KASTEEL WITTEM. GULDEN REEKS VAN LIMBURGSE MONUMENTEN No. 15 EERTIJDS ZETEL VAN EEN RIJKSGRAAFSCHAP. DOOR EM. JANSSEN C.s.s.R.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KASTEEL WITTEM. GULDEN REEKS VAN LIMBURGSE MONUMENTEN No. 15 EERTIJDS ZETEL VAN EEN RIJKSGRAAFSCHAP. DOOR EM. JANSSEN C.s.s.R."

Transcriptie

1 KASTEEL WITTEM GULDEN REEKS VAN LIMBURGSE MONUMENTEN No. 15 KASTEEL WITTEM EERTIJDS ZETEL VAN EEN RIJKSGRAAFSCHAP DOOR EM. JANSSEN C.s.s.R. EERTIJDS ZETEL VAN EEN RIJKSGRAAFSCHAP DOOR EM. JANSSEN C.s.s.R. J.F.. ROODING EIG. HOTEL KASTEEL WITTEM 1960 VERZORGD DOOR DE STICHTING TOT INSTANDHOUDING VAN VOORTBRENGSELEN DER GEWESTELIJKE BOUWKUNST IN LIMBURG (RESTAURATIESTICHTING LIMBURG) 1960

2 WAPEN: In goud een uitgeschulpt kruis van keel (Julémont). FOTO'S : 1. Kasteel, binnenplaatszijde met neogotische entree. (Foto Braun Maastricht) 2. Kasteel met slothoeve. De verbindingsvleugel is modern. (Foto Braun Maastricht) 3. Dichtgemetselde gotische boog met wapenschildje in voormalig 15e eeuws poortgebouw. (Tekening G. Nelissen Wittem) Het oude kloostergedeelte (sedert 1835 van de paters Redemptoristen) is als Capucijnerklooster gebouwd van door J. C. Schlaun, de bouwmeester van O.a. het prinsbisschoppelijk paleis te Munster in Westfalen. Stichter: graaf Ferdinand van Plettenberg en Wittem, die er aanvankelijk een vleugel van bewoonde. 4. De monumentale voorgevel met rijke beeldgroep werd in 1895 nodeloos gesloopt. 5. Interieur rectoraatskerk: geheel rechts grafmonument van 'kardinaal van Rossum ( 1932); geheel links bedevaartsbeeld van de H. Gerardus Majella. (Foto Gebrs Simons Ubach o/worms) BAND li. 1. Het gouvernementsgebouw c.a. te Maastricht. 2. Neuburg, Gulpen's trots. 3. Kasteel Wittem, eertijds zetel van een rijksgraafschap. GULDEN REEKS VAN LIMBURGSE MONUMENTEN BAND Borg Haren, van burchttoren tot woon kasteel Agimont te Nedercanne. Neerland's enige terrassenkasteel Het kasteel van Wel! en de vloek die erop rustte Gen Hoes te Oud-Valkenburg, Valkenburg's bakermat Het kasteel van Rijckhoit, voorheen zetel ener vrije rijksbaronie, 6. 6 Urmond, ondermijnde schoonheid Kasteel Vaeshartelt bij Meerssen, eertijds koninklijk buitenverblijf De St. Servaaskerk te Maastricht, memoriakapel, abdij, rijksvrij kapittel, parochie 9. 9 Het vakwerkhuis in Limburg, ontwikkeling, bouwen bewoning De kerk van Susteren, Karolingische familie-abdij, adellijk vrouwenstift, parochie Kasteel Schaloen te Oud-Valkenburg De Basiliek van O.L. Vrouw te Maastricht, moederkerk der Nederlanden. Wil men de historici geloven, dan zou de geschiedenis van Gulpen en omgeving niet belangrijk zijn geweest. Wie zich echter realiseert, wat voor een rol de middeleeuwse kastelen hebben gespeeld en vaststelt, dat op dit knooppunt van niet minder dan vijf beekdalen vier burchten zijn verrezen, die' moet wel tot de dotsom komen, dat althans de oudere geschiedenis hier wèl van belang is geweest. De historici vragen echter naar "oorkonden" en die zijn ten dele verloren gegaan of bevinden zich op plaatsen, waar ze nog ontdekt moeten worden. Hoe dit ook zij, de bouwgeschiedenis van kasteel Wittem moge als gevolg van de krijgsverrichtingen van prins Willem de Zwijger enigszins duister zijn, feit is. dat er over Wittem al heel wat interessante historische gegevens verzameld werden. De belangrijkheid van Wittem moet in elk geval in oorsprong gezocht worden in de onneembaarheid van de burcht, gelegen als ze was in de moerassige beemden nabij de samenvloeiing van Sinselbeek en Geul. De heren van Wittem hebben zich dan ook kunnen ontrukken aan hun leenheer, de hertog van Limburg (bij Verviers) resp. Brabant en het gebied is in 1732 zelfs verheven tot vrij rijksgraafschap. We zullen nagaan hoe deze ontwikkeling heeft plaats gehad, waarbij vanzelfsprekend de lotgevallen van het kasteel op de eerste plaats komen.

3 DE OUDSTE BURCHT. Voordat een meer geregelde geschiedenis van Wittem een aanvang neemt, vinden we vermeld, dat ± 1100 Wittem toebehoorde aan Guda, de echtgenote van Thibald van ('s-graven) Voeren, waarvan Dr Boeren heeft aangetoond dat hij als heer van Valkenburg terwille van zijn voogdij over de proostdij Meerssen, te Valkenburg een eerste burcht op de Heunsberg bouwde. Guda vermaakte Wittem aan de abdij St Jacob te Luik, waar zij zich als weduwe had teruggetrokken. Of er toen in Wittem al een kasteel was, wordt zeer betwijfeld. Ook het overgeleverde verhaal, dat de H. Bernardus van Clairveaux in 1147 op weg van Aken naar Maastricht (vgl. deel 12 Gulden Reeks) op kasteel Wittem gerust zou hebben, wordt sterk betwijfeld. Neen, het meest waarschijnlijke is, dat pas rond 1200 een kasteel -vermoedelijk Rechts een woontoren of bergvrede- gebouwd is door de heren van Julémont, die we dan als heren van Wittem zien optreden. De van Julémonts behoorden tot de wijd vertakte ridderfamilie der Scavendriesch, die als wapen een geschulpt kruis voerden (zie omslag). De eerste Wittemse heer van Julémont moet geweest zijn de door de 14e eeuwse kroniekschrijvers Jean d'outremeuse en Hemricourt genoemde Wijchem, die als "Wilhelmus voogd van Gilemont" in 1216 als getuige optreedt met Dirk van Schinnen, Wilhelmus van Wylré en Winandus van Lemiers. Wat meer weten we van Arnold I van Julémont, zijn opvolger. Hij toch raakte als leenman van de hertogen van Limburg betrokken in de bekende Limburgse Successieoorlog, welke na het overlijden van hertogin Irmingard in 1283 ontbrandde. Tevoren was Arnold in 1268 gevangen genomen geweest bij een mislukte aanval op Keulen, teneinde de gevangen genomen bisschop Engelbert -die vaak in een ijzeren kooi tentoon werd gesteld- te wreken. De Limburgse Successieoorlog is een grote middeleeuwse oorlog geworden, omdat hier tegenover elkaar kwamen te staan: Jan I hertog van Brabant met bondgenoten en Reinoud I, graaf van Gelder - de weduwnaar van Irmingard -ook met bondgenoten. Tot deze laatste aanhang behoorde Reinoud's zwager Walram van Valkenburg en verder de riddergroepering der Scavendries. Hoewel Arnold van Julémont ook een Scavendries was, koos hij de zijde van Jan I van Brabant. Waarom? Jan van Heelu schrijft er over in zijn rijm kroniek : 1523 Dat, na, seere t'ongemake Al den Scavedrieschen quam Want hare mage van Witham Gingen hen daer met ave Want van Gelre die Grave Hadde hen gedaen onmate (= onrecht) Want hare een was ook drossaete Van Limborch, die grave scout (= schuld) Schuldigh bleef, die hi hem niet en gout (= vergold) Noch gelden en woude (= afbetalen wilde)

4 Arnold en zijn zonen Arnold, Herman en Symon traden aktief op. Zij verzochten Jan I via Maastricht naar Limburg op te rukken. De Geldersgezinden vingen de stoot op en bij Gulpen, aan de oevers van de Geul, stonden Brabanders en Luikenaren tegenover Klevenaars, Keulenaars en vele Limburgse edelen. Plotseling wierpen enkele Minderbroeders met het kruis in de hand zich tussen de vijanden. De godsdienst triomfeerde en de legers trokken af... Jan van Brabant legde daarna het bevel over het garnizoen van Maastricht in handen van Herman van Wittem. In 1284 ontmoetten beide partijen elkaar weer bij Gulpen. Nu was het de Franse Koning, die tussenbeide kwam. Hij bewerkte dat Guy van Vlaanderen tot scheidsrechter werd benoemd. Diens uitspraak bevredigde niemand en de strijd ontbrandde in 1285 opnieuw. Het volgende jaar was het deze Guy, die met Reinoud van Gelder via Stockem - waar een doorwaadbare plaats in de Maas is- wilde trachten Wittem te verrassen 1344 Doen keerden hen die van binnen So coenlike te ghewere, Dat ic en weet. wat den here Van buten daar mesquam Maar si lieten Witham Ende braken weder op. Wittem moet toen dus een sterke burcht hebben gehad. In 1237 was het voornoemde Herman die van zich deed spreken: Want her Herman van Witham Reet op eenen aventstonde Ute Tr-icht, ende begonde Bi Mersene, in 't land (= Meerssen) Van Valkenburgh, te stekene brand Dat men den roec daer af wale Op sach gaen toten voren Dale. (= Daelhem) Uit angst werd toen zelfs het beleg van het Brabantse Daelhem (bij Visé) opgebroken. Daarna zijn we dan genaderd tot 1288, in welk jaar de eindslag plaats heeft en wel bij Woeringen (tussen Keulen en Neuss). De overwinnaar Jan I van Brabant stond er aan het hoofd van 1500 ruiters, waaronder de drie gebroeders van Wittem. Er zijn toen zoveel ridders gesneuveld, dat deze slag bekend staat als de bloedigste in de middeleeuwen. Herman werd daarna aangesteld tot slotvoogd van Limburg (bij Verviers). Verder is het ook Arnold II die de vruchten ging plukken van zijn steun aan de hertog van Brabant, die nu ook hertog van Limburg geworden was. Om te beginnen ontving hij Epen in erfleen. Hiermede niet tevreden probeerden hij en zijn zoons Arnold en Gerard hun invloed uit te breiden. Arnold II was gehuwd met Jutta van Mulrepas uit de machtige ridderfamilie, die de hertog van Brabant had gesteund. Hij is het vermoedelijk ook geweest, die te Gulpen de nieuwe burcht bouwde (kasteel Nieuwenburg), nadat het geslacht van Gulpen, dat op de Aldeborgh gewoond moet hebben en tot de Scavedries behoorde, verslagen was (vgl. deel 14 Gulden Reeks). Ja, uit een oorkonde van 1325 blijkt zelfs, dat Arnold III ook nog in het bezit was van Cartiels. Daarmede beheersten de Julémonts het bekenknooppunt volkomen. Aangezien Arnold III geen kinderen schijnt gehad te hebben, volgt Gerard hem op. Deze woonde op de Nieuwenburg te Gulpen. Ook kinderloos zijnde verkocht hij in 1344 de burcht heerlijkheid Wittem aan Jan van Cosselaer voor 2300 gulden. Deze Jan was een natuurlijke zoon van Jan II hertog van Brabant en dus een halfbroer van hertog Jan III, bij wie hij overigens zeer in aanzien was. De van Cosselaers noemden zich voortaan "van Wittem" en combineerden in hun wapenschild de Brabantse leeuw met het geschulpte kruis. Jan huwde met Catharina van Holsit (bij Vaals?). Hij trachtte dan ook (?) naar het zuid oosten zijn bezittingen uit te breiden. Zo verwierf hij in 1352 de helft van de dorpen Mechelen en Wahlwyler van Philippa, vrouwe van Montjoie en Valkenburg en in 1356 de andere helft van de hertog van Brabant en Limburg. In 1365 volgde een deel van Nijswilre en in 1369 wordt de heerlijkheid Eijs een leen van Wittem. Ook bij de opvolgster van Jan III van Brabant, n.l. Johanna, die gehuwd was met Wenceslaus van Luxemburg, stond Jan van Wittem in hoog aanzien. OMSTREEKS 1835

5 Hij werd erfmaarschalk van Brabant en burggraaf van Limburg, terwijl hij regelmatig is aangezocht om op te treden als scheidsrechter, schatter e_d. Van Jan I is ook bewaard gebleven een brief "Ghegheven tot Wittham int jaar Ons Heeren als men screef MCCCLVI des zoendaghs vor Sinte Symoens end Juden dagh" waarin hij tegenover zijn leenheer een fout herstelt: "... ende wat dat ic daertoe doen moeste dat boven minen wille ende danc was, ende overmits den ancxt ende vreese uwer groeter moghentheyt, waer by, here van Vlaend'ren, ic minen gherechten heere ende gherecter vrouwen, vrouwen Jannen hertoghinne van Brabant, altoes doen wille, dat ein goet ghetrouwe man sculdigh es te doen zinen gerechten here ende gerechter vrouwen..." De 2e vrouw van Jan I was een dochter van Willem van Duivenvoorde, de machtige heer van Oosterhout en Bautershem. Hieruit ontsproot de Bautershemse tak. Toen Jan II van Wittem ± 1373 aan het bewind kwam, had hij in 1371 reeds deelgenomen aan de slag bij Baesweiler, waarbij Brabant en Gulik tegenover elkaar stonden ten aanzien van een twist over het z.g. landvrede-verbond (tegen roversbenden). Evenals Wenceslaus werd ook hij gevangen genomen. Nadat eerstgenoemde in 1383 was overleden werd Jan raadsheer van Johanna van Brabant. Ook bekleedde hij het ambt van drost van Brabant en werd hem als zodanig in 1385 de verdediging van 's Hertogenbosch opgedragen. De hertogin wilde volgens de "Brabantse Yeesten" : "Dat heere Jan van Witham, Drossate van Brabant te dien tide Ten Bossche sou de inne riden, Ende hi hem (de stad) stercken soude te hande Op die palen (grenzen) van den lande Tegen den geldersceu hertoghe." Bekend is ook zijn actie tegen kasteel Gaesbeek, welks heer een geziene Brusselaar had doen vermoorden. Luikse mijnwerkers ondermijnden toren en muren en de sterkte werd aldus met de grond gelijk gemaakt (1388). Mede ter beloning hiervan verleende Johanna aan Jan in 1390 het recht de Brabantse leeuw zonder de bastaardstreep te voeren! In 1403 moest Jan nog uitspraak doen inzake een geschil met de abdis van Burtscheid over de vernieuwing van de in 1389 te Epen gebarste "middelste" klok (tiendklok ). De abdis bezat er de kerkelijke tienden. Jan II was de eerste maal gehuwd met Catharina van Hoensbroek, uit welk huwelijk o.a. sproot Jan III heer van Wittem. Uit zijn tweede huwelijk met de rijke erfdochter Maria van Stalle van Beersel stamt de Beerselse tak, welke zowel door rijkdom, ereposten en verwantschap een glansrijke rol in Brabant heeft gespeeld. Jan III van Wittem was al even gezien bij zijn leenheren als zijn voorgangers. Hertog Antonie van Bourgondië benoemde hem in 1406 tot kastelein en drost van Valkenburg. Nadat Antonie in 1415 te Azincourt gesneuveld was, is Jan medeondertekenaar van een verbond van steden en edelen. Onder "Het Nieuw Reglement" dat hertog Jan IV in 1422 uitvaardigt vinden we o.a. "Heeren Janne Heere van Wittham, omen Drossate van Brabant", terwijl hij van in het tweeherige Maastricht hoogschout voor Brabant was. Jan van Wittem was hier toen reeds als poorter ingeschreven, want de raad had in 1407 o.a. op hem een beroep gedaan om de door de Luikenaren belegerde stad te ontzetten, terwijl de hertog ± 1425 naar Maastricht zond: "Den Here van Witham vore ghenant Aen syn stad van Tricht om bistant Ende om ghetrouwe behulpsaemheit" bij het bewaren van de goederen van Jacoba van Beieren voor Brabant. Jan III was verder een grote weldoener van de proostdij van St Gerlach te Houthem. EEN NIEUW KASTEEL. Gezien het feit, dat de oudste delen van het tegenwoordige kasteel niet eerder gedateerd worden dan de 15e eeuw en bij een twist tussen Wittem en Eys over een weg, uit een getuigenverhoor blijkt, dat er toen in Wittem gebouwd is, heeft Jan III aan de oude woontoren vermoedelijk nieuwe vleugels toegevoegd. Gerard van Ghoor, heer v. Eijs verklaart n.l. "dat he gesien hatt, dat, ]ohan, here zo Wettham, zo Eysse is comen rijden op synen grauwen perde ende hat den aid en Voigt gebeden, dat he hem doch myt synen steynen daer hyn (over de betwiste weg) lies faren" enz. Toen moet dus in aansluiting aan de hoofdtoren gebouwd zijn de polygonale burcht, bestaande uit een weermuur met kantelen en schietsleuven, enkele flankeringstorens en een woonhuis. De voorpoort van de voorburcht met een thans dichtgemetselde gothische boog, is nog aanwezig (zie afbeelding). Er was ook nog een tweede poort, want "offt (als) der Heer van den vyanden besocht weer offt vreese had de, soe syn oyk een paar nabueren gewoonlyck tot Witthem comen te waecken. Ende die waecke sol omgaan, alle nachts twee andere, in de voirste port ende op den damme". Ten aanzien van de torens is er zelfs sprake van zeven stuks. Hier zullen wel hang torens bij geweest zijn, getuige de overblijfselen van de aanzet van zulk een torentje in de buitenhoek van de zijvleugel. Jan III heeft de bouw vermoedelijk niet lang overleefd toen hij in 1443 te Maastricht overleed. Uit zijn huwelijk met Margaretha van Pallant sproot o.a. de zoon Frederik, die opvolgt. Deze verheft de heerlijkheid Wittem en het dorp Epen in 1444 tot leen. Hij stond bekend "als een der beste edellieden uit het land van Overmaas". In 't jubeljaar 1450 trekt hij o.a. met Jan van Home en Jan hertog van

6 Cleef naar 't H. Land. Vermoedelijk is hij toen in Jerusalem tot ridder geslagen. Frederik was reeds in 1445 erfmaarschalk van Limburg geworden en in 1453 volgt zijn aanstelling als drossaard van Valkenburg. In 1452 wordt hij bovendien slotvoogd van Daelhem en in 1463 hoogschout van Brabantse zijde te Maastricht. Frederik van Wittem is het ook, die in 1454 tegenwoordig was op het historisch zo bekende fazantenfeest te Rijssel, waar Philips van Bourgondië tot de kruistocht besloot: "Messire Anthoine et messire Philippe bastards de Brabant et messire Fredric de Withem vouons à Dieu, à la benoite Vierge Marie, aux dames et au faisant de aler et accompaignier notre très redouté Seigneur... oudit sainct voyage". Pas 10 jaar later zeilde men uit. Inmiddels had Frederik in 1461 nog furore gemaakt op een groot tournooi ter gelegenheid van de kroning van koning Lodewijk XI. Het stond vast "que Frédéric de Wittem avec son es cu et son cheval, couvert de la peau d'un daim, avait le mieux couru, rompu et gagné prix." Na 21 oktober 1465 het slot Limburg tegen de Luikenaars verdedigd te hebben, verkocht hij Wittem c.a. in 1466 aan zijn neef Diederik van Pallant, heer van Wildenburg. Hiermede kwam de bezitting in handen van een niet minder bekend geslacht. Diederik was tot 1463 ook hoogschout van Brabantse zijde te Maastricht geweest, kocht in 1467 het drostambt van Valkenburg en is in 1468 ridder geslagen. Hij had als luitenant-droissaard ter vervanging van Frederik v. Wittem reeds naam gemaakt met de verdediging van Valkenburg tegen de Luikenaars. Als trouw leenman van Karel de Stoute (als hertog van Brabant ) trok hij "myt synre rydderschappe ende gueden mannen uytten lande van Valkenborgh" naar Frankrijk om aan de oorlog tegen de koning deel te nemen. Dit herhaalde zich in Een jaar later huwde hij te Valkenburg met Apollonia gravin van der Marck- Arenberg. Ook is hij aldaar begraven ( 1481 ). Uit een teruggevonden ongedateerde "ordonnancije" blijkt, met welk een pracht en praal dit laatste is geschied (zie: v.d. Venne, Kasteel v. Valkenburg). Aangezien Diederik's zoon Jan nog minderjarig was, trad als voogd op Edmund II van Pallant. In 1493 meerderjarig geworden, huwt Jan twee jaar later Anna van Culemborg, dochter van Jaspar: heer van Culemborg, Weerde, Borselen, Hoogstraeten, Maartensdijk en Zuilen, en Johanna van Bourgondië en werd daarmede verwant met de eerste families in de Nederlanden. Jan maakte zich o.a. zeer verdienstelijk in de strijd van Maximiliaan van Oostenrijk om de hegemonie in Gelder(land). Zo bezette hij namens Brabant het slot van Montfort. In 1510 treedt hij op als gedeputeerde van landvoogdes Margaretha, hoewel deze hem datzelfde jaar had moeten gelasten alle onder hem berustende registers van Valkenburg naar de Rekenkamer te Brussel te zenden, wegens een veroordeling, belastingen met geweld te hebben geïnd. Na Jan's overlijden in 1515 wordt hij opgevolgd door zijn enige zoon Gerard van Pallant, die echter wegens minderjarigheid pas in 1525 voor de leenhof van Brabant hulde en eed kon doen ten aanzien van het huis Wittem en de dorpen Epen, Waelwilre en Mechelen met alle aankleven. Inmiddels had keizer Karel V in oktober 1520 op verzoek zijner moeder "de edele, lieve, beminde joffr Anna van Culemborg" Palant en Wittem "geërigeerd, verheven ende gemaekt.... tot Vrijheerlijkheden". Hierbij werd o.a. overwogen, dat Wittem heeft "Hoge Gerechtigheid Put ende Galge". Was het een beloning voor de ontvangst van de Keizer op weg naar de kroning in Aken (van 24 op 25 okt. 1520? Wat het kasteel betreft lezen we in de rentmeesters rekening 1530/31: "En soe twee gewijde altaeren zo Witthem opten huyse staene ende men in dat ijerste (in 't begin) als ick da qaem geyne Messe dae en hadde..." (er was dus een kapel ) en volgens de rentmeestersrekening 1531/32 was "der groesse toerne in 't midden door den slachregen all uytgewerckt ende die steyne alle entloest". Als drost van Valkenburg laat Gerard twee van hekserij verdachte vrouwen pijnigen en bij gebrek aan overtuigend bewijs verbannen. Later wordt Gerard ook drost van Duurstede en Wijk en maarschalk van het Overkwartier van Utrecht. In 1540 is hij begraven in de grafkelder van zijn grootvader Jaspar. Weduwe Margaretha, gravin van Lalaing, met 10 kinderen achterblijvende, verviel tot waanzin. Het drie jarige zoontje_floris is toen opgevoed aan 't hof van de landvoogdes Maria v. Oostenrijk. Toen hij 18½ jaar was (1555) erfde hij Culemborg en werd aldaar als eerste "graaf" ingehuldigd. Streng katholiek opgevoed zijnde treedt hij op als beschermer van kloosters en helpt hij koning Philips II in de oorlog tegen Frankrijk. Als vernieuwer van de strenge plakkaten van zijn oudtante Elisabeth v. Culemborg veroorzaakt hij zodoende te Culemborg de veroordeling van een wederdoper tot de vuurdood. Plotseling kwam er echter een ommekeer in Floris en wel mede tengevolge van zijn huwelijk met Elisabeth, gravin van Manderscheyt, Blankenheim en ter Sleijden (1564). De politiek moet hier een woordje hebben meegesproken, want in 1555 had hij zich al bij Oranje aangesloten. Zo ageerde hij met Willem de Zwijger in 1562 op de Rijksdag te Frankfort tegen de Spaanse kardinaal Granvelle, de raadsman van Margaretha van Parma te Brussel. Hij is ook mede-ontwerper van het bekende smeekschrift der edelen (1566). Men was hiertoe samengekomen in zijn vorstelijke woning te Brussel. Alva was hierover zo verbolgen, dat hij het huis met de grond liet gelijkmaken. Voor de eerste maal klonk toen de kreet "Vivent les gueux". Pas in 1566 had Floris zich openlijk tot de Hervorming durven bekennen en liet hij in Culemborg de nieuwe leer prediken. Toen Alva hem voor de Raad van Beroerten ter verantwoording riep moest de graaf de vlucht nemen om aan de dood te ontsnappen. Alva nam toen Culemborg en Wittem in beslag (1568). Op kasteel Wittem werd een Spaans-Luikse bezetting gelegd, terwijl het vruchtgebruik toen is gegeven aan Floris' zuster Anna van Pallant, weduwe van Philippus van Stavele. VERWOESTING EN GEDEELTELIJKE HERBOUW. Het eerste wapenfeit in de 80 jarige oorlog is vermoedelijk geweest de belegering en inname van kasteel Wittem door de prinselijke huurtroepen. Het was n.l. de bedoeling van Willem de Zwijger vanuit Nassau bij verrassing Maastricht te veroveren en regelrecht op Brussel te trekken. Toen Maastricht onneembaar bleek, keerde men terug naar Wittem, dat echter opnieuw op de Spanjaarden veroverd moest worden. Toen wendde Willem van Oranje zich met een verzoek tot de stad Luik om vrije doortocht en wel met een schrijven gedateerd 4 okt "ecrit en la maison forte de Wittem chez mon camp". Het volgende jaar kwamen de Spanjaarden ten derde male en nu werd de sterkte definitief yerwoest

7 Inmiddels was uit Floris' tweede huwelijk met Philippa van Manderscheidt-Gerolstein de zoon Floris (II) geboren, die hem zou opvolgen (l557). Deze werd "in de hervormde religie opgetrocken ende daervan professie doende". In 1601 huwde Floris II op kasteel s Herenberg met Catharina van den Berg, nicht van Willem de Zwijger. In 1604 volgde niettemin een verzoening met aartshertogin Isabella te Brussel en verheft hij "acht daegen in oichtsmaent 1605 die heerlicheyt, huys ende landt van Wittem Overmaeze ende..." enz. Nu was het zaak enige schade-vergoeding te verkrijgen wegens geleden verliezen, die begroot werden op "over de tienhonderd duizend ponden van veertig groot het pond". Zelfs Jan van Oldenbarnevelt zette zich hiervoor in bij de Staten Generaal. Het werd Floris daardoor mogelijk te werken aan het herstel van o.a. kasteel Wittem. In 1611 moet men hier mee begonnen zijn. Een algehele restauratie is het niet geworden, getuige o.a. het feit, dat kasteel en voorburcht geen gesloten eenheden meer vormen, door een gracht gescheiden. Toen Oldenbarneveld onthoofd werd (1619) was Floris weer te Wittem. Na nog jaren op diplomatiek gebied zijn sporen in Staatse dienst verdiend te hebben, overleed hij in 1639 kinderloos en werd te Culemborg begraven. Nu doet weer een nieuw geslacht zijn intrede op Wittem en wel dat van de graven van Waldeck Pyrmont. Floris II had de vrijheerlijkheid vermaakt aan de schoonzoon van zijn zuster Elisabeth, genaamd Wolraed graaf van W.P. Aangezien deze reeds in 1640 overleed liet zijn weduwe, Anna van Baden, Wittem verheffen door de drost, Jonker J.W. van Schwarzenberg. Kort daarop, n.l. in februari 1642, hebben de Fransen onder graaf Guébriant "het voorn. casteel geweldiger hand ingenoomen". De 80 jarige oorlog was nog niet afgelopen. Toen ook Anna van Baden was overleden treffen we in Wittem aan niemand minder dan Anna's zoon Georg Frederik van Waldeck Pyrmont, een zeer bekend krijgsman in die dagen. Hij was reeds jong in Staatse dienst gegaan, doch vocht later als generaal-majoor voor de Keurvorst van Brandenburg o.a. in de slag van Warschau (1656) en trad namens de Rijksdag van Regensburg als generaalveldmaarschalk op tegen de Turken. Weer terug in Staatse dienst maakte hij zich vooral verdienstelijk in de oorlog tegen Frankrijk ( ). In deze oorlog is ook Wittem betrokken geweest. In 1672 "Ie prince du Condé est venu le 23 du courant (mei) camper sa personne avec sa suite sur le chäteau et son armeé de 30 à 32 mille homme tout alentour". In 1678 moest worden hersteld "was an dem Haus Wittem durch die in Maastricht gelegene französische guarnison an einer Seite demoliert" was. Als beloning voor zijn verdiensten wordt Georg Frederik in 1679 benoemd tot gouverneur van Maastricht (vgl. Gulden Reeks nr 13). Op de fronten kon men hem echter niet missen en zo zien we de generaal opnieuw optrekken tegen de Turken, waarbij hij o.a. deelnam aan de ontzetting van Wenen in Keizer Leopold I verhief hem tot rijksvorst. Teruggekeerd te Wittem zette Georg Frederik in 1686 op 't kasteel gevangen de heer van Eijs, omdat deze hem niet als leenheer wilde beschouwen. Toen in 1688 opnieuw de strijd met Frankrijk ontbrandde, was de vorst van Waldeck de aangewezen man voor het oppercommando over het Staats-Duits-Engelse leger. Verschillende Duitse landen benoemden hem in 1689 tot grootmeester van de Duitse orde. In datzelfde jaar zag hij zijn pogingen beloond de heerlijkheid los te maken van de Leenhof te Brussel. Ze werd daarmede een vrije rijksheerlijkheid en kwam zodoende de z.g. Westfaalse Kreis. Uit het huwelijk met Elisabeth Charlotte gravin van Nassau sproten 9 kinderen, doch hiervan bleven slechts 3 dochters in leven. Het was Albertina Elisabeth. gehuwd met Philip Lodewijk graaf v. Erbach, die na de dood van de held: haftige George Frederik opvolgde (1692). Toen zij van Wittem, bij brief van 20 maart 1700, door haar vader gemaakte kosten terugvorderde, overwoog de schepenbank dat men wilde vergoeden "die processen ende maintien van Immediatät (= rijks heerlijkheid), doch ook "in consideratie van de groote diensten, die wij

8 onderdaenigh bidden, dat voor het toecomende moeghen werden gecontinueert". In een rekening van 1699/1700 lezen we: "Nachdem der Vorplatz vor dem Castell seither der Sprengung des Hauses gleich ein Morast gelegen, hat man selbigen mit Kieselsteinen, sa weit nöthig, plaveijen lassen". Het einde was minder prettig. Wegens een schuld van Albertina Elisabeth aan de generaal-luitenant von Pratlack, groot gld. frankf. cours, laat deze beslag leggen en nam hij in 1714 zelfs Wittem's kasteel en burghof in bezit. Na een kleine tussenphase is het dan Rijksgraaf Ferdinand von Plettenberg, die Wittem in 1722 koopt. De inhuldiging volgde 20 aug De nieuwe graaf was Keizerlijk en Keurvorstelijk Geheimraad, Opperkamerheer en eerste Minister van de Keurvorst van Keulen. Hij was in zulk hoog aanzien bij Clemens August van Beyeren, prins-bisschop van Keulen, omdat hij deze na de verheffing tot bisschop van Munster ook tot deze zetel (1723) en later nog tot die van Hildesheim en Osnabrück (1728) had weten te doen verheffen. Als beloning ontving Ferdinand o.a. een prachtige snuifdoos met een credietbrief van gld. De Keizer, Karel V, nam hem ook voor zich in met de benoeming lot "Graf für Reichs und Erblande". Het resultaat was de ondertekening door Beyeren en Keulen van de bekende Pragmatieke Sanctie van 1726 in het paleis van Prins Eugenius van Savoye te Wenen. WITTEM WORDT RIJKSGRAAFSCHAP. Inmiddels had de nieuwe heer van Wittem grootse plannen met de heerlijkheid. In 1723 kocht hij tevens de heerlijkheid Eijs van T. J. de Waha en in 1728 de heerlijkheid Slenaken van graaf d'arberg de Valengin, graaf van Gronsveld. Hij verenig-de deze gebieden met Wittem, Mechelen, Epen, Wahlwilre en Nyswilre en wist te bereiken dat dit nieuwe geheel tot Rijksgraafschap werd verheven (1732). Graaf Ferdinand heeft mogelijk gehoopt ook de toen eveneens gekochte heerlijkheid Gulpen met Margraten aan het graafschap toe te kunnen voegen, doch dit gebied maakte deel uit van het Staatse land van 's Hertogenrade. Of was het alleen maar het vorstelijke kasteel "Neubourg" dat hem had gelokt in verband met de miserabele toestand van kasteel Wittem? Plettenberg had zich toch al moeten behelpen met een vleugel in het door hem te Wittem gestichte Capucijnerklooster. Voor de bouw van dit klooster had de graaf doen overkomen de bekende Munsterse archi-tect J. C. von Schlaun. Deze bouwde daarop eveneens de fraaie kerk van Eijs en voerde mogelijk ook de verbouwing uit aan kasteel Neubourg (vgl. Gulden Reeks nr. 14). De nieuwe glorietijd is helaas slechts van korte duur geweest. Eerst viel Ferdinand in ongenade bij de keurvorst van Keulen door de intriges van baron de Magis en toen de Keizer zich over hem ontfermde door een benoeming tot Keizerlijk orator aan het hof van Paus Clemens VII (1737), ontsliep hij te Weenen op 18 maart van dat jaar. Zijn hart moest in de crypte van het Wittemse Capucijner-klooster worden bijgezet. Dit jeugdige verscheiden (47 jaar) en het feit, dat zijn zoon Frans Jozef pas 23 jaar oud was, heeft het grafelijk gezin voor een taak geplaatst, welke het op de duur niet aankon. Van invloed kan ook zijn geweest, dat het huwelijk van Frans met een prinses van Lemberg zodanige maatschappelijke verplichtingen met zich meebracht, dat de inkomsten niet toereikend waren. Nadat hij pas in 1750 in de refter van het klooster was ingehuldigd, komt het in 1753 tot een onverkwikkelijk proces tegen de door oorlogslasten verarmde onderdanen. Daarna gaat het financieel steeds bergaf en kunnen zware leningen de zaak niet redden. Zo was een schuld wegens in 1753 gekochte lijfsieraden in 1758 nog niet betaald. Ten laatste kon men de zaak niet meer houden en werden achtereenvolgens de heerlijkheden Gulpen met Margraten in 1769 en Slenaken in 1771 verkocht. Zelfs Wittem zelf liep gevaar. In 1733 werden de voogden van de minderjarige kleinzoon Rijksgraaf Max. Friedrich von Plettenberg-Wittem zelfs veroordeeld tot die verkoop ten gunste van de Weense schuldeisers (f wegens kapitaal en rente). Men heeft deze slag toch nog weten te voorkomen. Tot de komst der Fransen is Wittem daarop goed bestuurd door de voogdes Sophia Louise "verwittwete Freifrau von Galen geboren von Merveldt". Op 20 juli 1794 ten laatste, kreeg de drost de instructie "Das Archif, das baare Geld und auch, allenfalls wenn das Gericht es nothwendig findet, die gerichtlichen Depositengelder, sind in möchlichster Stille beizupacken und sicher zu beforderen. De opheffing der heerlijke rechten maakte een einde aan het graafschap. Aangezien Wittem rijksgebied was ontving de graaf van Plettenberg ingevolge het verdrag van Lunéville als schadevergoeding: de dorpen Mietingen en Sulmingen, vóórdien van de abdij van Hechbach en verheven tot graafschap Mietingen met de tiende van Baltringen, 5 morgen bos bij Mietingen, plus een rente van 6000 gulden op Buxheim. 1) 1) Begin 1960 werd hotel kasteel Wittem vereerd met het bezoek van een rijksgraaf Egbert von Plettenberg uit het Rijnland, die tot dusver niet wist, dat het voorvaderlijk slot nog bestond.

9 De Franse Republiek verkocht daarop de voormalige particuliere eigendommen van de Wittemse graaf. Als koper van kasteel met boerderij trad op de pachter Simon Merckelbach en wel tegen de som van francs ( H.A.). Het kasteel was toen echter volgens een getuigenis uit die dagen "antique, délabré et inhabitable". Het is de familie Merckelbach geweest, die het gebouw weer in bewoonbare slaat heeft gebracht, al zijn de meningen erover verdeeld, dat men dit in neogothische stijl heeft gedaan. De Merckelbach's hebben belangrijke posten bezet in 't bestuur van provincie en gemeente en het was burgemeester Mr W.J.H.M. Merckelbach -tevens voorzitter van het Limburgse Groene Kruis- die in 1957 de verkoop bewerkstelligde aan de heer J.F. Rooding uit Valkenburg, die er een Horecabedrijf in vestigde. Literatuur: 1. Cobouw, Weekblad voor het bouwwezen, 1 jan : Het kasteel van Wittem. 2. Craandijk, J. : Wandelingen door Nederland, 3e druk Crassier, Louis baron de : Dictionaire historique du Limbourg, Publ Flament, A.J.A. : Het kasteel te Wittem, Buiten Huygen, C.A. : Van Graafschap Limburg tot Provincie Limburg. Handboek. Maastricht id. Zuid Limburg, ons oudste cultuurland. Heemschutserie deel 73. Amsterdam id. Zuid Limburg, gids langs het historisch stads-en dorpsschoon. Maastricht Mosmanns C.ss.R., H. : De Heeren van Wittem, Venlo Veen, J.S. v. : Een en ander over Wittem, Maasgouw Venne, J.M. v.d. : Geschiedenis van het kasteel van Valkenburg, Valkenburg Voorlopige Lijst der Nederl. Monumenten van geschiedenis en kunst, deel VIII (1926).

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Het Huis. en de Heerlijkheid

Het Huis. en de Heerlijkheid Het Huis en de Heerlijkheid Bij ondergeteekende berusten een aantal documenten, die op het huis en de heerlijkheid Lisse betrekking hebben. De oudste berichten uit de tweede helft der 14de eeuw. Toen leefde

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kastelen De eerste kastelen De eerste kastelen werden tussen 800 en 1000 na Christus gebouwd. In die tijd maakten de Noormannen de kusten van Europa onveilig: ze plunderden dorpen en boerderijen. De mensen

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Raadsnota. Raadsvergadering d.d.: 15 februari 2016 Agenda nr: 11 Onderwerp: Nieuwe gemeentevlag. Aan de gemeenteraad,

Raadsnota. Raadsvergadering d.d.: 15 februari 2016 Agenda nr: 11 Onderwerp: Nieuwe gemeentevlag. Aan de gemeenteraad, Raadsnota Raadsvergadering d.d.: 15 februari 2016 Agenda nr: 11 Onderwerp: Nieuwe gemeentevlag Aan de gemeenteraad, 1. Doel, Samenvatting en Advies van het raadsvoorstel In de huidige gemeentevlag is de

Nadere informatie

Bijlage A BN/De Stem 18.05.1999 Bijlage B NRC 07.07.1893

Bijlage A BN/De Stem 18.05.1999 Bijlage B NRC 07.07.1893 Bijlage A BN/De Stem 18.05.1999 Bijlage B NRC 07.07.1893 Bijlage D1 Plattegrond 1832-1890. Plattegrond van de vesting Bergen op Zoom, 1832. Moderne natekening, ca. 1950. Hierop in dikke lijnen de bij de

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus.

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. 2013 is het jaar van de Troonsopvolging en de viering van het 200 jarig Koninkrijk, maar hoe is het allemaal begonnen? Wie was

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië Werkblad Ω Hoe Nederland ontstond Ω Les : Nederland nu en toen Rond 500 krijgt ons land de naam de Lage Landen of de Nederlanden. Ons land ligt namelijk erg laag. Het gebied is zo groot als Nederland,

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Kasteel Genbroek. Samenvatting. Kasteel Genbroekstraat 18 te BEEK

Kasteel Genbroek. Samenvatting. Kasteel Genbroekstraat 18 te BEEK Kasteel Genbroek Kasteel Genbroekstraat 18 te BEEK Samenvatting Zeer representatieve kantoorruimte in een authentiek kasteel op nog geen 5 minuten afstand van Maastricht- Aken Airport. De helft van dit

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

3a. Denk opdracht- Wie ben ik?

3a. Denk opdracht- Wie ben ik? 3a. Denk opdracht- Wie ben ik? Instructie: Wie ben ik is een spel waarbij de kinderen gebruik maken van de hoofdpersonen uit de Opstand der Nederlanden: Johannes Calvijn, Angelus Merula, Willem van Oranje,

Nadere informatie

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Portret van een vriendschap Moeizaam manoeuvreren Corte deductie Het heikele punt van de religie Portretruil Politiek ongelukkige partnerkeuze Portret

Nadere informatie

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545 Over Willem Willem krijgt op 11-jarige leeftijd door het overlijden van een neef een grote erfenis. Daar hoort ook bij dat hij verhuist van zijn ouders in de naar de grote stad. Daar wordt hij opgevoed

Nadere informatie

De wapenschilden van Cuijk en Grave

De wapenschilden van Cuijk en Grave De wapenschilden van Cuijk en Grave Het wapenschild van de familie van Cuyck Aernt Van Buchel reproduceerde in zijn Monumenta drie verschillende wapenschilden van de van Cuycks 1 : In goud twee dwarsbalken

Nadere informatie

Het kasteel begin 19e eeuw. Naar een gouache van J.A. Knip. RHCe, fotocollectie nr. 108658.

Het kasteel begin 19e eeuw. Naar een gouache van J.A. Knip. RHCe, fotocollectie nr. 108658. 2. Huidige kasteel Anders dan in het verleden vaak gedacht is, heeft het kasteel van Helmond een eeuwenlange bouwgeschiedenis gekend. Begonnen in het tweede kwart van de veertiende eeuw (ca. 1325) werd

Nadere informatie

k a s t e l e n i n n e d e r l a n d

k a s t e l e n i n n e d e r l a n d k a s t e e l Inhoudsopgave k a s t e l e n i n n e d e r l a n d Wat is een kasteel? Blz. 2-3 Ringwalburchten Blz. 4 Motteburchten Blz. 5 Ronde Waterburchten Blz. 6 Vierhoekige Waterburchten Blz. 7 Woon-

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Alberich van Montmorency (9 generaties) Tweede Generatie

Alberich van Montmorency (9 generaties) Tweede Generatie Alberich van Montmorency (9 generaties) 1. Alberich van Montmorency, ook bekend als Alberich van Orleans, geb. 900, (zoon van Alberich I van Gatinais). Hij trouwde met Elfleda van Engeland, geb. 910. +

Nadere informatie

Begraafplaats Sint Pieter bij Maastricht.

Begraafplaats Sint Pieter bij Maastricht. Voormalig Carmelitessenklooster aan de Bleekerij te Sint Pieter bij Maastricht. In de jaren 1977-1978 werd dit klooster gesloopt ten behoeve van de bouw van de Parkresidentie ten zuiden van de Kennedybrug.

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Ruimtelijke context Achter het Clara Fey klooster bevindt zich een hellingbos, waarin een Lourdesgrot, een vervallen kapel, 14 kruiswegstaties

Nadere informatie

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen!

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! Met PINKSTEREN hebben we in Nederland altijd vrij! Er is een 1 e Pinksterdag, een 2 e Pinksterdag. En in Purmerend (en omgeving) hebben we zelfs een 3 e Pinksterdag. Op deze

Nadere informatie

VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING

VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING VOORGESCHIEDENIS Op 6 april 1804 wordt bij de magistraat ter tafel gebracht een gedrukt biljet met de aankondiging van de publieke

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Filips. Over Filips. Info. Bekenden van Filips. Filips. Tijdlijn Info Foto s Eten & Drinken. wsw. Filips 1540. Filips 1549.

Filips. Over Filips. Info. Bekenden van Filips. Filips. Tijdlijn Info Foto s Eten & Drinken. wsw. Filips 1540. Filips 1549. Over is de oudste zoon van de machtige keizer Karel V. Karel is geboren in Gent en is regelmatig in de Nederlanden. is geboren in Spanje en groeit daar op. Zijn vader ziet hij maar weinig, die is altijd

Nadere informatie

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Van wie ben jij er één? Dat was telkens de vraag van tante Betje als ik bij mijn oma, haar zuster, kwam logeren in Baarn. Die vraag

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600)

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600) Onderzoeksvraag: Welke bestuurlijke, godsdienstige en economische oorzaken waren bij de Opstand in de Nederlanden het belangrijkst, en wat waren de gevolgen? De Nederlandse Opstand is de strijd van de

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

De kluizenaars van de Schaesberg (7)

De kluizenaars van de Schaesberg (7) De kluizenaars van de Schaesberg (7) Na 6 afleveringen volgt hier het slot van de serie over het kluizenaars-wezen en de kluizenaars op de Schasesberg. In dit artikel worden de laatste 4 bewoners van de

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK - De integratie van Limburg in het Koninkrijk der Nederlanden, 1815 1867 - M.G.H. DERKS, MEd Op het omslag: -De gebruikte tekstkleuren van

Nadere informatie

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's)

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Achtergrond In 1811 werd in de meeste delen van Nederland de Burgerlijke Stand ingevoerd. De overheid had op dat moment nauwelijks gegevens over de

Nadere informatie

Heerlijkheid ter Hoyen in Markegem

Heerlijkheid ter Hoyen in Markegem Heerlijkheid ter Hoyen in Markegem Een heerlijkheid is een bestuursvorm voortkomend uit een feodale onderverdeling van het overheidsgezag in de middeleeuwen. De centrale persoon van de heerlijkheid was

Nadere informatie

Gerechtsbestuur Schalkwijk, 1685-1810 (105)

Gerechtsbestuur Schalkwijk, 1685-1810 (105) NT00105_16 Nadere Toegang op inv. nr 16 uit het archief van het Gerechtsbestuur Schalkwijk, 1685-1810 (105) H.J. Postema November 2014 Inleiding Dit document bevat regesten van de processen die voor het

Nadere informatie

Leerstoel de Nederlanden in de Wereld Vrije Universiteit Brussel (VUB)

Leerstoel de Nederlanden in de Wereld Vrije Universiteit Brussel (VUB) Leerstoel de Nederlanden in de Wereld Vrije Universiteit Brussel (VUB) Avondlezing in het Vlaams-Nederlands Huis De Buren Brussel, 23 mei 2006, 20.00 uur. De Spaanse erfenis. Spanje en de Lage Landen (15

Nadere informatie

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943)

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) Charles & Herman Horsthuis TANTE BETSIE (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) De kunstzinnige familie Issels, waaruit wij mede voortgekomen zijn, telde één

Nadere informatie

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600.

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. Les 1: Miika. De tijd van Maarten Luther. Eeuwenlang kenden mensen in West-Europa alleen de

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

Partijen Staatsgezinden: 3900 man infanterie en 200 man cavalerie, geleid door graaf Lodewijk van Nassau en graaf Adolf van Nassau, voornamelijk

Partijen Staatsgezinden: 3900 man infanterie en 200 man cavalerie, geleid door graaf Lodewijk van Nassau en graaf Adolf van Nassau, voornamelijk Partijen Staatsgezinden: 3900 man infanterie en 200 man cavalerie, geleid door graaf Lodewijk van Nassau en graaf Adolf van Nassau, voornamelijk bestaande uit huurlingen en een kleine groep getrouwe troepen

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

OVER EEN GLAS, EERTIJDS IN DE GROOTE KERK TE ROTTERDAM, DOOR DR. HENRI OBREEN.

OVER EEN GLAS, EERTIJDS IN DE GROOTE KERK TE ROTTERDAM, DOOR DR. HENRI OBREEN. OVER EEN GLAS, EERTIJDS IN DE GROOTE KERK TE ROTTERDAM, DOOR DR. HENRI OBREEN. Gebrandschilderde ruiten uit oude tijden behooren in onze kerken tot de hooge zeldzaamheden; de hand der menschen, maar meer

Nadere informatie

Notariële Akten na Overlijden Klaas Breedijk (172 )

Notariële Akten na Overlijden Klaas Breedijk (172 ) Notariële Akten na Overlijden Klaas Breedijk (172 ) (Tussen haakjes de RIN nummers in de stamboom www.breedijk.net. ) Klaas Breedijk: ik heb opgezocht wat ik op internet allemaal gevonden heb over zijn

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

De Burg te Wassenaar.

De Burg te Wassenaar. De Burg te Wassenaar. hierboven reeds door Dr. Holwerda in herinnering werd gebracht, deelde de heer W. J. J. C. Bijleveld in jaargang van ons Jaarboekje het een en ander aangaande den zoogenaamden burg

Nadere informatie

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen Na de val van het Romeinse rijk begonnen de Middeleeuwen. Ze noemde deze periode de Middeleeuwen, omdat het de periode was van 1000 jaren tussen het beschaafde

Nadere informatie

in Brussel? In de 14 de eeuw bestond België nog niet.

in Brussel? In de 14 de eeuw bestond België nog niet. Wie heeft de macht in Brussel? 1 Antwerpen Gent 9 2 Brussel Luik 3 4 Namen 5 6 7 8 In de 14 de eeuw bestond België nog niet. Kleur elk van de gebieden op deze kaart en raad de titel van de verschillende

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede.

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Inleiding Bij het invoeren van een Heemsteedse huwelijksakte van het echtpaar Hooreman-Kortenhof

Nadere informatie

Warder in Gevelstenen. De oude huizen van Warder met hun gevelstenen

Warder in Gevelstenen. De oude huizen van Warder met hun gevelstenen Warder in Gevelstenen De oude huizen van Warder met hun gevelstenen Warder in Gevelstenen Een aantal oude huizen en boerderijen van Warder zijn voorzien van een gevelsteen. Hierop staat aangegeven wanneer

Nadere informatie

Van links naar rechts de hertogen Hendrik I, II en III van Brabant. RHCe, fotocollectie.

Van links naar rechts de hertogen Hendrik I, II en III van Brabant. RHCe, fotocollectie. 3. Heren en vrouwen Eeuwenlang hebben in zowel het Oude Huys als het nieuwe kasteel voorname mensen gewoond. De vroegste gegevens dateren uit de twaalfde eeuw. In 1108 is er sprake van een zekere Hezelo

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

het college van burgemeester en wethouders van Leeuwarden.

het college van burgemeester en wethouders van Leeuwarden. LJN: AU3784, Raad van State, 200501342/1 Print uitspraak Datum uitspraak: 05-10-2005 Datum publicatie: 05-10-2005 Rechtsgebied: Bestuursrecht overig Soort procedure: Hoger beroep Inhoudsindicatie: Bij

Nadere informatie

1393 Half Luttel Meijel als bruidschat

1393 Half Luttel Meijel als bruidschat 1393 Half Luttel Meijel als bruidschat Op 5 juni 1393 kreeg Cleijn Meijel of Luttel Meijel bijzondere aandacht in de kapel van Vlierden. 1 Deze kapel was toen blijkbaar al heel lang een druk bezochte bedevaartplaats,

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

's-gravenwezelse Families Genealogie Gillès de Pélichy

's-gravenwezelse Families Genealogie Gillès de Pélichy 's-gravenwezelse Families Genealogie Gillès de Pélichy Aansluitend op het artikel: «Over 's-gravenwezelse stamfamilies en nog wat» verschenen in «De Drie Rozen» jaargang 1, nr. 1, vervolgen wij nu met

Nadere informatie

en DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING,

en DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING, Afdeling en nummer M.M.A./Mo.-164.304. RIJSWIJK (ZH) i a i I Li '-J.- ^. ro O o o> o C-J in o DE STAATSSECRETARIS VAN CULTUUR, RECREATIE EN MAATSCHAPPELIJK WERK en DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING

Nadere informatie

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6.

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. Inhoud 1.De pest 6. Het kasteel 2. Waarom middeleeuwen? 7.Straffen 3.Belegeringswapens 8.Karel de Grote 4. Kinderen

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 3: 1477-1555 De Habsburgse overheersing en Karel Het Hertogdom Bourgondië wordt overheerst door de Fransen. De Elzas, Lotharingen en Gelre zijn afgesplitst. Maria

Nadere informatie

Mooi uitzicht in Alkmaar voor wij vertrokken.

Mooi uitzicht in Alkmaar voor wij vertrokken. STADSWANDELING & BEZOEK AAN MUSEUM, HOORN, NOORD-HOLLAND Mooi uitzicht in Alkmaar voor wij vertrokken. Het Sint Pietershof In de 15 e eeuw werd hier het klooster der Kruisherenbroeders gesticht, dat in

Nadere informatie

De basiliek van St.Jan

De basiliek van St.Jan Inleiding Zoals het een echte kerk betaamt is de toren van de basiliek St.Jan al van heinde en verre zichtbaar. Een torenhoge baken voor de reiziger van vroeger, die al van verre de ligging van Oosterhout

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel Voorwoord Gijsbrecht van Amstel leefde rond 1300. Hij was de belangrijkste man van de stad Amsterdam in die tijd. Gijsbrecht was geliefd bij de bevolking van Amsterdam, maar hij had ook veel vijanden.

Nadere informatie

GULDENSPORENSLAG 1302

GULDENSPORENSLAG 1302 GULDENSPORENSLAG 1302 11 juli is de officiële feestdag van Vlaanderen. In 1302, meer dan 700 jaar geleden dus, vond op die dag de Guldensporenslag plaats. In deze les gaan we op onderzoek uit naar deze

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

6Plekjes met voelbare historie

6Plekjes met voelbare historie 6Plekjes met voelbare historie Waterwegen hebben in heel veel belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis een rol gespeeld. Voor aanval en verdediging tijdens oorlogen, voor het vervoer van goederen

Nadere informatie

DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN

DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN door K. Schilder en H.J. van Ingen Van het begin van de 15e eeuw tot ongeveer het midden van de 1ge eeuw hebben regelmatig leden van het geslacht

Nadere informatie

en nog andere straten moest nog worden aangelegd.

en nog andere straten moest nog worden aangelegd. In de Belle Epoque had de Brabantstraat en de Brabantdam. De Brabantstraat liep van de Vogelmarkt tot aan het François Laurentplein. Deze straat is een van de oudste van Gent want werd reeds vermeld in

Nadere informatie

De basiliek van St.Jan

De basiliek van St.Jan Inleiding Zoals het een echte kerk betaamt is de toren van de basiliek St.Jan al van heinde en verre zichtbaar. Een torenhoge baken voor de reiziger van vroeger, die al van verre de ligging van Oosterhout

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1979-1980 16 034 (R 1138) Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake het koningschap

Nadere informatie

Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169

Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169 Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169 Nieuw appartement met 3 slaapkamers 1 ste VERDIEPING A.1 Ligging: Grote Molenweg 165 Omschrijving: Woonkamer met open keuken, badkamer, apart toilet,

Nadere informatie

Otto van Egmond, heer van Keenenburg, Schipluiden en Maasland

Otto van Egmond, heer van Keenenburg, Schipluiden en Maasland Otto van Egmond, heer van Keenenburg, Schipluiden en Maasland Een van de belangrijkste inwoners van Midden-Delfland is Otto van Egmond geweest. Hij leefde van 1522 tot 1586. In deze lesbrief wordt uitgelegd

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. P. Molenaar

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. P. Molenaar Welkom in deze dienst Voorganger is ds. P. Molenaar Schriftlezing: Exodus 14 vers 1 t/m 22 Gezang 343 vers 1 t/m 5 (Liedboek) Psalm 130 vers 3 (Schoolpsalm) Psalm 65 vers 1 en 2 (Nieuwe Psalmberijming)

Nadere informatie

Het concilie van Konstanz

Het concilie van Konstanz 1 Het concilie van Konstanz Reformatieconcilie Het Concilie van Konstanz (1414-1418) staat bekend als een zogenaamd reformatieconcilie. Algemeen besefte men namelijk in de 14e en de 15e eeuw hoe dringend

Nadere informatie

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie?

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Johannes 14:6 Jezus zeide tot hem: Ik ben de weg en de waarheid en het leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij. Genesis 20:1-12 1 Abraham

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie