CULTUURHISTORISCH PROFIEL Plangebied Oostelijke Waalkade / omgeving Stratemakerstoren Gemeente Nijmegen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CULTUURHISTORISCH PROFIEL Plangebied Oostelijke Waalkade / omgeving Stratemakerstoren Gemeente Nijmegen"

Transcriptie

1 CULTUURHISTORISCH PROFIEL Plangebied Oostelijke Waalkade / omgeving Stratemakerstoren Gemeente Nijmegen Onderzoek in opdracht van de gemeente Nijmegen, Bureau Archeologie en Monumenten oktober 2011

2 COLOFON Opdrachtgever Gemeente Nijmegen Bureau Archeologie en Monumenten Samenstelling en teksten Bureau Archeologie en Monumenten drs. C.J.B.P. Frank Beeldmateriaal Gemeente Archief Nijmegen Bureau Archeologie en Monumenten, gemeente Nijmegen Dit is een uitgave van Bureau Archeologie en Monumenten en Monumenten Advies Bureau, Nijmegen Oktober 2011 MONUMENTEN ADVIES BUREAU drs. C.J.B.P. Frank drs. F.A.C. Haans mw. drs. C.H.J.M. van den Broek mw. V. Delmee BSc drs. J.H.J. van Hest ing. G. Korenberg mw. drs. M. Lemmens mw. drs. L. Valckx Bredestraat SN NIJMEGEN tel: fax: Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 2

3 CULTUURHISTORISCH PROFIEL PLANGEBIED OOSTELIJKE WAALKADE / OMGEVING STRATEMAKERSTOREN IN NIJMEGEN INHOUDSOPGAVE: 1 INLEIDING Cultuurhistorisch profiel Bronnen Waardenkaart Opzet profiel 5 2 SCHETS PLANGEBIED Ligging en begrenzing Algemeen historisch ruimtelijk beeld Het plangebied nader beschouwd: objecten en structuren met cultuurhistorische waarde 9 3 CULTUURHISTORISCH ONDERZOEK IN HET VERLEDEN Inleiding Monumenteninventarisaties en cultuurhistorisch onderzoek Archeologische opgravingen en waarnemingen in en nabij het plangebied Nieuwe ontwikkelingen in het interbellum Na de Tweede Wereldoorlog 29 4 HISTORISCH RUIMTELIJKE ONTWIKKELING De ondergrond stuwwal en Waal De Romeinse tijd Nijmegen bewoond Vroege Middeleeuwen (ca ) Volle Middeleeuwen (ca ) Late Middeleeuwen (ca ) Stadsomwallingen in de omgeving van het plangebied De 17 e en 18 e eeuw verfraaiing en verval De 19 e eeuw van rood naar groen De late 19 e eeuw ontmanteling en stadsuitleg De 20 e eeuw infrastructuur, oorlog en wederopbouw 43 5 HET PLANGEBIED EN DE HISTORISCHE BRONNEN Inleiding Veerpoort Oeverversterkingen en kademuren Stratemakerstoren Lange Baan Lindenberg / Groene Balkon Waalkade Cultureel Centrum De Lindenberg Veerpoorttrappen 73 6 CULTUURHISTORISCHE KWALITEITEN Inleiding: de waardevolle kenmerken van het gebied Historische ruimtelijke structuren Historische bouwkunde Archeologie Historische groenstructuren 80 7 LITERATUUR / BRONNEN 81 BIJLAGEN : - Cultuurhistorische waardenkaart Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 3

4 Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 4

5 1 INLEIDING 1.1 Cultuurhistorisch profiel Het Museum De Stratemakerstoren, gevestigd te Nijmegen, Waalkade 83-34, is voornemens samen met een drietal partners de museumaccommodatie uit te breiden. Daarbij heeft men het nog onbebouwde gebied in de hoek Lange Baan Valkhofheuvel Groene Balkon / Veerpoorttrappen in gedachten. Dit plangebied ligt binnen het van rijkswege beschermde stadsgezicht Benedenstad en valt op de Archeologische Beleidskaart binnen het terrein Z-08 (Nijmegen- Centrum), een terrein van zeer hoge archeologische waarde (waarde 3). Daarnaast bevinden zich in het gebied en de omgeving daarvan een groot aantal beschermde monumenten en voorts vele aspecten, die getuigen van een complexe en interessante ontwikkelingsgeschiedenis. De cultuurhistorische component van het gebied wordt ten behoeve van de planvorming gepresenteerd in deze cultuurhistorische rapportage. Het rapport, samengesteld in opdracht van het Bureau Archeologie en Monumenten van de gemeente Nijmegen, is een bundeling van de beschikbare cultuurhistorische informatie over het plangebied rondom de Stratemakerstoren aan de Waalkade in Nijmegen. Het gebied omvat de voet van het Valkhofpark, de Veerpoorttrappen, het Groene Balkon en de Oostelijke Waalkade. Het onderzoek wordt gepresenteerd als een zogenaamd Cultuurhistorisch profiel of omgevingsrapport, dat de volgende cultuurhistorische karakteristieken in kaart brengt: de stedenbouwkundige geschiedenis van het gebied, de geografische ligging, de bouwhistorie van zowel bestaande als verdwenen historische gebouwen en de resultaten van tot nu toe verrichte archeologische opgravingen. Samenvattend draagt het Cultuurhistorisch Profiel een inventariserend, analyserend en door het vele beeldmateriaal ook inspirerend karakter. Het profiel kan worden ingezet bij de planvorming, maar ook als basis dienen bij de plantoetsing, omdat het inzicht geeft in de in en nabij het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden. 1.2 Bronnen De tekst van het Cultuurhistorisch profiel is samengesteld uit reeds beschikbare informatie, die door de gemeente Nijmegen verzameld is. Het gaat om verslagen van archeologisch en bouwhistorisch onderzoek, historische tekeningen, foto s en kaarten en in het recente verleden om uiteenlopende redenen vervaardigde teksten en publicaties. Al deze informatie is in het profiel geordend, geanalyseerd en verwerkt tot een handzaam rapport. Het materiaal is digitaal ter beschikking gesteld. Zo veel mogelijk zijn de bestaande teksten, uiteraard na inhoudelijke controle, in het profiel overgenomen en zo nodig aangevuld. Tevens heeft aanvullend bronnen- en literatuuronderzoek plaats gevonden naar belangrijke leemten in de beschikbare informatie (bijvoorbeeld over Cultureel Centrum De Lindenberg, het Groene Balkon en de Veerpoorttrappen). 1.3 Waardenkaart Bij het profiel behoort een cultuurhistorische waardenkaart, waarop de verschillende cultuurhistorisch waardevolle aspecten (structuren, bebouwing, objecten) zijn weergegeven. Deze is als bijlage bij het rapport gevoegd. 1.4 Opzet profiel De volgende onderdelen komen in de analyse aan de orde: Een globale schets van het plangebied met duiding van het algemene historisch-ruimtelijk beeld en overzichten van de in het gebied aanwezige beschermde cultuurhistorie (beschermd stadsgezicht, rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, beeldbepalende panden, panden met uiteenlopende bouwhistorische waarden, structuren met archeologische waarden, groene monumenten) en waardevolle elementen zonder status. Dit onderdeel wordt gepresenteerd in hoofdstuk 2; Een overzicht van cultuurhistorisch onderzoek en analyses in het verleden in het gebied rond de Stratemakerstoren (hoofdstuk 3); Een overzicht van de historisch ruimtelijke ontwikkeling vanaf het ontstaan van het landschap tot heden (hoofdstuk 4); Hoofdstuk 5 vormt de verdieping van de algemene ontwikkelingen in Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 5

6 hoofdstuk 4. Er wordt ingezoomd op enkele belangrijke structuren en objecten in het plangebied bi de Stratemakerstoren. Dit gebeurt aan de hand van de vermelding van enkele historische bronnen en feiten en vooral ook via veel historische afbeeldingen en recente foto s; In hoofdstuk 6 worden de cultuurhistorische kwaliteiten beschreven en opgesomd. Samen met hoofdstuk 2 is dit de toelichting bij de cultuurhistorische waardenkaart; Tot slot wordt een overzicht van de gebruikte en geciteerde bronnen gegeven in hoofdstuk 7; Monumenten Advies Bureau, oktober 2011 Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 6

7 afb. 1 Luchtfoto plangebied, situatie 2009, via bingmaps.com Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 7

8 Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 8

9 2 SCHETS PLANGEBIED 2.1 Ligging en begrenzing Het plangebied bevindt zich in de noordoosthoek van het Nijmeegse binnenstadsgebied. Globaal bestaat het uit de onmiddellijke omgeving van de Stratemakerstoren aan de oostelijke Waalkade. Het plangebied wordt aan de noordzijde begrensd door de Waalkade, aan de westzijde door het Casino en het Groene Balkon, aan de zuidzijde door de Ridderstraat, de Lindenberg en de voet van de Valkhofheuvel. Zijdelings zal ook aandacht worden besteed aan de gehele Valkhofheuvel en de aangrenzende delen van de binnenstad. Stratemakerstoren; 3. een compact restant van de oude Nijmeegse binnenstad tussen Ridderstraat, Ottengas en Cultureel Centrum De Lindenberg. Centraal in dit gebied met aaneengesloten, deels nog laatmiddeleeuwse bebouwing bevindt zich de St. Anthoniusplaats met onder meer het Cellenbroederenhuis en het klooster Bethlehem; 4. het complex van Cultureel Centrum De Lindenberg, oorspronkelijke huisvesting van de muziekschool, de openbare bibliotheek en de Vrije Academie ( , architecten J.W.C. Boks, W. Eijkelenboom en A. Middelhoek); Daarnaast bewaart het plangebied in de bodem tal van sporen van oudere ontwikkelingsfasen (prehistorie, Romeinse tijd, vroege middeleeuwen). 2.2 Algemeen historisch ruimtelijk beeld In het algemeen kan het plangebied worden ervaren als een wat in de periferie van de binnenstad gelegen gebied, dat sterk wordt bepaald door nadrukkelijk aanwezige structuren als de Waalkade, de Valkhofheuvel, de Veerpoorttrappen en niet in de laatste plaats het opvallende reliëf. Het gebied toont een merkwaardige mix van structuren en gebouwen uit zeer uiteenlopende ontstaansperioden, het gevolg van de turbulente geschiedenis aan de voet van het Valkhof en grote infrastructurele wijzigingen als gevolg van militair-strategische ingrepen, oorlogsverwoesting, wederopbouw en binnenstadssanering. Daarnaast is er sprake van een aantal, eveneens nogal uiteenlopende functies op het gebied van cultuur, leisure en wonen, met voorzieningen als een casino, cultureel centrum, horeca, museum, appartementengebouwen, parkeerplaatsen, etc. De stedenbouwkundige structuur dateert gedeeltelijk uit de naoorlogse periode (Groene Balkon, Veerpoorttrappen), maar borduurt voort op de in de middeleeuwen ontstane structuren (Waalkade, Lange Baan, Vleeshouwerstraat, Ridderstraat). Er is sprake van een aantal historische ensembles, die slechts in beperkte mate ruimtelijk (en historisch!) met elkaar in verbinding staan: 1. de Valkhofheuvel met de restanten van de Valkhofburcht, de middeleeuwse stadsomwalling en de 19e-eeuwse parkstructuren; 2. de historische kadebebouwing aan de Waalkade, oostelijk van de Veerpoorttrappen en aan de achterzijde ontsloten door de Lange Baan. Het betreft een grotendeels in de late 19e eeuw tot stand gekomen bouwblok, gebouwd op de restanten van de stadsmuur en de 16e-eeuwse 2.3 Het plangebied nader beschouwd: objecten en structuren met cultuurhistorische waarde Kaartje met de bebouwing Afbeelding 2 geeft een indruk van de in het gebied aanwezige historische bebouwing met een beschermde status. In één van de volgende paragrafen staat een overzicht van de rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en andere cultuurhistorisch waardevolle objecten in het gebied. Beschermd stadsgebied Het plangebied valt volledig binnen het in 1975 aangewezen rijksbeschermde stadsgezicht Benedenstad. De begrenzing is aangegeven op het bijgaande kaartje in afbeelding 2. Beschermde monumenten In en direct rond het plangebied bevindt zich een groot aantal van rijks- en gemeentewege beschermde objecten, beeldbepalende panden en enkele bijzondere, thans niet beschermde gebouwen met cultuurhistorische waarde. Voorts bevindt zich hier een archeologisch monument. De beschermde objecten zijn weergegeven op het hierbij afgebeelde kaartje (afbeelding 2), een uitsnede uit de Nijmegen. Het gaat om de volgende objecten: Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 9

10 Rijksmonumenten (zie afbeelding 2) Hoogstraat, to 3, Spoorwegmonument uit 1884, naar ontwerp van Jan Jacob Weve, met een afgietsel van Victoriastandbeeld van Christian Daniel Rauch; Ottengas 29-31: dubbel woonhuis, 18e eeuw; Ridderstraat 13: herenhuis, oorspronkelijk 18e eeuw; St. Anthoniusplaats 1: herenhuis 19e eeuw, met oudere ingangsomlijsting uit het pand Ridderstraat 4; St. Anthoniusplaats 9 / Ottengas 15; Cellenbroederenhuis, laatmiddeleeuws complex met trapgevels; St. Anthoniusplaats 15-16: groot, mogelijk 15e-eeuws huis met trapgevels; Voerweg 1: Valkhofheuvel met beplanting en de in de heuvel nog aanwezige restanten van de burcht; Voerweg 1: St. Nicolaaskapel, circa 1030 en later; veelhoekige kapel op het Valkhof; Voerweg 1: Barbarossa-ruïne, circa 1155, tufstenen apsis van kapel in het door Frederik Barbarossa gebouwde paleis; Voerweg 1: restanten tufstenen toren met flankerende muren, 12e eeuw, onderdeel ommuring van het burchtterrein; Voerweg 1: delen van in gebouwde ringmuur van de burcht; Voerweg 1: gedeelte van de stadsmuur uit het tweede kwart van de 14e eeuw met twee halfronde torens; Voerweg 1: voetbrug met toegangshek naar het Valkhofterrein, 1886, door Jan Jacob Weve. Waalkade 70-79: groot herenhuis, derde kwart 19e eeuw, in eclectische trant; thans verbouwd tot appartementen; Waalkade 80-83: groot gepleisterd herenhuis, derde kwart 19e eeuw, in eclectische trant; thans verbouwd tot appartementen; Waalkade 84: Stratemakerstoren, verdedigingstoren, ; Gemeentelijke monumenten (zie afbeelding 2) Ridderstraat 1-3: groot laatmiddeleeuws/17e-eeuws huis op hoek met Ottengas; thans verbouwd tot appartementen; Ridderstraat 5-7: voormalig bedrijfspand met bovenwoning, circa ; afb. 2 Het plangebied (in de blauwe cirkel) ligt volledig in het rijksbeschermde stadsgezicht Benedenstad, aangewezen in De begrenzing van het gezicht is aangegeven door middel van de roze lijn. In rood zijn de rijksmonumenten gemarkeerd, in groen de gemeentelijke monumenten en in blauw de beeldbepalende objecten. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 10

11 Ridderstraat 15: woonhuis, oorspronkelijk vroege 19e eeuw, verbouwd eind 19e eeuw; St. Anthoniusplaats 2, 3, 4: blokje van drie eenvoudige volkswoningen uit het derde kwart van de 19e eeuw; St. Anthoniusplaats 5-5a. woning met werkplaats, circa St. Anthoniusplaats 7, 7a, 8: blok van drie volkswoningen, 1898; St. Anthoniusplaats 10: Klooster Bethlehem, laatmiddeleeuwse grondvorm, complex verbouwd en in 1927 aanzienlijk vergroot herenhuis uit 1770; St. Anthoniusplaats : 19e-eeuws pakhuis (1859) met oudere kern, waaronder grote gewelfkelder; (bouwhistoriemonument); Beeldbepalende objecten (zie afbeelding 2) Ottengas 11-13, gepleisterd tweelaags pand, 19e-eeuws, mogelijk oudere kern; St. Anthoniusplaats 17-19, gepleisterd, vermoedelijk 19e-eeuws pand, mogelijk oudere kern; Waalkade 107: voormalig bedrijfspand, thans Nationaal Fietsmuseum Velorama, circa 1900 Waalkade 109: voormalig bedrijfspand, thans hotel, circa Waalkade : voormalig bedrijfspand met bovenwoning, thans hotel, circa 1900; Waalkade z.n. (114?): 19e-eeuws pakhuis; afb. 3 en afb. 4 RM: Spoorwegmonument en Ottengas afb. 5 en afb. 6 RM: Ridderstraat 13 en St. Anthoniusplaats 1. afb. 7 en afb. 8 RM: St. Anthoniusplaats 9 en Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 11

12 afb. 9 en afb. 10 RM: Voerweg 1, Valkhofpark en St. Nicolaaskapel. afb. 11 en afb. 12 RM: Voerweg 1, Barbarossaruïne en stadsmuur. afb. 13 en afb. 14 RM: Voerweg, voetbrug en hek; Waalkade en Waalkade afb. 15 en afb. 16 RM: Waalkade 84, Stratemakerstoren; GM: Ridderstraat 1-3 (links) en 5-7 (midden). afb. 17 en afb. 18 GM: Ridderstraat 15 en St. Anthoniusplaats, van links naar midden nrs , 5-5a en 7-7a-8. afb. 19 en afb. 20 GM: St. Anthoniusplaats 10 en Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 12

13 Panden met bouwhistorische waarde (zie afbeelding 26) Ottengas 29-31; Ridderstraat 1-3; Ridderstraat 5-7; Ridderstraat 13; Ridderstraat 15; St. Anthoniusplaats 9 / Ottengas 15; St. Anthoniusplaats 10; St. Anthoniusplaats ; Voerweg 1: St. Nicolaaskapel; Voerweg 1: Barbarossa-ruïne; Voerweg 1: restanten tufstenen toren met flankerende muren; Voerweg 1: gedeelten van de in gebouwde ringmuur; Voerweg 1: gedeelte van de stadsmuur; Waalkade 84: Stratemakerstoren; Panden met historische structuur waarde (zie afbeelding 3) St. Anthoniusplaats 1; St. Anthoniusplaats 2, 3, 4; Panden met indicatieve bouwhistorische waarde (zie afbeelding 3) St. Anthoniusplaats 5-5a; Panden met indifferente bouwhistorische waarde (zie afbeelding 3) St. Anthoniusplaats 7, 7a St. Anthoniusplaats afb. 21 en afb. 22 BB: Ottengas en St. Anthoniusplaats afb. 23 en afb. 24 BB: Waalkade 107 en afb. 25 BB: Waalkade zn. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 13

14 Archeologische beleidskaart (zie afbeelding 27 en 29) Op de nog vast te stellen archeologische beleidskaart (tevens op te nemen in het Bestemmingsplan Binnenstad-Centrum) zijn in het plangebied verschillende waardengradaties aangegeven: de Valkhofheuvel heeft waarde 4 (archeologisch monument); voorts is er sprake van waarde 3, uitgezonderd locaties, die door recente bouwactiviteiten zijn verstoord (waarden 0). Archeologische monumenten (afbeelding 27) Valkhofheuvel; Archeologische visualisaties (zie afbeelding 28) Een deel van de Romeinse muur, opgegraven op de plek van het huidige Casino. Een deel van de fundering en de eigenlijke, 1,40 meter dikke muur uit de 3e en 4e eeuw is bewaard gebleven en zichtbaar achter glas in de onderdoorgang van het casino; Hypocaustum van overigens volledig verdwenen Romeins huis, eveneens aangetroffen bij opgravingen ter plaatste van het Casino. Nu te zien via ruit in de voorgevel van het Casino. afb. 26 Uitsnede Bouwhistorische waardenkaart. De kaart is op 27 januari 2010 door de gemeenteraad vastgesteld. De kaart dient als basis voor de bescherming van panden met bouwhistorische waarden. Bron: gemeente Nijmegen. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 14

15 afb. 27 Uitsnede van de Archeologische beleidskaart gemeente Nijmegen. Zie ook afbeelding 29 voor de volledige kaart. De code Z-02 staat voor het archeologische rijksmonument Valkhofheuvel.. afb. 28 Kaartje met locatie Romeinse muur, afkomstig van website Gemeente Nijmegen. afb. 29 Archeologische beleidskaart gemeente Nijmegen (bron: Bureau Archeologie en Monumenten). Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 15

16 Overige bijzondere objecten en complexen met cultuurhistorische waarde, in volgorde van ontstaanstijd; zonder beschermde status Kazemat uit de Tweede Wereldoorlog, in noordflank Valkhofheuvel; Keermuur van het Groene Balkon, 1953, tot stand gekomen in het kader van de werkverschaffing, geen officieel onderdeel van het wederopbouwplan van Nijmegen; geïnspireerd op het uit 1939 daterende ontwerp van Pieter Verhagen; Ridderstraat 11, winkel-woonhuis uit 1957, naar ontwerp van architect F.J.A. Cousin uit Nijmegen; karakteristiek wederopbouwpand, waarvan hoofdvorm (met steile kap) en gekanteelde voorgevel zijn geïnspireerd door de middeleeuwse woonhuisarchitectuur; Cultureel Centrum De Lindenberg oorspronkelijke huisvesting van de muziekschool, de openbare bibliotheek en de Vrije Academie ( , architecten J.W.C. Boks, W. Eijkelenboom en A. Middelhoek); Veerpoorttrappen, 1989, door architect P.E. Hoeke; imposante verbinding van de Waalkade met de bovenstad; vooral het idee van de herstelde verbinding is van belang, evenals de in de structuur verwerkte kunstwerken. Beeldende kunst Nieuwe Vleeshouwerstraat, keermuur Groene Balkon (net buiten het plangebied): Mozaïek Moeder Gods als beschermster van de schippers, 1966, Hans Truijen ( ); op het kleurrijke mozaïek is naast Maria ook Sint Nicolaas te herkennen; Ridderstraat, Cultureel Centrum De Lindenberg: Wandsculptuur, 1972, Krijn Giezen; bestaat uit acht bronzen platen met florale motieven; St. Anthoniusplaats 13: Gevelsteen Man rolt ton, 1947, Ed van Teeseling ( ), in opdracht van wijnhandel E. Broekkamp; Valkhofpark: Kastanjedroom, 2006, Carel Lanters (1955), bronzen deksel op boomstronk; Veerpoorttrappen: Dubbelkoppige adelaar, 1958, Han Rädecker ( ), oorspronkelijke locatie tegen het Groene Balkon, in 1988 verplaatst naar de Veerpoorttrappen; Veerpoorttrappen: Twee kalkstenen leeuwen, , Jac. Maris ( ), oorspronkelijk gemaakt voor de in gebouwde stadhuisvleugel (topgevelbekroningen raadzaal); sinds 1989 geplaatst bij de Veerpoorttrappen; afb. 30 en afb. 31 Duitse bunker en keermuur Groene Balkon. afb. 32 en afb. 33 Ridderstraat 11 en Cultureel Centrum de Lindenberg. afb. 34 Veerpoorttrappen. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 16

17 Historisch groen In het plangebied zijn de volgende waardevolle groenstructuren en objecten aanwezig: Valkhofpark Het Valkhofpark met zijn relicten van de 19e-eeuwse parkaanleg als Rijksmonument beschermd. In het park bevindt zich een groot aantal waardevolle en monumentale bomen. Solitaire bomen Van beeldbepalend belang zijn de platanen aan de zuidzijde van Cultureel Centrum De Lindenberg en de beplanting (linden) op de St. Anthoniusplaats. Op de St. Anthoniusplaats bevindt zich bovendien een als monumentaal aangemerkte pseudoplataan. Verder zijn de volgende aspecten in het gebied van belang: de bijzondere zeer gelaagde ontwikkelingsgeschiedenis vanaf de vorming van het onderliggende landschap, de eerste occupatie, de ontwikkelingen in de Romeinse tijd, de Middeleeuwen en de recente geschiedenis, met zowel onder- als bovengronds veel sporen van dat gelaagde verleden; de stedenbouwkundige structuur van het gebied, met elementen van de historische verkavelingen, het reliëf, de middeleeuwse en 19eeeuwse ingrepen en de periode van verwoesting in en wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog; afb. 35 en afb. 36 Mozaïek tegen keermuur Groene Balkon. afb. 37 en afb. 38 Wandplastiek binnenplaats de Lindenberg en gevelsteen St. Anthoniusplaats afb. 39 en afb. 40 Kalkstenen leeuw en adelaar, Veerpoorttrappen. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 17

18 afb. 41 De waardevolle (blauw) en monumentale (paars) bomen in het plangebied. Bron: website gemeente Nijmegen. afb. 43 Het westelijke deel van het Valkhofpark (foto MAB, 2o11). afb. 42 Waardevolle boom op de St. Anthoniusplaats (foto MAB, 2011). afb. 44 Karakteristieke beplanting bij De Lindenberg (foto MAB, 2011). Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 18

19 3 CULTUURHISTORISCH ONDERZOEK IN HET VERLEDEN 3.1 Inleiding Binnen en nabij het plangebied is in de periode vanaf circa 1950 door diverse instanties cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd. Het gaat om inventarisaties ten behoeve van monumentenselecties en de aanwijzing tot beschermd stadsgezicht van de Nijmeegse benedenstad en een hele reeks archeologische opgravingen en waarnemingen. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste onderzoeken. 3.2 Monumenteninventarisaties en cultuurhistorisch onderzoek Op 27 januari 2010 heeft de gemeenteraad de kaart vastgesteld. De bouwhistorische waardenkaart zal als basis dienen voor de bescherming van panden met bouwhistorische waarden. Van zeer recente datum is de inventarisatie van waardevolle en monumentale bomen in de gemeente Nijmegen. De inventarisatie is in mei 2011 op een via de website van de gemeente Nijmegen te raadplegen kaart gepresenteerd. De Stratemakerstoren is in 1995 en 2011 onderwerp geweest van een bouwhistorisch onderzoek (zie bronnenopgave). In 2007 is een doctoraalscriptie over Cultureel Centrum De Lindenberg gereed gekomen. Dit onderzoek beschrijft de voorgeschiedenis, de ideeën- en planvorming, de bouw en de architectuurhistorische betekenis van De Lindenberg. In 1973 en 1976 is in de Nijmeegse binnenstad een groot aantal Rijksmonumenten aangewezen, naar aanleiding van verschillende inventarisatierondes in de vroege 20e eeuw (De Voorlopige Lijst) en de vroege jaren zestig. Het betreft panden uit de periode vóór Begin jaren negentig heeft het Monumenten Inventarisatie Project (MIP), gevolgd door het Monumenten Selectie Project (MSP) het gebouwde erfgoed uit de periode in kaart gebracht. Ruim tien jaar later heeft dit in Nijmegen geresulteerd in de aanwijzing van een reeks nieuwe Rijksmonumenten. Nabij het plangebied gaat het om het Spoorwegmonument en de brug over de Voerweg, beide in 2001 aangewezen. De Gemeentelijke Monumentenlijst is in de jaren tachtig en negentig samengesteld naar aanleiding van inventarisatie- en selectierondes. In 2002 is een inventarisatie uitgevoerd van de structuren en gebouwen, die tijdens de wederopbouw van het centrum van Nijmegen zijn gerealiseerd. Dit heeft uiteindelijk geleid tot de aanwijzing van enkele gemeentelijke monumenten, echter niet binnen het plangebied. Voorts heeft de gemeente Nijmegen een kaart van de binnenstad gemaakt waarop alle nog aanwezige middeleeuwse gebouwen of restanten van middeleeuwse gebouwen te zien zijn. De kaart vormt de conclusie van de bouwhistorische verkenningen die in in de opdracht van de gemeente in de binnenstad zijn uitgevoerd. 3.3 Archeologische opgravingen en waarnemingen in en nabij het plangebied Binnen en nabij het onderzoeksgebied zijn in de periode vanaf ca door diverse instanties archeologische opgravingen en waarnemingen uitgevoerd 1. Probleem is dat de resultaten van bedoelde activiteiten slechts zeer ten dele zijn gepubliceerd. Ook bestaat er nog geen gedegen archeologisch samenhangend verhaal. Archeologische werkzaamheden RMO / Brunsting ( ) In de periode werd door de gemeente Nijmegen het Saneringsplan Benedenstad uitgevoerd. Onderdeel van dit Saneringsplan vormde de sloop van vervallen panden en herinrichting van het gebied, globaal begrensd door Waalkade, Lindenberg, Burchtstraat en Grotestraat. Binnen en nabij het plangebied betekende dat de sloop van panden langs de Lange Baan, Lindenberg en Steenstraat, alsmede de bouw van het zgn. Groene Balkon. Het sloop- en graafwerk werd in die periode min of meer in de gaten gehouden door de ook op vele andere plaatsen in Nijmegen actief opererende prof. H. Brunsting, indertijd verbonden aan het RMO te Leiden, nauw 1 Dit overzicht is overgenomen uit Den Braven Brunsting 1955 Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 19

20 samenwerkend met de ROB. Brunsting heeft slechts in één publicatie 2 - beknopt - verslag gedaan van hetgeen hij tijdens de graaf- en sloopwerkzaamheden binnen en nabij het plangebied heeft waargenomen. Brunsting beschrijft dat in het oostelijke deel van de bouwput van het Groene Balkon zwaar Romeins tufstenen/natuurstenen muurwerk te zien was. Bedoeld muurwerk eindigde in een kelderstructuur. Brunsting meldt dat de muurresten vermoedelijk restanten zijn van een villa-achtig Romeins gebouw tegen de voet van de helling of van een terrasmuur. Aan de noordelijke voet van het muurwerk heeft Brunsting overal sporen van intense bewoning aangetroffen (paalgaten en funderingen van veldkeien). De stratigrafie leverde woon- en ophogingslagen uit de tijd van de Flavii op. De sporen dateren volgens Brunsting uit de 1e tot en met de 4e eeuw. Sloop huizen oostzijde Lindenberg (1940, 1955) Aan de oostzijde van de Lindenberg stonden in de periode drie panden (perceelsnummers 4883, 4246 en 3302). Het pand met perceelsnummer 3302 werd in 1940 gesloopt. Beide andere panden werden omstreeks 1955 gesloopt. De sloopwerkzaamheden werden niet archeologisch begeleid en het is niet bekend tot hoe diep deze panden zijn gesloopt. afb. 45 Bouwactiviteiten Groene Balkon 1954 (RAN F1925) 2 Brunsting 1955 afb. 46 Pand perceel Lindenberg 4883/4246 omstreeks 1950 (RAN F27532) Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 20

21 Collectie Stads Kern Onderzoek Nijmegen (1954)/ Regionaal Archief Nijmegen In het Regionaal Archief te Nijmegen (RAN) bevinden zich diverse stukken, ondergebracht binnen de Collectie Stads Kern Onderzoek Nijmegen. 3 In de collectie bevinden zich o.a. diverse omstreeks 1954 door de afdeling Fotografie van het Commissariaat van Politie te Nijmegen gemaakte foto s. De foto s zijn vermoedelijk gemaakt tijdens de sloopwerkzaamheden ten behoeve van de bouw van het Groene Balkon. Niet in alle gevallen is duidelijk wat er wordt afgebeeld (doorgaans muurwerk) of waar de foto s zijn gemaakt. In enkele gevallen wordt een nadere plaatsaanduiding vermeld: - funderingsmuren dwars door de Lindenberg ter plaatse van de benedenverdieping van het klooster Hallo 4, - steunmuur van de Valkhofheuvel ten oosten van de Lindenberg onder de tuin van Unitas 5, - tufstenen kelder in de Steenstraat bij de samenkomst Lindenberg- Steenstraat, - tufstenen muren achter de voormalige Proosdijhuizen onder de tuin van Bethlehem 6, - oude vloer of plaveisel in de Lindenberg. Waarneming en begeleiding OGA / Bogaers (1969): westzijde Lindenberg Nadat in november 1968 een begin was gemaakt met het grondwerk voor het cultureel centrum De Lindenberg (westzijde Lindenberg en ten zuiden van het Groene Balkon) werden door studenten van de toenmalige Katholieke Universiteit Nijmegen met regelmaat waarnemingen uitgevoerd in de bouwput. De activiteiten werden begeleid door het aan de universiteit verbonden Instituut Oude Geschiedenis en Archeologie (OGA) van prof. J.E. Bogaers. Bogaers legde hetgeen werd waargenomen ook summier vast. 7 In de bouwput werden de restanten van een Romeinse spitsgracht aangetroffen. De spitsgracht moet hebben behoord tot de Romeinse versterking die omstreeks de 4e eeuw op de Valkhofheuvel moet hebben gelegen. De spitsgracht is over een afstand van 25 tot 30 meter gezien en kende een noord-zuid oriëntatie. De gracht heeft zich ongetwijfeld nog verder in noordelijke richting (richting de Waal) voortgezet. Opgravingscampagnes ROB ( ) Onder verantwoordelijkheid van de toenmalige Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) werden in de periode in de benedenstad van Nijmegen en op/nabij de Waalkade diverse opgravingscampagnes en waarnemingen uitgevoerd. 8 Binnen het plangebied (Lb6) is ROB-opgravingsput 1056 relevant. De put (proefsleuf) is in april 1989 aangelegd. Aanleg Veerpoorttrappen ( ) In de periode werd het gedeelte van het Groene Balkon, gelegen aan de zijde van de Waalkade en gelegen in het verlengde van de voormalige Lindenberg, doorbroken ten behoeve van de aanleg van de zgn. Veertpoorttrappen. Het gedeelte van het Groene Balkon gelegen aan de oostzijde van de voormalige Lindenberg (thans hoek Lange Baan/Valkhoftrappen) is daarbij onaangetast gebleven. Aangezien de aanleg van de Veertrappen voornamelijk werd gerealiseerd in het ten tijde van de bouw van het Groene Balkon met grond aangevulde deel, werden de graaf- en bouwwerkzaamheden archeologisch niet begeleid en ontbreekt derhalve enige archeologische informatie. 3 RAN, 591 Collectie Stads Kern Onderzoek Nijmegen, nr. 42 Lindenberg 4 Het klooster Hallo bevond zich langs de westzijde van de Lindenberg, globaal tussen Lindenberg, Steenstraat en Strikstraat. Het klooster is in 1954 gesloopt. 5 Het pand van Unitas stond aan de oostzijde van de Lindenberg, ongeveer halverwege. 6 De Proosdijhuizen stonden aan de zuidzijde van de (oude) Vleeshouwerstraat, recht onder het hoger gelegen klooster Bethlehem. 7 Bogaers 1969 Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 21 afb. 47 Lange Baan, Opgraving voor de bouw van de Veerpoorttrappen (foto RAN F20642). 8 Zie o.a. Clevis 1987/1988 en Sarfaty 1985/1987

22 Opgravingscampagnes SSN ( ) & BAMN ( ) In de periode werden door de Stichting Stadsarcheologie Nijmegen (SSN) aan de Lange Baan drie archeologische projecten uitgevoerd (Lb1 t/m 3). Aangezien bedoelde projecten betrekking hadden op archeologische werkzaamheden binnen de Stratemakerstoren, worden zij hier buiten beschouwing gelaten. In de periode werden door het Bureau Archeologie en Monumenten van de gemeente Nijmegen binnen en in de omgeving van het onderzoeksgebied diverse archeologische projecten uitgevoerd (Lb4 en Li1 t/m 5). Voor ons onderzoek zijn uitsluitend de projecten Lb4 en Li3 van belang. De overige projecten liggen te ver van het onderzoeksgebied verwijderd. In november 1993 werd door medewerkers van het Bureau Archeologie en Monumenten van de gemeente Nijmegen tijdens het graven van de funderingskuil (in de voet van de Valkhofheuvel) ten behoeve van een transformatorhuisje een waarneming uitgevoerd nabij de toenmalige Valkhoftrappen, ten zuiden van de Lange Baan (Lb4). Er werden sporen van muurwerk aangetroffen, daterend uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd. In de periode april-mei 1998 werden door medewerkers van het Bureau Archeologie en Monumenten van de gemeente Nijmegen onder de projectcode Li3 meerdere waarnemingen gedaan aan de Lindenberg. afb. 48 Bouw Veerpoorttrappen in 1989 (RAN F28505) Een van de waarnemingen betrof het aantreffen muurwerk in een gegraven funderingssleuf ten behoeve van de bouw van een nieuwe grondkerende muur langs de westzijde van het Valkhofplateau (oostzijde Lindenberg, ongeveer halverwege de Lindenberg). In de funderingssleuf werden restanten van een bakstenen muur uit de late middeleeuwen of nieuwe tijd aangetroffen. Vermoedelijk betrof het hier een restant van de fundering van het omstreeks 1950 gesloopte gebouw van de Sociëteit Burgerlust. De andere waarneming betrof het aantreffen van een deel van de Romeinse gracht in een midden in de Lindenberg gegraven rioolsleuf (globaal tussen Veerpoorttrappen en Voerweg). Het aangetroffen deel van de gracht moet onderdeel zijn geweest van de langs de westzijde van het 4e-eeuwse castellum aangelegde gracht. De gracht was noord-zuid georiënteerd. In het vrijliggende deel van de gracht werden diverse fragmenten aardewerk aangetroffen (Romeins t/m Nieuwe Tijd). In de rioolsleuf werden verder de Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 22

23 restanten van een met recent puin gevulde bomkrater uit de Tweede Wereldoorlog en het restant van een keldervloer (baksteen, late middeleeuwen aangetroffen. Andere opgravingsputten van de ROB Direct in de nabijheid van het onderzoeksgebied zijn ten tijde van de opgravingscampagnes van de ROB nog diverse andere opgravingsputten aangelegd. Bedoelde putten bevinden zich even ten westen van het onderzoeksgebied (o.a. in de zone waar nu het pand van Holland Casino staat). De gegevens van de ROB-opgravingscampagnes zijn slechts zeer ten dele uitgewerkt en gepubliceerd. De publicaties van o.a. Brunsting 9, Bogaers 10, van Tent 11, Sarfaty 12 en Clevis 13 geven - in samenhang met elkaar bezien - een goed beeld van hetgeen er in de oostelijke zone langs de Waalkade in het verleden aan de hand is geweest. Aangetroffen sporen duiden op nagenoeg onafgebroken intensieve bewoningsactiviteit vanaf de Romeinse tijd. 14 Meer in het bijzonder betrof het hier sporen die duiden op houtbouw vanaf de 1e eeuw, villa-achtige, deels stenen bebouwing vanaf de 1e e eeuw, een (versterkte?) handelsnederzetting vanaf de 4e eeuw, bewoningslagen uit de Merovingische en Karolingische periode, 11e/12e- eeuwse huisplattegronden binnen vermoedelijk een handelsnederzetting, 13e/14e- eeuwse bebouwing (deels versteend), alsmede kade- en verdedigingswerken. 9 Brunsting Bogaers v. Tent Sarfaty 1985 en Clevis Zie ook Thijssen 1987, 1988 en 1999 afb. 49 Lange Baan in oostelijke richting met rechts de in 1950 gesloopte panden (RAN F18310). Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 23

24 Archeologisch onderzoek door BAM, gemeente Nijmegen (2011) Het archeologisch onderzoek is in opdracht van het Projectbureau van de gemeente Nijmegen verricht door Bureau Archeologie en Monumenten, onder leiding van F. de Roode (projectleider / senior KNA-archeoloog). Het betreft een waardestellend inventariserend veldonderzoek (IVO) proefsleuven, uitgevoerd direct ten zuiden van de Lange Baan, net buiten het archeologisch rijksmonument Z-02 Het Valkhof. 15 Het doel van het IVO is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het bureauonderzoek en Programma van Eisen. Middels het IVO wordt (extra) informatie verkregen over bekende en /of verwachte archeologische waarden binnen het onderzoeksgebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Het archeologisch onderzoek bestond uit een enkele proefsleuf, gelegen op het terrein net buiten het rijksmonument (de Valkhofheuvel). Het onderzoek heeft geresulteerd in een kleine hoeveelheid sporen en vondsten. Zo bestaat het oudste antropogene spoor uit een fragment muurkern van een muur uit de laat-romeinse tijd. Voorts is een bakstenen fundering aangetroffen uit mogelijk de 15e of de 16e eeuw. Het is echter niet uitgesloten dat oude bakstenen zijn hergebruikt en dat de fundering in werkelijkheid een jongere datering heeft. Ook is in het zuidelijke deel van de proefsleuf met het afsteken van het oostprofiel de zuidwesthoek van een bakstenen kelder aangetroffen. De westelijke keldermuur (1-steens dik) is over een lengte van circa 1,5 meter waargenomen. De baksteenformaten doen vermoeden dat de kelder uit de 18e eeuw of vroege 19e eeuw dateert. N.a.v. het proefsleuvenonderzoek is geconcludeerd dat de vindplaats (plaatselijk) sterk is verstoord. Het is onduidelijk of de rest van het beoogde plangebied dezelfde mate van verstoring kent. Gelet op het bovenstaande moet men er rekening mee houden dat zich in het onderzoeksgebied nog talloze sporen uit de Romeinse tijd en later in de bodem kunnen bevinden. In sommige gevallen kunnen bedoelde restanten zich meters onder het maaiveld bevinden. 15 Het onderzoek is vastgelegd in Den Braven, 2011 afb. 50 Ligging van de onderzoekslocatie en overzicht van alle sporen en hun datering. Uit: Den Braven, Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 24

25 afb. 51 Impressie van het archeologische onderzoek vanaf de Lange Baan (a) en vanaf de Valkhofheuvel (b), uit: Den Braven, afb. 53 Onderzoeksgebied met werkputten ROB en BAMN, uit: Den Braven, 2011 afb. 52 Het laat-romeinse muurwerk gezien richting het zuidwesten (links) en de bakstenen fundering uit de 15e/16e eeuw richting het zuidoosten, uit: Den Braven, Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 25

26 Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 26

27 4 HISTORISCH RUIMTELIJKE ONTWIKKELING De ondergrond stuwwal en Waal Het onderzoeksterrein is gelegen op het overgangsgebied van de spoelzandwaaier (sandr) van de stuwwal bij Nijmegen en de Holocene oeverafzettingen van de Waal. Dit overgangsgebied is een bijzondere locatie waar rivierenland en stuwwal elkaar treffen. Zonder ijstijd zou er geen Valkhofheuvel zijn geweest en evenmin zou de rivier de Waal aan haar voet hebben gestroomd. Zo n jaar geleden vinden de grootscheepse veranderingen plaats in het landschap van Oost Nederland en het aangrenzende gebied in Duitsland. Gletsjers banen zich een weg door het landschap en graven zich letterlijk in. Plaatselijk rivierzand en grind worden opzij en omhoog geschoven. Grote niveauverschillen zijn het gevolg en de landschapsvorm stuwwal is een feit. De jonge stuwwallen veranderen vervolgens door verschillende klimaatwisselingen. Er treedt erosie op en de ruwe, ongelijkmatige heuvels vlakken af en krijgen meerdere plateaus. Smeltwater geeft vorm aan de hellingen en verplaatst de losse deeltjes naar de voet van de heuvels. Op veel van de plateaus ontstaan weelderige bossen die in latere periodes weer worden gekapt door de mens. De plateaus blijken in veel gevallen een ideale vestigingsplaats. Hoog genoeg om overzicht te hebben over de omgeving en zich dus te kunnen verdedigen, maar dikwijls ook in de buurt van een rivier en een voedselrijke oever. Voor Nijmegen is deze omschrijving zeker van toepassing. Uit archeologisch onderzoek is bekend dat er vanaf de periode na de laatste ijstijd sprake is van toenemende menselijke activiteit in het gebied. Aanvankelijk gaat het nog slechts om activiteiten van jagers en verzamelaars, maar vanaf het laat-neolithicum is er steeds meer sprake van permanente 16 Dit hoofdstuk is samengesteld uit tekstfragmenten uit: Den Braven 2011, Kuppens 2011, Van Tienen 2005 en teksten van het Bureau Archeologie en Monumenten van de gemeente Nijmegen. Waar nodig is de tekst aangevuld en gecorrigeerd door de samensteller van dit Cultuurhistorisch Profiel. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 27 afb. 54 Periodekaart prehistorie ( v. Chr.). Archeologische Atlas, op website gemeente Nijmegen. bewoning met de daarbij horende activiteiten, zowel op de Nijmeegse stuwwal als op de lager gelegen gronden langs het stroomgebied van de Waal. Bij archeologisch onderzoek in de historische binnenstad van Nijmegen zijn neolithische begravingen en een grafveld uit de late Bronstijd en Vroege IJzertijd aangetroffen. Op het Valkhofterrein zijn twee grafheuvels uit de urnenveldentijd aangetroffen. De graven moeten tot hetzelfde grafveld hebben behoord als de graven die op Kelfkensbos zijn gevonden.

28 Oorsprong Waalkade Het verloop van de Waalkade is allereerst landschappelijk bepaald. Gedurende de ontstaansgeschiedenis van Nijmegen stroomde de Waal nu eens vlak onder de stuwwal langs en dan weer kilometers meer naar het noorden. Ondanks zijn slijtende werking, bleef de stuwwal nagenoeg onaangetast en bleef een stabiel rustpunt in tegenstelling tot het voortdurend transformerende landschap aan de oostkant (Ooypolder etc.) Stuwwal en smeltwaterhellingen zijn van oudsher geschikt geweest voor bewoning en het legeren van soldaten. De omringende zachte- kleigronden, komgronden en uiterwaarden werden op een heel andere wijze gebruikt. Die situatie maakt Nijmegen dan ook zo bijzonder. De stad ligt op een locatie waar rivierenland en stuwwal elkaar treffen. De Waalkade vormt letterlijk de overgangszone tussen het water en de smeltwaterhellingen en daarmee tussen het water (natuur) en de stad (cultuur). 4.2 De Romeinse tijd Nijmegen bewoond In de Vroeg Romeinse tijd voert een Romeinse weg vanaf de kop van de stuwwal naar het westelijk gelegen heiligdom aan de Winseling. De oost west route doorsnijdt het plateau waar nu het Valkhofpark, het Kelfkensbos en het Hunnerpark zijn gelegen. Rond de eeuwwisseling ligt daar de Bataafse nederzetting Oppidum Batavorum. De bewoners van deze vroeg stedelijke nederzetting, zijn de eerste burgers van Nijmegen. Zij begraven in die periode hun doden onder aan de Valkhofheuvel bij de Waal. Van de nederzetting zijn op Kelfkensbos en het aanpalende St. Josephhof vele resten aangetroffen. De nederzetting moet zich ook over het Valkhof hebben uitgestrekt. De afwezigheid van direct aan de Romeinse tijd voorafgaande bewoningssporen doet vermoeden dat deze nederzetting door de Romeinen is gesticht. De archeologische overblijfselen tonen een sterk geromaniseerde samenleving. De opzet en het stratenplan van de nederzetting en de rijk ingerichte huizen en vondsten verraden een sterk geromaniseerde bevolking en grote welstand. Het lijkt er dan ook op dat hier weinig Bataven gewoond hebben; we moeten eerder denken aan lieden uit Gallië (Frankrijk) en Italië. Aannemelijk is dat het aan de rivier gelegen Oppidum Batavorum beschikte over haven- en kadewerken. afb. 55 Periodekaart Romeinse tijd vroeg (20 v. Chr. 70 na Chr). Archeologische Atlas, op website gemeente Nijmegen. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 28

29 Gelet op in de tweede helft van de vorige eeuw aangetroffen structuren uit de Romeinse periode op slechts enkele tientallen meters ten westen en noordwesten van het plangebied, kunnen sporen en structuren uit deze periode zich nog in de bodem van het onderzoeksgebied bevinden, zij het op een diepte van 2 tot 4 meter (en soms meer) onder het huidige maaiveld. Bataafse opstand Tijdens de Bataafse opstand in 69/70 na Chr. is de stedelijke nederzetting door Julius Civilis en zijn mede-opstandelingen in brand gestoken en daarna niet meer opgebouwd. De opstand wordt neergeslagen en er wordt een nieuwe stedelijke structuur gevestigd in het huidige waterkwartier, het latere Ulpia Noviomagus. Na de Bataafse Opstand komt het gedurende de Romeinse periode tot een gewijzigde inrichting van het gebied. Hoewel de civiele bewoning binnen de grenzen van het voormalige Oppidum Batavorum niet geheel zal zijn verdwenen (recent archeologisch onderzoek duidt op enige continuïteit van bewoning), krijgt het gebied een wat duidelijker karakter. Naast militaire aanwezigheid op de Valkhofheuvel (o.a. het 4e-eeuws eeuws castellum) ontstaat op de oeverzone ten noordwesten van de Valkhofheuvel een ommuurde nederzetting. Tijdens opgravingen aan de voet van de heuvelrand in de tweede helft van de vorige eeuw zijn belangrijke restanten van het zuidelijke deel van die op de oeverzone van de Waal gelegen nederzetting aangetroffen. Aanvankelijk fungeert een aarden wal als begrenzing. Later wordt die versterkt tot muur met aan de buitenkant twee droge grachten van zo n tien meter breed en 3,5-4 meter diep. Tussen de grachten bevindt zich nog een brede berm (15 meter). Op respectabele afstand van deze verdedigingsgrachten, ligt een juridische gracht die functioneert als afbakening van het Castellum-terrein. De restanten van deze verdedigingswerken zijn bij Cultureel Centrum De Lindenberg en op het Kelfkensbos aangetroffen. Andere resten zullen in de bodem van het Valkhof en de directe omgeving bewaard zijn gebleven. afb. 56 Periodekaart Romeinse tijd - midden ( na Chr.). Archeologische Atlas, op website gemeente Nijmegen. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 29

30 De bebouwing van het castellum heeft waarschijnlijk dicht bij de muren gelegen, waardoor een soort plein ontstond. Er wordt verondersteld dat de muur ook aan de Waalkant heeft doorgelopen, maar dit is nog niet met bewijzen gestaafd. Grachten en ommuring zijn op het huidige Kelfkensbos nog lange tijd van belang geweest. De grachten zijn pas in de 13e eeuw gedempt en hebben de kavelgrens bepaald van het latere stadspaleis. Haaks op deze grachten, is de stadsomwalling van 1540 gebouwd. Bij de bouw van Museum het Valkhof is voor het eerst afgeweken van de historische lijnen. In plaats daarvan zijn de Romeinse structuren zichtbaar gemaakt in de bestrating voor het museum. Hoofdroutes uit de Romeinse tijd zijn nog steeds herkenbaar in het huidige stratenpatroon. De Veerpoorttrappen leiden nu naar de voormalige oversteekplaats van de Romeinen. De Waalkade in de Romeinse tijd Voor zover bekend zijn de oevers van de Waal bewoond vanaf de prehistorie en is de huidige Waalkade en omgeving ook een vestigingsplaats geweest voor de Romeinen. Het deel van de Waaloever tussen de Grotestraat en de Westrand van de Nieuwe Haven (globaal) is echter onbewoond gebleven, zo wordt algemeen verondersteld. Dit is wellicht te verklaren door de geologische omstandigheden. Het stuifzand op de smeltwaterhellingen heeft zich kennelijk veel beter geleend voor bewoning dan de veel grovere hellingafzettingen aan de westkant van de Waalkade. Deze tweedeling is tot in de late Middeleeuwen blijven bestaan. Tot 1547 werd de Lage Markt beschouwd als onderdeel van de Weyer en ook zo genoemd. Het gebied van de Weyer strekte zich tot voorbij de Hezelpoort uit. Het Middelnederlands woord verwijst naar een drassig gebied of restgeul (haven). Op tekeningen uit de 16e eeuw is het verschil zichtbaar tussen een harde kade (oost) en strand (west). In de Vroeg Romeinse periode heeft er ten oosten van de Grotestraat een nederzetting gelegen. Ook zou er mogelijk een kleine haven zijn geweest. Rond deze locatie zijn ook verschillende vondsten gedaan met betrekking tot de Laat Romeinse periode. De meest opzienbarende vondst is ongetwijfeld de tufstenen muur. Deze goed bewaarde muur is tussen 1985 en 1987 afb. 57 Periodekaart Romeinse tijd - laat ( na Chr.). Archeologische Atlas, op website gemeente Nijmegen. afb. 58 Locatie Romeinse muur en hypocaustum onder het casino aan de Waalkade (bron: website gemeente Nijmegen). Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 30

31 blootgelegd over een lengte van 100 meter en zal gelopen hebben vanaf het Besiendershuis aan de Steenstraat tot even ten oosten van het huidige casino. Het is aannemelijk dat de muur alleen heeft kunnen functioneren in combinatie met een verdedigingswerk op de hoge heuvel waar later het Valkhof is gebouwd. Na de opgraving is een groot deel van de muur gesloopt. Er is nog een (verplaatst) deel zichtbaar aan de achterzijde van het in 1988 gebouwde casino. Oost-West-Noord-Zuid Alhoewel de Waalkade zelf dus niet in z n volle lengte is bewoond door de Romeinen, kan de weerspiegeling van de Waal symbolisch worden teruggevonden in de oude Romeinse weg van oost naar west. De lijn langs de huidige Burchtstraat, Stikke Hezelstraat en Lange Hezelstraat is structuurbepalend gebleven tijdens de Middeleeuwen en vormt nog steeds een bijzondere verbindingslijn van oost- naar west-nijmegen. Haaks daarop zijn oude Romeinse wegen en Middeleeuwse wegen bepalend geweest voor het contact tussen de hoger gelegen stad en het water. Zowel in het oostelijk als het westelijk deel van Nijmegen zijn enkele van deze wegen direct door te trekken naar de overzijde van de Waal. Ooit was de Waal nog zo smal en ondiep dat er kon worden overgestoken via doorwaadbare plaatsen. Op een ander moment moet er een Romeinse brug zijn geweest. Ter hoogte van de Winseling en de Veerpoort zou er sprake zijn geweest van oversteekplaatsen voor varend verkeer. Er zullen dan ook al verstevigde oevers of kades zijn geweest. De Waal lag in de Romeinse tijd ter hoogte van het onderzoeksgebied noordelijker dan vandaag. 17 Resten van de gedeeltelijk bewaarde nederzetting onder de Waalkade bij het Holland Casino bewijzen dat. Hoe ver noordwaarts deze Romeinse nederzetting reikte, is niet duidelijk. De nederzetting kan een overslagplaats ter bevoorrading van het Tiende Legioen geweest zijn, toen dit na afloop van de Bataafse Opstand op de Hunnerberg werd gelegerd. Maar eerder al lijkt hier tegen de helling aan de voet van het Valkhof een houten woongebouw gestaan te hebben, wellicht nog binnen de grenzen van Oppidum Batavorum. In de loop van de 1e eeuw - mogelijk al voor 70 na Chr. - werd het tot een villa-achtig stenen gebouw getransformeerd. Aan de noordzijde van de tufstenen muur lagen onder meer een verbrande houten vloer en een oorspronkelijk houten, maar later versteende kelder. Deze handelsnederzetting of havenplaats aan de Waal, met vermoedelijk een langwerpige vorm, werd in de eerste helft van de 4e eeuw weer nieuw leven ingeblazen, nadat schuin erboven, op het Valkhof, een castellum was verrezen. De aan de rivier gelegen nederzetting werd aan de zuidzijde begrensd door een tufstenen muur met een dikte van gemiddeld 1,4 m. Hiervan zijn delen vastgesteld bij het graven van de bouwputten voor het Groene Balkon (1954) en het Holland Casino (1987), en eerder al bij het westelijker gelegen Besiendershuis. In deze muur was ter plekke van het casino een muur opgenomen van het inmiddels vervallen villa-achtige gebouw dat hier al in de 1e eeuw stond. Van de te veronderstellen dwarsmuren is nog geen restant bekend. Gezien de situering van de muur en de benodigde ruimte voor de nederzetting zal de rivier zijn loop hier toch minstens verscheidene tientallen meters noordelijker gehad hebben dan heden ten dage. 17 We moeten rekening houden met het gegeven dat het stroombed van de Waal in de Romeinse tijd ter plaatse tussen de 50 en 100 meter noordelijker heeft gelegen. In de periode daarna verlegde het stroombed zich geleidelijk in zuidelijke richting. De aanval van de rivier op de heuvelrand nabij de huidige Waalkade kwam mede onder invloed van regulerende maatregelen (o.a. bedijking en het aanleggen van kribben) pas in de 12e of 13e eeuw min of meer tot stilstand. Het opschuiven van het stroombed van noord naar zuid had tot gevolg dat veel tussen de Romeinse tijd en de 12e/13e eeuw aangelegde structuren in de oeverzone door de rivier werden ondergraven. Overblijfselen uit genoemde periode kunnen en zullen zich nog in de bodem bevinden, zij het op grote diepte en niet meer op de oorspronkelijke plaats. Cultuurhistorisch profiel Oostelijk Waalkadegebied Nijmegen II blad 31

Rapportage Bureauonderzoek Lange Baan (Project Lb5)

Rapportage Bureauonderzoek Lange Baan (Project Lb5) Rapportage Bureauonderzoek Lange Baan (Project Lb5) Samensteller: W.J.A. Kuppens, Bureau Archeologie en Monumenten, gemeente Nijmegen Datum: 26 april 2011 1. Aanleiding onderzoek Het Museum De Stratemakerstoren,

Nadere informatie

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Mei 2012 Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier COLOFON 2012, Gemeente Deventer, Deventer. Auteur:

Nadere informatie

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013

ADVIES ARCHEOLOGIE 16 dec 2013 NAW plan: Plan: Opp plangebied: RO-procedure: Opsteller: Aanvrager: Inrichting openbare ruimte plangebied Pantarhei aanleg ontsluitingsweg, parkeergelegenheid, openbaar groen ca. 5000 m² (locatie Pantarhei);

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Archeologische inventarisaties

Archeologische inventarisaties B i j l a g e 3 : Archeologische inventarisaties Plangebied: Paktuynen Kwartier fase 2 en 3, Enkhuizen, gemeente Enkhuizen Adviesnr: 12142-locatie 1 en 5 Opsteller: D.M. Duijn & M.H. Bartels Datum: 7-5-2012

Nadere informatie

hij qua positie onderdeel van

hij qua positie onderdeel van Bouwhistorische en Archeologische b e r i c h t e n i Archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier(9) In de maanden januari en februari van dit jaar is het archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier

Nadere informatie

Dordrecht Ondergronds 51. Gemeente Dordrecht, Schrijversstraat 7. Een archeologisch bureauonderzoek.

Dordrecht Ondergronds 51. Gemeente Dordrecht, Schrijversstraat 7. Een archeologisch bureauonderzoek. Gemeente Dordrecht, Schrijversstraat 7. Een archeologisch bureauonderzoek. M.C. Dorst Afbeelding: De Schrijversstraat in 1960 (RAD archiefnr. 552_302207). 2014 Gemeente Dordrecht Stadsontwikkeling/Ruimtelijke

Nadere informatie

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Embargo tot 7 juni 2015 Onderwerp Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Programma Cultuur & Cultuurhistorie & Citymarketing Portefeuillehouder B. van Hees Samenvatting Op 27 januari 2010 heeft de

Nadere informatie

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Bijlage 3 bij Nota van Uitgangspunten Strijpsche Kampen Definitief Gemeente Oirschot Grontmij Nederland bv Eindhoven, 11 mei 2007 Verantwoording Titel :

Nadere informatie

Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1.

Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1. 1. ALGEMENE GEGEVENS Titel Auteur(s) Autorisatie Gemeente Papendrecht, Westeind 25, gemeente Papendrecht (ZH). Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. Transect-rapport 528 (concept 1.0) H.

Nadere informatie

Archeologietoets. locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle

Archeologietoets. locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle Archeologietoets locatie kerkstraat 57 Riel gemeente Goirle Archeologietoets Locatie Kerkstraat 57, Riel projectleider: B. van Spréw Datum: 13 oktober 2006 Uitgevoerd in opdracht van SAB Eindhoven contactpersoon:

Nadere informatie

Toelichting op de bouwhistorische verwachtingenkaart Verborgen geschiedenis achter de gevels van Dordrecht

Toelichting op de bouwhistorische verwachtingenkaart Verborgen geschiedenis achter de gevels van Dordrecht Toelichting op de bouwhistorische verwachtingenkaart Verborgen geschiedenis achter de gevels van Dordrecht Lange Breestraat 44-46 Gravenstraat 9-11 (stucplafond uit begin 20 e eeuw) Gravenstraat 9-11 (balken

Nadere informatie

Selectiebesluit archeologie Breda, Molengracht JEKA

Selectiebesluit archeologie Breda, Molengracht JEKA Gemeente Breda Bureau Cultureel Erfgoed ErfgoedBesluit 2009-30 Selectiebesluit archeologie Breda, Molengracht JEKA Controle BCE Johan Hendriks Bureau Cultureel Erfgoed, Naam Afdeling/bedrijf Datum Paraaf

Nadere informatie

VOORADVIES BESTEMMINGSPLANPROCEDURE

VOORADVIES BESTEMMINGSPLANPROCEDURE VOORADVIES BESTEMMINGSPLANPROCEDURE Zaaknr. : 2015EAR0009 Zaakomschrijving : CPO Lindevoort Rekken Specialisme : Cultuurhistorie (excl. Archeologie) Behandeld door : Roy Oostendorp Datum : 7 oktober 2015

Nadere informatie

MEMO. Alphen aan den Rijn. Stevinstraat 9 2405 CR ALPHEN AAN DEN RIJN. Contactpersoon opdrachtgever Dhr. R. Teunisse; (0172) 245 611 / (06) 2021 06 09

MEMO. Alphen aan den Rijn. Stevinstraat 9 2405 CR ALPHEN AAN DEN RIJN. Contactpersoon opdrachtgever Dhr. R. Teunisse; (0172) 245 611 / (06) 2021 06 09 MEMO Van : Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie Aan : Dhr. R. Teunisse namens Stichting Ipse de Bruggen Onderwerp : Quickscan Drietaktweg te Datum : 13 oktober 2010 Ons Kenmerk : V10-22710 / V10-1944

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk zijn achtereenvolgens de ruimtelijke structuur en de functionele structuur van het plangebied uiteengezet. De ruimtelijke structuur is beschreven

Nadere informatie

Heesch - Beellandstraat

Heesch - Beellandstraat Archeologische Quickscan Heesch - Beellandstraat Gemeente Bernheze 1 Steller Drs. A.A. Kerkhoven Versie Concept 1.0 Projectcode 12110023 Datum 22-11-2012 Opdrachtgever LWM Ewislaan 12 1852 GN Heiloo Uitvoerder

Nadere informatie

Archeologische Quickscan

Archeologische Quickscan Archeologische Quickscan ten behoeve van Bestemmingsplan De Biezenkamp Leusden juli 2011 Opgesteld door: Drs. ML. Verhamme Regio-archeoloog Centrum voor Archeologie Gemeente Amersfoort 033-4637797 06-21950997

Nadere informatie

speuren naar sporen Archeologisch Adviesbureau Archeologisch onderzoek naar verdwenen kastelen, kerken, kloosters en andere gebouwen

speuren naar sporen Archeologisch Adviesbureau Archeologisch onderzoek naar verdwenen kastelen, kerken, kloosters en andere gebouwen Archeologisch Adviesbureau Archeologisch onderzoek naar verdwenen kastelen, kerken, kloosters en andere gebouwen Elke gemeente heeft wel zo n plek, waarvan verteld wordt dat er ooit een kasteel of ander

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Buro de Brug Rapporten Quickscan Archeologie Kabeltracé Waarderpolder - Vijfhuizen B09-38

Buro de Brug Rapporten Quickscan Archeologie Kabeltracé Waarderpolder - Vijfhuizen B09-38 Buro de Brug Rapporten Quickscan Archeologie Kabeltracé Waarderpolder - Vijfhuizen B09-38 Administratieve gegevens 3 1. Inleiding 4 2. De uitgangspunten 4 3. Beschrijving van de historische situatie 4

Nadere informatie

Figuur 1 Geulafzettingen (Bron: CHS)

Figuur 1 Geulafzettingen (Bron: CHS) Archeologie, aardkundige waarden en cultuurhistorie Naar de archeologie in onder andere de Groeneveldse Polder is een bureaustudie gedaan door de heer Bult van het Vakteam Archeologie i. De in weergegeven

Nadere informatie

memo Inleiding Kader Historische wordingsgeschiedenis B.V. Stichts Beheer datum: 30 oktober 2015 cultuurhistorische memo plan Castor Veenendaal

memo Inleiding Kader Historische wordingsgeschiedenis B.V. Stichts Beheer datum: 30 oktober 2015 cultuurhistorische memo plan Castor Veenendaal memo aan: t.a.v.: kenmerk: B.V. Stichts Beheer Gerard Heuvelman DETE/80108.03 datum: 30 oktober 2015 betreft: cultuurhistorische memo plan Castor Veenendaal Inleiding Het plan Castor betreft een woningbouwontwikkeling

Nadere informatie

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen,

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen, Sinds 2010 heeft de gemeente Oss een archeologiebeleid. Vanaf 1 januari 2013 geldt dit voor het gehele grondgebied van de nieuwe gemeente Oss, inclusief Lith dus. Deze brochure is voor iedereen bedoeld

Nadere informatie

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL Inleiding Hoorn is een van de steden waar zich de uitzonderlijke situatie voordoet dat al vanaf de late Middeleeuwen riolen zijn aangelegd.

Nadere informatie

Gemeente Haarlem. Archeologisch onderzoek en waardestellend rapport

Gemeente Haarlem. Archeologisch onderzoek en waardestellend rapport Gemeente Haarlem Archeologisch onderzoek en waardestellend rapport Archeologisch onderzoek en waardestellend rapport Om archeologisch erfgoed te beschermen, kan bij een vergunningsaanvraag een waardestellend

Nadere informatie

Krullenlaan 3. Oorspronkelijke functie : Dienstwoning en schuur. Datum foto : 23-10-2010

Krullenlaan 3. Oorspronkelijke functie : Dienstwoning en schuur. Datum foto : 23-10-2010 Krullenlaan 3 Straat en huisnummer : Krullenlaan 3 Postcode en plaats : 2061 HT Bloemendaal Kadastrale aanduiding : F746 Complexonderdeel : Schapenduinen Naam object : Bouwjaar : Eind 19 de eeuw (hoofdmassa),

Nadere informatie

Bijlage 4 Archeologisch onderzoek

Bijlage 4 Archeologisch onderzoek 39 Bijlage 4 Archeologisch onderzoek Wijzigingsplan "Emmastraat Pijnacker" (vastgesteld) Wijzigingsplan "Emmastraat Pijnacker" (vastgesteld) 40 Bodemverstoringsvergu nning Archeologie Plangebied: Gemeente:

Nadere informatie

Een verborgen verleden. Archeologie in Heerde. www.heerde.nl

Een verborgen verleden. Archeologie in Heerde. www.heerde.nl Een verborgen verleden Archeologie in Heerde www.heerde.nl Een verborgen verleden De gemeente Heerde heeft een rijke geschiedenis. U als inwoner kent een deel van deze geschiedenis. Misschien zelf meegemaakt

Nadere informatie

Hoofdweg 39 te Slochteren (gemeente Slochteren) Een Archeologisch Bureauonderzoek

Hoofdweg 39 te Slochteren (gemeente Slochteren) Een Archeologisch Bureauonderzoek Hoofdweg 39 te Slochteren (gemeente Slochteren) Een Archeologisch Bureauonderzoek Administratieve gegevens provincie: gemeente: plaats: Groningen Slochteren Slochteren toponiem: Hoofdweg 39 bevoegd gezag:

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

Via. Centrum. Romeinse wandeling door het centrum van Nijmegen 1,50

Via. Centrum. Romeinse wandeling door het centrum van Nijmegen 1,50 Via Centrum Romeinse wandeling door het centrum van Nijmegen 1,50 Lengte: 3,7 km. De route kan na punt 10 worden ingekort tot 1,8 km. Start van de route: het Kelfkensbos. Inleiding Romeinse wandeling door

Nadere informatie

Ligging van het boerderijcomplex aan de Polder, in het buitengebied van Gendt. De voormalige steenoven maakt deel uit van dit complex.

Ligging van het boerderijcomplex aan de Polder, in het buitengebied van Gendt. De voormalige steenoven maakt deel uit van dit complex. WAARDESTELLING VOORMALIGE STEENOVEN gemeente : LINGEWAARD postcode + plaats : 6691 MG Gendt straat + huisnr. : Polder 37 oorspr. functie huidige functie bouwjaar architect bouwstijl : Restant voormalige

Nadere informatie

Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode

Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode Het onderzoeksgebied vanuit de lucht bekeken (Foto: Birger Stichelbaut). De

Nadere informatie

Adviesdocument 742. Advies Archeologie in kader van Geluidwal Veldhuizen, gemeente Woerden. Project: Projectcode: 22697WOGV

Adviesdocument 742. Advies Archeologie in kader van Geluidwal Veldhuizen, gemeente Woerden. Project: Projectcode: 22697WOGV Adviesdocument 742 Project: Advies Archeologie in kader van Geluidwal, gemeente Woerden Projectcode: 22697WOGV Opdrachtgever: Provincie Utrecht Datum: 10 maart 2015 ADVIES ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK Advies

Nadere informatie

SAMENVATTING GEOLOGIE / BODEM - BODEMKWALITEIT

SAMENVATTING GEOLOGIE / BODEM - BODEMKWALITEIT SAMENVATTING GEOLOGIE / BODEM - BODEMKWALITEIT Geologie Over het algemeen geldt dat de toplaag van 0,0 tot 0,5 m mv. zal bestaan uit opgebrachte zand/grond dat plaatselijk (licht) puinhoudend is. Ter plaatse

Nadere informatie

Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden

Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden Bijlage 1 Aanvullend advies archeologisch onderzoek, Wozoco Giessenburg, Neerpolderseweg 19, Giessenburg, Gemeente Giessenlanden 0 SOB Research, 26 juni 2014 1 1. Archeologisch onderzoek 1.1 Inleiding

Nadere informatie

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1.

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1. Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). (Steekproef 2006-03/18, ISSN 1871-269X) Inleiding Voor De Lange, Bureau voor Stedebouw

Nadere informatie

de balije utrecht Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk

de balije utrecht Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk de balije utrecht Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk De Balije Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk Wie op de A12 rijdt ter hoogte van Leidsche Rijn

Nadere informatie

Inventarisatieformulier Stads- en dorpsgezichten gemeente Weert Gebied XI Kroonstraat e.o.

Inventarisatieformulier Stads- en dorpsgezichten gemeente Weert Gebied XI Kroonstraat e.o. Bijlage 3 bij regels Inventarisatie Stads- en dorpsgezicht Inventarisatieformulier Stads- en dorpsgezichten gemeente Weert Gebied XI Kroonstraat e.o. Omvang gebied Wilhelminastraat, Kroonstraat, Julianastraat

Nadere informatie

Archeologisch & cultuurhistorisch advies

Archeologisch & cultuurhistorisch advies Archeologisch & cultuurhistorisch advies Administratieve gegevens Adres plangebied Clarissenstraat 31-33 Initiatiefnemer Urban Jazz bv Omvang plangebied ca. 2.400 m² Aard plangebied Het plangebied is deels

Nadere informatie

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Publiekssamenvatting Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Catastrofale overstromingen kwamen vaak voor in de geschiedenis van Pannerden, wat met de ligging in de driehoek tussen de rivieren

Nadere informatie

INFORMATIERAPPORT EN SELECTIEADVIES

INFORMATIERAPPORT EN SELECTIEADVIES INFORMATIERAPPORT EN ELECTIEADVIE Proefsleuvenonderzoek Bedrijventerrein fase 2 (Homoetsestraat), Maurik, gemeente Buren Archis onderzoekmeldingsnummer 4120 Inleiding Tussen 14 en 23 februari 2011 is door

Nadere informatie

TE KOOP Kerk Slootdorp Brink 55 57, Slootdorp Kerkgebouw + (kosters)woning

TE KOOP Kerk Slootdorp Brink 55 57, Slootdorp Kerkgebouw + (kosters)woning TE KOOP Kerk Slootdorp Brink 55 57, Slootdorp Kerkgebouw + (kosters)woning Aan deze verkoopinformatie kunnen geen rechten worden ontleend. 1. Omschrijving Het object betreft een vrijstaand voormalige Nederlands

Nadere informatie

Archeologische MonumentenZorg

Archeologische MonumentenZorg Provincie NoordBrabant Archeologische MonumentenZorg 1. EINDOORDEEL ADVIES Onderwerp Waalwijk, Sprang, Plangebied Aansluiting Bevrijdingsweg, N261 locatie B te Sprang, N261 archeologisch onderzoek. Aan

Nadere informatie

Archeologisch bureauonderzoek

Archeologisch bureauonderzoek Archeologische Berichten Nijmegen Briefrapport 185 Archeologisch bureauonderzoek in verband met sloop van het schoolgebouw Spechtstraat 4 (Nijmegen) en de ontwikkeling van het plangebied tot park Benjamin

Nadere informatie

Archeologisch onderzoek begeleiding Kevelderstraat Groenlo GRONTMIJ ARCHEOLOGISCHE RAPPORTEN 68

Archeologisch onderzoek begeleiding Kevelderstraat Groenlo GRONTMIJ ARCHEOLOGISCHE RAPPORTEN 68 Archeologisch onderzoek begeleiding Kevelderstraat Groenlo GRONTMIJ ARCHEOLOGISCHE RAPPORTEN 68 Archeologische begeleiding Kevelderstraat Groenlo GRONTMIJ ARCHEOLOGISCHE RAPPORTEN 68 Definitief ISSN 1573-5710

Nadere informatie

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 Rhenen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 In de verdeling van de [ ] architecten werd in theorie het uiterste gedaan om te zorgen dat het straatbeeld, in overeenstemming met

Nadere informatie

BUREAUONDERZOEK MOLENAKKERSTRAAT TE GEMERT

BUREAUONDERZOEK MOLENAKKERSTRAAT TE GEMERT BUREAUONDERZOEK MOLENAKKERSTRAAT TE GEMERT WONINGCORPORATIE 'GOED WONEN' 26 mei 2010 074704539:0.1 B02034.000139.0120 Inhoud Samenvatting 3 1 Inleiding 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Onderzoeksgebied 5 1.3 Doel

Nadere informatie

Cultuurhistorisch onderzoek Sportpark Van den Wildenberg

Cultuurhistorisch onderzoek Sportpark Van den Wildenberg Cultuurhistorisch onderzoek Sportpark Van den Wildenberg projectnr.3398-196264 definitief december 2009 Auteur(s) Véronique Maronier Opdrachtgever Afdeling Ontwikkeling Postbus 17 5050 AA Goirle datum

Nadere informatie

Archeologische Quickscan Eerste Oosterparkstraat 88-126 (QSnr 14-036) Stadsdeel: Centrum Adres: Eerste Oosterparkstraat 88-126

Archeologische Quickscan Eerste Oosterparkstraat 88-126 (QSnr 14-036) Stadsdeel: Centrum Adres: Eerste Oosterparkstraat 88-126 OMnummer: 61324 Datum: 23-04-2014 Archeologische Quickscan Eerste Oosterparkstraat 88-126 (QSnr 14-036) Opdrachtgever (LS01) Naam / organisatie: Stadsdeel Oost Contactpersoon: Robbert Leenstra Postbus:

Nadere informatie

ARCHEOLOGISCHE KRONIEK

ARCHEOLOGISCHE KRONIEK ARCHEOLOGISCHE KRONIEK door H. Suurmond-van Leeuwen In 1989 verscheen wegens onvoldoende aanbod aan copy geen uitgave van Bodemonderzoek in Leiden. Het ligt in het voornemen van de Directie Civiele Werken

Nadere informatie

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal Inleiding In opdracht van Cultureel Erfgoed Noord-Holland heeft op 1 december 2010 een kort onderzoek plaatsgevonden naar de opbouw en datering van de lage voetmuur van de korenmolen De Nachtegaal, gelegen

Nadere informatie

De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen

De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen dr. H.A. Hiddink senior-archeoloog VUhbs, Amsterdam cursus Weerterlogie, 17-02-2016 Geologie - hooggelegen rug in Roerdalslenk

Nadere informatie

Ruimtelijke onderbouwing archeologie Vijf Akkers-Noord, Moordrecht (gemeente Zuidplas). Notitie TML554

Ruimtelijke onderbouwing archeologie Vijf Akkers-Noord, Moordrecht (gemeente Zuidplas). Notitie TML554 Ruimtelijke onderbouwing archeologie Vijf Akkers-Noord, Moordrecht (gemeente Zuidplas). Notitie TML554 NOTITIE TML554 Ruimtelijke onderbouwing archeologie Vijf Akkers-Noord, Moordrecht, (gemeente Zuidplas).

Nadere informatie

Levensloopje. Een wandeling van 7,2 km

Levensloopje. Een wandeling van 7,2 km Levensloopje Een wandeling van 7,2 km 1 Levensloopje De wandeling maakt onderdeel uit van het project Gedenkparken. Het vormt de verbinding tussen de twee deelprojecten Levensbomenbos en de oude begraafplaats

Nadere informatie

Nota met aanbevelingen Antwerpen Oudeleeuwenrui

Nota met aanbevelingen Antwerpen Oudeleeuwenrui Nota met aanbevelingen Antwerpen Oudeleeuwenrui De nota met aanbevelingen omvat: - een allesporenplan van de opgravingsputten op leesbare schaal (pdf-bestand); - een korte beschrijving van de resultaten

Nadere informatie

Adviesdocument 434. Project: Adviesdocument, N.C.B.-laan te Veghel, gemeente Veghel. Projectcode: 14714VENCB. Opdrachtgever: Aveco de Bondt

Adviesdocument 434. Project: Adviesdocument, N.C.B.-laan te Veghel, gemeente Veghel. Projectcode: 14714VENCB. Opdrachtgever: Aveco de Bondt Adviesdocument 434 Project: Adviesdocument, N.C.B.-laan te Veghel, gemeente Veghel Projectcode: 14714VENCB Opdrachtgever: Aveco de Bondt Initiatiefnemer: G. van Hemert Onroerend Goed BV Datum: 6 mei 2010

Nadere informatie

Monumentenregister Nijmegen. Register van beschermde monumenten krachtens de Nijmeegse Monumentenverordening

Monumentenregister Nijmegen. Register van beschermde monumenten krachtens de Nijmeegse Monumentenverordening Register van beschermde monumenten krachtens de Nijmeegse Monumentenverordening Plaatselijke aanduiding monument Burchtstraat 53 Aanwijzingsbesluit 11-11-2015 MON ID-code 2746 Redengevende omschrijving

Nadere informatie

Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss

Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss A.J. Tol Colofon Archol Rapport 107 Titel: Bureauonderzoek plangebied IJssalon Venezia op de Heuvel te Oss Uitvoering: Contactpersoon opdrachtgever:

Nadere informatie

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis Bennebroekerlaan 10 Straat en huisnummer : Bennebroekerlaan 10 Postcode en plaats : 2121 GR Bennebroek Kadastrale aanduiding : A4647 Complexonderdeel : Naam object : De Lijsterhof Bouwjaar : Circa 1890

Nadere informatie

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's Route 6 60 Vallis 61 Prachtige gebouwen en panorama's In Vaals en Lemiers getuigen monumentale gebouwen van een bewogen verleden. De groene heuvels in de omgeving bieden allerlei fascinerende vergezichten.

Nadere informatie

Cultuurhistorische waarden in Oud Woensel, beknopte analyse

Cultuurhistorische waarden in Oud Woensel, beknopte analyse Cultuurhistorische waarden in Oud Woensel, beknopte analyse Plaatsbepaling Oud-Woensel is geen historisch begrip. Het Masterplangebied dat zo wordt aangeduid, dankt deze naam aan de relatieve ouderdom

Nadere informatie

Bijlage 5: Onderbouwing cultuurhistorische waarden woonboerderij Esp 9/9a te Bakel en de omgeving

Bijlage 5: Onderbouwing cultuurhistorische waarden woonboerderij Esp 9/9a te Bakel en de omgeving Bijlage 5: Onderbouwing cultuurhistorische waarden woonboerderij Esp 9/9a te Bakel en de omgeving De woonboerderij op de locatie Esp 9/9a te Bakel welke volgens de site Bagviewer is gebouwd in 1832 is

Nadere informatie

Verslag Inventariserend Veldonderzoek. Locatie Klinkenbeltsweg, Driebergenbuurt, (Blok VIII), Deventer Projectnummer 272

Verslag Inventariserend Veldonderzoek. Locatie Klinkenbeltsweg, Driebergenbuurt, (Blok VIII), Deventer Projectnummer 272 Verslag Inventariserend Veldonderzoek Locatie Klinkenbeltsweg, Driebergenbuurt, (Blok VIII), Deventer Projectnummer 272 Archeologie Deventer RMW-VHMZ Auteur: Edith Haveman Datum: 29-8-2005 0 Project 272,

Nadere informatie

Inrichtingsplan Vesting Loevestein

Inrichtingsplan Vesting Loevestein Inrichtingsplan Vesting Loevestein Vesting Loevestein herbergt drie kenmerkende tijdsperioden namelijk de Middeleeuwen, de Staatsgevangenis en de Hollandse Waterlinie. Iedere tijdsperiode heeft zijn sporen

Nadere informatie

Dit document bevat modellen voor archeologische voorschriften die kunnen worden verbonden aan bouw- en sloopvergunningen.

Dit document bevat modellen voor archeologische voorschriften die kunnen worden verbonden aan bouw- en sloopvergunningen. Modellen bouwvergunning en sloopvergunning Dit document bevat modellen voor archeologische voorschriften die kunnen worden verbonden aan bouw- en sloopvergunningen. A. Modellen bouwvergunning Uitgangspunt

Nadere informatie

Een archeologische begeleiding op het Marktplein te Geldermalsen, briefrapport.

Een archeologische begeleiding op het Marktplein te Geldermalsen, briefrapport. Een archeologische begeleiding op het Marktplein te Geldermalsen, briefrapport. valentijn van den brink met een bijdrage van Gerard Boreel Zuidnederlandse Archeologische Notities 7 Amsterdam 01 VUhbs Archeologie

Nadere informatie

Buro Maerlant. Boxtel Halderheiweg tussen nummer 3 en 5. Historische verkenning en waardering vijver

Buro Maerlant. Boxtel Halderheiweg tussen nummer 3 en 5. Historische verkenning en waardering vijver Buro Maerlant L a n d s c h a p, E c o l o g i e & R u i m t e l i j k e O r d e n i n g BM-NOTITIE 2015 Boxtel Halderheiweg tussen nummer 3 en 5 Historische verkenning en waardering vijver J. van Suijlekom,

Nadere informatie

zaak die van algemeen belang is wegens zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische

zaak die van algemeen belang is wegens zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Amsterdam. Nr. 18715 3 april 2014 Erfgoedverordening Stadsdeel Zuidoost 2013 Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen Artikel 1 Begripsbepalingen Deze verordening verstaat

Nadere informatie

co z Bouwhistorisch onderzoek

co z Bouwhistorisch onderzoek co z Bouwhistorisch onderzoek Boerderij aan de Graafdijk oost 24b te Molenaarsgraaf nummer: 2507 datum : 26-05 -2015 opdrachtgever Fam. K. de Jong IJsselstein 26-05- 2015 Wout van Vliet Bouwkundige Prins

Nadere informatie

PLAN VAN AANPAK Waarderend booronderzoek. Nijmegen, Valkhofpark Herinrichting Valkhofpark

PLAN VAN AANPAK Waarderend booronderzoek. Nijmegen, Valkhofpark Herinrichting Valkhofpark Herstelplan Valkhofpark, archeologisch waarderend booronderzoek 1 PLAN VAN AANPAK Waarderend booronderzoek De Stichting Donjon wil de Donjon van de aan het einde van de 18 e eeuw gesloopte Donjon (of Reuzentoren),

Nadere informatie

Plangebied naast Warfhuisterweg 12 te Wehe-Den Hoorn (gemeente De Marne) Een Archeologisch Bureauonderzoek

Plangebied naast Warfhuisterweg 12 te Wehe-Den Hoorn (gemeente De Marne) Een Archeologisch Bureauonderzoek Plangebied naast Warfhuisterweg 12 te Wehe-Den Hoorn (gemeente De Marne) Een Archeologisch Bureauonderzoek Administratieve gegevens provincie: gemeente: plaats: toponiem: bevoegd gezag: opdrachtgever:

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND)

AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND) AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND) Locatie 15 Westerstraat Purmerend ARCHEOLOGISCHE WERKGROEP PURMEREND Neckerstraat 11 1441 KT Purmerend Project AWP Purmerend 2010-01-OCB Locatie onderzoeksgebied

Nadere informatie

MEMO. Projectgegevens

MEMO. Projectgegevens MEMO Van : W.J. Weerheijm (Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie) Aan : Dhr. W. Nouwens (Amerpoort) Onderwerp : Archeologisch onderzoek Mariaoordlaan Baarn Datum : 23 juli 2013 Ons kenmerk : V13-29344/2677/WW

Nadere informatie

Bijlage 11 Archeologisch onderzoek

Bijlage 11 Archeologisch onderzoek Bijlage 11 Archeologisch onderzoek Woningbouwlocatie Laan van Westenenk 501-701 ontwerp, september 2015 1243 Rapport E. Goossens, TNO-terrrein te, Gemeente. Archeologisch vooronderzoek: bureauonderzoek

Nadere informatie

Ontdekking. Dorestad teruggevonden

Ontdekking. Dorestad teruggevonden Dorestad teruggevonden Ontdekking Het vroegmiddeleeuwse Dorestad verdween na de negende eeuw van de kaart. Pas rond 1840 werd de stad teruggevonden, bij toeval. Kort daarna deed het RMO opgravingen en

Nadere informatie

De kracht van vrijwilligers Bijdragen aan archeologisch onderzoek. Bijdragen aan archeologisch onderzoek

De kracht van vrijwilligers Bijdragen aan archeologisch onderzoek. Bijdragen aan archeologisch onderzoek 21 Bijdragen aan archeologisch onderzoek 22 De kracht van vrijwilligers Bijdragen aan archeologisch onderzoek Het belang van actief onderzoek doen Vrijwilligers ondersteunen gemeenten en beroepsarcheologen

Nadere informatie

ARCHEOLOGISCH BUREAUONDERZOEK NAAR DE ARCHEOLOGISCHE WAARDE VAN HET PLANGEBIED KOSSENLAND, ACHTER BOVENWEG 308 TE SINT PANCRAS GEMEENTE LANGEDIJK

ARCHEOLOGISCH BUREAUONDERZOEK NAAR DE ARCHEOLOGISCHE WAARDE VAN HET PLANGEBIED KOSSENLAND, ACHTER BOVENWEG 308 TE SINT PANCRAS GEMEENTE LANGEDIJK ARCHEOLOGISCH BUREAUONDERZOEK NAAR DE ARCHEOLOGISCHE WAARDE VAN HET PLANGEBIED KOSSENLAND, ACHTER BOVENWEG 308 TE SINT PANCRAS GEMEENTE LANGEDIJK Opdrachtgever GTP VastgoedOntwikkeling B.V. Uitgevoerd

Nadere informatie

RAAP-NOTITIE 1378. Plangebied Weideveld. Gemeente Bodegraven Een archeologische begeleiding

RAAP-NOTITIE 1378. Plangebied Weideveld. Gemeente Bodegraven Een archeologische begeleiding RAAP-NOTITIE 1378 Plangebied Weideveld Gemeente Bodegraven Een archeologische begeleiding Colofon Opdrachtgever: gemeente Bodegraven Titel: Plangebied Weideveld, gemeente Bodegraven; een archeologische

Nadere informatie

Aanpassing grenzen bebouwde kom Nijmegen-NoordProgramma / Programmanummer Mobiliteit / 1072

Aanpassing grenzen bebouwde kom Nijmegen-NoordProgramma / Programmanummer Mobiliteit / 1072 Datum raadsvergadering / Nummer raadsvoorstel 25 mei 2011 / 117/2010 Fatale termijn: besluitvorming vóór: N.v.t. Onderwerp Aanpassing grenzen bebouwde kom Nijmegen-Noord Aanpassing grenzen bebouwde kom

Nadere informatie

Tijdelijke schoolvoorziening Voorstraat 126 te Velddriel. Ruimtelijke onderbouwing t.b.v. tijdelijke ontheffing bestemmingsplan (art. 3.

Tijdelijke schoolvoorziening Voorstraat 126 te Velddriel. Ruimtelijke onderbouwing t.b.v. tijdelijke ontheffing bestemmingsplan (art. 3. Tijdelijke schoolvoorziening Voorstraat 126 te Velddriel Ruimtelijke onderbouwing t.b.v. tijdelijke ontheffing bestemmingsplan (art. 3.22 Wro) 4 januari 2011 1. Inleiding In februari 2010 is door de gemeenteraad

Nadere informatie

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Kessel-Lo, 2011 Studiebureau Archeologie bvba Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein

Nadere informatie

Een bureaustudie naar het plangebied Lage Heesweg/Otterweg (De Hees) te Beek en Donk, gemeente Laarbeek.

Een bureaustudie naar het plangebied Lage Heesweg/Otterweg (De Hees) te Beek en Donk, gemeente Laarbeek. Een bureaustudie naar het plangebied Lage Heesweg/Otterweg (De Hees) te Beek en Donk, gemeente Laarbeek. henk hiddink Zuidnederlandse Archeologische Notities 93 Amsterdam 2007 Archeologisch Centrum Vrije

Nadere informatie

Brederodelaan 57-75, 77, Van Ewijckweg 2-8, Duinlustparkweg 3-23

Brederodelaan 57-75, 77, Van Ewijckweg 2-8, Duinlustparkweg 3-23 Brederodelaan 57-75, 77, Van Ewijckweg 2-8, Duinlustparkweg 3-23 Straat en huisnummer : Brederodelaan 57-77, Van Ewijckweg 2-8, Duinlustparkweg 3-23 Postcode en plaats : 2061 KH, 2061 KL, 2061 LA Kadastrale

Nadere informatie

Plan van aanpak begeleiding aanleg bouwput Helmond-Stiphout, Geeneind

Plan van aanpak begeleiding aanleg bouwput Helmond-Stiphout, Geeneind Plan van aanpak begeleiding aanleg bouwput Helmond-Stiphout, Geeneind Kwaliteitseisen http://www.cultureelerfgoed.nl/werken/wetten-enregels/vergunningen/formulier-toestemming-onderzoek-amateurverenigingen

Nadere informatie

Decker_Konincxveltc.jpg Deventer KV.JPG

Decker_Konincxveltc.jpg Deventer KV.JPG Koningsveld is het oudste en meest belangrijke klooster van Delft. Aan de bouw van dit klooster is oudere middeleeuwse bewoning vooraf gegaan. Onder de middeleeuwse ophogingen komen bovendien bewoningssporen

Nadere informatie

RISICO-INVENTARISATIE DE WEID TE CASTRICUM

RISICO-INVENTARISATIE DE WEID TE CASTRICUM RISICO-INVENTARISATIE DE WEID TE CASTRICUM LUPGENS EN PARTNERS (STICHTING SIG) 13 augustus 2012 076558654:0.4 - Concept B01043.200918.0100 Inhoud Samenvatting... 3 1 Inleiding en Doel Onderzoek... 4 1.1

Nadere informatie

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND In het najaar van 2011 en de lente van 2012 deed een team archeologen van Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol bv) en Diachron UvA bv opgravingen in Aarle in de gemeente

Nadere informatie

Evaluatiebrief Archeologisch onderzoek 58915 Sevenum-Beatrixstraat IVO-P

Evaluatiebrief Archeologisch onderzoek 58915 Sevenum-Beatrixstraat IVO-P Postbus 297 6900 AG Zevenaar Ringbaan Zuid 8a 6905 DB Zevenaar tel. 0316-581130 fax 0316-343406 info@archeodienst.nl www.archeodienst.nl Archeodienst BV, Postbus 297, 6900 AG Zevenaar Evaluatiebrief Archeologisch

Nadere informatie

Rijkswaterstaat Brede Afspraak Archeologie. Datum 3 juli 2014 Status definitief

Rijkswaterstaat Brede Afspraak Archeologie. Datum 3 juli 2014 Status definitief Rijkswaterstaat Brede Afspraak Archeologie Datum 3 juli 2014 Status definitief Colofon Uitgegeven door Rijkswaterstaat ICG Informatie Contractenbuffet RWS, N.Landsman Telefoon 088 7972502 Email contractenbuffet@rws.nl

Nadere informatie

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10 Quickscan natuuronderzoek ivm bestemmingsplan en ontwikkelingen Bellersweg 13 Hengelo Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 9 juli 2013 Rapportnummer 0128 Projectnummer 018 Opdrachtgever

Nadere informatie

Opgravingen te Sissi op Kreta

Opgravingen te Sissi op Kreta Opgravingen te Sissi op Kreta Sinds 2007 voert de Belgische School te Athene elk jaar op het eiland Kreta tijdens de zomermaanden archeologische opgravingen uit te Sissi, een kustplaatsje 4 km ten oosten

Nadere informatie

en DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING,

en DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING, Afdeling en nummer M.M.A./Mo.-164.304. RIJSWIJK (ZH) i a i I Li '-J.- ^. ro O o o> o C-J in o DE STAATSSECRETARIS VAN CULTUUR, RECREATIE EN MAATSCHAPPELIJK WERK en DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING

Nadere informatie

Zuidnederlandse Archeologische Notities

Zuidnederlandse Archeologische Notities Verslag opgraving Elst Dorpsstraat 92 Miel Schurmans Zuidnederlandse Archeologische Notities 16 Amsterdam 2004 Archeologisch Centrum Vrije Universiteit - Hendrik Brunsting Stichting Opdrachtgever : Gemeente

Nadere informatie

Een legendarisch fort aan de Waal Opgravingsgegevens van zeven hectaren Kops Plateau

Een legendarisch fort aan de Waal Opgravingsgegevens van zeven hectaren Kops Plateau Een legendarisch fort aan de Waal Opgravingsgegevens van zeven hectaren Kops Plateau Project 10 Nijmegen Kops Plateau: een Romein s fort Onderwerp Aan het eind van de lste eeuw voor Chr. heeft het Romeinse

Nadere informatie

ADC Rapport 33 - Polder Breeveld. Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen. W.K.Vos

ADC Rapport 33 - Polder Breeveld. Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen. W.K.Vos 1 Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen W.K.Vos 2 COLOFON ADC Rapport 33 Archeologisch onderzoek in de polder Breeveld langs de spoorlijn Woerden-Harmelen Auteur:

Nadere informatie

Archeologisch Advies 498: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting Politiebureau Muggeplein. Interne Rapportages Archeologie Deventer 56

Archeologisch Advies 498: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting Politiebureau Muggeplein. Interne Rapportages Archeologie Deventer 56 Interne Rapportages Archeologie Deventer 56 Juli 2012 Archeologisch Advies 498: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting Politiebureau Muggeplein COLOFON 2012, Gemeente Deventer, Deventer.

Nadere informatie

GEMEENTE BUREN. Ruimtelijke onderbouwing Hendriklaan 15 16, Beusichem

GEMEENTE BUREN. Ruimtelijke onderbouwing Hendriklaan 15 16, Beusichem GEMEENTE BUREN Ruimtelijke onderbouwing Hendriklaan 15 16, Beusichem Projectnr. 061-076 / 27 januari 2016 INHOUD BLZ 1 INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding en doelstelling... 3 1.2 Plangebied... 4 1.3 Geldend

Nadere informatie