de Weert (Victas): Research protocol Pilotstudie Cannabis. Acceptatie van twee medische cannabis-varianten door patiënten met schizofrenie. Amsterdam, november Evaluatie van innovatieve interventies en methoden

18 18 VICTAS Evaluatie van innovatieve interventies en methoden Ervaringsdeskundigheid Helemaal zo GEK nog niet: van stigma naar keurmerk Monique van den Heuvel, Ondersteuner Cliëntenraad en cliënt-geïnitieerde projecten Victas heeft de ambitie ervaringsdeskundige inzet te integreren in het behandelaanbod. Het daadwerkelijk structureel inzetten van deze expertise komt in de praktijk nog niet goed van de grond. In mijn onderzoek zoek ik een verklaring voor deze ambivalentie. Tegelijkertijd probeer ik debat en dialoog over dit onderwerp te stimuleren om draagvlak te creëren voor het werken met ervaringsdeskundige collega s. Mijn onderzoek vindt plaats op de afdeling FACT, Utrecht. De medewerkers van FACT worden hierbij op diverse manieren betrokken. In de eerste plaats zijn zij bevraagd op hun kennis over ervaringsdeskundigheid en gerelateerde thema s zoals herstel en empowerment. Op basis van deze data is er voor hen een referaat georganiseerd over herstelondersteuning en de rol van ervaringsdeskundigen hierin. Eveneens heb ik in kaart gebracht wat de bestaande onzekerheden en dilemma s zijn, die leven onder de medewerkers met het oog op de komst van hun nieuwe collega. Daarbij is gezocht welke achterliggende opvattingen en ervaringen hieraan ten grondslag liggen: zo is ook gebruik gemaakt van hun ervaringskennis. Vervolgens zijn in de focusgroep de onderzoeksresultaten met de medewerkers van de afdeling gevalideerd en zijn de bestaande gevoelens rond de inzet van ervaringsdeskundige medewerkers besproken. Met de uitkomsten van deze focusgroep, en de handreikingen die hieruit volgen, wordt de organisatie in staat gesteld om aan te sluiten bij de afdeling en kunnen de nodige voorzieningen getroffen worden om de inzet van ervaringsdeskundigen succesvol te laten voorlopen. Onderzoek De doelgroep van de verslavingszorg wordt veelal gestigmatiseerd als gek, zwak, ongemotiveerd of zelfs als junk (afval). Zij leren van hun eigen levenservaring en zijn, als ervaringsdeskundigen, bovendien in staat deze ervaring op constructieve wijze in te zetten in het primaire proces van de behandeling van hun lotgenoten. Deze specifieke kennis blijkt Helemaal zo GEK nog niet. Victas zet stappen om de gestelde ambities op dit gebied te realiseren en komt op deze wijze tegenmoet aan de verwachtingen die aan hen gesteld worden, om zowel het FACT-, als het HKZ certificaat te behouden. Ervaringsdeskundigen helpen daarbij: hun stigma wordt keurmerk.

19 JAARVERSLAG ONDERZOEK 19 GHB Monitor 2.0 Gerdien de Weert, coördinator Onderzoek Bij Victas melden zich jaarlijks tussen de vijftig en Naast de toepassing van het protocol, wordt zestig cliënten met afhankelijkheid van GHB. Voor de een aantal vragenlijsten afgenomen voor het klinische detoxificatie van GHB-afhankelijkheid is in begeleidend onderzoek. Dit vindt plaats bij de DeTiTapR methode ontwikkeld door aanmelding en intake (T0), een week voor opname het Nijmegen Institute for Scientist Practitioners (T1), op de opnamedag zelf (T1), na afronding van de (NISPA): detoxificatie met behulp van detoxificatie (T3), en drie maanden na ontslag uit de farmaceutische GHB na titratie. Op basis van het detox (T4). Hiermee wordt inzicht verkregen in de eerste monitoring project rond GHB is gebleken dat (psychiatrische) comorbiditeit van GHB-afhankelijke de detoxificatie met farmaceutische GHB goed cliënten, in hun kwaliteit van leven en in hun werkt en goed verdragen wordt door de cliënten. motieven om GHB te gebruiken. Echter, de terugval na detox is groot: twee derde van de cliënten gebruikt drie maanden na afronding Bij Victas speelt het onderzoek zich af op de afdeling van de detox weer GHB. Op basis van deze detoxificatie op de ABC-straat. In 2014 zijn bij Victas bevindingen is in het najaar van 2013 een start 27 cliënten ingestroomd in deze monitor: 21 mannen gemaakt met de landelijke Monitor GHB 2.0. en 6 vrouwen met een gemiddelde leeftijd van Nieuw in deze monitor is dat de cliënten na detox 30,5 jaar, variërend van 19 tot 44 jaar. een vervolgbehandeling krijgen aangeboden met Twee van de 27 cliënten vertrokken voortijdig terugvalpreventiemedicatie Baclofen. Gemonitord en tegen advies uit de detoxafdeling. De wordt hoe de cliënten deze Baclofenbehandeling detoxificatie verliep bij alle overige cliënten zonder verdragen, en wat de resultaten hiervan zijn. noemenswaardige problemen en was succesvol. Acht cliënten namen na de detoxfase deel aan de Cliënten worden tijdens hun detoxificatie intensief vervolgbehandeling met Baclofen. gemonitord: voor en na elke gift van farmaceutische De voornaamste redenen om niet mee te doen is dat GHB kruist de cliënt op een lijst aan welke cliënten met GHB-afhankelijkheid vaak worden onthoudingsverschijnselen hij of zij op dat moment verwezen naar Victas door Solutions, Choices of ervaart. De behandelaar vult tegelijkertijd op een Intervention. Deze cliënten gaan direct na detox vergelijkbare lijst in welke onthoudingsverschijnselen hij of zij bij de cliënt observeert. Een dergelijke vervolgbehandeling. weer terug naar de verwijzende organisatie voor intensieve monitoring maakt tijdig ingrijpen mogelijk zodra dit nodig is, zodat de detoxificatie voor de De resultaten van de landelijke Monitor GHB 2.0 cliënt veilig en draaglijk is. Deze werkwijze past in worden naar verwachting eind 2015 bekend. het protocol, zoals dat op basis van de eerste landelijke GHB monitor is opgesteld. Effectiviteit van behandeling en efficiëntie voor de samenleving

20 20 VICTAS Kicks United Hoe de inzet van rolmodellen en van beloningen de therapietrouw en het behandelresultaat bij jongeren kan verbeteren Gisèle Hoevenaars, senior Preventiewerker In de hulpverlening aan jongeren met een verslavingsprobleem is het een bekend fenomeen dat de jongeren dikwijls vroegtijdig afhaken uit de behandeling. Het vasthouden van de motivatie voor behandeling en voor verandering is moeilijk en hulpverleners slagen er niet altijd in om via motivationele gespreksvoering deze motivatie te versterken. In 2009 kende Victas bijvoorbeeld een drop-out percentage van 37% binnen de ambulante behandeling van jongeren met middelenproblematiek. Een goede reden om op zoek te gaan naar manieren om jongeren langer binnen de behandeling te houden. Uit literatuur blijkt dat cliënten jongeren maar ook volwassenen meer profiteren van een behandeling naarmate ze zich meer committeren aan het programma en het hele programma afmaken. Daarbij is het niet alleen belangrijk dat ze aanwezig zijn bij de groepssessies, maar ook dat ze hier daadwerkelijk aan deelnemen, bijvoorbeeld door het maken van huiswerkopdrachten, of door het actief deelnemen aan de discussies. Verder is gebleken dat de inzet van rolmodellen bij jongeren kan helpen bij het verbeteren van het behandelresultaat. Daarbij zijn vooral rolmodellen uit de wereld van sport of onderwijs (leraren), of uit het thuisfront (ouders) effectief, meer dan rolmodellen uit de entertainmentwereld bijvoorbeeld. Ook belonen werkt. FC Kicks United; cliënten en profvoetballers in gesprek Naar aanleiding hiervan heeft de afdeling Preventie van Victas, in samenwerking met FC Utrecht, een project opgezet waarbij het doel was jongeren langer vast te houden in de leefstijltraining die zij ondergingen. De FC Kicks United interventie maakte gebruik van zowel externe als interne bekrachtigers om de leefstijltraining 2 te versterken. Het project werd onderzocht middels een pilotonderzoek door het Julius Centrum van het UMC Utrecht. Vraagstellingen voor dit onderzoek waren: In welke mate kan voortijdig vertrek door jongeren uit de behandeling worden beperkt door een interventie die een combinatie inhoudt van positieve bekrachtiging door rolmodellen en beloningen. In welke mate worden psychische klachten, kwaliteit van leven en craving beïnvloed door deze interventie. Van de 42 jongeren die in aanmerking kwamen voor deelname, participeerden er uiteindelijk 32 in dit onderzoek: 16 in de interventiegroep en 16 in de controlegroep. Zij gaven alle toestemming voor het gebruik van hun geanonimiseerde gegevens voor de studie. Zij vulden vragenlijsten in bij de start van de leefstijltraining, na 3 maanden en na 6 maanden. Resultaten en conclusies Bij 3-maands follow-up waren drie jongeren uit de controlegroep afgehaakt, en een jongere uit de interventiegroep; bij 6-maands follow-up ging het om vier respectievelijk 0 jongeren. Dit is een aanzienlijke reductie van de non-compliance bij jongeren. Verder vertoonden de jongeren in de interventiegroep statistisch significante verbeteringen in kwaliteit van leven op meerdere leefgebieden, in de ervaren stress, en in zelfgerapporteerde craving. Bij de jongeren in de controlegroep werden deze verbeteringen niet aangetroffen.

21 JAARVERSLAG ONDERZOEK 21 De conclusie op basis van deze studie luidt dat het inzetten van rolmodellen en beloningen een positief effect heeft op de behandeltrouw en het behandelresultaat bij jongeren in ambulante behandeling voor middelenafhankelijkheid. Verder onderzoek zal zich moeten richten op de effectiviteit van de inzet van rolmodellen en daarbij ook aandacht voor het type rolmodel of beloningen alleen: wat is het werkzame mechanisme geweest? Ook kan onderzoek zich richten op andere doelgroepen, zoals kwetsbare jongeren zoals jongeren met LVB, of jongeren uit het speciaal onderwijs of delinquente jongeren DROP-OUT AANTALLEN PER ONDERZOEKSGROEP Effectiviteit van behandeling en efficiëntie voor de samenleving Publicaties en presentaties Gerdien de Weert. Kicks United; een pilotstudie naar de effecten van positieve 0 INTERVENTIE CONTROLE bekrachtiging en de inzet van rolmodellen bij jongeren met verslavingsproblematiek. NISPA-dag, NISPA Nijmegen, Interventie groep: 1 cliënt (6.25%) Controle groep: 7 cliënten (43.75%) Een publicatie is in voorbereiding. Het percentage drop out van de controle groep komt overeen met het gemiddelde percentage drop out bij de start van B-open

22 22 VICTAS Problematisch middelengebruik binnen de forensische psychiatrie Marije Lans, beleidsmedewerker Problematisch middelengebruik komt veel voor onder forensische cliënten. Een dubbele diagnose waarbij sprake is van psychiatrische problematiek en waar middelengebruik een onderdeel van is, kan de behandeling bemoeilijken en kan leiden tot een langere opnameduur, een hoger risico op recidive en een snellere terugval in criminaliteit. Binnen het programma Kwaliteit Forensische Zorg (KFZ) werkt het forensische zorgveld gezamenlijk aan het verhogen van de kwaliteit en effectiviteit van de behandelingen met als doel: betere zorg en een veiliger samenleving. De programmacommissie van het KFZ schreef een oproep uit om een richtlijn en achtergrondrapportage te ontwikkelen voor screening, diagnostiek en behandeling van ernstig antisociaal gedrag en problematisch middelengebruik bij forensische cliënten. De opdracht is verleend aan Victas en het wetenschappelijk bureau IVO. In 2014 is deze richtlijn tot stand gekomen. Voor het verminderen van het recidiverisico van cliënten is inzicht in de relatie tussen middelengebruik en delictgedrag van groot belang. Daarvoor is allereerst een betrouwbare en valide assessment van de middelenproblematiek bij cliënten nodig, met daaraan gekoppeld inzicht in het recidiverisico gerelateerd aan dit middelengebruik. Vervolgens moeten de consequenties hiervan worden bepaald voor de verdere behandeling en inzet van de verloffase bij cliënten. Hoofddoel van de richtlijn Een leidraad geven voor het structureel inschatten van middelenproblematiek en recidiverisico en voor het omgaan met middelengebruik tijdens verschillende fasen van de klinische behandeling, inclusief de opbouw van verlof. Hiermee wordt het structurele karakter van diagnostiek en risicotaxatie verhoogd en eenduidigheid van het werken binnen klinieken bevorderd, wat ook ten goede komt aan cliënten. Doelgroep van de richtlijn Forensisch Psychiatrische Afdelingen (FPA) van GGZ instellingen Forensisch Psychiatrische Klinieken (FPK) Forensische Verslavingszorg Klinieken (FVK) Forensisch Psychiatrische centra (FP) De richtlijn bestaat uit twee modules Module 1: het structureel inschatten van de mate van middelengebruik en het daarmee samenhangende recidiverisico; Module 2: het omgaan met middelengebruik tijdens verschillende fasen van de klinische behandeling, inclusief de opbouw van verlof. het forensische zorgveld WERKT aan het verhogen van de kwaliteit en effectiviteit van de behandelingen

23 JAARVERSLAG ONDERZOEK 23 Achtergrondrapportage Naast de tekst van de eigenlijke richtlijn is een achtergrondrapportage geschreven, die verdiepende informatie geeft bij de thema s die in de richtlijn aan de orde komen. Deze achtergrondrapportage kan tevens fungeren als naslagwerk bij de richtlijn. In de achtergrondrapportage is informatie verzameld uit relevante richtlijnen en bronnen over de thema s problematisch middelengebruik, ernstig antisociaal gedrag, risicotaxatie en risicomanagement in de klinische forensische setting. Antisociaal gedrag en problematisch middelengebruik In een tweede call begin riep KFZ op tot het indienen van voorstellen voor de ontwikkeling van een addendum bij de eerder genoemde richtlijn rond antisociaal gedrag en problematisch middelengebruik. Deze opdracht is gegund aan het samenwerkingsverband tussen Victas, IVO en Tactus. Bij de uitwerking van de opdracht wordt veel aandacht besteed aan het onderscheiden van subgroepen en de consequenties daarvan voor screening en diagnostiek, en voor hulpverlening en begeleiding. De subgroepen die in dit addendum worden belicht zijn: Cliënten met licht verstandelijke beperking (LVB); Cliënten met autisme spectrum stoornissen (ASS); Cliënten met posttraumatische stress stoornis (PTSS): Cliënten met niet-aangeboren hersenletsel (NAH); Cliënten met psychotische kwetsbaarheid; Cliënten met een aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD); Overige subgroepen. Het addendum omvat na een algemene inleiding waarin vooral begripsbepaling en de relatie tussen antisociaal gedrag en middelengebruik centraal staan - een richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van ernstig antisociaal gedrag en middelenproblematiek en een richtlijn voor de behandeling van de subgroepen van patiënten met ernstig antisociaal gedrag en problematisch middelengebruik. Publicaties en presentaties Marije Lans, Lieke Raaijmakers, Gerda Rodenburg, Elske Wits: Richtlijn problematisch middelengebruik in de forensische klinische zorg. Utrecht/Rotterdam, Victas/IVO, oktober Marije Lans, Lieke Raaijmakers, Gerdien de Weert, Elske Wits: Achtergrondrapportage Richtlijn problematisch middelengebruik in de forensische klinische zorg en subgroepen antisociaal gedrag. Victas/IVO/Tactus, Utrecht/ Rotterdam/Deventer, januari Marije Lans, Erik Blaauw, Nicole Prevo. De waarde van forensische ervaringen voor de verslavingszorg: wie schrijft die blijft? Workshop NISPA-dag, NISPA Nijmegen, Monique van den Heuvel en Lonieke Casteleijn: Forensisch FACT en cliëntenraad van Victas over participatie-onthouding. Lonieke Casteleijn: Workshop Probation and forensic mental Health. Internationale week van de Hogeschool Utrecht, Utrecht, Lous Krechtig, Marije Lans, Eva van der Pluijm: Workshop Hoe weeg je het belang van verschillende botsende waarden af? Congres Vakmanschap van de Reclasseringswerker, Amersfoort, Laurens de Croes, Lonieke Castelijn, Donnalee Heij, Barbara Keuning: Workshop Hoe werk je samen met andere professionals? Congres Vakmanschap van de Reclasseringswerker, Amersfoort, Lonieke Castelijn: Workshop jongeren en middelengebruik. Congres JR Jeugdrecht transformeert ook. Utrecht, Marije Lans: Presentatie onderzoekscall EFP. Werkconferentie Leren & Implementeren EFP. Utrecht, Lonieke Castelijn en Marije Lans: hoofdstuk verslaving binnen forensische zorg, en hoofdstuk continuïteit in begeleiding. In : Menger, Krechtig & Bosker (red.). Werken in gedwongen kader- Methodiek voor het forensisch sociaal werk; SWP Effectiviteit van behandeling en efficiëntie voor de samenleving

24 24 VICTAS Onderzoek rond seksuele preoccupatie Sophie Vercauteren, GZ-Psycholoog en hoofd Behandelzaken forensisch zorgpad Victas Onderzoek rond seksverslaving Kwaliteit Forensische Zorg (KFZ) heeft in maart 2014 een call uitgeschreven voor onderzoek naar het meetbaar maken en behandelen van seksuele preoccupatie bij zedendelinquenten. Deze call is toegewezen aan een samenwerkingsverband van IVO (Instituut voor Verslavingsonderzoek Rotterdam), UvA (Universiteit van Amsterdam), De Waag en Victas, onder projectleiding van De Waag. In 2014 zijn de voorbereidingen getroffen en is de onderzoeksopzet besproken en vastgesteld. In 2015 start het daadwerkelijke onderzoek en de resultaten zullen eind 2015 beschikbaar zijn. Approach bias In dit onderzoek wordt een instrument getest om de toenaderingsneiging ( approach bias ) naar seksuele stimuli te meten. De hypothese is dat we in forensische zedencliënten en bij seksverslaafden een approach bias zullen vinden en dat deze sterker is dan die in de algemene bevolking. Ten tweede wordt in het project een interventie getest om approach bias te verminderen. De hypothese is dat de interventie in vergelijking met een placebo interventie zal zorgen voor een afname in approach bias bij zowel zedencliënten in de forensische zorg als bij seksverslaafden in de reguliere verslavingszorg. Interventie- en controleconditie Victas zal in 2015 cliënten die zich aanmelden met seksverslaving, én cliënten die zich aanmelden met middelenproblematiek, maar bij wie in tweede instantie (ook) sprake blijkt te zijn van seksverslaving, includeren in het onderzoek. Deze cliënten krijgen de inmiddels bij Victas ontwikkelde (online) module seksverslaving als behandeling aangeboden. Daarnaast zullen cliënten at random worden verdeeld over een interventie- en een controleconditie. Cliënten in de interventieconditie krijgen naast hun reguliere behandeling - de training zoals hierboven beschreven; cliënten in de controleconditie krijgen naast hun reguliere behandeling een bogus (nep) training. Publicaties en presentaties Hertrainen van approach bias in forensische zedencliënten en seksverslaafden. Onderzoeksprotocol, Utrecht/Rotterdam, november 2014.

25 JAARVERSLAG ONDERZOEK 25 Ouderen en verslaving Dick van Etten, verpleegkundig specialist Al sinds 2006 heeft Victas speciale aandacht voor ouderen met verslavingsproblematiek. In Nederland neemt het alcoholgebruik onder 55-plussers de laatste jaren snel toe. In 2013 is 17% van de populatie die hulp krijgt bij de verslavingszorg 55 jaar of ouder; dit zijn ruim cliënten. Bij driekwart gaat om alcoholproblematiek; het aandeel opiaat-afhankelijken stijgt het snelst in deze leeftijdscategorie. Bij deze cijfers zijn de cliënten van verslavingsreclassering niet meegenomen. Wat maakt verslaving bij ouderen anders? Het is belangrijk om te weten dat verslaving bij ouderen anders werkt. Dit hangt samen met factoren als verminderde homeostase, snelle achteruitgang, meer complicaties, vertraagd of onvolledig herstel, anders presenteren van ziekten, multipathologie, somatopsycho-sociale verwevenheid, leeftijdsspecifieke ziekten, gewijzigde farmacokinetiek en dynamiek. Victas verslavingszorg en ouderen Op basis van deze factoren kunnen we vaststellen dat de behandeling van oudere mensen met problemen op psychiatrisch, somatisch, sociaal en spiritueel gebied anders is dan die bij jongere mensen. Aangepaste trajecten zijn nodig. Zo kan het behandelklimaat van Leyenhoven prevaleren boven dat van de detox op de ABC-straat en is ook de toegankelijkheid van het gebouw daar beter voor minder mobiele ouderen. Een MATE bij iemand thuis afnemen is mogelijk, als de huisarts dat zo inschat. Ook is er meer aandacht voor de vaak complexe somatische toestand die kan ontstaan als gevolg van het forse gebruik. Expertise delen en samenwerking Victas is gastheer voor de Landelijk werkgroep Ouderen en Verslaving. Hierin zijn verschillende disciplines vertegenwoordigd uit de psychiatrie, verslavingszorg, verpleeg- en verzorgingshuissector, VWS en het Trimbos Instituut. Doel is kennis delen, data verzamelen om samen onderzoek te kunnen doen en te publiceren, maar ook bijdragen aan congressen en symposia te verzorgen. Ook complexe casussen kunnen worden besproken en ervaringen worden uitgewisseld. Samen met de Parnassiagroep waar men de 55-plus groep ook volgens het Victasmodel draait heeft Victas in de afgelopen jaren data verzameld bij de ouderen in de 55-plus groepen. Deze data worden nu geanalyseerd. De vraag die hierbij centraal staat is in hoeverre en op welke gebieden er veranderingen te meten zijn in de loop van de behandeling. Verder werkt Victas samen met het lectoraat Verslavingspreventie van de Hogeschool Windesheim bij onderzoek door studenten naar met name de beschermende factoren bij het gebruik van alcohol. Samen met het IVO (Instituut voor Verslavingsonderzoek Rotterdam) hebben we dit jaar een train-de-trainer module geschreven voor het signaleren van alcoholproblematiek in de thuissituatie voor wijkverpleegkundigen. Dit project is tot stand gekomen met financiële ondersteuning van Fonds NutsOhra. De module wordt de komende tijd geanalyseerd. In 2014 is de workshop Ouderen en Verslaving tweemaal verzorgd op het Medilex-symposium Doorbreek Verslaving. Tot slot heeft Victas op 2 december een bijdrage geleverd aan een reportage over ouderen en alcoholverslaving in het programma Altijd Wat van de NCRV. Publicaties en Presentaties D. van Etten: Ouderen en Verslaving. Workshop op het symposium Doorbreek Verslaving, Medilex, Zeist: en D. van Etten: Altijd Wat. Interview NCRV televisie G.J. Meerkerk, D. van Etten, G. Rodenburg. Vroegherkenning van alcoholproblematiek van ouderen in de thuiszorg. Een handleiding voor verpleegkundigen van thuiszorgorganisatie Careyn gericht op het verbeteren van het herkennen van en reageren op alcoholproblematiek bij ouderen in de thuiszorg. IVO/Victas, Rotterdam/Utrecht, november KLIK en KIJK HET HIER Effectiviteit van behandeling en efficiëntie voor de samenleving

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Keuze voor beheerst gebruik Egbert Meeter, 28-5-2013 Hoe begon het De eerste vergadering 21-07-2010 Bronnen Bronnen Bronnen Bronnen Inhoud Veiligiheid Toetsing

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

(Forensische) ACT en FACT voor verslaafden

(Forensische) ACT en FACT voor verslaafden Improving Mental Health by Sharing Knowledge (Forensische) ACT en FACT voor verslaafden Congres sociale verslavingszorg 12 juni 2013 Laura Neijmeijer Doelgroep: mensen met langdurende of blijvende ernstige

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1 Voorwoord 1 1 deel i de omvang en aard van het probleem 19 1 Psychiatrische comorbiditeit van verslaving in relatie tot criminaliteit 2 1 Arne Popma, Eric Blaauw, Erwin Bijlsma 1.1 Inleiding 2 2 1.2 Psychiatrische

Nadere informatie

Somatiek en verslaving

Somatiek en verslaving Somatiek en verslaving Utrechtse Somatische Screening (potentiële) belangenverstrengeling Disclosure belangen spreker Geen / Zie hieronder Hans Post, verslavingsarts VictasUtrecht Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus Informatie Tactus Behandelaanbod Forensische Verslavingskliniek De is een forensische verslavingskliniek en biedt behandeling aan cliënten die veelvuldig met justitie in aanraking zijn gekomen, langdurig

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten Kliniek Nijmegen Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Steeds meer tijd en energie gaan op aan de verslaving.

Nadere informatie

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen Achtergrond symposium Criminaliteit heeft grote gevolgen voor samenleving: -Fysieke verwondingen -Psychische klachten -Materiële schade -Kosten:

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

ALCOHOLVERSTREKKING. Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht

ALCOHOLVERSTREKKING. Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht ALCOHOLVERSTREKKING Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht HET ZORGCENTRUM AMERSFOORT ZORGCENTRUM VOOR ALCOHOLISTEN April 2008 besloot de gemeenteraad

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Dubbele diagnosemonitor

Dubbele diagnosemonitor Dubbele diagnosemonitor Ervaringen met vijf jaar doelgroepenmonitoring Dr. Gerdien de Weert-van Oene Projectleider DD monitor g.weert@iriszorg.nl www.nispa.nl Schema *: DD-monitor De DD monitor naar meetinstrumenten

Nadere informatie

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB Marijke Dijkstra Trimbos instituut Focus op onderzoek Utrecht, 2 december 2011 Improving Mental Health by Sharing Knowledge Programma Middelengebruik

Nadere informatie

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid Volwassenen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Verslavingszorg Introductie Verslavingszorg verleent hulp aan volwassenen met problematisch gebruik van alcohol, drugs, medicijnen, gameverslaving en met

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Cluster jeugd Preventie, inclusief minimale interventie van 1-3 gesprekken I- hulp (ambitie ook

Nadere informatie

Welkom op de informatiebijeenkomst over ROM ggz

Welkom op de informatiebijeenkomst over ROM ggz Welkom op de informatiebijeenkomst over ROM ggz Programma 10.00 uur Welkom Steven Makkink, LPGGz 10.15 uur Wat is ROM? Chris Nas, GGZ Nederland 10.30 uur Praktijkvoorbeeld Barbara Schaefer, Dijk en Duin

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie

GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie Centrum voor diagnostiek en behandeling van ouderen met psychiatrische problemen Algemene informatie >> 1 Het centrum betrekt vanaf het begin

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Saskia van Duin - verpleegkundig specialist GGZ Melchiord Ricardo - ervaringsdeskundige Ellen Struik teamleider DD kliniek GGZ

Nadere informatie

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel Diagnostiek fase Samenvattingskaart WANNEER, HOE? 1. Diagnostiek middelengebruik 2. Vaststellen problematisch middelengebruik en relatie met delict Aandacht voor interacties psychische problemen en middelengebruik

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies

FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies Bauke Koekkoek & Karin van Montfoort-de Rave Lectoraat Sociale en Methodische Aspecten van Psychiatrische zorg, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Kliniek Zevenaar. Informatie voor patiënten

Kliniek Zevenaar. Informatie voor patiënten Kliniek Zevenaar Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Steeds meer tijd en energie gaan op aan de verslaving.

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 De rol van de gedragskundige LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 Spin in het web? Agenda Korte uiteenzetting LVB en verslaving Functie-eisen Rol gedragskundige Discussie

Nadere informatie

Ondersteuningsaanbod op het terrein van mensen met een licht verstandelijke beperking die middelen gebruiken

Ondersteuningsaanbod op het terrein van mensen met een licht verstandelijke beperking die middelen gebruiken Ondersteuningsaanbod op het terrein van mensen met een licht verstandelijke beperking die middelen gebruiken Interventies 2 Meetinstrument SumiD-Q 2 Open en Alert 2 Kennis 2 Kennisplein gehandicaptensector

Nadere informatie

Kliniek Wolfheze. Informatie voor patiënten

Kliniek Wolfheze. Informatie voor patiënten Kliniek Wolfheze Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Soms lukt het niet om daar zelf uit te komen. Bij

Nadere informatie

Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam. ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak

Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam. ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak Benamingen zorg-aan-huis projecten (What s in a name?) Transmuraal Zorgteam

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe.

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe. Doelgroep Dit symposium is bedoeld voor psychiaters, arts-assistenten, onderzoekers, psychologen, verpleegkundigen, managers, beleidsmedewerkers en cliëntenraden van de noordelijke ggz-instellingen en

Nadere informatie

Algemene Informatie. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Verslavingszorg. voor geestelijke gezondheid

Algemene Informatie. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Verslavingszorg. voor geestelijke gezondheid Algemene Informatie Informatie voor cliënten Verslavingszorg Mondriaan voor geestelijke gezondheid Uw hulpvraag staat bij ons centraal. Wie zijn wij? De Divisie Verslavingszorg is één van de vijf divisies

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Congres ziekenhuispsychiatrie

Congres ziekenhuispsychiatrie Congres ziekenhuispsychiatrie Het belang van integrale zorg psychiatrie & somatiek belicht vanuit de visie van de zorgverzekeraar 7 november 2013 Anouk Mateijsen Regio manager, Achmea Divisie Zorg & Gezondheid

Nadere informatie

Herstel als maat voor de praktijk Aanzet tot het werkplan 2015

Herstel als maat voor de praktijk Aanzet tot het werkplan 2015 Herstel als maat voor de praktijk Aanzet tot het werkplan 2015 1. Over het Zwarte Gat De invoering van de WMCZ (Wet Medezeggenschap Cliënten Zorginstellingen) in 1996 heeft geleid tot de instelling van

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Verslaving binnen de forensische psychiatrie

Verslaving binnen de forensische psychiatrie Verslaving binnen de forensische psychiatrie Minor - Werken in gedwongen kader Praktijkverdieping Docent: Paul Berkers Geschreven door: Martine Bergshoeff Edith Yayla Louiza el Azzouzi Evelyne Bastien

Nadere informatie

Mondriaan. Mondriaan. in vogelvlucht. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Mondriaan. Mondriaan. in vogelvlucht. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid in vogelvlucht voor geestelijke gezondheid Colofon Tekst Concernstaf i.s.m. Afdeling Communicatie is an institute for mental health care in Limburg and is spread over more than fifty sites. This enables

Nadere informatie

IPS en Begeleid Leren

IPS en Begeleid Leren IPS en Begeleid Leren Symposium IPS Arbeidsreïntegratie met de beste papieren? Amersfoort, 30 maart 2006 Lies Korevaar Programma Workshop Welkom Doelstelling workshop Inleiding Doelgroep Begeleid Leren-programma

Nadere informatie

Workshop 9 En morgen gezond weer op

Workshop 9 En morgen gezond weer op 23 april 2012 Symposium Ouderen & Alcohol Workshop 9 En morgen gezond weer op Complementair werken in de zorg voor ouderen Yildiz Gecer Tactus Henk Snijders Carintreggeland Voorstellen Wie zijn wij? Wie

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Mirro:

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Gemeente Utrecht, Volksgezondheid Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/volksgezondheid Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht - 2012 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht,

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >> GGzE centrum psychotische stoornissen GGzE centrum psychotische stoornissen Algemene informatie >> We zijn er zowel voor mensen met een eerste psychose als voor mensen met langer durende psychotische klachten.

Nadere informatie

De maatschappelijke relevantie van verslavingszorg is relevanter dan de individuele relevantie

De maatschappelijke relevantie van verslavingszorg is relevanter dan de individuele relevantie De maatschappelijke relevantie van verslavingszorg is relevanter dan de individuele relevantie Lezing op woensdag 24 april 2013 in Utrecht door prof. Guus Schrijvers, gezondheidseconoom Wat ziet u in deze

Nadere informatie

MARTINE FLEDDERUS. SPEEDPRESENTATIES Deel 2. Toepassing van de MATE-Y onder jongeren 15-10-2015. Jongeren en middelen. Afname MATE-Y MATE-Y

MARTINE FLEDDERUS. SPEEDPRESENTATIES Deel 2. Toepassing van de MATE-Y onder jongeren 15-10-2015. Jongeren en middelen. Afname MATE-Y MATE-Y SPEEDPRESENTATIES Deel 2 MARTINE FLEDDERUS Toepassing van de MATE-Y onder jongeren Toepassing van de MATE-Y onder jongeren Screening op psychiatrische comorbiditeit en effecten van de verslavingsbehandeling

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Profiel van daklozen in de vier grote. steden. Omz, UMC St Radboud Nijmegen. IVO, Rotterdam. Jorien van der Laan Sandra Boersma Judith Wolf

Profiel van daklozen in de vier grote. steden. Omz, UMC St Radboud Nijmegen. IVO, Rotterdam. Jorien van der Laan Sandra Boersma Judith Wolf Profiel van daklozen in de vier grote Omz, UMC St Radboud Nijmegen steden Resultaten uit de eerste meting van de Cohortstudie naar daklozen in de vier grote steden (Coda-G4) IVO, Rotterdam Jorien van der

Nadere informatie

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Specifieke groepen binnen de GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Inleiding In dit achtergronddocument bespreekt de commissie

Nadere informatie

LVB en verslaving nu en in de toekomst

LVB en verslaving nu en in de toekomst LVB en verslaving nu en in de toekomst Joanneke van der Nagel Psychiater Tactus Inhoud Middelengebruik en LVB Signaleren en bespreken Zorgmogelijkheden LVG en Verslaving QUIZZZ Alcohol is schadelijker

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN. Onderdeel van Arkin

Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN. Onderdeel van Arkin Mentrum SAMEN WERKEN AAN HERSTEL EN EEN WAARDEVOL LEVEN Onderdeel van Arkin Ieder mens is waardevol. Mentrum behandelt mensen met langerdurende ernstige problemen op het gebied van psychiatrie en/of verslaving.

Nadere informatie

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, december 2011 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen

Nadere informatie

De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?-

De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?- De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?- Dr. Berno van Meijel Lector GGZ-verpleegkunde Hogeschool INHolland / Amsterdam www.ggzverpleegkunde.nl De richtlijn

Nadere informatie

Post-hbo opleiding bemoeizorg. Ik vond alle docenten top! Veel passie voor het werk, dit stralen ze uit naar de groep. evaluatie deelnemer

Post-hbo opleiding bemoeizorg. Ik vond alle docenten top! Veel passie voor het werk, dit stralen ze uit naar de groep. evaluatie deelnemer mensenkennis Post-hbo opleiding bemoeizorg Ik vond alle docenten top! Veel passie voor het werk, dit stralen ze uit naar de groep. evaluatie deelnemer Bemoeizorg Hulpverleners in de bemoeizorg hebben te

Nadere informatie

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14 CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14 Datum : 01-02-2014 Auteur : Jaap Noorlander, Joris van Nimwegen Versie : 2 1 Inhoudsopgave Inleiding... Pagina 3 Vraagstelling... Pagina 3 Methode

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

Polikliniek stemming en stabiliteit

Polikliniek stemming en stabiliteit Polikliniek stemming en stabiliteit Irene Tolner, MANP-GGz F. Verlinden, ouderenpsychiater 1 september 2015 Best Practice project 2006-2007 Realiseren van polikliniek voor ouderen (=60+) met een stemmingsstoornis

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden. Iedereen. gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking

Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden. Iedereen. gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking Joanneke van der Nagel Marion Kiewik Robert Didden Iedereen gebruikt toch? Verslaving bij mensen met een lichte verstandelijke beperking Boom Amsterdam 2013, J. vandernagel, M. Kiewik & R. Didden p/a Uitgeverij

Nadere informatie

Een stap verder in forensische en intensieve zorg

Een stap verder in forensische en intensieve zorg Een stap verder in forensische en intensieve zorg Palier bundelt intensieve en forensische zorg. Het is zorg die net een stapje verder gaat. Dat vraagt om een intensieve aanpak. Want onze doelgroep kampt

Nadere informatie

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht - Ypsilon en onderzoekers trekken sinds die tijd met elkaar op Wat hebben we gezamenlijk bereikt!

Nadere informatie

Bijlage Programma van Eisen

Bijlage Programma van Eisen Bijlage Programma van Eisen Functie: Jeugdzorgplus voor Zeer Intensieve Kortdurende Observatie en Stabilisatie Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken van de cliënten

Nadere informatie

Verslaving, criminaliteit en resocialisatie

Verslaving, criminaliteit en resocialisatie Verslaving, criminaliteit en resocialisatie A. de Vries* De Werkgroep is van mening dat een geïntegreerd behandelplan, waarin zowel aandacht wordt gegeven aan de verslavingsproblemen als aan de persoonlijkheidsproblemen,

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Meerjarenplan 2013 2013 2016-2016

Meerjarenplan 2013 2013 2016-2016 Meerjarenplan 2013 2013 2016-2016 Utrecht, april 2013 Utrecht, april 2013 Inhoud 1. Missie, visie en kernwaarden 1.1. Missie 1.2. Visie 1.3. Kernwaarden 1.4. Achtergrond 1.5. Verslavingstrends 1.6. Zorgmodernisering

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

BZ11A. Bemoeizorg. post-hbo opleiding. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. mensenkennis

BZ11A. Bemoeizorg. post-hbo opleiding. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. mensenkennis BZ11A post-hbo opleiding Bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders mensenkennis Post-hbo opleiding bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders In onze samenleving zijn er

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Bemoeizorg. mensenkennis. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. post-hbo opleiding

Bemoeizorg. mensenkennis. Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders. post-hbo opleiding post-hbo opleiding Bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders mensenkennis Post-hbo opleiding bemoeizorg Assertieve psychiatrische hulp aan zorgmijders In onze samenleving zijn er meer dan

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst KKC

Netwerkbijeenkomst KKC Netwerkbijeenkomst KKC Samen voorbereid op de toekomst Breda, 26 maart 2015 Dr. Sandra W. Geerlings Psycholoog, projectleider zorginnovatie Saffier De Residentiegroep s.geerlings@saffierderesidentie.nl

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Binnenplein Casus Methodieken 2 Binnenplein Onderdeel van Aveleijn (VG) Gericht op verstandelijke beperking en verslaving Ambulant

Nadere informatie

Intensieve zorg bij hoog risico. Maryke Geerdink, de Waag Amsterdam Karlijn Vercauteren, de Waag Utrecht

Intensieve zorg bij hoog risico. Maryke Geerdink, de Waag Amsterdam Karlijn Vercauteren, de Waag Utrecht Intensieve zorg bij hoog risico Maryke Geerdink, de Waag Amsterdam Karlijn Vercauteren, de Waag Utrecht Programma Vraag vanuit de samenleving What Works Zorgprogramma Intensieve Zorg Casus Discussie RVZ:

Nadere informatie

Post-hbo opleiding forensische psychiatrie. Door de casuïstiek kan ik praktijk en theorie combineren en kan ik het direct toepassen in mijn werk.

Post-hbo opleiding forensische psychiatrie. Door de casuïstiek kan ik praktijk en theorie combineren en kan ik het direct toepassen in mijn werk. mensenkennis Post-hbo opleiding forensische psychiatrie Door de casuïstiek kan ik praktijk en theorie combineren en kan ik het direct toepassen in mijn werk. Post-hbo forensische psychiatrie Werken in

Nadere informatie

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij

ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij Gecertificeerde zorg voor mensen met met ernstige psychiatrische ernstige psychiatrische aandoeningen

Nadere informatie

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK Ida Wijsman Ida Wijsman, Diabetesverpleegkundige en coördinator zorg Gelre Ziekenhuizen, locatie Zutphen Een analyse methode Het komende anderhalf uur. Het motto! Een analyse

Nadere informatie

Olivia van de Lustgraaf, ambassadeur 1

Olivia van de Lustgraaf, ambassadeur 1 De stichting bestaat uit het Fonds Psychische Gezondheid, GGZ NL, het Landelijk Platform GGZ, NVvP. En er wordt samen gewerkt met o.a. Kenniscentrum Phrenos, Landelijk Steunpunt Kwartiermaken, Parnassia

Nadere informatie

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, oktober 2012 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en Verslaving

Nadere informatie

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers Topklinisch Centrum voor Korsakov en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Informatie voor verwijzers Via deze folder willen wij u graag nader kennis laten maken met de behandelmogelijkheden van het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie