Bedrijven en waterveiligheid Overstromingsrisico s en locatiekeuzes van bedrijven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bedrijven en waterveiligheid Overstromingsrisico s en locatiekeuzes van bedrijven"

Transcriptie

1 Bedrijven en waterveiligheid Overstromingsrisico s en locatiekeuzes van bedrijven Marjan Oosterhaven (ITC) Anne van der Veen (ITC) Peter Geurts (ITC)

2 Bedrijven en waterveiligheid 9.1 Inleiding Dit essay gaat over de invloed van (percepties van) overstromingsrisico s op de locatiekeuze van bedrijven. De directe aanleiding voor dit onderwerp is enigszins mysterieus, maar misschien daardoor juist ook zeer interessant. Er zijn namelijk vanuit kredietverleners geruchten opgedoken dat met name buitenlandse bedrijven terughoudend zijn als het gaat om uitbreidingsinvesteringen in Nederland vanwege overstromingsrisico s. Een krantenartikel over Google, dat recent een dataopslag heeft gevestigd in de Eemshaven, bevestigt dit min of meer. Google zou niet alleen vanwege de stabiele stroomtoevoer gevestigd zijn in de Eemshaven, maar ook vanwege het feit dat de beoogde locatie in de Eemshaven 1 meter boven NAP ligt, iets wat voor Amerikaanse bedrijven sinds de ramp in New Orleans erg belangrijk is, aldus de krant (Trouw ). Op het eerste gezicht lijkt een dergelijke redenering voor Nederlanders moeilijk voor te stellen. Water is voor Nederland economisch gezien altijd een belangrijke pre geweest. Bovendien heeft Nederland nationaal en internationaal gezien sinds de overstroming van 1953 een dusdanig grote naam opgebouwd als het gaat om bescherming tegen overstromingen, dat het moeilijk voor te stellen is dat het op grote schaal mis gaat, laat staan wat voor gevolgen dat kan hebben. Maar is dit grote vertrouwen in de techniek terecht? Het is in het recente verleden een aantal keren (bijna) mis gegaan. Denk bijvoorbeeld aan de extreem hoge waterstanden in de rivierengebieden in de jaren 90, waarbij massale evacuaties hebben plaatsgevonden en wat tot een hoop overlast heeft geleid. Deze ervaring heeft geleerd dat een 100% veiligheid tegen overstromingen simpelweg nooit gegarandeerd kan worden. Op de achtergrond speelt bovendien de recente discussie over klimaatverandering en de daarmee gepaarde zeespiegelstijging. Dit in ogenschouw nemend is het vanuit bedrijven gezien zo n gekke gedachte nog niet om op zijn minst na te denken over de risico s. Dat in ieder geval veel buitenlandse bedrijven bij hun overweging zich te vestigen in Nederland daadwerkelijk nadenken (en ook vragen stellen aan de Nederlandse overheid) over overstromingsrisico s, is iets dat duidelijk is geworden naar aanleiding van de interviews die gehouden zijn in het PROmO onderzoek onder bedrijven (Oosterhaven et al. 2009). De vraag is echter of dit nadenken zich daadwerkelijk vertaalt in gedrag. Mijden bedrijven (bepaalde locaties in) Nederland vanwege overstromingsgevaar? In een land waar zo n 65% van het bruto nationaal product wordt verdiend beneden NAP is dat (regionaal) economisch gezien een belangrijke vraag. Uit de interviews is ook naar voren gekomen dat bedrijven behoefte hebben aan zekerheid als het gaat om ruimtelijke inrichting. De overheid heeft geen duidelijke visie of langetermijnstrategie uitgesproken over hoe ruimtelijke om te gaan met overstromingsrisico s, terwijl bedrijven hier juist wel behoefte aan hebben. Inmiddels lijkt daar met de meerlaagsveiligheid verandering in te komen. Duurzame ruimtelijke inrichting, zo staat in de Ontwerpnota Waterveiligheid (2008) en in het Nationaal Waterplan (2008), wordt na preventie een belangrijk speerpunt, al moet opgemerkt worden dat de meeste plannen in deze laag nog vrij abstract zijn en verder ontwikkeld moeten worden. In dit essay gaan we nader in op de rol van overstromingsrisico s bij vestigingkeuzes van bedrijven. We zullen ons met name baseren op de resultaten van het onderzoek dat binnen PROmO is gehouden onder bedrijven. Hiervoor zijn, naast een zestal mondelinge interviews met vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven en bij de overheid, 294 Nederlandse bedrijven (189 gelegen in overstromingsgebieden, en 105 in overig Nederland) uitgebreid bevraagd middels een online vragenlijst van TNS/NIPO over hun beleving ten aanzien van overstromingsrisico s, voorbereidingsmaatregelen en locatiefactoren. Allereerst wordt ingegaan op de vraag waarom bedrijven überhaupt verhuizen. Vervolgens worden de percepties van bedrijven ten aanzien van overstromingsrisico s behandeld en wordt een link gelegd tussen de locatiefactoren en de percepties van overstromingsrisico s. Besloten wordt met de beantwoording van de belangrijkste vraag van dit essay: welke invloed hebben overstromingsrisico s op de locatiekeuze van bedrijven en wat zijn de implicaties van deze conclusies voor het overheidsbeleid

3 9.2 Waarom verhuizen bedrijven? Locatiekeuzegedrag van bedrijven, en meer specifiek bedrijfsmigratie, is iets wat al jaren onderzocht wordt door onder meer economen en geografen. Er zijn dan ook talrijke theorieën losgelaten op deze fenomenen. Geen enkele theorie domineert echter het onderzoeksveld (zie onder andere Scott 2000; Pellenbarg et al. 2002; Mariotti 2005). Waarom, theoretisch gezien, verhuizen bedrijven? In dit essay bekijken we dit aan de hand van vier benaderingen, die allemaal een belangrijke rol hebben gespeeld in bedrijfslocatieonderzoek. Het gaat hier om benaderingen waarop de bedrijven die onderzocht zijn in het PROmO-project hun beslissing om (eventueel) te verhuizen zouden baseren. De theorie De neoklassieke benadering De neoklassieke benadering is een afgeleide van de standaard economische klassieke theorieën, die gericht zijn op het minimaliseren van kosten of het maximaliseren van winsten. De neoklassieke benadering gaat uit van de ondernemer als homo economicus, die volledig geïnformeerd is en ook in staat is om die informatie optimaal te gebruiken en om zijn of haar winsten op die manier te maximaliseren. Volgens de neoklassieke benadering zal een bedrijf zich vestigen op de locatie met de minste kosten (Weber 1929) en/of met de hoogste opbrengsten (Losch 1954). Met betrekking tot bedrijfsrelocatie gaat de neoklassieke benadering ervan uit dat in een evenwichtssituatie een bedrijf gevestigd is op een optimale locatie en verhuizing niet noodzakelijk is. Het is echter mogelijk dat zowel het bedrijf als de omgeving veranderen. In het eerste geval kunnen, wat Van Dijk en Pellenbarg (2000) noemen, interne factoren aanleiding geven voor uitbreiding of een verandering in het productieproces. In het tweede geval kunnen zogenaamde externe factoren aanleiding gegeven tot een verandering van de economie, waardoor de spatial margins of profitability van het bedrijf veranderen (Pellenbarg et al. 2002; Van Dijk & Pellenbarg 2000). Een bedrijf overweegt een verhuizing naar een andere locatie wanneer de huidige locatie meer kosten dan opbrengsten met zich meebrengt. Een daadwerkelijke verhuizing vindt plaats wanneer een andere locatie meer opbrengt dan kost. Oftewel: een verhuizing vindt plaats wanneer de huidige locatie niet meer past binnen de zogenaamde spatial margins of profitablility (push factoren), en een andere locatie wel (pull factoren). Zolang de margins of profitablity niet overschreden worden, zal een bedrijf waarschijnlijk ook niet verhuizen naar de optimale locatie. De gedragsbenadering De gedragsbenadering kan worden gezien als een reactie op de neoklassieke benadering. In gedragstheorieën worden ondernemers gezien als actoren die niet beschikken over volledige informatie, beperkt zijn in de mogelijkheden deze informatie te verwerken ( bounded rationality, Simon 1959) en die handelen volgens suboptimale doelen in plaats van het minimaliseren van kosten (of maximaliseren van winsten). In deze gedachtelijn past ook de stelling dat ondernemers vaak satisficers zijn en de eerste oplossing kiezen die bevredigend genoeg is (Hayter 1997). Belangrijke aspecten vanuit de gedragsbenadering met betrekking tot (re)locatie zijn hoe bedrijven informatie percipiëren, coderen en evalueren. De institutionele benadering Zowel de neoklassieke als de gedragsbenadering beschouwen bedrijven als besluitvormingsorganen in een statische omgeving. In de jaren 80 van de vorige eeuw werd de gedachte dat economische activiteiten sociaal en institutioneel ingebed zijn, populair. Met betrekking tot bedrijfslocatiegedrag spelen volgens deze theorieën daarom zogenaamde externe of institutionele factoren een belangrijke rol. Bij de institutionele benadering ligt de focus op de interactie tussen bedrijven en instituties in plaats van op het gedrag van individuele bedrijven. Bedrijfslocatiegedrag is een bedrijfsinvesteringsstrategie en is het resultaat van onderhandelingen met leveranciers, de overheid, vakbonden en andere instituties over prijzen, lonen, belastingen, subsidies, infrastructuur en andere factoren in het productieproces van het bedrijf (Mariotti 2005). De evolutionaire benadering Evolutionaire economie is een relatief nieuwe stroming. Er is dan ook nog nauwelijks aandacht besteed aan locatiekeuzegedrag binnen deze benadering (Mariotti 2005). Pas recent zijn een paar systematische pogingen gedaan (zie bijvoorbeeld Boschma & Frenken 2004). Omdat de toepassing van evolutionaire principes op locatie-onderwerpen in een beginstadium is, zijn er nog geen uitspraken bekend over locatiekeuzegedrag vanuit deze theorie. Toch willen we hier een tweetal concepten noemen vanuit die evolutionaire economie, die belangrijk kunnen zijn voor locatietheorie, namelijk pad-afhankelijkheid en routine. Volgens de pad-afhankelijkheidstheorie is een ondernemer geneigd de weg te volgen waarop hij zich al bevindt, gebruikmakend van de kennis en ervaring die verworven zijn op deze weg. Hierbij worden andere routes genegeerd, die nuttig kunnen zijn, maar die ook onzekerheid en risico s met zich meebrengen. Dit kan leiden tot zogenaamde lock-ins, gemiste kansen en suboptimaal gedrag (Boschma, Frenken & Lambooy 2002; Brons & Pellenbarg 2003: 15). Bedrijven zijn minder geïnteresseerd te verhuizen omdat ze concurreren op basis van hun kennis, routines en competenties die ze opgebouwd hebben in het verleden en

4 die moeilijk te imiteren zijn door concurrenten (Boschma & Frenken 2004). Hierdoor zijn locatiebeslissingen niet rationeel, maar gebonden aan keuzes die gemaakt zijn in het verleden. De praktijk In het PROmO-project is geïnventariseerd in hoeverre bedrijven tevreden zijn over hun locatie (keepfactoren), in hoeverre bepaalde factoren een rol spelen bij de beslissing van bedrijven (misschien) te verhuizen (pushfactoren) en in hoeverre bepaalde factoren een rol spelen bij de keuze van een nieuwe locatie (pullfactoren). Over het algemeen bleek dat bedrijven behoorlijk tevreden zijn over hun locatie. De belangrijkste pushfactoren zijn te kleine bedrijfsruimte en beperkte uitbreidingsmogelijkheden. Uit eerder onderzoek is gebleken dat dit bijna altijd de belangrijkste pushfactoren zijn (Pellenbarg et al. 2002). De markt en de afstand tot klanten/toeleveranciers worden als minst belangrijke pushfactoren bestempeld. Bij de zoektocht naar een nieuwe locatie (pull factoren) zijn vooral de beschikbaarheid van de ruimte, de prijs en de aard van de bedrijfsruimte belangrijk. Ook de flexibiliteit van de bedrijfsruimte, nabijheid van klanten, een goed wegennet, beschikbaarheid van parkeerplaatsen, kwaliteit van de omgeving en veiligheid worden gezien als belangrijke factoren. Duidelijk minder belangrijk zijn de nabijheid van (zee/lucht-)havens, minder congestie, beschikbaarheid van bedrijfsondersteunende diensten, kosten van diensten aan derden, aanboren van nieuwe geografische marktgebieden en nabijheid van leveranciers. 9.3 Bedrijven en overstromingsrisico s Hoe kijken bedrijven in dit verband aan tegen overstromingsrisico s? In het PROmO-project zijn we ervan uitgegaan dat niet zozeer de feitelijke risico s, maar de manier waarop bedrijven (ondernemers) overstromingsrisico s percipiëren bepalend is voor het uiteindelijke gedrag ten aanzien van de risico s. In geval van overstromingen kan dit variëren van geen gedrag, tot het treffen van maatregelen om het overstromingsrisico te beperken, tot in het extreemste geval verhuizen. Percepties van overstromingsrisico s bij bedrijven De bedrijven die bevraagd zijn in het PROmO-project bleken matig op de hoogte te zijn van overstromingsrisico s. Meer dan een derde van de bedrijven was niet in staat een schatting te maken van de kans op een overstroming in de directe omgeving van het bedrijf binnen 25 jaar. De overstromingskansen binnen 10 jaar bleken nog lastiger. Wanneer een bedrijf wel een inschatting kon maken, werd de kans licht overschat. Ook bleek dat bedrijven in overstromingsgebieden minder goed op de hoogte zijn van de risico s op hun locatie dan bedrijven in de rest van Nederland. Wat betreft de gevolgen van een overstroming bleek uit het PROmO-project dat bedrijven overstromingen ernstiger inschatten dan huishoudens. Bedrijven met eerdere ervaringen op het gebied van wateroverlast, overstromingen en/of evacuaties schatten de ernst niet anders in dan bedrijven die deze ervaring niet hebben. Ook is er geen verschil tussen bedrijven die gevestigd zijn in overstromingsgebieden en bedrijven die gevestigd zijn in de rest van Nederland. Verder bleek dat naarmate een bedrijf zelf kwetsbaarder denkt te zijn voor overstromingen, een overstroming ook ernstiger wordt ingeschat. Vanuit de schaarse literatuur over bedrijven en rampen is bekend dat bedrijven lage prioriteiten stellen aan rampen (Richardson 1993). De resultaten van het PROmO onderzoek bevestigen dit. Opvallend is dat er geen duidelijke verschillen zijn gevonden tussen bedrijven gelegen in overstromingsgebieden en bedrijven die gevestigd zijn in de rest van Nederland. Verder is gebleken dat grote bedrijven minder prioriteit stellen aan overstromingsrisico s dan kleine bedrijven. Hoe kwetsbaar een bedrijf zichzelf acht voor een overstroming wordt onder meer bepaald door de ernst, prioriteit, eerdere ervaring en het overstromingsgebied waarin het bedrijf gevestigd is. Ook is aan bedrijven gevraagd in hoeverre zij vertrouwen hebben in de overheid als het gaat om bescherming tegen overstromingen. Bedrijven bleken redelijk veel vertrouwen te hebben. Hoewel we op basis van eerder onderzoek verwachten dat we een negatieve relatie zouden vinden tussen kwetsbaarheid en vertrouwen in de overheid, is hier echter een positieve relatie gevonden. Een goede, logische verklaring voor dit ogenschijnlijk verkeerde verband ontbreekt vooralsnog

5 Voorbereiding Van de voorbereidingsmaatregelen: een calamiteiten- of ander soort rampenplan, een plan zodat het bedrijf door kan gaan met cruciale bedrijfsactiviteiten, bedrijfshulpverlening die getraind is op overstromingen, het bewaren van belangrijke data op een veilige plaats, een verzekering tegen overstromingen, vloedschotten en/of zandzakken, het zoeken van informatie over overstromingsrisico s en het extra beveiligen van kwetsbare onderdelen, is het bewaren van gegevens op een veilige plaats veruit de populairste maatregel. Dit kan goed te maken hebben met de verwachting van de effectiviteit van de maatregel en het vermogen tot uitvoeren, terwijl de kosten van deze maatregel laag worden ingeschat. Minst populair is de BHV. Slechts vier bedrijven hebben BHV geschoolde werknemers in dienst, die ook getraind zijn op overstromingen. Overigens is het opmerkelijk dat meer dan de helft van de bedrijven geen maatregelen hebben getroffen tegen overstromingen. De mate waarin een bedrijf voorbereid is op een overstroming hangt sterk af van hoe effectief een bedrijf de maatregelen vindt. Verder speelt ervaring een belangrijke rol en of een bedrijf het belangrijk vindt om (naast de overheid) zelf ook maatregelen te treffen. Bedrijven in de gebieden waar een norm van 1 op geldt, hebben meer voorbereidingsmaatregelen getroffen dan bedrijven in de overige onderzochte gebieden. Verder is gebleken dat grote bedrijven (meer dan 100 werknemers) meer maatregelen hebben getroffen dan kleine bedrijven, en dat bedrijven die langer gevestigd zijn op een locatie ook meer maatregelen hebben getroffen. Figuur 9.1 Verhuismodel Interne factoren: Sector Grootte Type vestiging Hoe lang gevestigd op locatie Percepties van overstromingsrisico s Locatiefactoren: Aard bedrijfspand (koop/huur) Plaats bedrijfspand Type bedrijfspand Locatie markt/klanten Locatie toeleveranciers Locatie tevredenheidsfactoren Verschillen tussen overstromingsgebieden Externe factoren: Meningen over overheidsbeleid Vertrouwen in de overheid Verhuiskans binnen twee jaar 9.4 Overstromingsrisico s en bedrijfsmigratie Nu we hebben besproken waarom bedrijven verhuizen en hoe ze tegen overstromingsrisico s aankijken, zullen we in deze paragraaf een link leggen tussen deze twee gegevens. De hoofdvraag in dit essay was immers in welke mate overstromingsrisico s van invloed zijn op verhuisbeslissingen van bedrijven. Op basis van literatuuronderzoek en de resultaten van de vragenlijst is een model ontwikkeld en getest, dat voorspelt wanneer een bedrijf zal verhuizen. Figuur 9.1 geeft het model weer. Het model is grotendeels gebaseerd op een soortgelijk model van Van Dijk en Pellenbarg (2000), maar voor dit onderzoek bruikbaar gemaakt. We zien dat de kans dat een bedrijf zal verhuizen binnen twee jaar verklaard wordt door middel van drie factoren: locatiefactoren, interne en externe factoren. De idee hierachter is dat bedrijven beter in staat zijn ontwikkelingen en veranderingen binnen de organisatie te controleren dan ontwikkelingen en veranderingen van buitenaf. Met andere woorden: het zijn met name locatie- of externe factoren die bepalen of een bedrijf gaat verhuizen. Deze gedachte is met name interessant voor overheidsbeleid. Immers, locatieen externe factoren zijn door de overheid waarschijnlijk beter te beïnvloeden dan interne factoren. Bij ieder groep van factoren zijn verder (percepties van) overstromingsrisico s gevoegd om te kijken in hoeverre deze van invloed zijn op de kans dat bedrijven zullen verhuizen binnen twee jaar. 9.1 Op basis van de resultaten van de vragenlijst, is het model twee keer geschat. Een keer met overstromingsrisico s en een keer zonder. We zullen hierna de resultaten bespreken. Om te beginnen is het belangrijk vast te stellen dat met betrekking tot de locatiefactoren de resultaten in beide modellen in overeenstemming zijn met de theoretische verwachtingen: de grootte en de uitbreidingsmogelijkheden zijn veruit de belangrijkste voorspellers van de kans dat een bedrijf zal verhuizen De schatting van het model is gedaan met behulp van logistische regressie. De keuze voor deze analysetechniek 203 heeft te maken met de samenstelling van de afhankelijke variabele.theoretisch ziet het model er als volgt uit: P(y)= e -{b 0 +(b 1 X 1 +b 2 X b n X n )(b 1 P 1 +b 2 P b n P n )+e i } Hierbij is P(Y) de kans dat Y zich voordoet, oftewel de kans dat een bedrijf de kans te verhuizen binnen twee jaar 50% of meer acht. e is de basis voor het logaritme. X n zijn de factoren die de kans op verhuizen verklaren, P n zijn de perceptie variabelen en b n de bijbehorende regressie coëfficiënten. b 0 is de constante en ε i de error.

6 Wanneer we kijken naar de verschillen tussen de modellen, laten de resultaten allereerst zien dat toevoeging van overstromingsrisico s nauwelijks voor een verbetering van het model zorgt. Met andere woorden: de kans dat bedrijven zullen verhuizen binnen twee jaar wordt nauwelijks beter voorspeld wanneer we dit relateren aan redenen die te maken hebben met overstromingsrisico s. Bij de individuele variabelen zien we dit ook terug. Alleen de mate van voorbereiding is significant van invloed op de kans dat bedrijven zullen verhuizen: hoe meer men voorbereid is, hoe groter de kans dat bedrijven zullen verhuizen. Alle overige perceptievariabelen als mede de verschillen tussen de overstromingsgebieden laten geen significante resultaten zien. Al met al kunnen we concluderen dat op basis van de data die we hebben verzameld ten behoeve van dit onderzoek de invloed van (percepties van) overstromingsrisico s op de kans dat bedrijven zullen verhuizen, verwaarloosbaar is. Daarmee is de belangrijkste vraag van dit essay beantwoord en de hypothese bevestigd dat overstromingsrisico s geen rol spelen bij de keuze van bedrijven om te gaan verhuizen. 9.5 Conclusie & implicaties De belangrijkste vraag in dit essay was in welke mate overstromingsrisico s van invloed zijn op de locatiekeuze van bedrijven. Hiervoor is een model ontwikkeld dat inzichten uit de locatietheorie combineert met (percepties van) overstromingsrisico s en daarmee de kans dat bedrijven zullen verhuizen binnen twee jaar voorspelt. Om het model te testen is gebruikgemaakt van de resultaten van de vragenlijst die speciaal voor PROmO is ontwikkeld en met behulp van het TNS/NIPO businesspanel is uitgezet onder 294 eigenaren van bedrijven in zowel overstromingsgebieden als in de hoger gelegen gebieden in Nederland. De resultaten van de vragenlijst laten zien dat bedrijven een lage perceptie hebben van overstromingsrisico s. Bedrijven zijn matig op de hoogte van de risico s. Ze schatten de ernst van een eventuele overstroming in vergelijking met burgers relatief hoog in, maar hun eigen kwetsbaarheid wordt duidelijk lager geacht. Verder hebben overstromingsrisico s een lage prioriteit en hebben bedrijven weinig voorbereidingsmaatregelen getroffen. De redenen om wel maatregelen te treffen hebben te maken met de grootte van het bedrijf, eerdere ervaring met water en effectiviteit van de maatregelen, en niet zozeer met hoe bedrijven de risico s beleven. Oftewel: percepties worden hier niet vertaald in voorbereidingsverdrag. Dit is ook iets wat we terug zien in het verhuismodel. Ook hierin bleken (percepties van) overstromingsrisico s nauwelijks van invloed te zijn op de kans dat bedrijven zullen verhuizen binnen twee jaar. De belangrijkste conclusie van dit essay is dan ook dat Nederlandse bedrijven een lage perceptie hebben van overstromingsrisico s en dat overstromingsrisico s nauwelijks een rol spelen bij relocatiebeslissingen. Wat betekent dit voor het overheidsbeleid? Allereerst moet de overheid bedacht zijn op het feit dat bedrijven een lage perceptie hebben van overstromingen. Bedrijven lijken zich simpelweg niet bewust te zijn van de risico s en hebben andere prioriteiten. Overstromingsrisico s geven nu geen aanleiding voor gedrag, maar wat als er bewuster gecommuniceerd gaat worden? Verder denken we dat het belangrijk is dat de overheid een duidelijke visie uitspreekt en beslissingen durft te nemen. Bedrijven hebben behoefte aan duidelijkheid over verantwoordelijkheden, over mate van veiligheid, inrichting van het land enzovoort. Ook op de langere termijn moet men zich niet (te veel) verschuilen achter onzekerheden. Bij het realiseren van een duurzame ruimtelijke inrichting (meerlaagse veiligheid) zouden we de overheid dan ook willen adviseren om zo snel mogelijk met een concrete strategie te komen. Tot slot over buitenlandse bedrijven. Hoewel het PROmO onderzoek met name gericht was op de percepties en gedragingen van Nederlandse bedrijven, zijn er in de open interviews hele duidelijke aanwijzingen geweest, dat buitenlandse bedrijven die overwegen zich te vestigen in Nederland, nadenken over overstromingsrisico s, waarschijnlijk meer dan Nederlandse bedrijven. We zouden ook hierin de overheid mee willen geven dat het belangrijk is om bewust om te gaan met vragen van buitenlandse bedrijven hierover. Ook hier zijn openheid en visie belangrijk

7 Literatuur Bockarjova, M., van der Veen, A. & P.A.T.M. Geurts (2009). Reporting on flood risk perception in The Netherlands: an issue of time, place and measurement. Enschede, ITC, University of Twente, ITC Working papers series 1, 19 p. ISBN: Boschma, R.A. & K. Frenken (2004). Why is Economic Geography not an Evolutionary Science? Paper from the 44th European Regional Science Association Congress in Porto, Portugal. Boschma, R.A., K. Frenken & J. Lambooy (2002). Evolutionaire economie: een inleiding. Bussum: Coutinho. Brons, L.L. & P.H. Pellenbarg (2003). Economy, Culture and Entrepreneurship in a Spatial Context. In: Marszal T., ed., Spatial Aspects of Entrepreneurship. Warsaw: Polish Academy of Sciences: Dekker, Vincent (2007). Google wil energie; Eemshaven heeft het. In: Trouw, Dijk, J. van & P.H. Pellenbarg (2000). Firm relocation decisions in the Netherlands: An ordered Logit approach. In: Regional Science 79 (2): Hayter, R. (1997). The dynamics of industrial location. Wiley: Chicester etc. Losch, A. (1954). The economics of location. New Haven: Yale University Press. Mariotti, I. (2005). Firm relocation and regional policy, a focus on Italy, The Netherlands and the United Kingdom. Thesis, Royal Dutch Geographic Society/Department of Spatial Sciences, University of Groningen, Utrecht/Groningen. Oosterhaven, M., A. van der Veen & P. Geurts (2009). De invloed van overstromingsrisico s op het (re)locatie gedrag van bedrijven in Nederland. Enschede, ITC, University of Twente, ITC Working papers series 1, isbn: Pellenbarg, P.H., L.J.G. van Wissen & J. van Dijk (2002). Firm Relocation: state of the art and research prospects. SOMResearch Report 02D31, Groningen: University of Groningen. Richardson, B. (1993). Why we Need to Teach Crisis Management and to use Case Studies to do it. In: Management Education and Development, Volume 24, Part 2: Rijksoverheid (2008). Ontwerp Beleidsnota Waterveiligheid. Rijksoverheid (2008). Ontwerp Nationaal Waterplan. Scott, A.J. (2000). Economic geography: the great half-century. In: Cambridge Journal of Economics 24/4: Simon, H.A. (1959). Theories of decision-making in economics and behavioural sciences. American Economic Review 29: Weber, A. (1909). Über den Standort der Industrie, 1 Teil: reine Theorie des Standorts. Tübigen: Mohr. Weber, A. (1929). Theory of the Location of Industries. Chicago: University of Chicago Press. WL Delft Hydraulics (2007). Overstromingsrisico s in Nederland in een veranderd klimaat; verwachtingen, schattingen en berekeningen voor het project Nederland Later, Delft

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen 1 Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen Peter van der Meer Samenvatting In dit onderzoek is geprobeerd antwoord te geven op de vraag in hoeverre het mogelijk is verschillen

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Een bedrijf dat bereid is om te investeren in innovatie, zal er in de regel ook zeker van willen zijn dat het profiteert van deze innovatie zonder dat een concurrent de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn meer dan 3 miljard mensen afhankelijk van biomassa brandstoffen zoals hout en houtskool om in hun dagelijkse energie behoefte te voorzien. Het gebruik van deze

Nadere informatie

ONDERNEMEN IN DE REGIONALE ONTWIKKELING Inleiding voor Lighthouse Congres, Arnhem/Papendal, 30-5-2002

ONDERNEMEN IN DE REGIONALE ONTWIKKELING Inleiding voor Lighthouse Congres, Arnhem/Papendal, 30-5-2002 P.H. Pellenbarg ONDERNEMEN IN DE REGIONALE ONTWIKKELING Inleiding voor Lighthouse Congres, Arnhem/Papendal, 30-5-2002 Wat is de bijdrage van de wetenschap aan het congresthema: regionaal economische ontwikkeling?

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Het effect van risicoperceptie en zelf en response effectiviteit op het zelfbeschermend gedrag van burgers met betrekking tot overstromingsrisico s.

Het effect van risicoperceptie en zelf en response effectiviteit op het zelfbeschermend gedrag van burgers met betrekking tot overstromingsrisico s. Het effect van risicoperceptie en zelf en response effectiviteit op het zelfbeschermend gedrag van burgers met betrekking tot overstromingsrisico s. Onderzoek uitgevoerd in het kader van het onderzoek

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) De economie van India is snel gegroeid sinds aan het begin van de jaren 90 verregaande hervormingen werden doorgevoerd in o.a. het handels- en industriebeleid. Groei van

Nadere informatie

Economische effecten van overstromingen van de Maas

Economische effecten van overstromingen van de Maas Economische effecten van overstromingen van de Maas Vanessa E. Daniel, Raymond J.G.M. Florax and Piet Rietveld Economische waardering van omgevingskwaliteit RSA Najaarsmiddag 2008 26 November 13.30-18.00

Nadere informatie

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee?

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 80 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? Arnaud Dupuy en Philip Marey Na hun afstuderen kunnen ingenieurs in verschillende soorten functies aan

Nadere informatie

Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit

Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit CPB Achtergronddocument Jasper Lukkezen en Adam Elbourne Maart 2015 3 Samenvatting In dit document maken wij een

Nadere informatie

ICT-bedrijven in Amsterdam en West- Friesland: blijver of (e)migrant? A.G. Terlien (3498204) Masterthesis Economische geografie Universiteit Utrecht

ICT-bedrijven in Amsterdam en West- Friesland: blijver of (e)migrant? A.G. Terlien (3498204) Masterthesis Economische geografie Universiteit Utrecht ICT-bedrijven in Amsterdam en West- Friesland: blijver of (e)migrant? Een studie naar het verplaatsgedrag van ICT-bedrijven in Amsterdam en West-Friesland tussen 2005 en 2013 8204) A.G. Terlien (3498204)

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen

studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen Een studie (of iets anders) kiezen: Hoe doen mensen dat - snel, op gevoel of na goed nadenken? Wat is beter? Hoe

Nadere informatie

Begeleiders: Drs. Jan Nijman Gemeente Zaanstad. Dr. Martijn Smit Universiteit Utrecht

Begeleiders: Drs. Jan Nijman Gemeente Zaanstad. Dr. Martijn Smit Universiteit Utrecht Bedrijfsmigratie in de gemeente Zaanstad Onderzoek naar de ontwikkelingen in bedrijfsmigratie en naar de vertrek -, vestigings- en blijfmotieven van midden- en kleinbedrijven in Zaanstad Auteur: Patrick

Nadere informatie

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014 Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 214 Willemstad, Maart 214 Inleiding In juni 214 zijn in het kader van de conjunctuurenquête (CE) de bedrijven benaderd met vragenlijsten op Curaçao. Doel van deze

Nadere informatie

Stedelijke voorzieningen, consumptie externaliteiten en heterogeniteit

Stedelijke voorzieningen, consumptie externaliteiten en heterogeniteit Stedelijke voorzieningen, consumptie externaliteiten en heterogeniteit Wie woont waar en waarom? Thomas de Graaff Ruimtelijke Economie, Vrije Universiteit Amsterdam Soort zoekt soort: sociaal-economische

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Dutch summary. Nederlandse samenvatting. Een bijdrage aan de grijp-puzzel

Dutch summary. Nederlandse samenvatting. Een bijdrage aan de grijp-puzzel Dutch summary Nederlandse samenvatting Een bijdrage aan de grijp-puzzel Mensen kunnen op allerlei manieren van elkaar verschillen. Sommige mensen hebben kleine handen, andere juist grote, sommige mensen

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN 4 Soorten berekeningen 12 AUGUSTUS 2013 IR. PAUL DURLINGER Durlinger Consultancy Management Summary In dit paper worden vier methoden behandeld om veiligheidsvoorraden te

Nadere informatie

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX Universiteit Gent Faculteit economie en bedrijfskunde Student X Tussentijds Rapport Promotor: prof. dr. M. Vanhoucke Begeleider: Y Academiejaar 20XX-20XX

Nadere informatie

VRAGENLIJST Risico Perceptie

VRAGENLIJST Risico Perceptie Dit PDF document is klaar voor gebruik. Vergeet na het invullen van de vragen niet het document op te slaan en het naar het onderstaande e-mailadres te sturen: maria.carmona@hzg.de Onderwerp: QUESTIONNAIRE

Nadere informatie

hoofdstuk 2 een vergelijkbaar sekseverschil laat zien voor buitenrelationeel seksueel gedrag: het hebben van seksuele contacten buiten de vaste

hoofdstuk 2 een vergelijkbaar sekseverschil laat zien voor buitenrelationeel seksueel gedrag: het hebben van seksuele contacten buiten de vaste Samenvatting Mensen zijn in het algemeen geneigd om consensus voor hun eigen gedrag waar te nemen. Met andere woorden, mensen denken dat hun eigen gedrag relatief vaak voorkomt. Dit verschijnsel staat

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

De huisvestingswensen van bedrijven

De huisvestingswensen van bedrijven De huisvestingswensen van bedrijven Een onderzoek naar de huisvestingseisen en -wensen en locatievoorkeuren van bedrijven in de gemeente Groningen Master Thesis Auteur: Studentnummer: Plaats: Sierk Reinsma

Nadere informatie

Samenvatting Een van de opmerkelijkste kenmerken van economische activiteit is de ongelijkmatige ruimtelijke verdeling. In tabel 1.1 op pagina 2 staan gegevens over de productie per oppervlakte van verschillende

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Methode en selectie

1 Inleiding. 2 Methode en selectie 1 Inleiding In de CPB Policy Brief over de positie van de middeninkomens op de woningmarkt (CPB, 2016) spelen subsidies in de verschillende segmenten van de woningmarkt een belangrijke rol als verklaring

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Rudy Douven en Hein Mannaerts Ingezonden brief naar aanleiding van Is de Zorgverzekeringswet een succes? In TPEdigitaal 4(1) pp. 1-24 Wynand van

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stedelijke ontwikkeling in overstromingsgevoelige gebieden, gecombineerd met de mogelijke gevolgen van klimaatverandering zoals zeespiegelstijging en een toename in de afvoer van

Nadere informatie

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen?

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen? Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik Ann Carton verzamelen? Discussiemiddag paradata, Nederlandstalig Platform voor Survey-Onderzoek Brussel, 11 maart 2010 Wat zijn paradata? Data»Gegevens

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch) Het proefschrift. Hoofdstuk 2

Samenvatting (Summary in Dutch) Het proefschrift. Hoofdstuk 2 (Summary in Dutch) Het proefschrift Dit proefschrift is geschreven rondom de vraag hoeveel uur per week werkende mensen willen werken. Hierbij schenken we aandacht aan twee aspecten. 1 Het eerste aspect

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Invloed van Groningse aardbevingen op woongenot

Invloed van Groningse aardbevingen op woongenot Invloed van Groningse aardbevingen op woongenot Welke invloed hebben de aardbevingen in Noord-Oost Groningen op het woongenot? Hoe schat men de kans in dat de eigen woonplaats getroffen kan worden? Onderzoek

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek?

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Rapportage van: Irene Mol Stichting Pequeno pequeno@planet.nl en René Bekkers Werkgroep Filantropische Studies Vrije Universiteit Amsterdam R.Bekkers@fsw.vu.nl

Nadere informatie

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek?

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Rapportage van: Irene Mol Stichting Pequeno pequeno@planet.nl en René Bekkers Werkgroep Filantropische Studies Vrije Universiteit Amsterdam R.Bekkers@fsw.vu.nl

Nadere informatie

Bowling alone without public trust

Bowling alone without public trust Bowling alone without public trust Een bestuurskundig onderzoek naar de relatie tussen een ervaren sociaal isolement van Amsterdamse burgers en de mate van publiek vertrouwen dat deze burgers hebben in

Nadere informatie

Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: Tijd: , BBL 508 Dit is geen open boek tentamen.

Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: Tijd: , BBL 508 Dit is geen open boek tentamen. Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: 3-3-2003 Tijd: 14.00-17.00, BBL 508 Dit is geen open boek tentamen. Algemene aanwijzingen 1. U mag ten hoogste één A4 met aantekeningen raadplegen.

Nadere informatie

Technologieontwikkeling in de wegenbouw

Technologieontwikkeling in de wegenbouw Technologieontwikkeling in de wegenbouw - Hoe de rollen van de overheid het projectresultaat beïnvloeden - NL- Samenvatting van promotieonderzoek dr.ir JC Caerteling Deze dissertatie levert een bijdrage

Nadere informatie

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing dr. Jasper Dekkers Afdeling Ruimtelijke Economie, vrije Universiteit amsterdam Korte introductie Economie Geo

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

Switching on and off. office hours. Internet is booming. Normen vervagen ;-); The Do s and Don ts of E-mail during jjk

Switching on and off. office hours. Internet is booming. Normen vervagen ;-); The Do s and Don ts of E-mail during jjk Switching on and off De impact van smartphone gebruik op het welzijn van de werknemer Daantje Derks Erasmus Universiteit Rotterdam Opzet presentatie Algemeen theoretisch kader Aanleiding/observaties Begripsverheldering

Nadere informatie

RBOI - Rotterdam/Middelburg bv Niets uit dit drukwerk mag door anderen dan de opdrachtgever worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel

RBOI - Rotterdam/Middelburg bv Niets uit dit drukwerk mag door anderen dan de opdrachtgever worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel RBOI - /Middelburg bv Niets uit dit drukwerk mag door anderen dan de opdrachtgever worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

draagt via de positieve invloeden van de voorgaande mediatoren bij aan een verbeterde CRM effectiviteit in het huidige onderzoek.

draagt via de positieve invloeden van de voorgaande mediatoren bij aan een verbeterde CRM effectiviteit in het huidige onderzoek. Why participation works: the role of employee involvement in the implementation of the customer relationship management type of organizational change (dissertation J.T. Bouma). SAMENVATTING Het hier gepresenteerde

Nadere informatie

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT Posities als antecedenten van management-denken over concernstrategie ACHTERGROND (H. 1-3) Concernstrategie heeft betrekking op de manier waarop een concern zijn portfolio

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Het voornaamste doel van dit proefschrift is nieuwe methoden te ontwikkelen en te valideren om de effectiviteit van customization te kunnen bepalen en hoe dataverzameling kan worden verbeterd. Om deze

Nadere informatie

Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie voor de media Klantgerichtheid is de belangrijkste aanjager voor economische groei in Europa

Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie voor de media Klantgerichtheid is de belangrijkste aanjager voor economische groei in Europa Voor nadere informatie, neem contact op met: Wilma Buis Algemeen Directeur van Mercuri Urval b.v. Tel: 033 450 1400 of 06 5025 3038 wilma.buis@mercuriurval.com Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie

Nadere informatie

Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 2010)

Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 2010) Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 010) Ilya Zitter & Aimée Hoeve Versie 5 oktober 010 Vooraf Vertrekpunt voor de monitor & audit van de

Nadere informatie

Economische impact Bèta College & Delta Academy

Economische impact Bèta College & Delta Academy Economische impact Bèta College & Delta Academy Onderzoek naar de jaarlijkse economische impact van de komst van het Bèta College en de uitbreiding van de Delta Academy op de Zeeuwse economie drs. Sven

Nadere informatie

Migratie van Nederland naar Alberta (Canada)

Migratie van Nederland naar Alberta (Canada) Migratie van Nederland naar Alberta (Canada) Waarom mensen migreren Mark ter Veer 10 Maart 2010 University of Alberta Association for Canadian Studies in the Netherlands Overzicht >Introductie >Twee voorbeelden

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Working on the environment Ruepert, Angela

Working on the environment Ruepert, Angela Working on the environment Ruepert, Angela IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Verouderde bedrijventerreinen

Verouderde bedrijventerreinen 2011 Verouderde bedrijventerreinen Het perspectief van de ondernemer Auteur: Ing. H.P.L. de Jong Opleiding: Onderdeel: Planologie Bachelorthesis Datum: 01-07-2011 Faculteit der Managementwetenschappen

Nadere informatie

Het aandelenspel. Panama Praktijktip nummer 112. M.F. van Schaik FIsme, Universiteit Utrecht

Het aandelenspel. Panama Praktijktip nummer 112. M.F. van Schaik FIsme, Universiteit Utrecht Panama Praktijktip nummer 112 Het aandelenspel M.F. van Schaik FIsme, Universiteit Utrecht Het aandelenspel wordt gespeeld in teams van twee of drie personen. De opdracht aan het groepje waar ik deel van

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

Resultaten beroeps- en belangenorganisaties

Resultaten beroeps- en belangenorganisaties Creatief Ondernemerschaplab Jaarlijkse vragenlijst 215 Resultaten beroeps- en belangenorganisaties Onderzoek uitgevoerd door Tilburg University: Prof. dr. Arjen van Witteloostuijn Prof. dr. Arjan van den

Nadere informatie

Taal en Connector Ability

Taal en Connector Ability Taal en Connector Ability Nico Smid Taal en Intelligentie Het begrip intelligentie gedefinieerd als G ( de zogenaamde general factor) verwijst naar het algemene vermogen om nieuwe problemen in nieuwe situaties

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Relatiemarketing is gericht op het ontwikkelen van winstgevende, lange termijn relaties met klanten in plaats van het realiseren van korte termijn transacties.

Nadere informatie

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Dit is een korte vragenlijst die bedoeld is om een aantal van je denkbeelden, attitudes en gedrag in werksituaties in kaart te brengen. Wees zo eerlijk mogelijk

Nadere informatie

Bedrijfsscholing: scholen voor de concurrent?

Bedrijfsscholing: scholen voor de concurrent? Onderwijs en opleiding Bedrijfsscholing: scholen voor de concurrent? Wolff, Ch. J. de, R. Luijkx en M.J.M. Kerkhofs (2002), Bedrijfsscholing en arbeidsmobiliteit, OSA A-186, Tilburg. Scholing van werknemers

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

De wijkcoach in Velve-Lindenhof gezien door de ogen van de bewoners

De wijkcoach in Velve-Lindenhof gezien door de ogen van de bewoners De wijkcoach in Velve-Lindenhof gezien door de ogen van de bewoners Pieter-Jan Klok Mirjan Oude Vrielink Bas Denters Juni 2012 1 1 Onderzoeksvragen en werkwijze Op verzoek van de stuurgroep wijkcoaches

Nadere informatie

Prof.dr. P.H. Pellenbarg Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen Urban&Regional Studies Institute URSI Rijksuniversiteit Groningen

Prof.dr. P.H. Pellenbarg Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen Urban&Regional Studies Institute URSI Rijksuniversiteit Groningen Wonen en Werken in Friesland feiten; beelden; conclusies Prof.dr. P.H. Pellenbarg Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen Urban&Regional Studies Institute URSI Rijksuniversiteit Groningen Wonen en Werken

Nadere informatie

Er gaat niets boven een goede theorie!

Er gaat niets boven een goede theorie! Er gaat niets boven een goede theorie! Over onderzoek naar effecten van toezicht Prof dr Frans J.G. Janssens Universiteit Twente Lezing ten behoeve van het Symposium Handhaving en Toezicht: een kwestie

Nadere informatie

Hoe het werkt met kinderen

Hoe het werkt met kinderen Hoe het werkt met kinderen Moeders over kinderopvang en werk Bilage Verklaringsmodellen Wil Portegis Mariëlle Cloïn Evelien Eggink Ingrid Ooms Inhoud: De verklaringsmodellen van Hoe het werkt met kinderen...

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

Ondernemerschaponderwijs. Kansloze onderneming?

Ondernemerschaponderwijs. Kansloze onderneming? Ondernemerschaponderwijs Kansloze onderneming? Probleemstelling Theoretisch kader Methode van Onderzoek Resultaten Conclusie Discussie Effectiviteit van Ondernemerschaponderwijs Probleemstelling Belang

Nadere informatie

Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie?

Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie? Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie? In deze factsheet staat de binding met de provincie Groningen centraal. Het gaat dan om de persoonlijke gevoelens die Groningers hebben

Nadere informatie

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken?

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze infrastructuurnetwerken en op welke manier zijn ze van elkaar afhankelijk? In een simulatie van een overstroming in Rotterdam Noord zochten gebiedsexperts

Nadere informatie

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae 184 Welbevinden en hoofdpijn bij adolescenten: de rol van zelfregulatie In dit proefschrift is de rol van zelfregulatie processen voor het welbevinden van

Nadere informatie

Sociale innovatie bij inkoopbeslissingen: Aanjager voor energiebesparingen? NEVI Inkoopdag, 23 juni 2016, Nieuwegein

Sociale innovatie bij inkoopbeslissingen: Aanjager voor energiebesparingen? NEVI Inkoopdag, 23 juni 2016, Nieuwegein Sociale innovatie bij inkoopbeslissingen: Aanjager voor energiebesparingen? NEVI Inkoopdag, 23 juni 2016, Nieuwegein Bart Vos, Suzanne Brunsting, Marielle Rietkerk Agenda Context: Noodzaak voor energiebesparingen

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

Figuur 1 Precede/Proceed Model

Figuur 1 Precede/Proceed Model Nederlandse samenvatting Benzodiazepinen zijn geneesmiddelen die vooral bij angstklachten en slaapstoornissen worden voorgeschreven. Ze vormen de op één na meest voorgeschreven middelen in Nederland. Tien

Nadere informatie

Gezamenlijke aandacht voor veiligheid: cultuur van patiëntveiligheid in de apotheek

Gezamenlijke aandacht voor veiligheid: cultuur van patiëntveiligheid in de apotheek Gezamenlijke aandacht voor veiligheid: cultuur van patiëntveiligheid in de apotheek Zorg is mensenwerk en fouten maken is menselijk. Een groot deel van het werk in de apotheek is dan ook gericht op het

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting amenvatting Het aantal mensen met dementie neemt toe. De huisarts speelt een sleutelrol in het (h)erkennen van signalen die op dementie kunnen wijzen en hiermee in het stellen van de diagnose dementie,

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Twee unieke voorbeelden van demografisch gezondheidsonderzoek op basis van CBS microdata

Twee unieke voorbeelden van demografisch gezondheidsonderzoek op basis van CBS microdata Datum 06-11-2014 1 Twee unieke voorbeelden van demografisch gezondheidsonderzoek op basis van CBS microdata Dr. Eva Kibele Population Research Centre, Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen Healthy Ageing:

Nadere informatie

ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM. Locatietheorieën - Een historisch overzicht

ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM. Locatietheorieën - Een historisch overzicht ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM Faculteit der Economische Wetenschappen Capaciteitsgroep Toegepaste Economie Sectie Regionale Economie & Haven- en Vervoerseconomie Locatietheorieën - Een historisch overzicht

Nadere informatie

Kansen van Regiomarketing voor Zuidoost Drenthe

Kansen van Regiomarketing voor Zuidoost Drenthe Kansen van Regiomarketing voor Zuidoost Drenthe Derde Kamer Bijeenkomst De regio weer op de kaart Hotel Van der Valk, Nieuw Amsterdam, 21 september 2006 Prof.dr. P.H. Pellenbarg Faculteit der Ruimtelijke

Nadere informatie

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership Samenvatting proefschrift Leonie Heres MSc. www.leonieheres.com l.heres@fm.ru.nl Introductie

Nadere informatie

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een Samenvatting Werkstress bij verpleegkundigen is al jaren wereldwijd een probleem. Werkstress kan negatieve gevolgen hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid en kan het plezier in het werk

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Techniek het jaar rond! Onderzoek naar techniekbevorderende activiteiten in het basisonderwijs van Rivierenland

Onderzoeksvoorstel Techniek het jaar rond! Onderzoek naar techniekbevorderende activiteiten in het basisonderwijs van Rivierenland Onderzoeksvoorstel Techniek het jaar rond! Onderzoek naar techniekbevorderende activiteiten in het basisonderwijs van Rivierenland Kenniscentrum Bèta Techniek Floor Binkhorst Februari 2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013 Strategische review 2013-2017 14 mei 2013 Samenvatting Duidelijke keuze voor positionering als gespecialiseerde, onafhankelijke wealth manager Ons doel is behoud en opbouw van vermogen voor klanten Wij

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0 Augustus 2009 pagina 0 CRM in Nederland augustus 2009 a teasing summary Augustus 2009 pagina 1 Introductie Onlangs hebben ruim 1.000 managers meegewerkt aan een grootschalig onderzoek uitgevoerd door MarketCap

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa NCVGZ April 2013 Andrea de Winter EU-FP7-IROHLA Jaap Koot & Menno Reijneveld Omvang en aard van problemen met gezondheidsvaardigheden Doelen

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Gevaarlijke stoffen die tijdens een calamiteit vrijkomen in de lucht kunnen de gezondheid van mensen in het omringende gebied bedreigen. Zulke gassen of dampen kunnen ontsnappen

Nadere informatie

Partner Selection in 19th Century Western Flanders: a Complex Process. The Effect of Age Homogamy on Social Heterogamy

Partner Selection in 19th Century Western Flanders: a Complex Process. The Effect of Age Homogamy on Social Heterogamy Partner Selection in 19th Century Western Flanders: a Complex Process The Effect of Age Homogamy on Social Heterogamy Huwelijk in Europa Western European Marriage Pattern (Hajnal, 1965) 16e 19e eeuw Hoge

Nadere informatie