Kennisnet Jaarverslag 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennisnet Jaarverslag 2012"

Transcriptie

1 Kennisnet Jaarverslag 2012

2

3 Voorwoord Nederland heeft voor de komende jaren grote ambities op het gebied van onderwijs. Van goed naar excellent onderwijs, waarin elke leerling de kans krijgt zijn talent maximaal te ontwikkelen, gegeven door vakbekwame docenten die kunnen omgaan met verschillen, en georganiseerd op een doelmatige manier. Deze ambitie kan alleen maar gerealiseerd worden met de inzet van ict. Ict laat docenten hun onderwijs personaliseren met aandacht voor de individuele leerling en individueel talent. Ict helpt docenten om uit te gaan van persoonlijke talenten, voorkeuren en leerstijlen van leerlingen. Personaliseren gaat gepaard met investeren in docenten. Docenten moeten professionele ruimte krijgen en hun professionele verantwoordelijkheid nemen. Personaliseren en professionaliseren leiden uiteindelijk tot een beter presteren. Van de leerling, de docent, de school en het onderwijs als geheel. Kennisnet laat ict werken voor het onderwijs. Dat kan en wil Kennisnet niet alleen doen. Om een betrouwbare, effectieve en efficiënte ict-partner te zijn voor het onderwijs werkt Kennisnet veel samen met andere organisaties. Kennisnet hecht veel waarde aan deze relaties. De sectorraden, sambo-ict en Schoolinfo spelen een bijzondere rol op het gebied van onderwijs en ict. Deze organisaties zijn dan ook van cruciaal belang voor het slagen van de missie van Kennisnet. Dit jaarverslag maakt inzichtelijk wat Kennisnet in 2012 samen met haar partners heeft bereikt. Hieruit blijkt dat bijna alle doelstellingen zijn behaald. Deze resultaten, tezamen met de ambitie van de sectoren uitgesproken in de bestuursakkoorden, de goede samenwerking met partners en de hoge waardering geven Kennisnet dan ook veel vertrouwen in de toekomst. Kennisnet laat ict werken voor het onderwijs. Met vriendelijke groet, Toine Maes en Marianne Mulder Directie Kennisnet Jaarverslag

4

5 Inhoud 1 INLEIDING Leeswijzer ACTIVITEITEN De basis op orde Iedere leerling groeit Toereikend onderwijsaanbod ste -eeuwse samenleving Fundament onder onderwijs en ict IMPACT EN EFFECTEN Impact Effecten: resultaten meerjarenprogramma Prestaties: waardering en gebruik ORGANISATIE KENNISNET Governance Kennisnet exposure Organisatieontwikkelingen Personeel FINANCIËN Exploitatierekening Baten Lasten Saldo staat van baten en lasten

6

7 1 Inleiding Met dit jaarverslag legt Kennisnet verantwoording af over de resultaten van het afgelopen jaar. Hierin staan alle activiteiten beschreven zoals deze zijn benoemd in het Jaarplan Daarnaast gaat dit verslag in op de effecten en impact van ict en van Kennisnet op het onderwijsveld. Ook wordt aandacht besteed aan de middelen die hiervoor zijn ingezet. Er wordt veel verwacht van het Nederlandse onderwijs. De economische crisis blijft Europa in haar greep houden. Net als het bedrijfsleven en de overheid ontkomt ook het onderwijs niet aan forse bezuinigingen. Toch zijn en blijven de ambities onveranderd hoog. Er is een duidelijke roep om hogere kwaliteit, hogere doelmatigheid en meer transparantie. Het leerrendement moet omhoog terwijl de kosten omlaag moeten. Het onderwijs moet excellent worden en het beste uit alle leerlingen halen. Kennisnet ondersteunt het onderwijs om aan deze roep gehoor te geven en een goede inzet van ict helpt om deze ambitie waar te maken. De inzet van ict geeft docenten meer mogelijkheden om te differentiëren tussen leerlingen en uit elk talent het beste halen. Het kan onderwijsbestuurders faciliteren bij het inrichten en organiseren van de instellingen. De activiteiten van Kennisnet sluiten aan bij deze ambitie. Middels expertise, voorzieningen en innovatie laat Kennisnet ict werken voor het onderwijs. Dit is uitgewerkt in het jaarplan Kennisnet ondersteunt docenten, managers en bestuurders bij het beter inzetten van ict. Kennisnet is de publieke partij om de docent, de instelling en de sector verder te helpen op het gebied van ict, zowel in het leren, het organiseren en de sturing & verantwoording. Terugkijkend op 2012 kan worden geconcludeerd dat over het algemeen de doelstellingen uit het jaarplan 2012 zijn behaald. Zo zijn de visie- en implementatiesessies met docenten en schoolleiders zeer populair en heeft Kennisnet met de lancering van het Kader voor ict-bekwaamheid een belangrijke bijdrage geleverd aan de professionalisering van docenten. Teleblik en de Kids-website zijn onveranderd populair en trekken veel bezoekers. Ook het leren van de toekomst -traject met de pabo Iselinge is succesvol. Er is een aantal innovatieve toerpassingen structureel ingebed in het curriculum van deze pabo. Daarnaast is er gekozen voor het versterken van een aantal basisvoorzieningen, zoals educatieve standaarden, Edurep en stuurinformatie in het onderwijs. Kennisnet heeft dit jaar een aantal mooie successen behaald op deze gebieden en merkt dat haar positie en expertise op dit terrein positief gewaardeerd worden door het veld. Toch waren er ook zaken die minder gingen dan verwacht. De communities staan, mede door organisatorische wijzigingen als gevolg van veranderde vraag, onder druk en hebben niet allemaal hun doelstellingen behaald. Ook hebben bepaalde diensten, zoals bijvoorbeeld Leraar24 en Edurep, hun ambities niet helemaal waargemaakt. De expertiseontwikkeling op de nieuwe domeinen liep in het eerste halfjaar achter op planning, dit is in het tweede halfjaar overigens ruim goedgemaakt. Een aantal publicaties wordt begin 2013 uitgebracht. Kennisnet is duidelijk zichtbaar in het onderwijs. Docenten en managers waarderen het werk van Kennisnet en de manier waarop Kennisnet te werk gaat. Partners hebben vertrouwen in de samenwerking en steunen de rol en taak van Kennisnet in de onderwijssector. Toch zijn niet alle streefcijfers uit het meerjarenplan gehaald. Met name het aantal school of sectiebrede afspraken over de didactische inzet van ict is niet op het streefniveau. Ook het aandeel digitaal leermateriaal in het voortgezet onderwijs is achtergebleven op de doelstelling. Het afgelopen jaar stond voor Kennisnet ook in het teken van het versterken van de relaties met Schoolinfo en sambo-ict. Eind 2011 is de stichting Schoolinfo opgericht. Deze stichting voert projecten als Vensters voor Verantwoording en ELD/OSO uit en speelt een belangrijke rol bij vraagarticulatie. SaMBO-ICT en Kennisnet hebben in een samenwerkingsovereenkomst vastgelegd hoe zij zich hard maken voor de ontwikkeling van ict gebruik in het mbo. Tijdens de voorbereiding van het nieuwe meerjarenplan is er met de PO-raad, Schoolinfo, sambo-ict, een aantal onderwijsbestuurders en OCW geïnventariseerd wat de belangrijkste thema s zijn voor de komende jaren. Dit heeft niet alleen geleid tot een breed gedragen en inhoudelijk sterk meerjarenplan, maar ook tot een versteviging van onze relaties met de belangrijkste partners. 7

8 1.1 Leeswijzer In het jaarplan 2012 heeft Kennisnet zich tot doel gesteld om de inzet van ict over de gehele breedte te versterken. Naast ict in het leren heeft Kennisnet de focus duidelijk gelegd op ict in het organiseren en het verantwoorden. Dit als antwoord op de maatschappelijke roep om hogere kwaliteit, meer doelmatigheid en meer transparantie. In dit jaarverslag laat Kennisnet zien in hoeverre zij geslaagd is in haar missie om de publieke ict-partner te zijn voor het onderwijs. In hoofdstuk 2 worden de resultaten op de afzonderlijke activiteiten van Kennisnet besproken. In hoofdstuk 3 komen de maatschappelijke impact en effecten van de bijdrage van ict en Kennisnet aan bod alsmede de prestaties van Kennisnet. Als laatste zullen in hoofdstukken 4 en 5 de middelen (organisatie, medewerkers en financiën) worden behandeld die hiervoor zijn ingezet. 8

9 2 Activiteiten In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de activiteiten die zijn opgenomen in het jaarplan Deze activiteiten worden beoordeeld op basis van de vooraf geformuleerde doelstellingen. Met de volgende symbolen wordt het eindresultaat aangeduid: Het uitvoeren van de activiteiten ten behoeve van de jaardoelstelling is (ruim) behaald of wijkt maximaal 5% negatief af. Het resultaat op deze activiteit wijkt meer dan 5% negatief af op de doelstelling. Daar waar aantallen worden genoemd staat tussen haakjes de doelstelling. In de rapportage worden grafieken ter illustratie gebruikt. In deze grafieken zijn de doelstelling, prognose, realisatie van 2012 en realisatie van 2011 weergegeven. De doelstelling is als paarse ruit weergegeven in de grafiek. De prognoses in de groene stippellijn af te lezen. De realisatie van 2011 is weergegeven in een lichtblauwe lijn. De realisatie van 2012 is met een donkerblauwe lijn aangegeven. 9

10 2.1 De basis op orde Het fundament onder een professionele onderwijsinstelling wordt gevormd door Vier in Balans. Dat betekent dat de instelling een gedeelde visie, sterk leiderschap, deskundige docenten en schoolleiders, hoge kwaliteit digitaal leermateriaal en een toereikende infrastructuur heeft. Vanuit deze basis kan de instelling met ict werken aan het maximaliseren van haar opbrengsten. Expertise Visie op de implementatie van ict Instellingen werken aan de vertaling van hun visie op het gebruik van ict naar concrete ambities en implementatieplannen. Zij maken hierbij gebruik van de beschikbare expertise, maar zoeken ook bij elkaar naar inspiratie en goede voorbeelden. Kennisnet organiseert 120 bijeenkomsten, waarvan 50 visiesessies en 70 implementatiessessies voor instellingen in het po, vo en mbo. De waardering voor deze sessies moet minimaal een 7 zijn. Kennisnet levert bij 20 instellingen in het vo en mbo een bijdrage in het vertalen van visie naar ambities en implementatieplannen binnen de instelling. Kennisnet organiseert minimaal vier bijeenkomsten (twee po/vo, twee mbo) waar onderwijsmanagers met elkaar ervaringen delen over implementatiestrategieën. Q1 Q2 Q3 Q4 Totaal 2012 (doel) Visiesessies 19(10) 16(17) 8(10) 25(15) 68(50) Implementatiesessies 12(12) 22(19) 5(18) 12(19) 51(70) Ambitiesessies 5(5) 6(5) 4(2) 15(8) 30(20) Bijeenkomsten onderwijsmanagers 0(1) 3(2) (0) 2(1) 5(4) Op het aantal implementatiesessies na is deze doelstelling ruim behaald. In totaal zijn er 154 bijeenkomsten geweest. De doelstelling voor de implementatiesessies is niet behaald. In de loop van het jaar is gebleken dat de manier van het aanbieden van de sessies niet aansloot bij de verwachtingen van schoolleiders in het mbo. Er is daarom gekozen om de mbo-instellingen op een andere manier te ondersteunen in hun implementatie vraagstukken, bijvoorbeeld door meer op de instellingen zelf sessies te organiseren. Kennisnet ontsluit expertise over duurzaam gebruik van ict Er is een verkenning voor het po en vo opgeleverd en gepubliceerd. Kennisnet ondersteunt in het po een netwerk van bestuurders met hoge ambities (voorheen Denver groep, nu PO-Raad). Er is een actief netwerk voortgekomen uit de Denver groep. Het netwerk adviseert het bestuur van de PO-Raad op onderwerpen betreffende onderwijsinnovatie en ict in het primair onderwijs. Het bestaat momenteel uit 21 besturen. Het netwerk doet steeds meer een beroep op de expertise van Kennisnet. Een eerste concrete resultaat, het Programma van Eisen Leermiddelenbeleid, is inmiddels gereed. Expertise ict-bekwaamheidseisen voor docenten De toename van het gebruik van ict stelt andere eisen aan de docent. Aansluitend aan de door de Onderwijscoöperatie gedefinieerde bekwaamheidseisen zijn er ictbekwaamheidseisen opgesteld die richting geven aan het professionaliseringbeleid van instellingen. Kennisnet ontwikkelt en beheert de set van ict-bekwaamheidseisen. Bij elke eis zijn online praktische voorbeelden beschikbaar voor zowel (aankomend) docenten als managers. Het Kader voor ict-bekwaamheid is op de Dag van de Leraar (6 oktober) gepresenteerd aan het onderwijsveld, samen met een bijhorende website. Dit kader beschrijft welke bekwaamheden leraren nodig hebben om ict op zo n manier te integreren dat het hun onderwijs aantrekkelijker, 10

11 efficiënter en/of effectiever maakt. Het kader is zeer positief ontvangen door zowel docenten als managers. Organiseren van acht bijeenkomsten bij Pabo s en Lero s waar (docenten)opleiders geïnformeerd worden over de set van ict-bekwaamheidseisen. Q1 Q2 Q3 Q4 Doel 2012 Bijeenkomsten Pabo s/lero s 2(0) 4(1) 0(3) 9(4) 15(8) Er zijn bijna tweemaal zoveel bijeenkomsten georganiseerd. De belangstelling vanuit de pabo s was groter dan verwacht. De oorzaak hiervan is dat veel pabo s bezig zijn met het verbeteren van hun curriculum zodat aankomende leerkrachten beter in staat zijn ict te integreren in het onderwijs van morgen. Kennisnet verkent op welke wijze zij instellingen verder kan ondersteunen in hun ictprofessionaliseringsbeleid. Bijvoorbeeld door online workshops, diagnosetools of werkmethodiek gebaseerd op TPACK. De ondersteuning op het gebied van ict-professionalisering bestaat uit een website, met onder andere een aantal best practices en een discussiestarter. Het TPACK model is in deze ondersteunende middelen verwerkt. Expertise Praktische kennis voor opbrengstgericht werken Door vakinhoud, didactiek en ict te combineren kunnen docenten en hun opleiders het rendement van leren verbeteren. Hiervoor is het belangrijk dat kennis over wat wel en niet werkt met ict vrij toegankelijk, beschikbaar en bruikbaar is. Vertalen van beschikbare inzichten uit onderzoek in praktisch toepasbare kennis en deze presenteren in webdossiers en andere publicaties. Er zijn vijf themasites gerealiseerd: Ict-bekwaamheid, Passend onderwijs, Sociale Media, Digitale schoolborden en Video. Deze thema s zijn ook uitgewerkt in publicaties en presentaties. Kennisnet levert 130 inhoudelijke bijdragen aan door instellingen georganiseerde studieen professionaliseringsdagen en in het Kennisnet Ambassadeursprogramma. Q1 Q2 Q3 Q4 Doel 2012 Workshops 83(50) 49(20) 25(20) 37(40) 194(130) De belangstelling voor de workshops en bijdragen van Kennisnet is groot. De jaardoelstelling voor po/vo en mbo workshops was al na een half jaar behaald. De workshops worden bijzonder goed gewaardeerd door het onderwijsveld. Daarom is besloten om meer workshops aan te bieden. Expertise Stuurinformatie een stap verder Om leerlingen optimaal door het onderwijsstelstel te laten bewegen is een goede uitwisseling van informatie tussen sectoren onontbeerlijk. Bijvoorbeeld door de samenhang tussen systemen en applicaties te verbeteren. Binnen instellingen is zowel bij managers als docenten behoefte aan adequate informatie om de juiste besluiten te kunnen nemen. Daarnaast is er de behoefte om de administratieve lasten terug te brengen. De sectorraden hebben begin 2011 het Samenwerkingsplatform Informatie Onderwijs opgericht. Kennisnet en SURF ondersteunen dit platform. Het programma Samenwerkingsplatform Informatie Onderwijs wordt door het ministerie van OCW apart gesubsidieerd. Kennisnet ondersteunt bij de uitvoering van dit programma, onder andere bij het: - ontwikkelen, implementeren en toepassen van een Referentie Architectuur Onderwijs en de processen die nodig zijn om de architectuur levend te houden en van toegevoegde waarde te laten zijn voor de uitvoering van projecten in alle sectoren van het onderwijs. - ontwikkelen en beproeven van een concept om het in- en uitschrijven van leerlingen in de sectoren met ict te verbeteren en de administratieve lasten terug te brengen. 11

12 Een belangrijk resultaat van 2012 is verbetering van de samenwerking in de keten, zowel tussen sectoren onderling als met DUO en OCW. Door deze samenwerking weet het onderwijsveld elkaar beter en eerder te vinden. Dit is bekrachtigd in het Afsprakendocument, waarin de wijze van samenwerking is opgesteld en ondertekend. Mede door deze betere samenwerking op informatiebeleid tussen sectoren zijn stappen gezet om hun ambities te realiseren. De scholen en raden krijgen (nu nog in pilotvorm) betere stuurinformatie en benchmarkgegevens van de eigen sector en vanuit andere sectoren. Deze informatie is eenduidiger en beter toegankelijk en kan hierdoor worden ingezet om de kwaliteit van onderwijs te verbeteren. Enkele voorbeelden hiervan zijn: - De referentiearchitectuur is uitgewerkt voor het proces In- en uitschrijven. De referentiearchitectuur bevat een uitwerking van het administratief ketenproces 'aanmelden, inschrijven en uitschrijven (inclusief 'doorgeven/overdragen')'. - Het concept om leerlingen digitaal in te kunnen schrijven is voor het mbo uitgewerkt en omgezet in een werend digitaal inschrijfformulier. Kennisnet doet aanbevelingen over de wijze waarop stuurinformatie van binnen en buiten de instelling met ict beschikbaar gemaakt kan worden. Samen met Berenschot is onderzoek gedaan naar de juridische, bestuurlijke en technische aspecten van de gegevensuitwisseling, nodig voor de doorstroommonitor. Voor Vensters voor Verantwoording zijn doorstroomgegevens opgeleverd. Voor het mbo is verkend hoe sturingsgegevens getoond kunnen worden aan de instellingen en het veld. Door middel van een onderzoek en een pilot is een serie eisen en wensen opgesteld voor een te ontwikkelen dienst MBO-transparant. Kennisnet ontwikkelt en beproeft een concept om de opleidingskeuze door leerlingen in het mbo met ict te verbeteren. De doelstelling is behaald. Er is een project Datamining gestart i.s.m. het Noorderpoort college. Doel van dit project is het halen van nuttige informatie uit de grote hoeveelheid data over de keuze en voortgang van studenten. Expertise Verstevigen van het informatiemanagement In veel instellingen is een te grote afstand ontstaan tussen de vraag van onderwijs en de geleverde diensten door de ict-professionals. De afstand kan overbrugd worden door het (verder) inrichten van informatiemanagement. Bovendien willen instellingen bewuster kunnen besluiten over vaak hoge ict-investeringen. Dit vergt een meer zakelijke benaderwijze, waarbij vooraf opbrengsten, kosten en risico voldoende in kaart gebracht zijn. Instellingen hechten hierbij veel waarde aan de collegiale verbinding met instellingen. Kennisnet doet aanbevelingen aan instellingen over de inrichting van informatiemanagement (portfoliomanagement, business case). In 2012 is de themasite Richten van ict opgeleverd. Deze themasite laat zien hoe informatiemanagement ingezet kan worden in het onderwijs. Daarnaast is er een methodiek ontwikkeld om een businesscase te maken voor ict-investeringen. De brochure is zeer positief ontvangen. In het mbo zijn informatiemanagers verder geprofessionaliseerd via een Masterclass en delen zij hun kennis en ervaringen in een netwerk. Hier nemen 20 instellingen aan deel. 12

13 Kennisnet organiseert het netwerk van bovenschoolse ict-coördinatoren waar 20% van de po-besturen in participeert. In de eerste helft van 2012 zullen de veertien regionale Samen Deskundiger-netwerken omgezet worden naar vier regionale netwerken. De doelstelling van 20% is gehaald. Er zijn in 2012 diverse bijeenkomsten geweest waar Kennisnet een actieve bijdrage aan heeft geleverd. De eerste regionale Samen Deskundiger-bijeenkomsten in de nieuwe opzet zijn uitgevoerd en worden zeer gewaardeerd. Kennisnet organiseert het netwerk van (staf)medewerkers onderwijs en ict waarin 95% van de mbo-instellingen participeert. Kennisnet organiseert vijf themabijeenkomsten, faciliteert de onderlinge communicatie via een LinkedIn-groep en voert een jaarlijks evaluatiegesprek per deelnemende onderwijsinstelling (met de ambassadeur en de betrokken manager). Het ambassadeursnetwerk mbo is erg actief. Na twee fusies tussen mbo-instellingen zijn er nu 60 instellingen die participeren in het netwerk, dit is 94% van het totaal aantal instellingen. Het netwerk is vijf keer bij elkaar geweest. Met een aantal deelnemende instellingen is een evaluatiegesprek gevoerd. Expertise Infrastructuur op (gewenst) niveau De ict-infrastructuur in een instelling dient op orde te zijn zodat docenten en andere betrokkenen ict zonder problemen kunnen inzetten. Hiervoor is het belangrijk dat de eisen aan de inrichting van de infrastructuur duidelijk zijn. Kennisnet doet aanbevelingen over de inrichting van de infrastructuur aan instellingen in het po en vo. Deze kunnen zij gebruiken bij inkoop- en aanbestedingstrajecten, onder andere voor nieuwbouw en renovatie. Er is een leidraad opgesteld voor de selectie en beoordeling van ictinfrastructuur. Deze is afgestemd met scholen en ict-leveranciers in het po en vo. Deze leidraad is eind 2012 online gepubliceerd en op verschillende manieren onder de aandacht gebracht. Kennisnet beschrijft vier concrete toepassingen van clouddiensten voor instellingen die zij kunnen gebruiken in discussies over nut, veiligheid en privacy. Q1 Q2 Q3 Q4 Doel 2012 Toepassingen clouddiensten 0 (0) 1(1) 1(1) 2(2) 4(4) Voor het po en vo zijn er twee concrete toepassingen uitgewerkt: (1) leerlingvolgsystemen in de cloud en (2) samen werken aan documenten in de cloud. Voor het mbo zijn er ook twee cases uitgewerkt: (3) archiveren in de cloud en (4) bestanden delen in de cloud. Kennisnet onderzoekt de toegevoegde waarde van tablets in het onderwijs Kennisnet heeft in 2012 voor het mbo onderzoek gedaan naar de inzet van BYOD in het onderwijs. Instellingen hebben heel veel vragen over BYOD. Deskundigen werkzaam binnen het onderwijs bleken sommige van deze vragen niet te kunnen beantwoorden, terwijl deze vragen wel cruciaal zijn voor de verdere invoering van BYOD. Hierdoor is besloten om de Hoe?Zo! publicatie uit te stellen tot 2013 en in de tussentijd deskundigen te raadplegen uit andere sectoren dan het onderwijs om mogelijkerwijs wel de juiste antwoorden te kunnen geven. Expertise Educatief partnerschap tussen de instellingen en de samenleving Instellingen willen intensiever samenwerken met betrokkenen als het bedrijfsleven, kinderopvang en zorg, maar lopen tegen knelpunten in de (structurele) communicatie en afstemming aan. Omgekeerd willen instellingen zichzelf verantwoorden over de geleverde prestaties naar de financier, maar ook naar ouders en stakeholders in de regio. De inzet van ict kan zowel de samenwerking als de (horizontale) verantwoording verbeteren. 13

14 Kennisnet doet aanbevelingen aan managers en handreikingen aan docenten over de beproefde inzet van sociale media in stage en beroepspraktijkvorming. Eind 2012 is er een Hoe?Zo! publicatie over Sociale media uitgebracht en is bijbehorend themasite online gegaan. In het vo zijn drie pilots uitgevoerd. De resultaten hiervan worden in 2013 gedeeld. Kennisnet ondersteunt de vijf mbo-netwerkscholen in het landelijke experiment bij het bereiken van hun ambities op ict-gebied. Kennisnet heeft de vijf netwerkscholen geadviseerd bij het maken van keuzes over de inzet van ict. De aanpak om leerkrachten zelf ict te laten integreren in hun onderwijs (DIDAC) is een succes gebleken in de instellingen. Kennisnet adviseert het Landelijke Platform Brede Scholen en draagt bij aan nieuwe schoolconcepten als de Sterrenschool in het po met betrekking tot de bijdrage van ict. Deze doelstelling is niet behaald. Op verzoek van het Landelijk Steunpunt is het adviestraject vertraagd tot Met de Sterrenschool zijn, op hun verzoek, in 2012 wel afspraken gemaakt en er is afgesproken om concrete ondersteuning in 2013 te laten plaatsvinden. In het programma Samenwerkingsplatform Informatie Onderwijs wordt bij vijf instellingen in het mbo een concept beproefd om begrijpelijke benchmarkindicatoren te presenteren voor een breed publiek, gebaseerd op ervaringen uit Vensters voor Verantwoording. Kennisnet ondersteunt hierbij. De proef heeft geleid tot een besluit van de stuurgroep van het programma SION om de voorziening MBO Transparant in te richten in MBO Transparant is een middel voor mbo-instellingen om horizontale verantwoording af te leggen. Expertise Ouder- en leerlingparticipatie Goede contacten tussen ouders, instelling en leerlingen komen de leerprestaties en de maatschappelijke ontwikkeling van leerlingen ten goede en werken door in de kwaliteit van de instelling. Goede communicatie tussen ouders, leerlingen en instellingen legt hiervoor een basis. Sociale media en andere ict-vormen geven deze basis vorm. Kennisnet ondersteunt initiatieven zoals die van het ministerie van OCW en sectorraden door het geven van aanbevelingen over de wijze waarop oudercommunicatie en - participatie vorm kan krijgen met inzet van sociale media en andere ict-middelen. De themasite Ouderbetrokkenheid is gelanceerd. Op deze site staat informatie hoe ict ouderbetrokkenheid kan verbeteren. Kennisnet ondersteunt initiatieven zoals die van het ministerie van OCW en sectorraden door het geven van aanbevelingen over de wijze waarop ervaringen en wensen van leerlingen over het gevolgde onderwijs beter inzichtelijk gemaakt kunnen worden met ict. Er is een themasite over dit onderwerp ontwikkeld. Kennisnet ondersteunt initiatieven zoals die van het ministerie van OCW en sectorraden door het geven van aanbevelingen over de wijze waarop leerlingen de inzet van ict binnen de instelling kunnen ondersteunen. Er is een publicatie uitgebracht met casussen waarin leerlingen succesvol ingezet zijn om de school te ondersteunen bij de inzet van ict. Ook is er per sector een aantal aanvullende casestudies uitgevoerd. Deze zullen vervolgens op de betreffende website beschikbaar worden gesteld. 14

15 Voorzieningen Vensters voor Verantwoording Vensters voor Verantwoording (VvV) biedt instellingen een betrouwbare basis voor de dialoog met hun belanghebbenden. Het verzamelt alle cijfermatige informatie over instellingen voor voortgezet onderwijs in één systeem. Dit geeft instellingen de mogelijkheid resultaten met elkaar te vergelijken (benchmarking) en verbindt de verticale en horizontale verantwoording. Kennisnet neemt, in opdracht van Schoolinfo, een deel van de ict van Vensters voor Verantwoording in het vo voor haar rekening. De wijze waarop Kennisnet dit invult wordt in een SLA vastgelegd. De dienstverlening wordt conform SLA uitgevoerd. Als ict-partner ondersteunt Kennisnet de realisatie en het beheer van Vensters voor Verantwoording in het po. Kennisnet heeft per 1 juli het technisch beheer overgenomen en ingericht. Overeenkomsten en SLA Schoolinfo ten behoeve van deze samenwerking zijn ondertekend. Voorzieningen Leraar24 Een competente docent vervult een sleutelrol bij het optimaliseren van het rendement van het onderwijs. Leraar24 ondersteunt docenten bij hun professionalisering door het bieden van informatie rondom thema s die aansluiten bij het beroep. Leraar24 is een initiatief van de Onderwijscoöperatie, LOOK, NTR en Kennisnet. Kennisnet is binnen het consortium verantwoordelijk voor de techniek. Het aantal bezoeken (> bezoeken per maand) en de waardering van de gebruiker (gemiddelde waardering hoger dan een 7) Leraar24- Bezoeken jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec realisatie 2011 realisatie 2012 Doelstelling Het aantal bezoeken was inclusief de iphone applicatie (ongeveer 4% van het totaal aantal bezoekers) gemiddeld per maand. De bezoekcijfers van Leraar24 laten heel duidelijk een seizoenstrend zien, waarbij de zomervakantie rustiger was. Na de zomervakantie zijn mede dankzij een AdWords campagne en diverse activiteiten rond de Leraar van het Jaar verkiezing de bezoekersaantallen weer op het gewenste niveau gekomen. 15

16 In 2012 is door KNOW uitgewerkt op welke wijze wetenschappelijk kennis kan worden geordend, welke metadata hierbij nodig zijn en op welke manier kennis kan worden gebundeld. Op Leraar24 zijn inmiddels meer dan 60 dossiers te vinden die volgens de KNOW methode zijn aangeleverd. In het kader van KNOW is ook onderzocht op welke wijze leraren deze kennis kunnen en willen gebruiken. De waardering van Leraar24 is gemiddeld een 7. Voorzieningen Overstapservice Onderwijs (OSO) Kennisnet is in gesprek met het project Overstapservice Onderwijs om afspraken te maken over het hosten en beheren van het traffic center van de overstapservice. De doelstellingen zullen aansluiten bij de gemaakte afspraken tussen beide organisaties. Het project Overstap Service Onderwijs wordt uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van de PO-Raad en zal in 2012 overgaan naar Schoolinfo. Kennisnet werkt als technische partner samen met Schoolinfo om de overgang soepel te laten verlopen. De doelstelling is behaald. Het projectmanagement is per 1 september door de PO-Raad en VO-Raad overgedragen aan Schoolinfo. De verantwoordelijkheden en contracten blijven bij de PO-Raad en VO- Raad. Hosting, beheer en ontwikkeling van het traffic center zijn ondergebracht bij Kennisnet. Kennisnet heeft daarnaast Schoolinfo geadviseerd over de verdere ontwikkeling van OSO. Voorzieningen Marktplaats mbo Managers en docenten in het mbo willen kennis delen over de wijze waarop zij onderwijskundige en bedrijfsvoeringsvraagstukken opgelost hebben. De Markplaatsmbo is een internetomgeving waar docenten en managers documenten, presentaties en video s delen. MBO Diensten en Kennisnet bieden de Marktplaatsmbo aan. Kennisnet is in de samenwerking verantwoordelijk voor de techniek en usability van de website en draagt bij aan de marketingcommunicatie om Marktplaats mbo te promoten bezoeken. De Marktplaatsmbo functioneert conform de met MBO Diensten afgesproken SLA. Marktplaatsmbo - Bezoeken jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose 16

17 Het aantal bezoeken is 1% boven doelstelling. Dit is mede te danken aan een ad-word campagne die na de zomer begonnen is. Hierdoor kon de (lichte) achterstand worden ingelopen. Innovatie Privacy, transparantie en digitale identiteit Adaptief onderwijs, maatwerk en transparantie in sturing en verantwoording leidt tot kwalitatief beter en doelmatiger onderwijs, maar zorgt tegelijkertijd voor een toenemend privacy vraagstuk. Het decentraliseren van de verantwoordelijkheid over de gegevens naar de authentieke bron of eigenaar biedt mogelijk een oplossing voor dit vraagstuk. Kennisnet verkent de mogelijkheden van decentralisatie en komt tot een model dat instellingen helpt de privacy van het individu in het onderwijs te borgen. Dit leidt tot vier scenario s waarmee instellingen kunnen beoordelen welke positie ze innemen met betrekking tot de privacy van hun leerlingen en staf. De verkenning toont alternatieve organisatievormen van informatie die het vraagstuk vereenvoudigen door verantwoordelijkheden dichter bij de bron te leggen. Om privacyvraagstukken in het onderwijs te illustreren zijn drie cases uitgewerkt (overdracht onderwijskundig rapport, afsluiten stagecontract en aanschaf digitale methode) die inzicht verschaffen over de informatiestromen en privacyproblematiek in het onderwijs. Deze cases worden gebruikt voor diverse publicaties van kennisnet. Het concept Identity 2.0 en de gevolgen hiervan voor het onderwijs zijn gedeeld op een goed bezochte sessie op De Onderwijsdagen. 17

18 2.2 Iedere leerling groeit Iedere leerling is anders. Dat betekent ook dat iedere leerling ander onderwijs nodig heeft. Het inzetten van ict maakt dat op veel terreinen mogelijk. Instellingen creëren voor elke leerling de omstandigheden om het eigen talent te ontdekken en dit vervolgens te ontwikkelen, geheel op eigen tempo, maar met voldoende uitdaging en ondersteuning. Expertise Verplichte digitale voortgangstoetsing en centrale examinering Instellingen krijgen de komende jaren meer te maken met landelijke, digitale examinering en toetsing op voortgang. Digitaal examinering en toetsen stellen eisen aan de infrastructuur van de instelling en brengen (organisatie-)kosten met zich mee. Kennisnet geeft advies aan de sectororganisaties, College voor Examens en het ministerie van OCW over de effecten van gekozen technologische oplossingen voor instellingen. Kennisnet heeft in het eerste halfjaar in brede afstemming met de po-, voen mbo-sector een advies uitgebracht over een standaard voor informatieuitwisseling: edexml. Er is een tweede editie van de Hoe?Zo! publicatie Centraal ontwikkelde examens Nederlandse taal en rekenen in het mbo gepubliceerd. Het Advies Groen Proeven (examenstandaarden vmbo groen) is opgeleverd m.b.v. Combikracht, het samenwerkingsverband van alle, door de overheid gefinancierde ondersteuningsorganisaties die voor het groene onderwijs actief zijn. Kennisnet geeft advies over (internationaal) werkbare, alternatieve technologische oplossingen voor digitaal toetsen van voortgang en examineren. De vraag om advies binnen het onderwijsveld was minder urgent en actueel dan verwacht, derhalve is gekozen om hiervoor geen grootschalig onderzoek uit te laten voeren. Expertise Differentiatie naar leerlingen Instellingen en docenten willen beter kunnen inspelen op de verschillen in (groepen van) leerlingen. Daarbij moeten de prestaties op het gebied van taal en rekenen in alle sectoren beter. Ict helpt leermateriaal meer op maat aan te bieden, leerlingen te volgen in hun individuele ontwikkeling. Onder andere om hen het gewenste niveau op taal en rekenen te laten behalen. Kennisnet onderzoekt welke combinatie van ict en onderwijs in de onderwijspraktijk rendement oplevert voor specifieke groepen leerlingen en kijkt welke vormen van digitaal leermateriaal en applicaties leiden tot hogere opbrengsten op het gebied van taal en rekenen. Hier is een onderzoek naar gedaan. De uitkomsten van dit onderzoek zijn verschenen in het tijdschrift 'Van 12-18' in november Op basis van de uitkomsten geeft Kennisnet (aankomend) docenten handreikingen die zij in de onderwijspraktijk kunnen inzetten De themasites taal en ict en rekenen en ict zijn in afwachting van een laatste controle op de volledigheid van de inhoud en worden in maart 2013 gelanceerd. 18

19 Expertise Faciliteren van Passend Onderwijs De invoering van Passend Onderwijs stelt hoge eisen aan instellingen en docenten. Ict helpt aan deze hoge eisen te voldoen, zowel in het leerproces als in de organisatie van het leren. Kennisnet geeft handreikingen aan docenten hoe met ict vier voorkomende leerproblemen beter ondersteund kunnen worden. Q1 Q2 Q3 Q4 Doel 2012 Handreikingen leerproblemen 0(1) 0(1) 0(1) 4(1) 4(4) Voor de vier leerproblemen dyslexie, dyscalculie, ADHD en autisme is een handreiking verschenen. Om voldoende aandacht te vestigen op de wijze waarop ict kan bijdragen aan deze leerproblemen is besloten deze tijdens de NOT in januari 2013 te publiceren. Kennisnet doet aanbevelingen in het po en vo hoe ict de administratieve last bij managers en docenten kan verminderen. De themasite Passend onderwijs is gepubliceerd. Op deze themasite is aandacht voor passend onderwijs en is er veel informatie te vinden over de administratieve lasten en verplichtingen. Expertise Optimalisatie van leermiddelenbeleid Instellingen willen de keuze voor en het gebruik van (digitale) leermiddelen optimaliseren. Digitale leermiddelen veroorzaken nieuwe knelpunten. Met helder beleid, goede afspraken en de juiste inzet van technologie zijn deze knelpunten op te lossen. Kennisnet doet aanbevelingen aan instellingen in het po en mbo hoe visie is te vertalen in (digitaal) leermiddelenbeleid. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de ervaringen van het project Leermiddelenbeleid van IP-vo. Voor dit onderwerp is er een krachtenveldanalyse opgeleverd. In deze analyse is het po speelveld rondom leermiddelen in kaart gebracht en zijn vier mogelijke scenario's uitgewerkt. Dit rapport dient als input voor de PO-Raad voor traject rondom regie op de keten. Dit is onder meer gebruikt bij de invulling van het Plan van Eisen Leermiddelenbeleid voor de PO-Raad. Aan de hand van de uitgangspunten van Limbo (een aanzienlijke verbetering in de distributieketen in het MBO) zijn een drietal pilots uitgevoerd op MBO instellingen. Dit heeft geleid tot een Pakket van eisen leermaterialenketen MBO. Daarnaast heeft het programma een rapport opgeleverd, Technologie-, marktontwikkelingen en varianten van de leermaterialenketen in het MBO dat een viertal scenario s schetst voor toekomstige invullingen van die keten, aan de hand waarvan de instellingen keuzes kunnen maken over de gewenste manieren waarop met leermateriaal in het mbo wordt omgegaan. Kennisnet maakt met GEU en sectorraden een modelovereenkomst voor digitale leermiddelen waarin onder andere wordt ingegaan op de levering, beschikbaarheid en support. Er is een modelovereenkomst SLA opgesteld. Deze is geëvalueerd en opgeleverd aan sambo-ict en GEU. 19

20 Voorzieningen Wikiwijs Met de Open Universiteit realiseert Kennisnet Wikiwijs. Met Wikiwijs kunnen docenten leermateriaal vinden, gebruiken en aanpassen. Daarnaast kunnen zij zelf materiaal ontwikkelen, bewaren en delen met collega s. Docenten krijgen zo meer keuzevrijheid om te differentiëren en instellingen kunnen een meer doelmatig en geïntegreerd leermiddelenbeleid voeren. Wikiwijs wordt door het ministerie van OCW apart gesubsidieerd. Wikiwijs - Uploads jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Wikiwijs - Downloads jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Realisatie 2012 oud Ondanks een aantal extra acties, zijn de uploads op 28% onder de doelstelling gebleven. Het metadateren (het labelen van lesmateriaal) blijft een barrière voor docenten die willen delen. Wikiwijs heeft hier een aantal verbeteringen voor ontwikkeld maar deze zullen pas in 2014 geactiveerd worden als het Onderwijs Begrippenkader gelanceerd wordt. Daarnaast is er weinig veranderd in de schoolorganisatie, bijvoorbeeld het tijd krijgen voor het maken lesmateriaal en faciliteiten om lessen te publiceren. Er is op korte 20

21 termijn weinig verbetering te verwachten in de randvoorwaarden vanuit de schoolorganisatie en daarmee de beschikbare tijd van docenten om leermateriaal te ontwikkelen. Het aantal downloads is over geheel % boven de doelstelling. Dit is grotendeels te danken aan het toenemende gebruik van de arrangementen van VO-Content en mbo Groen in Wikiwijs. Daarmee is het gebruik van open digitale leermiddelen ruimschoots boven verwachting geëindigd. Wikiwijs - Bezoeken jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose De target voor bezoeken aan het zoekportaal van Wikiwijs is, 5% boven de doelstelling, gehaald. Dit is mede te danken aan additionele communicatieinspanningen in het laatste kwartaal. Gemiddelde waardering van 7,0 of hoger. De gemiddelde waardering is een 7. Dit cijfer word online gemeten bij gebruikers van Wikwijs en de leermaterialen. 21

22 Voorzieningen Communities De Communities zijn voor docenten de omgeving waar ze collega s treffen om met elkaar van gedachten te wisselen over hun vakgebied, zich te laten informeren over de nieuwste ontwikkelingen en om via Wikiwijs digitaal leermateriaal te vinden. Uploads en downloads po Communities po - Uploads jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Nieuwe prognose Communities po - Downloads jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Het aantal uploads komt voor geheel 2012 uit op 33% onder de doelstelling. Een veranderende vraag van docenten maakte het noodzakelijk om de communities anders in te richten. Er was grote vraag naar meer interactie en minder afhankelijkheid van de individuele communitie manager. Ook is ervoor gekozen om de focus te verleggen naar leermiddelen (in samenwerking met Wikiwijs). Eind 2012 is hier bijna alles voor gerealiseerd. 22

23 Dit heeft wel tot gevolg gehad dat er kwantitatief minder is geupload dan verwacht. Een speciale uploadactie (in samenwerking met Wikiwijs) in Q4 heeft wel effect gehad op het aantal uploads, maar dit was niet genoeg. Het aantal downloads komt uit op 7 procent onder de doelstelling. Door een wisseling van activiteiten is er minder aandacht geweest voor het promoten van het bestaande materiaal (downloads). Ook de strategie om via Wikiwijs het materiaal aan te bieden leidt tot een lager aantal downloads bij de communities. Uploads en downloads vo Communities vo - Uploads 0 jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Nieuwe prognose Communities vo - Downloads jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Het aantal uploads is in totaal 51% onder de doelstelling. Net als in het po lopen de resultaten achter op de doelstelling als gevolg van de nieuwe insteek die samen met Digischool gekozen is voor de Kennisnet Vakcommunities om in te spelen op de veranderde vraag van docenten. 23

24 De realisatie van het aantal downloads is 7% onder de doelstelling. Dit heeft dezelfde oorzaak als in het po. Aantal leden mbo-community, aantal bezoeken mbo Communities mbo - Bezoeken jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Communities mbo - Leden jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Nieuwe prognose Het aantal bezoeken aan de mbo communities was over geheel % boven de doelstelling. Verbeterde nieuwsbrieven en een betere inzet van sociale media hebben gezorgd voor een groot aantal bezoeken in het laatste kwartaal van De ledenaantallen van de mbo communities komen uit op 8% onder de doelstelling. Dit is gelijk aan de prognose die halverwege het jaar is bijgesteld. 24

25 Voorzieningen Voorzieningen Acadin Leerlingen die cognitief getalenteerd zijn worden vaak onvoldoende uitgedaagd in het reguliere onderwijs. Acadin ontsluit leermateriaal voor de cognitief getalenteerde leerling. Daarnaast biedt het ondersteuning voor docenten en andere betrokkenen die deze leerlingen begeleiden. SLO draagt vanaf 2012 de verantwoordelijkheid voor Acadin als geheel. Kennisnet is verantwoordelijk voor de technologie. Acadin functioneert conform de met SLO afgesproken SLA. Dit betreft onder andere het functioneren van het platform en de geboden ondersteuning van eindgebruikers. Acadin functioneert conform de gemaakte afspraken met SLO. Doel: Afronding programma en start programma 2012 Teleblik Er zijn in 2012 drie nieuwe releases doorgevoerd. Daarnaast is er een vierde release ontwikkeld, die begin 2013 live gaat. De inhoud van de releases is in overleg met SLO bepaald. Daarnaast is er samen met SLO gewerkt aan een plan voor Acadin na Digitaal audiovisueel materiaal biedt docenten meer mogelijkheden om het onderwijs te verlevendigen. Teleblik is de gratis website voor het onderwijs met educatief televisie- en radiomateriaal van de publieke omroepen en andere educatieve videocollecties. Teleblik wordt aangeboden door Kennisnet, NIBG en NTR. De verantwoordelijkheid van Kennisnet betreft hier voornamelijk de technologie. Teleblik (gedeelde verantwoordelijkheid): bekeken video s Teleblik- Bekeken Streams jan feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec Het aantal bekeken streams is ruim boven doelstelling (20%). Begin juli is de ipad-release van Teleblik live gegaan, waarmee het mogelijk is uitzendingen en fragmenten te bekijken op een ipad. De dienst Ed*it maakt gebruik van een aantal voorzieningen van Kennisnet. Hierover zijn afspraken gemaakt tussen NIBG en Kennisnet. In 2012 wordt gekeken hoe Ed*it en Teleblik elkaar verder kunnen versterken Doelstelling realisatie 2012 realisatie 2011 Prognose Er vindt op strategisch niveau overleg plaats tussen NTR, NIBG en Kennisnet over de toekomst van Teleblik en de andere videodiensten. Er is nog geen akkoord, maar het overleg is nog steeds gaande. 25

26 Voorzieningen School aan zet (nieuw) De portal draagt bij aan de makelaar- en schakelfunctie van School aan Zet: scholen met leveranciers in contact brengen, en interactie tussen scholen onderling bevorderen. Kennisnet is verantwoordelijk voor de techniek en zorgt voor een werkende versie van het School aan Zet portaal. Kennisnet heeft in 2012 in opdracht van het programma School aan Zet de portal ontworpen, gebouwd en in beheer genomen. School aan Zet is een programma dat wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van OCW. School aan Zet activeert scholen en helpt mee om de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs (nog verder) te verbeteren. De portal ondersteunt het programma met informatie en tools voor de deelnemende scholen. Ook kunnen scholen zoeken naar leveranciers die hen kunnen helpen met het realiseren van de gestelde doelen. Daarnaast kunnen scholen de portal gebruiken voor het vastleggen van de voortgang in het programma in de MijnSchoolAanZetomgeving. Eind april is de initiële versie van de portal live gegaan, deze versie is eind juni uitgebreid met een organisatiemodule waarmee leveranciers zich konden registreren. Begin september is de portal vernieuwd waarbij de content van de oude website is overgenomen. Tevens konden bezoekers zoeken in het aanbod van leveranciers. Kort daarop is de portal geïntegreerd met de MijnSchoolAanZet functionaliteit en in december is de leveranciersdatabase gekoppeld met de externe database van EDventure, de branchevereniging van onderwijsadviesbureaus. Innovatie Adaptieve leermiddelen en Learning Analytics Analyse van de vorderingen van een leerling door adaptieve leermiddelen vormt de basis voor aanpassing in aanbod, niveau en tempo en geeft de docent aanbevelingen voor een aangepaste individuele leerroute. Daarnaast is het een waardevol hulpmiddel bij het sturen en verantwoorden van onderwijs, bijvoorbeeld bij het voorspellen van uitval. Kennisnet experimenteert met drie adaptieve leermiddelen en beproeft twee learning analytics oplossingen. Focus ligt daarbij op de gebruikte dataset en uitwisseling van leerresultaten. Kennisnet beschrijft haar bevindingen en best practices in het onderwijs. Er is een pilot gestart waarin de ervaringen van docenten met het inzetten van drie adaptieve systemen (Kahn Academy, Rekentuin en Pulse-On) worden onderzocht. Voor de analyse van adaptief leermateriaal is specifiek gekeken naar gamification. Er zijn een aantal workshops over gamification gegeven en er is een podcast opgenomen over het onderwerp. In Q4 heeft een hackathon plaatsgevonden waarbij gameprofessionals samen met mensen uit het onderwijs gamification-concepten hebben uitgedacht. Het winnende concept wordt in 2013 verder uitgewerkt en, indien haalbaar, ontwikkeld. Innovatie Nieuw evenwicht van informatieaanbod, instructie en toepassing Door exponentiële groei in online informatie zijn informatievaardigheden essentieel in elk vakgebied. Leermateriaal is er in overvloed, altijd en overal beschikbaar. Door hiervan gebruik te maken kan schaarse onderwijstijd nuttiger worden besteed. Kennisnet verkent het omdraaien van de klassieke klas in drie experimenten: van instructie en thuis oefenen naar vooraf leermateriaal bekijken en dit in groepsverband bediscussiëren. 26

27 Deze activiteit wordt gecombineerd met experimenten en onderzoek naar de learning analytics aspecten in innovatief adaptief digitaal leermateriaal. Kennisnet verheldert nieuwe businessmodellen rond leermateriaal in een aantal scenario s die instellingen helpen hun leermiddelenbeleid vorm te geven. Na verkenning van verschillende nieuwe business modellen is een aantal trends gedestilleerd. Op basis van deze trends zijn drie scenario s ontwikkeld die de waarde van data gegenereerd door digitale leermiddelen illustreren. Met de scenario s wordt de discussie met het onderwijsveld en de educatieve markt opgezocht, onder andere door presentaties en blogposts. Doel is het aanscherpen van de inzichten in en bewustwording van nieuwe marktmechanismen rond gegevens over het leren. Innovatie Augmented Reality als uitbreiding van de klas Met Augmented Reality (AR) toepassingen wordt een brug geslagen tussen het leren in de klas en de toepassing van kennis in de (werk)praktijk. Uit kleinschalige initiatieven blijkt dat AR een bijdrage kan leveren aan de intrinsieke motivatie van leerlingen. Kennisnet maakt een overzicht van de vormen van AR die beschikbaar zijn en al zijn verkend, inclusief handleidingen voor docenten om AR zelf te kunnen inzetten in de klas. Er zijn zeven praktijkvoorbeelden beschreven van toepassingen van AR in een lessituatie. De zeven voorbeelden worden in 2013 gedeeld op de innovatiesite van Kennisnet. Aan de hand van een lesbrief, handleiding en video kunnen leerkrachten direct aan de slag met Augmented Reality in de les. Kennisnet voert drie experimenten met AR uit, waarbij voornamelijk het gerealiseerde leerrendement wordt onderzocht. Uit een meta-studie van 24 nationale en internationale experimenten en projecten blijkt dat aanvullende experimenten minder zinvol zijn. Er ligt meer toegevoegde waarde in de uitwerking van rijk geïllustreerde good practices. Er is gekozen om deze activiteit samen te voegen met de bovenstaande activiteit. 27

28 2.3 Toereikend onderwijsaanbod Teruglopende aantallen leerlingen in krimpregio s, tekorten aan docenten in bepaalde vakken en het verkorten van de opleidingsduur van de mbo-niveau 4 opleiding zijn ontwikkelingen die instellingen voor het vraagstuk plaatsen hoe er met de beschikbare financiële en organisatorische kaders een kwalitatief hoogwaardig onderwijsaanbod kan worden aangeboden. Expertise Expertise Alternatief voor onderwijs in regio s met tekorten Instellingen in regio s met krimp of met een lerarentekort worstelen met de vraag hoe zij een betaalbaar en toereikend onderwijsaanbod kunnen bieden. Kennisnet ontwikkelt een alternatief concept voor (te) kleine instellingen in het po. Na een succesvol testtraject met een po bestuur in Friesland is eind 2012 begonnen aan een tweede traject met een ander po bestuur in Zeeland. Daarnaast is het webdossier kansen bij krimp gereed. Het alternatieve concept staat beschreven in het webdossier. Kennisnet vertaalt en beproeft het ontwikkelde concept 'Ruimte voor talent' in minimaal drie instellingen in regio s met krimp en/of een lerarentekort. Deze doelstelling heeft zich vertaald in het project de onderwijscatalogus voor het vo. Met vijf instellingen is gewerkt aan het beschrijven van de verschillende aspecten van flexibilisering in een vo-instelling. Hierin zijn toepassingen beschreven en is er een globaal programma van eisen opgesteld. Dit wordt in Q gepubliceerd. Kennisnet ontwikkelt en beproeft voor twee vakken in het vo een concept waarmee een bevoegd docent tegelijkertijd meerdere klassen in verschillende instellingen kan bedienen. Er is een implementatiehandleiding voor de inzet van ict bij vakken in het vo met weinig leerlingen of een lerarentekort geschreven. Kennisnet beproeft bij minimaal twee instellingen een concept dat onrendabele, te kleine opleidingen in het mbo helpt bij het organiseren van hun onderwijs. Dit jaar is met een mbo instelling een kwalitatieve business case gemaakt op basis van het concept Online leren in balans. Mede op basis hiervan heeft deze instelling besloten om meerdere opleidingen (grotendeels) online aan te bieden. Verder zijn met meerdere instellingen gesprekken gevoerd, waaronder het kenniscentrum voor kleine vakopleidingen. Met hen wordt momenteel een begeleidingstraject ingericht voor het aanbieden van een mbo-opleiding m.b.v. ict. Meer leertijd in een (kortere) opleidingsduur Instellingen in het mbo dienen de niveau vier opleidingen van vier naar drie jaar te verkorten. Instellingen in het po zoeken naar ruimte binnen hun lesuren voor andere vakken dan taal en rekenen. De inzet van ict kan oplossingen leveren door bijvoorbeeld leertijd te optimaliseren en tijd van docenten en leerlingen te besparen. Kennisnet onderzoekt welke inzet van ict tijd bespaart voor docenten. In december is een rapportage opgeleverd in het kader van ict en tijdsbesparing. Vijftien leraren en docenten uit po, vo en mbo geven hier aan op welke manier zij tijd besparen door inzet van ict, welke problemen ze hierbij ondervinden en op welke manier inzet van ict hen juist tijd kost. Kennisnet doet aanbevelingen hoe met ict de (informele) leertijd van leerlingen kan worden geoptimaliseerd door inzet van bijvoorbeeld mobiele toepassingen. Dossier Flipping the Classroom is opgeleverd en breed onder de aandacht gebracht. Voor mobiele toepassingen is een whitepaper geschreven. 28

Even bijpraten.. Jan Bartling en Leo Bakker

Even bijpraten.. Jan Bartling en Leo Bakker Even bijpraten.. Jan Bartling en Leo Bakker Informatiemanagement Even bijpraten over sambo-ict en Kennisnet Algemeen: (meerjaren)plannen sambo-ict en KN en even voorstellen: Marvin Leerdam, nieuwe sectormanager

Nadere informatie

Functieprofiel van een informatiemanagementrol

Functieprofiel van een informatiemanagementrol Functieprofiel van een informatiemanagementrol Globaal zijn er twee profielen te schetsen voor de invulling van informatiemanagement in het PO en VO. Daarbij gaan we uit van een profiel van een informatiemanagementrol

Nadere informatie

Agenda publiek- private tafels Doorbraakproject Onderwijs en ict

Agenda publiek- private tafels Doorbraakproject Onderwijs en ict Inleiding Dit document beschrijft de 10 thema s die samen de agenda voor de publiek- private tafels voor het Doorbraakproject Onderwijs en ict vormen. Deze agenda is samengesteld op basis van de input

Nadere informatie

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan: penvoerders opleidingsscholen en contactpersonen lerarenopleidingen Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Onze

Nadere informatie

Kennisnet Jaarverslag 2013

Kennisnet Jaarverslag 2013 Kennisnet Jaarverslag 2013 Laat ict werken voor het onderwijs 1 Voorwoord Uitdagend, passend en relevant onderwijs voor alle leerlingen. Onderwijs dat past bij het vermogen, de leerkenmerken en de individuele

Nadere informatie

MAATWERK VERBINDEN OPMAAT NAAR DE TOEKOMST DRAAGVLAK 1

MAATWERK VERBINDEN OPMAAT NAAR DE TOEKOMST DRAAGVLAK 1 MAATWERK VERBINDEN OPMAAT NAAR DE TOEKOMST BRUG DRAAGVLAK 1 VOORSTELLEN AGENDA EVEN VOORSTELLEN Meta t Lam, Lid Raad van Bestuur Rick van Dam, manager Strategie & Innovatie René Bosman, manager Informatie

Nadere informatie

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl Samen werken aan stevige ambities www.schoolaanzet.nl School aan Zet biedt ons kennis en inspiratie > bestuurder primair onderwijs Maak kennis met School aan Zet School aan Zet is de verbinding tussen

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Plan van aanpak versnellingsvraag: Versie: 28 09 2015. De versnellingsvraag. Versnellingsvraag Stichting Klasse:

Plan van aanpak versnellingsvraag: Versie: 28 09 2015. De versnellingsvraag. Versnellingsvraag Stichting Klasse: Plan van aanpak versnellingsvraag: Versie: 28 09 2015 De versnellingsvraag Versnellingsvraag Stichting Klasse: Hoe kunnen we met de learning analytics vanuit dashboards, zoals dat van Snappet, in combinatie

Nadere informatie

Datum Betreft Bestuursakkoord PO-Raad-OCW 2012-2015. Geacht schoolbestuur,

Datum Betreft Bestuursakkoord PO-Raad-OCW 2012-2015. Geacht schoolbestuur, a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Onze referentie 349195 Datum Betreft Bestuursakkoord PO-Raad-OCW 2012-2015 Geacht

Nadere informatie

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten.

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten. 1. Differentiëren Onderzoeken welke manieren en mogelijkheden er zijn om te differentiëren en praktische handvatten bieden om hiermee aan de slag te gaan. Vervolgens deze kennis toepassen in de praktijk

Nadere informatie

Informatiepakket Leerlabs

Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs De vraag naar gepersonaliseerd onderwijs en het gebruik van ict in de klas groeit. Veel scholen werken aan initiatieven gericht op gepersonaliseerd leren

Nadere informatie

Verkenning functionaliteit voor ontsluiting (cloud)diensten en leermateriaal in het MBO Samenwerking SURF, Kennisnet en

Verkenning functionaliteit voor ontsluiting (cloud)diensten en leermateriaal in het MBO Samenwerking SURF, Kennisnet en Verkenning functionaliteit voor ontsluiting (cloud) en leermateriaal in het MBO Samenwerking SURF, Kennisnet en sambo-ict Bas Kruiswijk V1.0, [datum: 18 maart 2013] Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1.

Nadere informatie

Meerjarenplan sambo-ict, Jaarplan Kennisnet onderwijs in ontwikkeling

Meerjarenplan sambo-ict, Jaarplan Kennisnet onderwijs in ontwikkeling Meerjarenplan sambo-ict, Jaarplan Kennisnet onderwijs in ontwikkeling Auteur Datum Jan Bartling, Martine Kramer 2 oktober 2015 1. Meerjarenplan sambo-ict 2. Jaarplan Kennisnet 3. Ontwikkelingen naar de

Nadere informatie

> 2 INTRODUCTIES > HENK DUBBELMAN > ICT DIRECTEUR > GRAFISCH LYCEUM ROTTERDAM > JOHN ONION > PRINCIPAL ASSOCIATE > ARLANDE

> 2 INTRODUCTIES > HENK DUBBELMAN > ICT DIRECTEUR > GRAFISCH LYCEUM ROTTERDAM > JOHN ONION > PRINCIPAL ASSOCIATE > ARLANDE > 2 INTRODUCTIES 29 STE SAMBO-ICT CONFERENTIE - 16 JANUARI 2014 - DOETINCHEM > HENK DUBBELMAN > ICT DIRECTEUR > GRAFISCH LYCEUM ROTTERDAM > DUBBELMAN@GLR.NL > JOHN ONION > PRINCIPAL ASSOCIATE > ARLANDE

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Succesvol implementeren

Succesvol implementeren Succesvol implementeren Waarom begeleiding bij implementeren? Idealiter wordt een verandering op een school ingezet vanuit de onderwijsvisie. Deze veranderingen zijn veelal geformuleerd in het schoolplan

Nadere informatie

Vergroening Kennisnet Cloud

Vergroening Kennisnet Cloud Vergroening Kennisnet Cloud Have your cake and eat it too Dirk Linden 30 januari 2014 Inleiding / Aanleiding Aanbesteding Kennisnet Housing en Hosting 2013 Nieuwbouw aangegrepen door Vancis en Kennisnet

Nadere informatie

Taskforce Informatiebeveiliging en Privacy (IBP) Een roadmap op basis van best practices in de MBO sector.

Taskforce Informatiebeveiliging en Privacy (IBP) Een roadmap op basis van best practices in de MBO sector. Taskforce Informatiebeveiliging en Privacy (IBP) Een roadmap op basis van best practices in de MBO sector. Doel Aanbieden handreikingen, op basis van best practices uit het Hoger Onderwijs en MBO sector,

Nadere informatie

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN ACTIVITEITENPLAN 2015 WWW.SURF.NL/ONDERWIJS Innovatieprogramma Onderwijs op Maat Project: Proeftuin 2 INHOUD 1. Proeftuin 3 1.1 Doelen 3 2. Werkwijze

Nadere informatie

examinering 2006-2007 Een overzicht van het eerste jaar Actieplan Examinering

examinering 2006-2007 Een overzicht van het eerste jaar Actieplan Examinering ACTIEPLAN examinering 2006-2007 Een overzicht van het eerste jaar Actieplan Examinering Inleiding In november 2006 hebben de AOC s naar aanleiding van de teleurstellende bevindingen van KCE en op verzoek

Nadere informatie

Specialist Digitale Didactiek 2016-2017 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo

Specialist Digitale Didactiek 2016-2017 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo Specialist Digitale Didactiek 2016-2017 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo If we teach today s students as we taught yesterday we rob them of tomorrow Specialist Digitale Didactiek Leiding

Nadere informatie

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw inspireren motiveren realiseren Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw primair onderwijs Klassewijzer BV Lageweg 14c 9698 BN Wedde T 0597-464483 www.klassewijzer.nl info@klassewijzer.nl

Nadere informatie

Uw producten en diensten in de etalage!

Uw producten en diensten in de etalage! Portal School aan Zet Toelichting aanbod onderwijsadviesbureaus Uw producten en diensten in de etalage! https://portal.schoolaanzet.nl 1 School aan Zet lanceert in september 2012 de online portal van School

Nadere informatie

Plan van Aanpak. en Edutrainers samen op weg. Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016

Plan van Aanpak. <naam school> en Edutrainers samen op weg. Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016 Plan van Aanpak en samen op weg Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016 De Expeditie Er gaan 85 docenten samen op pad. Doel: De docenten en leerlingen ervaren dat de inzet van ICT een meerwaarde

Nadere informatie

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Trainerscursus deel 1 Open Universiteit / CELSTEC 10-1-2013 1 1 Leermiddelen Taak van private sector of toch (deels) publiek? Wet gratis schoolboeken (scholen

Nadere informatie

Vanaf en verder! 18 september 2014. sambo-ict conferentie Groenhorstcollege Barneveld. Maaike Stam, Koen van der Drift & Hedwig van Vuuren

Vanaf en verder! 18 september 2014. sambo-ict conferentie Groenhorstcollege Barneveld. Maaike Stam, Koen van der Drift & Hedwig van Vuuren Vanaf hier en verder! sambo-ict conferentie Groenhorstcollege Barneveld 18 september 2014 Maaike Stam, Koen van der Drift & Hedwig van Vuuren Koen van der Drift Kwartiermaker MBOcloud Hedwig van Vuuren

Nadere informatie

Doorbraakprojectsessies 11 november 2015. Inkoop: versterken en ontzorgen. Een andere blik op financiën (vanuit Beter leren met ICT )

Doorbraakprojectsessies 11 november 2015. Inkoop: versterken en ontzorgen. Een andere blik op financiën (vanuit Beter leren met ICT ) 1 Doorbraakproject 11.00 11.45 Doorbraakprojectsessies 11 november 2015 Inkoop: versterken en ontzorgen Goudriaan I Anita Vlonk & Margreet Vermeer 2 11.00 11.45 Een andere blik op financiën (vanuit Beter

Nadere informatie

Samenwerking Bibliotheek en Voortgezet Onderwijs

Samenwerking Bibliotheek en Voortgezet Onderwijs Samenwerking Bibliotheek en Voortgezet Onderwijs Naar een landelijke aanpak SAMENVATTING Marleen Wijnen in opdracht van Kunst van Lezen september 2012 Samenvatting De bibliotheek op school voortgezet onderwijs

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Samenwerken aan LOB Jongeren beter toerusten voor het maken van passende keuzes in de eigen loopbaan door bewust

Nadere informatie

Stichting Innovatief Onderwijs Nederland

Stichting Innovatief Onderwijs Nederland Stichting Innovatief Onderwijs Nederland ONTZORGT SCHOLEN OP ICT De ION QuickScan heeft als primair doel om scholen voor te bereiden op digitalisering van het onderwijs binnen. U kunt direct met de resultaten

Nadere informatie

Peter de Haas peter.dehaas@breinwave.nl +31655776574

Peter de Haas peter.dehaas@breinwave.nl +31655776574 Peter de Haas peter.dehaas@breinwave.nl +31655776574 business context Innovatie Platform Klantinteractie Klantinzicht Mobiel Social Analytics Productiviteit Processen Integratie Apps Architectuur Wat is

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Acadin voor talenten in uw klas!

Acadin voor talenten in uw klas! Acadin voor talenten in uw klas! Dé digitale leeromgeving met uitdagend onderwijsaanbod voor talentvolle leerlingen. Acadin voor talenten in uw klas! In het Bestuursakkoord primair onderwijs (2014) staat

Nadere informatie

Meest gestelde vragen m.b.t. de laptop

Meest gestelde vragen m.b.t. de laptop Achtergrond: Meest gestelde vragen m.b.t. de laptop Waarom zijn jullie overgegaan tot het invoeren van de laptop in school? Antwoord: Informatie- en communicatietechnologie heeft een grote impact op ons

Nadere informatie

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013 VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND 31 augustus 2013 CONTEXT Delfland wordt de komende jaren geconfronteerd met een groeiende interne en externe vraag naar (innovatieve)

Nadere informatie

Werkatelier Informatiebeleid 2016-2020 Komen tot een actueel, gedragen en verbonden informatievoorziening

Werkatelier Informatiebeleid 2016-2020 Komen tot een actueel, gedragen en verbonden informatievoorziening Native Consulting heeft een 4-daagse praktische en interactieve workshop ontwikkeld over ICT-beleid in relatie tot de gemeentelijke strategie. U komt niet alleen om te luisteren naar nieuwe kennis en inzichten,

Nadere informatie

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het bedrijfsleven. 3 Excellenties, De wereld digitaliseert in hoog

Nadere informatie

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016 Portfoliomanagement Management in Motion 7 maart 2016 PMO Institute Julianalaan 55 3761 DC Soest I: www.pmoinstitute.com I: www.thinkingportfolio.nl E: info@pmoinstitute.com Tjalling Klaucke E: tj.klaucke@pmoinstitute.com

Nadere informatie

DIGI-ZORG. Jaarplan 2008 Informatie en activiteiten. Management DIGI-ZORG: Wil de Groot-Bolluijt MScN. wil@grootbolwerk.nl. Penvoerende instelling:

DIGI-ZORG. Jaarplan 2008 Informatie en activiteiten. Management DIGI-ZORG: Wil de Groot-Bolluijt MScN. wil@grootbolwerk.nl. Penvoerende instelling: Jaarplan 2008 Informatie en activiteiten. DIGI-ZORG Management DIGI-ZORG: Wil de Groot-Bolluijt MScN. wil@grootbolwerk.nl Penvoerende instelling: Hogeschool Rotterdam Directeur Instituut Gezondheidszorg:

Nadere informatie

CHECKLIST PASSEND ONDERWIJS EN OMGAAN MET VERSCHILLEN IN DE OVERGANG VAN PO NAAR VO

CHECKLIST PASSEND ONDERWIJS EN OMGAAN MET VERSCHILLEN IN DE OVERGANG VAN PO NAAR VO AANSLUITING PO-VO AFSLUITING EN START CHECKLIST PASSEND ONDERWIJS EN OMGAAN MET VERSCHILLEN IN DE OVERGANG VAN PO NAAR VO Aan de hand van deze checklist kunnen school en schoolbestuur vaststellen in hoeverre

Nadere informatie

Professionaliseren loont! Jacob Poortstra, Cesar Trijselaar en Mieke van Keulen

Professionaliseren loont! Jacob Poortstra, Cesar Trijselaar en Mieke van Keulen Professionaliseren loont! Jacob Poortstra, Cesar Trijselaar en Mieke van Keulen Digitalisering van de maatschappij Gevolgen voor het onderwijs: Studenten voorbereiden op onze gedigitaliseerde samenleving.

Nadere informatie

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN SAMEN LEREN OVER REFERENTIENIVEAUS EN DIDACTIEK OM DE INHOUDELIJKE AANSLUITING TUSSEN PO EN VO IN GORINCHEM EN OMSTREKEN

Nadere informatie

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje :

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje : 1 2 Er wordt in het onderwijs stevig nagedacht over de betekenis van ICT voor het leren. In het primair proces is leren de kernactiviteit. Het kindbelang dient bij het organiseren van het onderwijs voorop

Nadere informatie

MBOcloud. Samen slim leren en werken in de cloud. Op weg naar realisatie. MBOcloud

MBOcloud. Samen slim leren en werken in de cloud. Op weg naar realisatie. MBOcloud Samen slim leren en werken in de cloud Op weg naar realisatie Studenten en medewerkers snel en slim toegang geven tot die ICT-diensten en (digitale) leermiddelen die zij nodig hebben voor hun studie of

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Werkdocument Montessori voor een nieuwe tijd

Werkdocument Montessori voor een nieuwe tijd Werkdocument Montessori voor een nieuwe tijd 1 oktober 2013 (revisie) Versie 2.3 1e Amstelveense Montessorischool Michelina Hoogeveen, Irene Simonis, Frank Versloot Inhoudsopgave Inleiding, doelen en uitgangspunten

Nadere informatie

Vroeg vreemdetalenonderwijs. Visiedocument

Vroeg vreemdetalenonderwijs. Visiedocument Vroeg vreemdetalenonderwijs Engels Visiedocument Inhoudsopgave Inleiding 3 Van good naar great vroeg vreemdetalenonderwijs 4 Taskforce vroeg vreemdetalenonderwijs 5 Vroeg vreemdetalenonderwijs in 2025

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

Actieplan Informatiebeveiligingsbeleid mbo

Actieplan Informatiebeveiligingsbeleid mbo Actieplan Informatiebeveiligingsbeleid mbo V.1.0, 14-05-2014 Opdrachtgever: sambo-ict Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Doelstelling... 4 2.1. Waarom informatiebeveiligingsbeleid... 4 2.2. Doelstellingen...

Nadere informatie

In de schooljaren 2013/2014 en 2014/2015 gaan de scholen gezamenlijk innovatieve ICT pilots ontwikkelen, uitvoeren en evalueren.

In de schooljaren 2013/2014 en 2014/2015 gaan de scholen gezamenlijk innovatieve ICT pilots ontwikkelen, uitvoeren en evalueren. IIO Bovenschools projectplan Stedendriehoek / IJssel-Veluwe Inleiding Projectomschrijving In de knelpuntregio s Stedendriehoek en IJssel-Veluwe worden scholen uitgedaagd om oplossingen te vinden voor het

Nadere informatie

Eindverslag. Project VolgMijnStem. Ben Teeuwen, project manager VolgMijnStem Stichting Het Nieuwe Stemmen 13 juni 2012, Utrecht

Eindverslag. Project VolgMijnStem. Ben Teeuwen, project manager VolgMijnStem Stichting Het Nieuwe Stemmen 13 juni 2012, Utrecht 1 Eindverslag Project VolgMijnStem Ben Teeuwen, project manager VolgMijnStem Stichting Het Nieuwe Stemmen 13 juni 2012, Utrecht Lex Slaghuis, voorzitter Open State Foundation 11-03-2013 2 Inleiding Dit

Nadere informatie

Instructiedocument Samenwerkingsovereenkomst

Instructiedocument Samenwerkingsovereenkomst Instructiedocument Samenwerkingsovereenkomst Samengesteld op basis van verkenningen binnen het programma Sggv, 2009-2012. Dit geanonimiseerde document is in licentie gegeven op basis van een Creative Commons

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Tussenmeting 2015 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, oktober

Nadere informatie

Verslag workshop Differentiëren en de rol van de leraar, 26 april 2016. Versnellingsvraag Stichting Klasse. Aanwezig:

Verslag workshop Differentiëren en de rol van de leraar, 26 april 2016. Versnellingsvraag Stichting Klasse. Aanwezig: Verslag workshop Differentiëren en de rol van de leraar, 26 april 2016 Versnellingsvraag Stichting Klasse Aanwezig: Stichting Klasse: Daniel Vermij, Frank Tigges, Kim Peters Lucas Onderwijs: Priscilla

Nadere informatie

De scholen zijn aan zet Tussenrapportage programma School aan Zet

De scholen zijn aan zet Tussenrapportage programma School aan Zet De scholen zijn aan zet Tussenrapportage programma School aan Zet september 2012 Tussenrapportage Programma School aan Zet september 2012 Inleiding Elk schoolteam staat voor de uitdaging om het onderwijs

Nadere informatie

JaapJan Vroom & Erik Mondriaan

JaapJan Vroom & Erik Mondriaan Kennisnet: Mieke van Keulen SaMBO ICT: Paul van Uffelen Deltion College: JaapJan Vroom & Erik Mondriaan Er waait een nieuwe wind Mijn visie is dat het primair aan de school is om te bepalen wat goed onderwijs

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

Workshop - beschrijvingen 2014

Workshop - beschrijvingen 2014 Workshop - beschrijvingen 2014 13.30 uur Opening /Keynote door Michel van Ast Michel van Ast is als senior trainer/adviseur vooral actief op het thema didactiek en ICT. Hij geeft lezingen en workshops,

Nadere informatie

Beter en slimmer leren met behulp van ict

Beter en slimmer leren met behulp van ict Beter en slimmer leren met behulp van ict Het investerings-enimplementatieplanende ondersteuningsaanpak van de Breedtestrategie Mirjam Brand Agenda Planvorming binnen uw bestuur: welke plaats heeft het

Nadere informatie

. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling Helicon opleidingen Kesteren Postadres Industrieweg 4 Bezoekadres Industrieweg 4

. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling Helicon opleidingen Kesteren Postadres Industrieweg 4 Bezoekadres Industrieweg 4 1. GEGEVENS AANVRAGER Onderwijsinstelling Naam Helicon opleidingen Kesteren Postadres Industrieweg 4 Bezoekadres Industrieweg 4 Postcode/plaats Website schoolorganisatie Postbankrekeningnummer 4041 CR

Nadere informatie

Reglement Stimuleringsregeling MediaMosa 2011:

Reglement Stimuleringsregeling MediaMosa 2011: Reglement Stimuleringsregeling MediaMosa 2011: Versie 1.0 Datum 29 maart 2011 SURFnet/Kennisnet Innovatieprogramma Het SURFnet/ Kennisnet Innovatieprogramma wordt financieel mogelijk gemaakt door het Ministerie

Nadere informatie

Verantwoording en implementatieplan "Activerende didactiek m.b.v. ipads" Scholengemeenschap Sint Ursula locatie Horn

Verantwoording en implementatieplan Activerende didactiek m.b.v. ipads Scholengemeenschap Sint Ursula locatie Horn Verantwoording en implementatieplan "Activerende didactiek m.b.v. ipads" Scholengemeenschap Sint Ursula locatie Horn Achtergrond Ambitie voor schooljaar 2015 2016 De pilot voorbij... Pilot op 4 havo Plaatsing

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

Toelichting ontwikkelingsperspectief

Toelichting ontwikkelingsperspectief Toelichting ontwikkelingsperspectief Dit document is bedoeld als achtergrond informatie voor de scholen, maar kan ook (in delen, zo gewenst) gebruikt worden als informatie aan ouders, externe partners

Nadere informatie

Kwaliteitskader KunstKeur Individuele aanbieders Kunsteductie

Kwaliteitskader KunstKeur Individuele aanbieders Kunsteductie Kwaliteitskader aanbieders Kunsteductie juni 2013 1 1. Toetsingskaders, toetsing en registratie Inleiding Kwaliteitsmanagement vloeit voort uit de overtuiging dat kwaliteit van producten en processen vrijwel

Nadere informatie

Informatie werkplekleren

Informatie werkplekleren Informatie werkplekleren Pabo Venlo 2014-2015 Inhoudsopgave Inleiding Blz. 3 Stagedagen Blz. 4 Stageweken Blz. 4 Jaaroverzicht 2014-2015 Blz. 5 Opleidingsprogramma Blz. 6 Propedeusefase Hoofdfase Afstudeerfase

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Business Case VO-contentschool. Gebruik Ipads en VO-content in VMBO-BK 1 Engels versie 0.4

Business Case VO-contentschool. Gebruik Ipads en VO-content in VMBO-BK 1 Engels versie 0.4 Business Case VO-contentschool Gebruik Ipads en VO-content in VMBO-BK 1 Engels versie 0.4 Inhoud 1. INLEIDING... 4 2. WERKWIJZE... 4 3. CASUS... 5 3.1. Achtergrond... 5 3.2. Doelstelling... 5 3.3. Omschrijving...

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

ICT investeringen in het onderwijs

ICT investeringen in het onderwijs een methodiek voor business cases Breda 14-9-2011 Henri Roosdorp (ROC Mondriaan) Maarten Kuiper (Twynstra Gudde) Stuurgroep ICT / Beleidsagenda 2010 - Informatiemanagement - De uitvoeringsorganisatie van

Nadere informatie

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: COMMUNITY MANAGEMENT

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: COMMUNITY MANAGEMENT INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: COMMUNITY MANAGEMENT ACTIVITEITENPLAN 2015 WWW.SURF.NL/ONDERWIJS Innovatieprogramma Onderwijs op Maat Project: Communitymanagement 2 INHOUD 1. Community management

Nadere informatie

Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs. Peter Leisink

Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs. Peter Leisink Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs Peter Leisink Opzet van deze leergang Introductie Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs: inhoudelijke verkenning Programma en docenten leergang strategisch

Nadere informatie

Focus op Vakmanschap. Consequenties voor Iv en It

Focus op Vakmanschap. Consequenties voor Iv en It Focus op Vakmanschap Consequenties voor Iv en It Jan Bartling, Paul van Uffelen, sambo-ict; Peter Nooteboom, CAP 7 februari 2013, sambo-ict Netwerk I-Managers 1 Bijpraten Stand van zaken (i)fov Waar staan

Nadere informatie

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Anne Muller & Eric Welp - SLO Vught, 5 juni 2014 Voorstellen Wie wij zijn Wie jullie zijn Wat de Proeftuin is De Proeftuin Online applicatie voor onderwijs

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Beginmeting 2014 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, september

Nadere informatie

Arjan Clijsen, Noëlle Pameijer & Ad Kappen

Arjan Clijsen, Noëlle Pameijer & Ad Kappen Met handelingsgericht werken opbrengstgericht aan de slag 1. Inleiding Arjan Clijsen, Noëlle Pameijer & Ad Kappen Wat is de samenhang tussen handelingsgericht werken (HGW) en opbrengstgericht werken (OGW)?

Nadere informatie

Schooljaarplan St Vitus 2015-2016

Schooljaarplan St Vitus 2015-2016 Schooljaarplan St Vitus 2015-2016 Domein Onderwijs Doelstelling: In het schooljaar 2017-2018 krijgen alle leerlingen op onze school binnen het onderwijsaanbod, eigentijds, passend onderwijs ondersteund

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0

Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0 Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0 MINISYMPOSIA Ter introductie / 2 Op 22 maart 2010 organiseerde M&I/Partners een minisymposium

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 2. 1 Onderwijs en ict-behoeften 3. Primair onderwijs 5. Voortgezet onderwijs 6. Middelbaar beroepsonderwijs 7

Inhoud. Inleiding 2. 1 Onderwijs en ict-behoeften 3. Primair onderwijs 5. Voortgezet onderwijs 6. Middelbaar beroepsonderwijs 7 Inhoud Inleiding 2 1 Onderwijs en ict-behoeften 3 Primair onderwijs 5 Voortgezet onderwijs 6 Middelbaar beroepsonderwijs 7 2 Activiteiten Kennisnet 9 Eigentijdse leermiddelen 11 Slimme organisatie van

Nadere informatie

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht)

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) Aanvrager Organisatie Overige initiatiefnemers Naam Contactpersoon Telefoon E-mail 1 Naam business case Klantsegment DAGBESTEDING CATEGORIE LICHT Cliënten

Nadere informatie

Laat ict werken voor het onderwijs

Laat ict werken voor het onderwijs Laat ict werken voor het onderwijs Kennisnet meerjarenplan 2013-2017 Inclusief jaarplan 2013 Voorwoord Nederland wil de komende jaren kwalitatief toponderwijs realiseren dat transparant is in haar presteren

Nadere informatie

Het gevolg van transitie naar de cloud SaMBO-ICT & KZA. 16 januari 2014 Doetinchem

Het gevolg van transitie naar de cloud SaMBO-ICT & KZA. 16 januari 2014 Doetinchem Het gevolg van transitie naar de cloud SaMBO-ICT & KZA 16 januari 2014 Doetinchem Agenda Introductie Aanleiding Samenvatting handreiking Uitkomsten workshop netwerkbijeenkomst Afsluiting 2 Introductie

Nadere informatie

Innovaties in e-learning. Jos Herkelman

Innovaties in e-learning. Jos Herkelman Innovaties in e-learning What s new? Jos Herkelman Wat is er al bereikt? N@Tschool! v11 Overzicht ; eenvoud ; open ; sneller werken Betere informatievoorziening i i i rondom inloggen Portaalfunctionaliteit:

Nadere informatie

Kennisnet voor het mbo. Ict in de onderwijspraktijk

Kennisnet voor het mbo. Ict in de onderwijspraktijk Kennisnet voor het mbo Ict in de onderwijspraktijk Het internet is een belangrijke informatiebron voor docenten in het mbo. Uw studenten werken bovendien graag met internet en ict-toepassingen. Misschien

Nadere informatie

Overstapservice: privacy en informatiebeveiliging wat een school moet weten bij het gebruik van OSO

Overstapservice: privacy en informatiebeveiliging wat een school moet weten bij het gebruik van OSO Overstapservice: privacy en informatiebeveiliging wat een school moet weten bij het gebruik van OSO Kennisnet, augustus 2015 Versie 1.0 Auteurs: Debby Sikking, Job Vos (Kennisnet) CHECKLIST OVERSTAPSERVICE:

Nadere informatie

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com EMMA Pilots MOOCs Meerdere talen #EUMoocs Aggregator http://europeanmoocs.eu/

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO)

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) LEERLINGEN VAN GROEP 8 IN HET PO MAKEN KENNIS MET HET WERKEN IN EEN ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) ZOALS DIE

Nadere informatie

Inzetten van technologie biedt grote mogelijkheden bij het innoveren van onderwijs, maar is niet eenvoudig en vraagt veel van een school.

Inzetten van technologie biedt grote mogelijkheden bij het innoveren van onderwijs, maar is niet eenvoudig en vraagt veel van een school. 88 Inzetten van technologie biedt grote mogelijkheden bij het innoveren van onderwijs, maar is niet eenvoudig en vraagt veel van een school. Er bestaat geen vaste innovatieformule, elke school heeft te

Nadere informatie

Locatiebeleidsplan 2015 VMBO Wageningen

Locatiebeleidsplan 2015 VMBO Wageningen Locatiebeleidsplan 2015 VMBO Wageningen Uitgangspunt voor het locatiebeleidsplan VMBO Wageningen 2015 is: - Het strategisch beleidsplan Pantarijn 2015, waarin 4 ambities zijn benoemd: o Ambitie 1. Uitdagend

Nadere informatie

Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten

Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten Stichting Benchmark GGZ Rembrandtlaan 46 3723 BK Bilthoven T +31 (0) 30 229 90 90 W www.sbggz.nl Inhoudsopgave 1 Het speelveld in beeld...

Nadere informatie

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met:

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: Executive MBA Service management Onderwijs Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: De wereld waarin

Nadere informatie

SAMENWERKINGSVERBAND AMSTELLAND EN DE MEERLANDEN

SAMENWERKINGSVERBAND AMSTELLAND EN DE MEERLANDEN OPZET ACTIEONDERZOEK SCHOOLVERZUIM AANLEIDING Het samenwerkingsverband VO Amstelland en de Meerlanden heeft tot augustus 2013 de tijd om zich voor te bereiden op de uitvoering van de wet op de zorgplicht.

Nadere informatie

Leergang Deelnemeradministraties

Leergang Deelnemeradministraties DEFINITIEF Leergang Deelnemeradministraties 1/9 21 november 2013 PBLQ HEC - Leergang Deelnemeradministraties Leergang Deelnemeradministraties Plan van Aanpak versie 1.0 datum 21 november 2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

7. Samenwerking t.b.v. infrastructuur exameninstrumenten

7. Samenwerking t.b.v. infrastructuur exameninstrumenten 7. Samenwerking t.b.v. infrastructuur exameninstrumenten Opdrachtgever OCW Projectaannemer SBB Projectleider Nog te bevestigen Contactpersoon Lisette van Loon Start en einde deelproject Fase 1: juni 2012

Nadere informatie