Ter herinnering aan twee joodse gezinnen uit de Tiboel Siegenbeekstraat in Leiden (1943)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ter herinnering aan twee joodse gezinnen uit de Tiboel Siegenbeekstraat in Leiden (1943)"

Transcriptie

1 Ter herinnering aan twee joodse gezinnen uit de Tiboel Siegenbeekstraat in Leiden (1943) RENÉ TASElAAR Van 1939 tot medio 1956 woonde ik op nummer 9 in de Tiboel Siegenbeekstraat te Leiden. Naar aanleiding van een bezoek in 2003 aan de tentoonstelling 'Vervolging en bescherming, joden uit Leiden en omgeving ' in De Lakenhal ontstond bij mij het idee de twee omgekomen joodse gezinnen Bloemkoper en Van Tijn een eigen plaats in de geschiedenis te geven. Beide gezinnen hebben ook in de Tiboel Siegenbeekstraat gewoond. De Tiboel Siegenbeekstraar Deze straat, genoemd naar een Leidse burgemeester, ligt in de voormalige Roodenburgerpolder tussen de Van den Brandelerkade en de Roodenburgerstraat. In de dertiger jaren werden in de Tiboel Siegenbeekstraat geschakelde eengezinswoningen gebouwd. De vraagprijzen voor die huizen met tuinen bleken in de crisistijd aan de hoge kant, zodat de woningen niet door particulieren maar door beleggers (zoals de verzekeringsmaatschappij ülveh) werden gekocht. Meerjarige huurcontracten werden gesloten voor f 40 per maand. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog woonden in de straat veel gezinnen met kinderen. Daaronder waren twee joodse gezinnen. De kostwinners werkten onder meer als kaderpersoneel bij Leidse bedrijven en de gemeente, als aannemer, arts, dierenarts, godsdienstonderwijzer, kleermaker, vertegenwoordiger en zuiveraar (ongediertebestrijder). Variatie bestond ook in politieke zin. Er waren een paar Duitsgezinde adressen. Hoewel er een goede sfeer in de straat was, veroorzaakte dat enige onrust bij de andere bewoners en (later) onderduikers.

2 JAARBOEK DIRK VAN EeK Privé-foto's van René Taselaar in de Tiboel Siegenbeekstraat omstreeks Het gezin Van Tijn woonde op nummer 7. De eerste jaren van de oorlog verliepen zonder noemenswaardige gebeurtenissen. De kinderen speelden in die tijd direct ten oosten van de straat veel op het onbebouwde land, met koeien en sloten. Tegenwoordig zijn daar de De Rieustraat en de verlengde De Meij van Streefkerkstraat. Uit die tijd dateert een foto van de verjaardag van straatgenoot Lyda Verstegen op 28 mei In 1941 verfijnden de Duitsers de registratie van de joden en werd hun bewegingsvrijheid beperkt. Zo werd namens de rijkscommissaris in augustus 1941 opdracht gegeven het aantal leerlingen van joodsen bloede vast te stellen. De gemeente Leiden en de hoofden van scholen hebben in veertien dagen aan die opdracht voldaan. Eli en Jacob Bloemkoper en Esther van Tijn bleken toen op de Kernstraatschool te zitten. Kort daarna werden de joodse kinderen van de verschillende scholen verwijderd en enige tijd in een speciale

3 HERINNERING AAN lwee JOODSE GEZINNEN Op deze verjaarsfoto van Lyda Verstegen d.d. 28 mei 1941 staan de straatgenoten Annie en Hennie Steeds van nummer 18, Han Bouman (nummer 13), René Taselaar (nummer 9), Esther van Tijn (nummer 7), Jacob Bloemkoper (nummer 20), Elly van 't Hooft (nummer 28), Hansje Kips (nummer 27), Lyda Verstegen (nummer 15) en Eli en Roosje Bloemkoper (nummer 20). lagere school op het Pieterskerkhof ondergebracht. De opgelegde beperkingen werden door de kinderen als onaangenaam ervaren. Begin 1942 tekende Eli enkele kinderen in een speeltuin, met erboven: "Voor Jooden verboode". Het gezin Bloemkoper Op Tiboel Siegenbeekstraat 20 woonde Victor Ephraim Bloemkoper, geboren te 's-gravenhage op 18 augustus Hij was godsdienstonderwijzer met akte B (hoogste rang) en chazzan (voorzanger in de synagoge). Volgens aantekeningen van de Joodse Raad was hij een ijverig en goed onderwijzer van kinderen. Het gezin van Victor bestond uit zijn vrouw Jetje den Hartog, geboren in Rotterdam op 7 mei 1910, en zijn vier te Leiden geboren kinderen Jacob (22 april 1934), Elias (26 maart 1935), Roza Marianne (6 oktober 1936) en Abraham (4 september 1938).

4 JAARBOEK DIRK VAN EeK Het gezin Bloemkoper. Boven: Victor en Jetje. Onder, v.l.n.r.: Elias, Jacob, Abraham en Roza.

5 HERINNERING AAN TWEE JOODSE GEZINNEN 123 Het gezin was door de Joodse Raad gesperrt. Dat stond voor au!weiteres gesperrt, voorlopig vrijgesteld van deportatie. In het voorjaar van 1943 wilden ze niet onderduiken uit angst dat dan de familie opgesplitst zou moeten worden. Tegen hun naaste buren hadden ze gezegd dat ze nu eenmaal altijd het vervolgde volk waren geweest. Ze wisten dat ze het risico liepen naar Polen getransporteerd te worden, maar ze dachten dat ze daar - in gezinsverband alleen hard zouden moeten werken. In de nacht van 5 op 6 maart 1943 vond de eerste razzia in Leiden door de Sicherheitspolizei (kortweg: Sipo) plaats. Ook het gezin Bloemkoper werd opgehaald. Bij de arrestatie verloor Jetje Bloemkoper haar persoonsbewij s. Dat werd pas een dag later door een inwoner uit Leiderdorp in de Tiboel Siegenbeekstraat teruggevonden. De vioolleraar Jacob Blitz, geboren in Amsterdam op 13 april 1883, zijn vrouw Hanna Hangjas, geboren in Leiden op 23 oktober 1894, en zijn schoonmoeder Betje Hangjas-Piller geboren in 's-gravenhage op 11 februari 1857, die bij de Bloemkopers hadden moeten intrekken, werden eveneens meegenomen. Ze werden naar het politiebureau aan de Zonneveldstraat gebracht, waar ook de andere opgepakten kwamen. De stemming was zeer gedrukt. Iedereen had bagage bij zich. Deze razzia was een onderdeel van een 'Evacuatie Den Haag, Leiden en Delft'. Daarbij zijn joden uit ziekenhuizen, rusthuizen, het Israëlitisch Weeshuis aan de Pletterijstraat in Den Haag en enkele zieken en functionarissen van de Joodse Raad uit Delft en Leiden opgehaald. Onder begeleiding van twee agenten zijn de opgepakte Leidse joden om één uur 's nachts in een soort vrachtwagen met banken naar Den Haag gebracht. De bagage stond voor hen of lag op de knieën. Van de eerdergenoemde families uit de Tiboel Siegenbeekstraat bleven de spullen echter in Leiden liggen. Vanuit het station Hollandsch Spoor in Den Haag zijn de joden per trein naar Westerbork vervoerd. Vooraf hadden de Bloemkopers straatgenoten gevraagd bepaalde familiestukken in bewaring te nemen. Buurman dr. G.c.A. Junge, conservator bij het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie aan de Raamsteeg, is de avond van het vertrek via de - volgens afspraak - niet afgesloten balkondeuren op de eerste etage het huis binnengegaan en heeft nog van alles opgehaald.

6 JAARBOEK DIRK VAN EeK Voor- en achterzijde van een zeldzame kaart aan de Joodse Raad, 18 maart Collectie Joods Historisch Museum. iîi\

7 HERINNERING AAN 1WEE JOODSE GEZINNEN 125 Terwijl hij boven was, stopte een auto voor de deur en kwamen enige personen het huis binnen. De buurman is toen zo snel mogelijk teruggegaan. Na de oorlog zijn bewaarde voorwerpen en poststukken overhandigd aan de naar Brooklyn in de Verenigde Staten geëmigreerde zuster van Victor Bloemkoper, Susanna Glickman-Bloemkoper. Zij heeft later een aantal documenten geschonken aan het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Op 6 maart rapporteerde een Leidse inspecteur van politie dat op last van de Sipo in Den Haag (Hauptst. Fischer) op vrijdag 5 maart 1943 in Leiden een 25-tal joden was aangehouden en overgegeven aan de Sipo. Tevens zijn toen acht joden door de Sipo uit het Elisabeth Ziekenhuis gehaald. Dezelfde dag informeerde de voorzitter van de Joodse Raad in Leiden, wat er gedaan moest worden met de goederen van de families Bloemkoper en Blitz, die nog op het politiebureau stonden. Deze spullen, een pak dekens, een rugzak en een koffer, werden door de politie aan de Joodse Raad afgegeven ter verzending naar Westerbork. In Kamp Westerbork werd men ingeschreven. Iedereen werd geregistreerd en kreeg een barak toegewezen. Kostbaarheden en geld werden ingenomen. Het gezin Bloemkoper werd - voor slechts enkele dagen - ondergebracht in strafbarak 67. Dat was een aparte barak, omgeven door prikkeldraad. Gebeurde dat door het verlies van het persoonsbewijs, het achterblijven van de bagage in Leiden ofwas er een andere reden? Direct na aankomst zond Victor een adreswijziging naar zijn buurman Junge. De kaart moet in Leiden aangekomen zijn toen het gezin al op de transporrlijst voor Sobibor was gezet. Vanaf 2 maart 1943 reden de treinen uit het Kamp Westerbork niet naar Auschwitz, maar naar Sobibor. Dat stond niet op de treinlijst vermeld. Bij elk transport werd een naamlijst meegegeven. Zo werd de indruk gewekt dat men niet naamloos vertrok. De lijst moest bij aankomst in Sobibor afgegeven worden aan de commandant. Die deed er niets mee, omdat persoonsregistratie geen zin meer had. Het Sonderkommando Sobibor der Waffen-ss bestond vanaf 1942 en lag aan de rivier de Boeg, vlakbij het huidige drielandenpunt Polen/Oekraïne/Wit Rusland. Toen behoorde het tot het General Gouvernement, het niet bij het Duitse Rijk ingelijfde deel van Polen. Het was een dag verder reizen dan Auschwitz.

8 JAARBOEK DIRK VAN EeK Het vernietigingskamp Sobibor gafbij aankomst van de gedeporteerden de indruk van een kleine nederzetting met goed onderhouden grindpaden, struiken, bomen, bloemperken en verderop nette huisjes en barakken van de Duitsers. Op de straatkruisingen stonden houten wegwijzers met opschriften in het Duits: "Naar de badkamer", "Naar het casino" enzovoort. De huisjes droegen namen zoals "Het zwaluwnest" en "De vrolijke vlo". Zodra men uit de trein gekomen was ging men, zonder bagage, door een poort naar 'het plein onder de dakjes'. Hier vond de scheiding plaats van de mannen en vrouwen met de kinderen. Na van alles beroofd te zijn, kwamen ze langs een smalle dreef in de gaskamers terecht. Daar werden ze omgebracht. Alle sporen werden daarna door verbranding uitgewist. Reeds op woensdag 10 maart 1943 zijn de families Bloemkoper en Blitz in een transport van personen vanuit Kamp Westerbork naar Sobibor gezonden. Op de treinlijst van het Statistisch Bureau in Westerbork stonden verkeerde achternamen: Bloemenkoper en Blumenkoper. Direct na aankomst van de personentrein op 13 maart zouden de inzittenden vreselijk mishandeld zijn. Ze zijn, op enige tientallen na, op weg naar of in de gaskamers omgekomen. Victor Bloemkoper werd in eerste instantie als enige van de gezinnen Bloemkoper en Blitz gespaard. Op 18 maart 1943 heeft hij nog twee kaarten aan zijn (schoon)ouders en de Joodse Raad in Den Haag kunnen schrijven: Lager Wlodawa Meine Lieben. Seit mehrere Tage arbeite ich hier im Lager. Den ganzen Tag drauszen; ich esse aber genügend und bin Gott sei Dank gesund, und das is doch ja die Haubtsache, Meine Lieben, schreiben Sie mir bitte bald! Viele herz!. Grüsse und Küsse von ihrem Sohn und Schwiegersohn. Victor Bloemkoper. Lager Wlodawa 18/3/43. Geehrte Herren. Teilen Sie hitte meinem Bruder, A. Bloemkoper, Pletterijstraar 69, mit, dasz ich gesund bin, hier arbeite, und ihm und seine Familie meine herzliche Grüsze schicke. Hochachtungsvoll, Y.E. Bloemkoper. Omdat de Duitsers geen bekendheid aan het vernietigingskamp Sobibor wilden geven, moest de naam van het nabijgelegen Wlodawa gebruikt worden. Men was verplicht in het Duits te schrijven, zodat de autoriteiten de tekst konden controleren.

9 HERINNERING AAN TWEE JOODSE GEZ INNEN 127 Op 30 april 1943 is Victo r Bloemkoper dood geschoten, same n met 69 andere Nederlanders. Zijn op de laatste kaart genoemde broer Abraham kwam op 11 juni 1943 in Sobibor om. Het hu is van Victor in de Tiboel Siegenbeekstraat 20 is volgens een lijst van de Leidse politie door de autoriteiten op 12 mei 1943 'geruimd'. Vervolgens trok er een NSB-gezin in. O ver wat in Sobibor gebeurde was eind maart 1943 bij de Joodse Raad niets bekend, wat blijkt uit het vergad erverslag van de centrale commissie: "De berichten uit Duitsland zijn niet ongunstig. Enige laatste transporten schijnen niet naar Auschwitz te zijn gezond en, doch naar Sobibor." Op 29 september 1948 gaf de directeur van het informatiebureau van het Nederlandsche Roode Kruis overlijdensverklaringen af voor de gehele familie Bloemkoper. Alle verklaringen hadden dezelfde tekst. Alleen voor Victor had de laatste alinea op grond van de datering van zijn briefkaarten met betrekking tot zijn overlijdensdatum anders moeten luiden. Het gezin Van Tijn Op Tiboel Siegenbeekstraat 7 woonde het gezin Van Tijn. Louis van Tijn, geboren in 's-gravenhage op 25 augustus 1905, was chef van het modemagazijn Gerzon in Leiden aan de Breestraat en Botermarkt 20 en sinds 1 febru ari 1940 administrateur van het begrafeniswezen. Volgens de Jood se Raad kon hij goed met publiek omgaan. Hij was zeer ijverig en welwillend. Hij had kennis van textiel en had administratieve kundigheden. Hij was sinds eind 1941 wegens zijn functi e gesperrt. Louis was getrouwd met de Poolse Rachel Lub inski, geboren te Lubien op 17 januari Zij hadden twee kind eren: Esther, geboren in Utrecht op 21 september 1934 en de astmatische Izaäk, geboren in Groningen op 29 augustus Esther werd in 1943 door Mimi, dochter van buurvrouw Th.J.M. Vostersde Jong van nummer 5 regelmatig naar en van de speciale school voor de joodse kinderen aan het Pieterskerkhof gebracht en gehaald. Onderweg mocht Esther niet door het park bij het Plantsoen lopen. Omdat ze een ster droeg, moest ze op het erbuiten liggend trottoir blijven. Louis van Tijn kreeg, waarschijnlijk via zijn broer, de raad tijdig onder te duik en omdat zijn gezin op korte termijn opgehaald zou worden. De broer

10 JAARBOEK DIRK VAN EeK Esther van Tijn. dook onder en zou de oorlog overleven, maar Louis weigerde; als het Gods wil was, dan moest dat maar gebeuren. Wel werd met de buren en overburen overlegd. Henk Koekkoek van nummer 8 en René Taselaar van nummer 9 kregen de steppen van de kinderen. Op woensdag 17 maart 1943 vond de grote razzia in Leiden plaats, waarbij eerst het Centraal Israëlitisch Wees- en Doorgangshuis in de Roedenburgerstraat werd ontruimd en daarna de meeste andere joden in de stad werden opgepakt. Hierbij werd de Leidse politie ingeschakeld. De chef van dienst, inspecteur Van der Wal, weigerde daaraan mee te doen en werd vervangen door inspecteur Van Musscher. I Ongeveer 145 personeelsleden werden 's avonds door politie-commissaris Hoffmann opgeroepen voor het aanhouden en afvoeren van de joodse medeburgers. Daarbij zouden negen man van de NSB-gezinde vrijwillige hulppolitie inbegrepen zijn geweest. Twee aan twee moest men alle privé-adressen af om de joden op te halen. Op dezelfde dag vierde buurvrouw Vosters haar verjaardag. Laat op die avond hoorde men gestommel bij de buren. De aanwezigen gingen naar

11 HERINNERING AAN lwee JOODSE GEZINNEN 129 buiten en hebben het vertrek van het gezin Van Tijn, onder begeleiding van een paar Leidse politieagenten, meegemaakt. Het huis werd verzegeld. Op het laatste moment kwam Esther naar haar buurmeisje en zei: "Juffrouw Mimi, mogen we, als we terugkomen, weer met je mee naar school?" Evenals de andere Leidse Joden werd het gezin Van Tijn naar het station gebracht voor het transport naar Westerbork. De bewaking op het station bestond voornamelijk uit Grüne Polizei. ook wel Ordnungspolizei. Deze was bedoeld voor massaal optreden bij ordeverstoringen, razzia's, enzovoorts en was belast met transporten en executies. Een joodse getuige heeft gemeld dat men na lang wachten op het station in oude treinen werd gestopt. De deuren werden bewaakt door agenten. Nog weer enkele uren later kwam een locomotiefmet kolenwagon. Tijdens de reis hadden de Van Tijns goede plaatsen. In Kamp Westerbork kwam het gezin Van Tijn in barak 68 terecht. Dit was een woonbarak. Zo'n woonbarak was verdeeld in afdelingen voor mannen en voor vrouwen. Alleen in hun vrije tijd mochten ze bij elkaar komen. Aan de kant en in het midden van de barak stonden drie bedden boven elkaar. Direct daarnaast stonden bedden, die bestemd waren voor de bagage. Daarop sloot een ruimte aan met een houten tafel en banken. Er waren geen kasten, zodat persoonlijke bezittingen aan de muur, onder bed of aan gespannen lijnen werden bewaard. Tussen de middag en in het begin van de avond kon eten worden gehaald bij de centrale keuken. Een eetruimte ontbrak. Er waren toiletten en wasruimten, maar de capaciteit was onvoldoende. In zo'n barak verbleven vele honderden personen. De hygiëne liet te wensen over en er werd te weinig gelucht. Bovendien had men last van ongedierte. De drukte en het lawaai zorgden voor irritaties en ruzies. Overdag werd gewerkt in de tuin, op het land, bij de spoorlijn of in andere barakken. Er waren bijvoorbeeld een kantine, naaiatelier, wasserij en schoenmakerij. Maar ook werd gewerkt bij de administratie, in schoonmaakploegen, de centrale keuken, sloperijen enz. Het ziekenhuis - met polikliniek - gaf een goede medische verzorging. De mensen die in de barakken kwamen, werden na verloop van kortere of langere tijd, op enkele uitzonderingen na, op transport gesteld. Dat zorgde wekelijks voor veel onrust en angst. De Duitsers suggereerden dat men naar

12 JAARBOEK DIRK VAN EeK Oost-Europa werd getransporteerd om in werkkampen te gaan werken. Men zou daar een zwaar, hard en eentonig bestaan leiden, maar families zouden wel bij elkaar kunnen blijven. De bewoners van het kamp trokken dat sterk in twijfel, omdat ook bejaarden, zieken en kinderen werden meegestuurd. Pas kort voor vertrek werden de definitieve transportlijsten opgesteld. De treinlijst met personalia werd in baraklijsten opgedeeld en door de leider van de barak opgelezen. In de weken die volgden op de wegvoering van het gezin Van Tijn uit Leiden hebben vooral mevrouw A.W Koekkoek-van den Berg en haar echtgenoot, die als inspecteur bij de Lichtfabrieken werkzaam was, wonend aan de Tiboel Siegenbeekstraat 8, onophoudelijk hulp geboden. Er werden maar liefst 36 postpakketten aangetekend naar Kamp Westerbork verzonden vanaf het bijkantoor van de PIT aan de Cobetstraat in Leiden. Tevens is door de families Koekkoek en Junge van nummer 22 een aantal brieven geschreven. Dit blijkt uit unieke dossiers, die na een speurtocht op verschillende particuliere adressen in 2003 en 2004 zijn teruggevonden. De pakketten kwamen werkelijk aan, getuige de bewaard gebleven ontvangstbevestigingen die bijna alle als afzender Jacob Turksma vermeldden. Gezien de grote hoeveelheid pakjes in zo'n korte tijd wordt vermoed dat barakgenoot Turksma bij de postverwerking in Kamp Westerbork was ingeschakeld. Vanaf 16 april zijn de meeste pakjes uit naam van andere families uit de omgeving verzonden. Er lagen twee tot acht dagen tussen de verzendingen en de onrvangstbevestigingen.' Uit de ongecensureerde poststukken die de Van Tijns uit Kamp Westerbork verzonden, valt op te maken wat zij doorgemaakt moeten hebben. Louis van Tijn schreef zijn eerste briefkaart tijdens de 'schrijfdag' 23 maart Deze kaart werd pas op zaterdag 29 maart door de PTT afgestempeld en begin april bezorgd. Hij meldde dat ze goed waren aangekomen en het hun naar omstandigheden goed ging. lesje (Izaäk) ging direct naar het ziekenhuis en lag daar nog. Esther was lief. Ze hadden ondertussen afscheid genomen van vele bekenden en voelden zich een beetje eenzaam. Hij dankte voor alles en vroeg om toezending van allerlei artikelen, zoals suiker, zout, gekookte bruine bonen, hardgekookte eieren, fruit, enzovoort. Hij had zwaar, maar gezond werk.

13 HERINNERING AAN TWEE JOODSE GEZINNEN 131 Namens de vierjarige Izaäk werd op 23 maart 1943 door Rachel een briefkaart geschreven met als adressering dr. Junge, Tiboel Siegenbeekstraat 22 te Leiden. Deze kaart is eveneens op 29 maart 1943 afgestempeld. Op de kaart werd bedankt voor een brief. les lag in het ziekenhuis en Esther was lief. Het weeshuis uit de Roodenburgerstraat had geen pakjes meer nodig. Omdat Louis maar eens in de veertien dagen mocht schrijven, heeft hij tussentijds de Joodse Raad, Afdeling Groningen, ingeschakeld. De secretaris daarvan (zelf omgekomen in Sobibor op 9 juli 1943) liet op 1 april 1943 weten dat Louis van Tijn om toezending van appels en tomatensap verzocht. Rachel (Recha) dankte op de eerste 'schrijfdag' in april via een briefkaart, afgestempeld op 9 april, voor de vele en prachtige pakjes. Ze zag graag nieuwe tegemoet. Ze vroeg "de Prof." nogmaals alles te proberen. Er waren meer van dergelijke gevallen in Kamp Westerbork en dan zou men hen voorlopig nog niet doorsturen. lesje lag nog steeds in het ziekenhuis. Ze schreef verder dat de arbeid voor Louis lang en zwaar was maar het hield hem lenig. Zelflag ze met koorts op bed; gelukkig niet erg. Ze eindigde met: "En zo sukkelen wij maar voort." Ondertussen werd op 15 april het huis in Leiden leeggehaald door personeel van een expediteur onder toezicht van de Einsatzstab Rosenberg, waaraan de sleutel van de woning was overhandigd. Onder het kopje "T ägliche Leistung" stond op het ruimingsformulier onder meer: "Tiboel Sicgenbeekstraat 7, Van Tijn... Taxwert... f 900,-". Louis is hiervan op de hoogte gesteld via zijn overburen. Enige tijd later kreeg het huis mevrouw Schenk als nieuwe huurster. Op 21 april schreef Recha namens Esther een briefkaart aan de familie Taselaar waarop onder meer stond: "Ik verveel me hier niet, heb veel speelkameraadjes, maar als je een beetje aan ze bent gewend, komen er weer nieuwe en gaan de oude weg." In een brief dankte Louis vervolgens de familie Koekkoek voor alles wat zij als vrienden voor zijn gezin deden. Specifiek vroeg hij om allerlei voedingsmiddelen, rookgerei en toiletartikelen, die ze graag zouden ontvangen. Hij vroeg of Henk nu al kon steppen. Esther maakte het goed, en les lag nog in het ziekenhuis. Hij had wat koorts, maar maakte het verder goed. De brief bevatte een dringend verzoek:

14 JAARBOEK DIRK VAN EeK De ondergeteekende verkl~rht:~at';':';'::"'-:"";~';':-:';'~-i~;::"s ""e""'l'. a a n I'envoi Le soussigne deciare que I d t e man a b h llik I afgeleverd e oor den IJ IS uitbetaald a été dûment livré é Ie...". pay Stempel van het. kantoef van besternmij1g:" I ". ' -~~>.,~ Berichtvan ontvangst d.d. 15 mei 1943, met fatale mededeling over transport. t mentionné d'autre...;,.,. de keerzijde vèrmeld, ~,. part (Handteekenlng/êlgriäture) I) va n geadresseerde: v.d, ambtenaar v ~h. kantoor v.belltemmi du destlnataire: de I'agentdubureau destlnatalrer ~'~~'?~,fj ~. IJPU4'''4 ~r~7c-- \ ' I} Dit bericht moet door den geadresseerde, indien de reglementen van het land van bestemming dit edebrengen, door den ambtenaar van het kantoor van bestemming geteekend en omgaand rechtstreeks aa den afzender worden teruggezonden. *) Cet avis doit être si~né par Ie destin ataire cu, si les règlements du pays de destination Ie cornpcrtent, p'ar I'agent du bureau desunataire et renvoyé par Ie premier courrier directement à l'expéditeur ) In Nederland zijn verelsebt de handteekeningen van den pos~mbt. en van den geadreeeeerde of zijn cemachtla:de. Hoe gaat het eigenlijk met de Prof.? Ik hoop van ganser harte dat hij weer beter is en zijn werkzaamheden zal hebben hervat. Laat hij alsnog alle mogelijke moeite doen en snelle hulp is dubbele hulp, want anders is het gedaan hier met ons. De hoofdzaak is dat wij zeer spoedig hier de concrete bewijzen hebben dat wij op de lijst zijn geplaatst ofdat de mogelijkheid bestaat dat zulks binnen afzienbare tijd gebeurt. Behandel deze dingen liefst telegrafisch en spaar moeite noch kosten. Alleen dit kan (althans voorlopig) onze redding zijn. Namens Izaäk kwam nogmaals een briefkaart, afgestempeld op 26 april 1943, bij de dr. Junge aan. Wederom werd bedankt voor een brief. Curieus is dat geschreven werd over goede berichten van oom Vieftor Bloemkoper?). Was Van Tijn geïnformeerd over de kaarten uit Sobibor? De laatste briefvan Louis van Tijn uit Westerbork aan de familie Koekkoek dateert van 5 mei Hij schreefdaarin onder meer: Zijn het geschikte buren op nr. 7 en 20?Wij zouden graag eens om een hoekje willen kijken. De pakjes ontvangen wij geregeld in goede orde... Een beetje bijvoeding is hier een welkome afwisseling in ons eentonig en hard bestaan, vooral als je flink werkt van 7.15

15 HERINNERING AAN TWEE JOODSE GEZINNEN 133 uur tot 6.30 uur. Ik kan goed met spade en houweel omgaan. Weer in de maatschappij zal ik een all-round vakman zijn. Vraag aan de drogi st of hij nog een paar schoenen kan missen. Deze keer gelieve onmiddellijk te antwoorden en te sturen, het is niet onmogelijk dat wij dinsdag de grote reis gaan maken. Zo niet, dan valt het erg mee. Even verder schreef hij: "W ij zijn moedig en flink en vol vertrouwen." De brief eindigt met een "Tot ziens" en "Groet van Recha!" Op dinsdag 11 mei vertrok ook hun trein naar Sobibor. Liste A Nr. 33 vermeldt hun namen onder het kopje "[udenrransport aus der Niederlanden Lager Westerbork - am 11. Mai 1943". De trein bestond uit gesloten vrachtwagons, waarin zich ongeveer 3,6 personen per m-' bevonden. Jong en oud, gezond en ziek door elkaar. In een hoek stond een ton die als toilet dienst deed. Brood en water werden niet uitgedeeld. Vlak achter de locomotief zaten de ss'ers in een luxe tweedeklas wagon. Zij probeerden door intimidatie horloges, ringen, zaklantaarns, vulpennen en potloden (om schrijven te voorkomen) te laten inleveren. Via Assen, Groningen, Winschoten en Nieuweschans verliet de trein ons land. In Onderdrukking en verzet staat vermeld dat bij dit transport personen zijn vervoerd. Van hen werden direct na aankomst op 14 mei 1943 in de gaskamers omgebracht. Volgens het boek In Memoriam is dat toen ook met Rachel, Esther, Izaäk en barakgenoot Jacob Turksma gebeurd. Tachtig mannen, onder wie vader Louis, werden uitgezocht om tewerkgesteld te worden. Op dezelfde datum verzond dr. Junge vanaf het bijkantoor aan de Cobetstraat nog een pakket, bestemd voor Rachel van Tijn, in Lager Westerbork. Er kwam een officieel bericht van ontvangst, afgestempeld op 18 mei 1943, terug met de mededeling: "Ceadrtesseerde) is vertrokken, wij hebben pakket aan afdeeling uitgereikt." In Sobibor is Louis met de andere geselecteerde mannen via een paardenbarak naar de appèlplaats gedreven. Onderweg werden ze gefouilleerd. Vervolgens zijn de tachtig man in een wagon, achter een locomotief, gedurende de nacht getransporteerd naar Trawniki, dat 60 kilometer ten zuidwesten van Sobibor lag. Onder geleide van Oekraïners werden de vijf kilometer naar Dorohutscha te voet afgelegd. Het land in de omgeving bestond uit veen en was vlak. Er waren geen plaatsjes in de buurt.

16 JAARBOEK DIRK VAN EeK

17 HERINNERING AAN TWEE JOODSE GEZINNEN 135 Het Lager Dorohutscha was in het voorjaar van 1943 in gebruik genomen en bestond uit drie barakken, omgeven door prikkeldraad. Het werd bewaakt door ss'ers. Bij aankomst moesten de nieuwkomers vanaf een heuvel aanzien dat de zwaksten voor hen plaats moesten maken en blootsvoets, onder afranselingen, uit het kamp werden verwijderd. Er waren ongeveer 500 mensen in het kamp, voor de helft Polen en voor de helft Nederlanders. Beide groepen hadden eigen kapo's (KameradschaJtspolizer) en een eigen barak. In de kierende barakken, vol luizen, waren geen bedden en dekens. Men sliep in de Nederlandse barak kriskras door elkaar heen, meest op de vloer. De jasjes werden als dekens gebruikt want de nachten waren erg koud. Het eten was slecht. Soms was er geen brood en zout. Drinkwater ontbrak. Het water uit het naburige riviertje en een waterkuip was gevaarlijk omdat het besmet was. Men kreeg alleen vocht door het eten van een waterige Poolse soep en het drinken van iets dat op zwarte koffie moest lijken. In het verlengde van een van de barakken was een klein keukentje met een oven. Overdag was het heet. Door de gevangenen werd turfuit de moerassen in de omgeving gewonnen. Daarbij werd gebruikgemaakt van vijf turfmachines, waar de natte turf uitkwam. Het werk aan die machines was uitermate zwaar. De natte turf werd met lorries afgevoerd om gedroogd te worden. Na het drogen werden er piramides van gebouwd. Waarschijnlijk was de turf voor de Ost-Industrie bestemd. De klimatologische omstandigheden, het zware werk, de slechte huisvesting, het gebrek aan behoorlijk voedsel, zout en water, het ontbreken van medische voorzieningen en ziekten zoals tyfus en dysenterie ondermijnden de tewerkgestelden. Daarom werd bij de verschillende transporten naar Sobibor een aantal arbeidskrachten gespaard ter vervanging van de afvallers, die omgebracht werden. Drie dagen na aankomst in Dorohutscha heeft Louis een - bewaard gebleven - briefkaart naar de familie Koekkoek in Leiden geschreven. 3 Aan de voorzijde was een stempel afgedrukt van de Duitse Joodse Raad: "Rückantwort nur über die Reichsverein der Juden in Deutschland, Berlin Charlottenburg 2, Kantstr. 158". In moeilijk leesbaar schrift stond aan de achterzijde: 18-V-'43. Liebe Tante. Wie geht es ihr? [hierna wellicht een woord uitgegumd] Mit mir geht es gut, habe aber sehr viel verlangen ihnen zu sehen. Ich arbeire, und fühle mich

18 JAARBOEK DIRK VAN EeK ' :~ ~Jdi:~. ;.:.,"i:r;. ~.'. '"!. :...; " ': ~. ~~ ::.-:-';";... ;".. "' ~.." - -~':.::-. JJ::!!.~_ ~_ :- _.t(lj~k. ~ ~t;'. :e:-~. 178 _~ :~ c ~~B~~...:..8. / Á~J)-E~._..ti~~h~.~.~~._...:..:

19 HERINNERING AAN TWEE JOODSE GEZINNEN 137 gut. Schicke bitte ein Paker [is doorgestreept!]. Die nächte sind hier sehr kalt, ich wohne jetzt auch so weit ab von ihnen. Herzl. Grüsze von Louis. Schreibe ihn [mogelijk stond er eerst "mich"] hitte zurück. Intussen werden in Nederland op 10 juni 1943 de bezittingen van de familie Van Tijn geconfisqueerd. Dat blijkt uit een stempel van de Vermögensverwaltungs- und Renten-Anstalt op eerdergenoemd treinlijst. Nog eenmaal schreef Louis vanuit zijn precaire situatie een - ook bewaard gebleven - briefkaart uit het Arbeitslager Dorohutscha. De voorzijde en goed leesbare achterzijde van deze kaart van 15-VI-'43, zonder postzegel, stempel ofcensuur, zijn afgebeeld. Door de kaarten te laten schrijven en te versturen hebben de Duitsers de ontvangers in Nederland de indruk willen geven dat het goed ging met Louis. Het valt op dat Louis beide keren heeft voorgewend aan een familielid te schrijven. Hoe en wanneer de kaarten uit Dorohutscha in Nederland zijn aangekomen, is niet bekend. De eerste is in elk geval door de Reichsverein der Juden in Berlijn doorgestuurd. Hoogstwaarschijnlijk is deze kaart via de Zentralstelle.fUrJüdische Auswanderung aan de Euterpestraat te Amsterdam op 7 september 1943 aan de Joodse Raad overhandigd. Deze kaart is daar geregistreerd, maar van de tweede is geen registratie teruggevonden. Volgens een bewaard gebleven formulier is de eerste kaart (tegelijk met de tweede?) via de centrale postafdeling van de Joodse Raad voor Amsterdam naar het aangegeven adres doorgezonden. Merkwaardig genoeg wist de joodse oud-voorzitter bij de Leidse Raad van Arbeid, mr. dr. S. Mok, hier ook van, gezien zijn briefkaart van 21 september 1943 uit het Joodsch Tehuis De Biezen (Kamp Barneveld) aan de familie Koekkoek in Leiden: "Naar wij van de Joodse Raad hebben vernomen, heeft onze vriend Van Tijn U twee [!] brieven uit Duitsland geschreven. Mocht U hiervan niets hebben gehoord, dan kunt U ze krijgen bij de J.R., Lijnbaansgracht 366, Arnsterdam-C. Hebt U ze reeds ontvangen, dan zouden wij graag iets naders horen." Opmerkelijk is het - hier verkort weergegeven - tamelijk positieve oordeel van de Centrale Postafdeling van de Joodse Raad voor Amsterdam naar aanleiding van alle post uit Dorohutscha, gedateerd op 18 mei respectievelijk 14 juni:

20 JAARBOEK DIRK VAN EeK Het kamp schijnt tamelijk nieuw te zijn. Enkele der afzenders, die hun bericht 18/ 5 dateren, zijn pas op 14/5 aangekomen, en blijkb aar op 1115 van Westerbo rk vertrokken. De teis wordt als dragelijk gekenschetst. De meesren werken in de buitendienst, en wel om turf te steken; het werk is niet al te moeilijk. Sommigen zijn bij de binnendi enst tewerkgesteld. Men staat op om 4.30 en gaat 's avonds vroeg naar bed. 's Nachts is het blijkbaa r koud, overdag warm. De buitendienst wordt als voor de gezondheid goed beschreven. Het eten is Pools gekookt, maar wordt als goed en voldoende beschreven. 's Ochtends ontvangt men brood en koffie, 's middags en 's avond s soep. De behandeling is goed. De mededeling dat pakketten gezonden zouden [=mogen] worden, is meestal door de censuur geschrapt. Over familieverband wordt niet gesproken. Het is navrant dat bijna tegelijkertijd, op 27 september 1943, in het illegale Parool de waarheid over joodse kampen werd geschetst onder het kopje "Concentratiekampen: waar de Nazi's hun idealen in praktijk brengen". Na de opstand in Sobibor, op 14 oktober 1943, werd kamp Dorohutscha geliquideerd. De tot nu toe gepubliceerde gegevens over de overlijdensdatum van Louis van Tijn zijn met elkaar in tegenspraak. Waarom het informatiebureau van het Nederlandsche Roode Kruis 30 november 1943 heeft aangehouden is niet bekend. Wellicht heeft daarbij een rol gespeeld dat de tweede briefkaart pas eind 1943 ontvangen zou zijn. Kasteleyn noemde in Joden in Leiden en omgeving als datum 4 november Volgens Schelvis is Louis vermoedelijk vlakbij Trawniki omstreeks dezelfde datum geëxecuteerd tijdens wat later bekend werd als de Aktion Erntefest. Drie Nederlanders hebben Dorohurscha overleefd omdat ze op 13 juni 1943 per vrachtwagen naar het concentratiekamp Alter Flugplatz in Lublin werden overgebracht. Daarna kwamen zij als typografen in een drukkerij te Radom. Twee keerden na de bevrijding in Nederland terug. Eén van beiden, J. Wins, die evenals Louis op 14 mei 1943 in Sobibor was aangekomen, kon zich zijn naam niet herinneren.

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R L E S B R I E F B O V E N B O U W B A S I S O N D E R W I J S Op de weg van Liesel Aussen L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R Op deze foto zie je

Nadere informatie

14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2

14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2 14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2 Veertien leerlingen van de Quakerschool Eerde zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) omgekomen. Ze dachten een veilig onderkomen te vinden in

Nadere informatie

WERKBLAD LOTTY VEFFER

WERKBLAD LOTTY VEFFER WERKBLAD LOTTY VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Lotty Lotty Veffer is geboren op 10 juli 1921. Deze foto komt uit 1940.

Nadere informatie

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

WERKBLAD CARLA VEFFER

WERKBLAD CARLA VEFFER WERKBLAD CARLA VEFFER Bron 1. foto Carla met neefje en tante Carla Veffer is geboren op 23 april 1928. De foto is genomen in 1940. Hoe oud is Carla op deze foto? of.. In februari 1943 komt Carla samen

Nadere informatie

WERKBLAD ERNST VERDUIN

WERKBLAD ERNST VERDUIN WERKBLAD ERNST VERDUIN Bron 1. foto Ernst Ernst Verduin is geboren op 22 juni 1927. Deze schoolfoto komt uit 1940. Hoe oud is hij op deze foto? Op 17 januari 1943 komt hij samen met zijn vader, moeder

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog deel 1

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog deel 1 Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog deel 1 Algemeen Het leek mij nuttig om vóór de beschrijving van de deviezenproblemen eerst duidelijk te maken wat onder deviezen verstaan moet worden, zulks

Nadere informatie

WERKBLAD LOTTY VEFFER

WERKBLAD LOTTY VEFFER WERKBLAD LOTTY VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Lotty Lotty Veffer is geboren op 10 juli 1921. Deze foto komt uit 1940.

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Salo Muller. Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Salo Muller. Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen HOLOCAUST BIBLIOTHEEK Salo Muller Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen Tot vanavond en lief zijn hoor! 1 Salo Muller Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen 2 3 Voor Conny

Nadere informatie

Hoe gaat het met jullie?

Hoe gaat het met jullie? Hoe gaat het met jullie? Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het Joods Historisch Museum. Het onderwerp van je presentatie is:

WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het Joods Historisch Museum. Het onderwerp van je presentatie is: b WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. Het onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: SCHOOL OPDRACHT g n i g l o v r e v Joden Baal stof met jodensterren

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

WERKBLAD CARLA VEFFER

WERKBLAD CARLA VEFFER WERKBLAD CARLA VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Carla met neefje en tante Gebruik www.joodsmonument.nl voor achtergrondinformatie.

Nadere informatie

In het spoor van de Shoah

In het spoor van de Shoah In het spoor van de Shoah Verslag van een beklijvende herinneringsreis - Majdanek - Studiereis Stichting Auschwitz - Auschwitz in Gedachtenis vzw - editie 2015 Verslag door Simon Schepers (Bijzonder Comité

Nadere informatie

Nu wij in mei het feit gaan herdenken dat 40 jaar

Nu wij in mei het feit gaan herdenken dat 40 jaar POSTVERVOER IN DE MAANDEN VOOR DE BEVRIJDING EN SPECIAAL IN DE HONGERWINTER - INLEIDING Nu wij in mei het feit gaan herdenken dat 40 jaar geleden de Duitsers de wapens neerlegden en dat het in Nederland

Nadere informatie

2000 WOORDEN EN 200 BEELDEN

2000 WOORDEN EN 200 BEELDEN 2000 WOORDEN EN 200 BEELDEN Vervolging en deportatie van de Joden in Nederland 1940-1945 Een korte virtuele rondgang door de tentoonstelling in het Nederlands paviljoen in Auschwitz http://www.auschwitz.nl/paviljoen

Nadere informatie

11 t/m 19 oktober 2013 vertrek op vrijdagavond 11 oktober met de nachttrein terugreis per vliegtuig zaterdagavond 19 oktober terug in Amsterdam

11 t/m 19 oktober 2013 vertrek op vrijdagavond 11 oktober met de nachttrein terugreis per vliegtuig zaterdagavond 19 oktober terug in Amsterdam 11 t/m 19 oktober 2013 vertrek op vrijdagavond 11 oktober met de nachttrein terugreis per vliegtuig zaterdagavond 19 oktober terug in Amsterdam Stichting Sobibor Aktion Reinhard is het centrale thema van

Nadere informatie

DE BOERENOORLOG 1899-1902

DE BOERENOORLOG 1899-1902 DE BOERENOORLOG 1899-1902 Jan van Riebeeck Stichter van de Kaapkolonie In "Novioposta" nummer 9 van januari 1985 werd het eerste deel van dit artikel opgenomen. Na een overzicht van de geschiedenis van

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie Lesbrief Van Papa, voor Sammie 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie 4 Tweede Wereldoorlog 5 Concentratiekamp 6 Stripverhaal (opdracht) 8 Collage maken (opdracht) 9 Colofon 10 2 Inleiding Voor u ligt

Nadere informatie

Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal.

Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal. Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal. Bastiaan Jan Ader was een Nederlands-hervormd predikant in Drieborg /Nieuw- Beerta vanaf 1938.

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 Geachte dames en heren, lieve familie en vrienden, Op 12 april 1945 was ik hier ook. Ik ben Eva Weyl en was toen bijna 10 jaar. Ik herinner mij de bevrijding heel goed;

Nadere informatie

DE DEPORTATIES VAN JODEN UIT DE DOSSINKAZERNE

DE DEPORTATIES VAN JODEN UIT DE DOSSINKAZERNE Inhoud WOORD VOORAF 9 INLEIDING 11 DE JOODSE GEMEENSCHAP IN BELGIË VOOR EN BIJ HET BEGIN VAN DE TWEEDE WERELDOORLOG 15 Joden vluchten uit Nazi-Duitsland, Oostenrijk en Polen 15 België als opvangland in

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

In het spoor van de Shoah

In het spoor van de Shoah In het spoor van de Shoah Verslag van een beklijvende herinneringsreis - Belzec - Studiereis Stichting Auschwitz - Auschwitz in Gedachtenis vzw - editie 2015 Verslag door Simon Schepers (Bijzonder Comité

Nadere informatie

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog - deel II

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog - deel II Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog - deel II De problemen gedurende de oorlog Frankrijk en Groot-Brittannië verklaarden op 3 december 1939 de oorlog aan Duitsland, nadat dit land op 1 september

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

belangrijke data... 6 februari 2015, nr. 11

belangrijke data... 6 februari 2015, nr. 11 belangrijke data..... 6 februari 2015, nr. 11 Ma 16 feb t/m vrij 20 feb 10- Minutengesprekken groep 1 t/m 7 Ma 23 feb t/m vrij 27 feb Voorjaarsvakantie Ma 2 maart studiedag, alle leerlingen vrij Din 3

Nadere informatie

Inleiding. Persoonlijk verhaal

Inleiding. Persoonlijk verhaal Inleiding Deze opdracht staat in het teken van de Joodse school. Er zijn drie lessen ontworpen en informatie die de leerlingen nodig hebben. We hebben een persoonlijk verhaal van een meisje gevonden over

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog - deel IV (slot) Postzegelruil met het buitenland Direct na de bevrijding was postzegelruil met het buitenland niet mogelijk, zeer tot ongenoegen van de

Nadere informatie

Opdrachtenblad bij de tentoonstelling. Zie onder dit document.

Opdrachtenblad bij de tentoonstelling. Zie onder dit document. Lesidee: Expositie Auswitz-Birkenau (8 t/m14 april Sweelinckplein,15 t/m 26 april MICT) Bezichtig banieren met tekst en beeldmateriaal van kamp Westerbork, Vught, het Apeldoornsche Bosch en de transporten

Nadere informatie

We hielpen hem zelfs een keer mee door een verkeerd bezorgde brief op het juiste adres te bezorgen!

We hielpen hem zelfs een keer mee door een verkeerd bezorgde brief op het juiste adres te bezorgen! We hebben in groep 1/2 C de afgelopen weken over het thema Post gewerkt. We hebben geleerd wat er gebeurt met de post wanneer je bijvoorbeeld een brief door de brievenbus doet. We hebben kaarten gemaakt,

Nadere informatie

Carl Polak 1896 1973

Carl Polak 1896 1973 Carl Polak 1896 1973 In de afgelopen periode zijn op diverse plaatsen in de gemeente Beilen Stolpersteine geplaatst. Op die manier wordt men onder andere er aan herinnerd dat daar in de Tweede Wereld Oorlog

Nadere informatie

Rapport. Datum: 22 juli 2002 Rapportnummer: 2002/218

Rapport. Datum: 22 juli 2002 Rapportnummer: 2002/218 Rapport Datum: 22 juli 2002 Rapportnummer: 2002/218 2 Klacht Verzoekster klaagt erover dat de Sociale verzekeringsbank, vestiging Rotterdam, afdeling AOW/Anw (hierna: de SVB), tot op het moment waarop

Nadere informatie

Beeldverslag van een Haagse wijk

Beeldverslag van een Haagse wijk Beeldverslag van een Haagse wijk In deze opdracht maken de leerlingen een beeldverslag van een Haagse wijk of een deel daaruit over de situatie in de periode van rond en tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Nadere informatie

Nick Bouwmeesters. Klas 3T3. Inleverdatum: 17-01-14

Nick Bouwmeesters. Klas 3T3. Inleverdatum: 17-01-14 Nick Bouwmeesters Klas 3T3 Inleverdatum: 17-01-14 1. Zakelijke onderdelen A: Anne Frank. Het achterhuis. B: Anne Frank C: uit gegeven door: Contact. Jaar van verschijnen verhaal: 1947 Jaar van verschijnen

Nadere informatie

Rapport. Datum: 16 juli 2010. Rapportnummer: 2010/207

Rapport. Datum: 16 juli 2010. Rapportnummer: 2010/207 Rapport Rapport over een klacht van mevrouw Z. uit Rotterdam over het regionale politiekorps Utrecht. De klacht is ingediend door de heer mr. E.T. Hummels en mevrouw mr. M.H.P.G. Wiertz, Advocaten en Procureurs

Nadere informatie

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1 2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1! " #$% & #& '$' '& + ()" *% $, $ -% 1 H. Jagersma en M. Vervenne, Inleiding in het Oude Testament, Kampen, 1992. J. Bowker, Het verhaal

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866 tel. 0593-541848 of 06-50805953 fax: 0593-541849

Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866 tel. 0593-541848 of 06-50805953 fax: 0593-541849 Uitgeverij Drenthe Gespecialiseerd in het uitgeven van historische en genealogische tijdschriften, boeken en jubileumuitgaven. Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866

Nadere informatie

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lees dit boek lekker rustig door. Beantwoord iedere keer als je een hoofdstuk uitgelezen hebt de vragen die bij dat hoofdstuk

Nadere informatie

Echt vrij waren we niet

Echt vrij waren we niet Echt vrij waren we niet Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

bericht Belangrijke data: Tweede Wereldoorlog project stukjes geschreven door leerlingen uit groep 7

bericht Belangrijke data: Tweede Wereldoorlog project stukjes geschreven door leerlingen uit groep 7 bericht Info : 30 Jaargang 14 : 08-04-2016 Redactie : Monique Bos E-mail redactie : m.bos@westerwijs.nl Belangrijke data: 16 april Oud papier groep 4a 20 april Spelsportdag groep 3 en 4 in sporthal Quicksilver

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Dames en heren, Een nieuwe stad komt pas tot leven

Nadere informatie

HAVO VMBO-T ONDERZOEKSOPDRACHT BIJ

HAVO VMBO-T ONDERZOEKSOPDRACHT BIJ HAVO VMBO-T ONDERZOEKSOPDRACHT BIJ WAAROM SCHRIJF JE ME NIET - POST UIT DE VERGETELHEID In deze tentoonstelling leer je Wanda Verduin, Nico Peeters en Jules Schelvis kennen - een pubermeisje, een verzetsman

Nadere informatie

WERKBLAD JUDITH WURMS

WERKBLAD JUDITH WURMS WERKBLAD JUDITH WURMS Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Judith Judith Wurms is geboren op 23 juli 1932. Op deze foto is ze 9

Nadere informatie

Stiefkinderen van de Filatelie Spoorwegzegels

Stiefkinderen van de Filatelie Spoorwegzegels Stiefkinderen van de Filatelie Spoorwegzegels 1 Inleiding Het vervoer van post met de trein was een zaak van de PTT. Met de spoorwegen werden contracten afgesloten over het vervoer van afgesloten zakken

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Er is post! LES 1. gemeente Hengelo

Er is post! LES 1. gemeente Hengelo LS 1 Opdracht 1 Je juf of meester leest je een verhaal voor. Het gaat over reizen met de postkoets. Aan het einde van het verhaal stelt je juf of meester een aantal vragen over het verhaal. Foto uit 1870,

Nadere informatie

MONUMENTEN IN AMSTERDAM

MONUMENTEN IN AMSTERDAM MONUMENTEN IN AMSTERDAM ondek de monumenten in de stad Project van het Amsterdams 4 en 5 mei comité Tijdelijk monument voor actiegroep Dolle Mina uit 2009. Hier tussen de Westermarkt en de Keizersgracht,

Nadere informatie

Rapport. Datum: 13 september 2012. Rapportnummer: 2012/149

Rapport. Datum: 13 september 2012. Rapportnummer: 2012/149 Rapport Rapport over een klacht over UVIT Zorgkantoor te Eindhoven. Bestuursorgaan: de Raad van Bestuur van UVIT Zorgverzekeraar te Arnhem. UVIT zorgverzekeraar is vanaf 1 januari 2012 verder gegaan onder

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia archeologen, Tuinstraat 27a, 1544 RS Zaandijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

B U R E N. Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school?

B U R E N. Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school? B U R E N Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school? Geïllustreerd Stappenplan voor Foto- en Poëzieprojecten over de Vervolging van de Joden in de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Hans Citroen. Auschwitz-de Judenrampe. vergeten spoor

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Hans Citroen. Auschwitz-de Judenrampe. vergeten spoor HOLOCAUST BIBLIOTHEEK Hans Citroen Auschwitz-de Judenrampe vergeten spoor Auschwitz-de Judenrampe 1 Hans Citroen Auschwitz-de Judenrampe vergeten spoor 2014 2 3 Voor mijn opa en Barbara Starzyńska Inhoudsopgave

Nadere informatie

Mysterie De vluchtende keizer

Mysterie De vluchtende keizer Mysterie De vluchtende keizer De les in een oogopslag Onderwerp: Activiteit: Tijdsduur: Doelen: Beginsituatie: Voorbereiding: Vlucht Keizer Wilhelm naar Nederland Deze mysterie- activiteit is een goede

Nadere informatie

Rapport. Datum: 3 december 1998 Rapportnummer: 1998/535

Rapport. Datum: 3 december 1998 Rapportnummer: 1998/535 Rapport Datum: 3 december 1998 Rapportnummer: 1998/535 2 Klacht Op 14 juli 1998 ontving de Nationale ombudsman een verzoekschrift van de heer V. te Amsterdam met een klacht over een gedraging van het regionale

Nadere informatie

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam mede mogelijk gemaakt door Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede gefinancieerd met steun van het europees fonds

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

C(entraal) B(elasting) G(ebouw) Puntegaalstraat, ook wel genoemd Plukmekaalstraat

C(entraal) B(elasting) G(ebouw) Puntegaalstraat, ook wel genoemd Plukmekaalstraat C(entraal) B(elasting) G(ebouw) Puntegaalstraat, ook wel genoemd Plukmekaalstraat Met dit schrijven van 27 oktober 1942 werd ik (geboren in 1925) aangenomen bij de Belastingdienst en werkte daar voordat

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

EEN SCHULDIG LANDSCHAP BIJ JOU IN DE BUURT

EEN SCHULDIG LANDSCHAP BIJ JOU IN DE BUURT 1 Lessenserie voor VMBO T en KB, klas 2 en 4 EEN SCHULDIG LANDSCHAP BIJ JOU IN DE BUURT Winnaar Les van het Jaar 2006 EEN SCHULDIG LANDSCHAP BIJ JOU IN DE BUURT 2 3 LES VAN HET JAAR Anno heeft de ambitie

Nadere informatie

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Wij vonden het Bremen erg interessant, vooral Zelf zijn wij ook de geschiedenis en cultuur van een stad en hoe dit terug is te zien in de gebouwen. Dit vinden

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen.

En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen. En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen. Geschiedenis In het stadje Auschwitz (Pools: Oswiecim) ligt stille getuige

Nadere informatie

Koos en Cilie Noordermeer

Koos en Cilie Noordermeer Je hebt welvaart en welzijn. We hebben enorme sprongen gemaakt op het gebied van welvaart. Maar ik twijfel wel eens aan het welzijn. Er zijn zoveel gestreste mensen. En problemen en dergelijke. Dus het

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler

Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler Hitler wilde eerst kunstenaar worden, maar hij werd afgewezen op de kunstacademie. Hij werd militair en vocht mee in de Eerste Wereldoorlog. Ze verloren. Er

Nadere informatie

Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24

Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24 Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24 Zendingsreis naar China 07-06 t/m 16-06-2013 Geliefde broeders en zusters, Liefde, hoop, redding,

Nadere informatie

Anne Frank, haar leven

Anne Frank, haar leven Vragen en opdrachten bij: Anne Frank, haar leven Doe meer met Leeslicht! Bij alle boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

De bevrijding van Houthem

De bevrijding van Houthem De bevrijding van Houthem Zondag 17 september 1944 Samengesteld door Fons Heijnens Duitsers in Houthem Vanuit Geulhem komend, trekken de Duitsers Houthem binnen in mei 1940 Foto uit archief van Jacquo

Nadere informatie

Door: Natascha van Wijk & Audrey Roelfzema

Door: Natascha van Wijk & Audrey Roelfzema Door: Natascha van Wijk & Audrey Roelfzema Inleiding Geachte leerkracht, De kinderen van uw klas zijn geselecteerd om deel te nemen aan het namen lezen op 27 januari 2010. Hierbij zullen zij een deel van

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

Reisverslag september 2014

Reisverslag september 2014 Opnieuw zijn we bijna 3 weken ter plaatse geweest om de hulp die we een 30-tal gezinnen met gehandicapte kinderen na de watersnood bieden te coördineren, te financieren en te organiseren. Na het water

Nadere informatie

Voorbeeld Praktijkopdracht. Secretaresse niveau 3. Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling

Voorbeeld Praktijkopdracht. Secretaresse niveau 3. Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling Voorbeeld Praktijkopdracht Secretaresse niveau 3 Betreft: Zorgt voor de schriftelijke informatie-uitwisseling Kwalificatiedossier Secretariële beroepen 2011-2012 Kwalificatie Secretaresse Kerntaak 1 Voert

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

London. klas 2B kompas. Dagboek: Gemaakt door Stacey Wilbrink

London. klas 2B kompas. Dagboek: Gemaakt door Stacey Wilbrink London klas 2B kompas Dagboek: Gemaakt door Stacey Wilbrink Dag 1 Klas 2b van het kompas moesten allemaal verzamelen op het station Breda. Daar werden de kinderen uitgezwaaid door hun ouders. De kinderen

Nadere informatie

Rapport. Datum: 3 augustus 2000 Rapportnummer: 2000/261

Rapport. Datum: 3 augustus 2000 Rapportnummer: 2000/261 Rapport Datum: 3 augustus 2000 Rapportnummer: 2000/261 2 Klacht Op 27 oktober 1999 ontving de Nationale ombudsman een verzoekschrift van mevrouw D. te Zeist, met een klacht over een gedraging van het Landelijk

Nadere informatie

Rapport. Datum: 7 juni 1999 Rapportnummer: 1999/252

Rapport. Datum: 7 juni 1999 Rapportnummer: 1999/252 Rapport Datum: 7 juni 1999 Rapportnummer: 1999/252 2 Klacht Op 23 februari 1999 ontving de Nationale ombudsman een verzoekschrift van mevrouw S. te Voorschoten, met een klacht over een gedraging van de

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Dames en heren, Oorlog. Dat lijkt iets van generaals. Van presidenten en wereldleiders. Van Napoleon, Hitler

Nadere informatie