Realistisch leren: Leren met bedrijfssimulaties. Leerplankader

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Realistisch leren: Leren met bedrijfssimulaties. Leerplankader"

Transcriptie

1 Realistisch leren: Leren met bedrijfssimulaties Leerplankader Versie maart 2008

2 Colofon Leerplankader Realistisch leren: Leren met bedrijfssimulaties Project Implementatie Leren met bedrijfssimulaties Opdrachtgever Platform Technische Installaties Samenstellers Dr. C. Martín i Batlle Drs. M. Tubbing Bankrashof NP AMSTELVEEN Telefoon: (020) Ref.nr.: Datum: 18 maart 2008 Niets uit dit document mag op welke wijze dan ook gebruikt worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de samenstellers. Status Versie Besproken met: Op Gereed 1 Bestuur Platform TI 16 maart maart Bestuur Platform TI 21 mei mei Coördinatiegroep 22 mei mei Sectorconferentie 5 juni mei Coördinatiegroep 18 september september Definitieve versie november Definitieve versie, verwerking erratum 18 maart 2008 Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 1

3 Inhoud Inhoud Leerplankader Inleiding... 3 Waarvoor te gebruiken? Voor wie?... 4 Toekomstprogramma Ontwikkelingen in de bedrijven... 5 Ontwikkelingen in het onderwijs Consequenties voor ET, IT en IE... 7 Realistisch leren Onderwijsmodel Leerdoelen Leerlijnen Inrichten van het onderwijsprogramma Didactiek Organisatie Hulpmiddelen Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 2

4 1. Leerplankader 1.1. Inleiding Het Platform Technische Installaties wil duidelijkheid scheppen over wat de sector wil met het onderwijs in de opleidingen Elektrotechniek, Installatietechniek en Instalektro (ET, IT en IE) binnen het vmbo, niet alleen voor de sector zelf, maar ook voor de wereld daarbuiten (andere sectoren, beleid en overheid). Deze duidelijkheid wordt geboden in het voorliggende leerplankader voor Realistisch Leren: leren met bedrijfssimulaties. Dit leerplankader is tevens een hulpmiddel voor de sector zelf bij het realiseren van Realistisch Leren: Leren met bedrijfssimulaties in de opleidingen ET, IT en IE binnen het vmbo. Het biedt een overzicht hoe het realistisch leren in deze opleidingen wordt gerealiseerd. Er wordt nader ingegaan op wat het onderwijsconcept realistisch leren inhoudt en hoe het onderwijsmodel er uitziet: de componenten van de opleidingen, de doelen, de didactische uitgangspunten en de belangrijkste principes voor de organisatie van het onderwijs. Tevens wordt de verbinding gelegd tussen de componenten van de opleiding, de competenties die in de bedrijfssimulatie verworven worden en de kerndoelen van het examenprogramma. Het leerplankader is de basis voor de ontwikkeling van allerlei hulpmiddelen voor het ontwerpen en uitvoeren van opleidingen. Het leerplankader speelt ook in op het toekomstprogramma (zie hoofdstuk 2), dat op basis van gesignaleerde ontwikkelingen binnen de bedrijven én het vmbo-onderwijs onlangs door het platform Technische Installaties is geformuleerd. De essentie van dit toekomstprogramma is Elektrotechniek, Installatietechniek en Instalektro te positioneren binnen de Techniek Breed opleidingen. Het onderwijsmodel dat in dit document wordt beschreven moet worden gezien als een streefbeeld voor het onderwijs dat een vmbo-school in de toekomst wil realiseren. Invoering ervan kan niet van de één op de andere dag. Bovendien is het onderwijsmodel flexibel toepasbaar, afhankelijk van de keuzen die een school maakt voor een bepaald uitvoeringsscenario. Deze uitvoeringsscenario s, die worden beschreven in de notitie: Uitvoeringsscenario s werken met bedrijfssimulaties 1 betreffen de manier waarop een school met een gegeven onderwijsvisie het leren met bedrijfssimulaties in de toekomst wil gaan inzetten. Er zijn vier scenario s beschreven: van incidenteel / als toepassing / tot en met de integrale overstap naar realistisch leren, al dan niet gekoppeld aan de avo-vakken. Dit leerplankader is uitgebreid besproken op de sectorconferentie van 5 juni 2007, een aantal keren besproken in de coördinatiegroep en vastgesteld door het Bestuur van het platform TI op 18 september Uitvoeringsscenario s: werken met bedrijfssimulaties. M.Tubbing m.m.v. C. van de Graaf en N.Backus,, Amstelveen 24 mei 2007 Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 3

5 1.2. Waarvoor te gebruiken? Het leerplankader beantwoordt de vraag: Wat is en waarom realistisch leren? ; biedt een overzicht van de te leren inhouden (ET, IT en IE); biedt een kader voor realistisch leren in het vmbo-techniek- onderwijs; biedt houvast bij de implementatie van realistisch leren in het vmbo-techniekonderwijs; is een hulpmiddel bij het ontwerpen van ET, IT en IE-onderwijs, zowel binnen de afzonderlijke opleidingen als binnen de Techniek Breed opleidingen; ondersteunt het onderwijsbeleid: scholen kunnen keuzes maken en accenten leggen. Bovendien kan met behulp van het leerplankader het gesprek over een samenhangend onderwijsbeleid met de andere techniekafdelingen en de andere sectoren binnen de school worden gevoerd. Op landelijk niveau kan de discussie worden gevoerd met de andere (techniek)platforms vmbo Voor wie? Het leerplankader is in de eerste plaats een instrument voor degenen die zich bezig houden met de innovatie van het onderwijs ET, IT, en IE, zowel als afzonderlijke opleidingen als binnen Techniek Breed opleidingen. Daarbij denken we zowel aan sectormanagers als docenten. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 4

6 2. Toekomstprogramma Het leerplankader sluit aan op een praktijk in het vmbo-onderwijs die nogal in beweging is. In het rapport Voortvarend vmbo van de Adviesgroep vmbo wordt verbreding van het vmbo als een belangrijke trend gezien (p.27). Voor de sector techniek is het zaak naast de ontwikkelingen in het vmbo ook de ontwikkelingen in de bedrijven goed in de gaten te houden. In dit hoofdstuk gaan we daarop in Ontwikkelingen in de bedrijven In de installatiebranche 2 wordt van medewerkers/ondernemers steeds meer gevraagd dat zij met de klant mee kunnen denken over oplossingen voor hun behoeften. Oplossingen kunnen producten of diensten zijn, maar ook product-dienstcombinaties. Binnen het marktsegment wonen en werken zijn centrale innovatiethema s: het verhogen van het comfort en de veiligheid en energiebesparing. Dit wordt bewerkstelligd door automatisering van het integrale proces van verwarming, koeling, verlichting en allerlei apparaten. Ontwikkelingen zijn: slim kantoor, virtuele werkplekken, geavanceerde methoden voor persoonsherkenning, ICT en domotica binnen de zorg. In de industrie is de innovatie gericht op energiezuinige (bijvoorbeeld warmtepomptechnologie) en veilige processen (met behulp van sensoren en veiligheidsschakelaars), die op geavanceerde wijze gemonitord worden. Daarvoor zijn flexibele productieprocessen nodig, zodat innovaties zo snel mogelijk gerealiseerd kunnen worden. Wat betreft de infrastructuur wordt milieuvriendelijke energie in de toekomst nog belangrijker. Aanwezige energiebronnen zoals zon, wind, waterkracht, aardwarmte en restenergie zullen optimaal gebruikt moeten worden. Door energiemanagement kan tijd, geld en energie worden bespaard. De marktsegmenten binnen de techniek groeien naar elkaar toe. Er ontstaan zes herkenbare technologiedomeinen, waarvan bouw, metaal en installatie de hoofddomeinen vormen. Dit zijn niet drie strikt gescheiden domeinen. Er zijn drie domeinen te onderscheiden die de hoofddomeinen met elkaar verbinden. De bouw- en de metaalwereld komen elkaar tegen in het domein constructies ; de bouw- en installatiewereld in het domein functies (comfort, beveiliging en communicatie) en de installatie- en metaalwereld in het domein besturing. Zie het model op de volgende pagina. Voor het vmbo zou per domein geoperationaliseerd moeten worden welke kennis en vaardigheden relevant zijn. 2 Voor uitgebreidere informatie verwijzen we naar Radarkrant 2007 van de Innovatiegroep UNETO- VNI. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 5

7 BOUW Constructies METAAL Functies Besturing INSTALLATIE Domeinenschema Voor de bedrijven en de medewerkers verandert er veel. Voorbeelden daarvan zijn: Installatieprocessen worden geïndustrialiseerd, denk aan prefab, industrieel demontabel bouwen en stekkerend installeren; Integraal bouwen, waarbij het bouwproduct wordt bekeken in zijn totale infrastructuur en waardoor het bouwproces efficiënter wordt; Geavanceerd onderhoud, bijvoorbeeld op afstand, online detectiesystemen en automatische controles; Er ontstaan nieuwe functies zoals de procesmanager; De rol van de werknemer wordt steeds meer meedenker in plaats van uitvoerder : - communicatieve vaardigheden worden dan ook steeds belangrijker; - de werknemer moet de verschillende doelgroepen en markten goed kennen: ouderen, de zorg, kantoorbedrijven etc. - bovendien moet de werknemer zich voortdurend op de hoogte stellen van nieuwe ontwikkelingen, producten en diensten binnen de branche Ontwikkelingen in het onderwijs In het beroepsonderwijs tekent zich ook een aantal ontwikkelingen af, die overigens niet los staan van ontwikkelingen in de bedrijven. In het beroepsonderwijs worden in de hele beroepskolom (vmbo, mbo en hbo) competenties als doelen van het onderwijs gesteld. Competentiegericht leren en opleiden (of vergelijkbare termen zoals natuurlijk leren, betekenisvol leren) maakt steeds vaker onderdeel uit van het onderwijsconcept van scholen. Ook de avo-vakken gaan daar in mee. Avo-vakken worden zo veel mogelijk gekoppeld aan het verwerven van competenties. In het vmbo krijgen Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 6

8 leerlingen ook andersoortige (betekenisvolle) opdrachten, gezien de algemeen vormende functie die het vmbo ook heeft. In het mbo worden met de invoering van de nieuwe kwalificatiestructuur voor niveau 1 t/m niveau 4 in 2008 competenties de wettelijke doelen van het onderwijs. In het vmbo is het nog niet zo ver, maar de huidige kerndoelen staan op allerlei plekken ter discussie. Daarbij is het ook de vraag of er een examenregeling in plaats van een examenprogramma moet komen. De nieuwe kwalificatiestructuur van het mbo bevat veel minder kwalificatieprofielen dan er tot nu toe opleidingen waren. Dat betekent dat leerlingen breder zullen worden opgeleid dan onder de oude kwalificatiestructuur. Mede gezien het steeds meer gaan denken in termen van de beroepskolom zou dat ook voor het vmbo consequenties moeten hebben. In het vmbo zien we dat steeds meer scholen een Techniek Breed opleiding bieden. Dat sluit overigens niet uit dat leerlingen na een oriëntatieperiode een specifieke keuze maken. Zowel breed als smal is mogelijk. Het streven naar doorlopende leerlijnen vmbo-mbo is in steeds meer regio s een belangrijk topic in de samenwerking tussen vmbo en mbo. De regelgeving, uitgezonderd de AKAopleiding, is echter soms een spelbreker. Het is gewenst dat er één gemeenschappelijk examenkader komt voor vmbo-mbo. Het vmbo wordt wel afgesloten door de leerling en in het mbo gaat hij naadloos door met zijn leerproces. Ook het loopbaandenken 3 wordt steeds meer gemeengoed. Het feit dat werknemers niet meer levenslang het beroep uitoefenen, waarvoor ze eens zijn opgeleid, maakt het noodzakelijk reeds in het vmbo de loopbaanontwikkeling van de leerling centraal te stellen. De begeleiding bij loopbaanontwikkeling gaat verder dan beroepen- en opleidingenoriëntatie; essentieel is dat de leerling gezien capaciteiten, voorkeuren en behoeften gestimuleerd wordt zelf na te denken en te onderzoeken welke leerweg voor hem het beste is. En last but not least verandert ook de vmbo-leerling. Het verschil tussen kader-en bblleerlingen blijkt in de praktijk steeds groter. Beide soorten leerlingen zijn gebaat bij praktijkgericht onderwijs, maar kaderleerlingen kunnen meer aan. Het onderwijs voor de bbl-leerling moet zeer concreet zijn en zal vaker specifieker (smaller) worden ingevuld Consequenties voor ET, IT en IE De behoefte op de arbeidsmarkt aan technisch personeel is in Nederland erg groot. Al geruime tijd levert het onderwijs te weinig technisch geschoolden af om aan die vraag te kunnen voldoen. Ook in het domein installatie doet zich dat probleem voor. De domeinen bevatten elk twee verschillende begrippensets. Elk domein kent een aantal kernbegrippen. Om in een bepaald domein te kunnen functioneren is verdere verdieping noodzakelijk. Dan moet men ook een aantal specialistische begrippen beheersen. Het is dus zaak om te zorgen dat deze domeinen ook in het verbrede vmbo een plaats krijgen, zodat Techniek Breed leerlingen zich goed oriënteren op deze domeinen en minimaal de kernbegrippen hiervan verwerven. 3 Zie: M.Kuijpers, F.Meijers en J.Bakker: Krachtige loopbaangerichte leeromgevingen in het (v)mbo: Hoe werkt het? September Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 7

9 3. Realistisch leren Het bedrijfsleven is sterk in beweging en de laatste jaren ingrijpend veranderd. Nieuwe functies en werkzaamheden vragen om nieuwe competenties van medewerkers. Voor het beroepsonderwijs betekent dit een aanpassing en vernieuwing van de bestaande opleidingen. Het is van essentieel belang dat leerlingen en deelnemers beschikken over kennis, vaardigheden en attitudes die in de praktijk worden gevraagd, zodat zij makkelijker in- en doorstromen op de arbeidsmarkt. Beroepspraktijk in de school halen Eén van de manieren om nauw aan te sluiten bij de snelle veranderingen in het bedrijfsleven is het in de school halen van de beroepspraktijk: leren in een leeromgeving die zoveel mogelijk de echte beroepspraktijk benadert. Deze gesimuleerde (beroeps-) praktijksituaties oftewel bedrijfssimulaties, waarin competenties en de daarvoor benodigde kennis en vaardigheden worden geleerd, vormen het uitgangspunt van de opleiding. In realistisch leren wordt die beroepspraktijk niet alleen qua ruimte, aanwezige en benodigde materialen maar ook op het terrein van bedrijfsprocessen (omgaan met klanten, collega s en materialen, het onderhandelen over opdrachten, kostenberekening, werkvolgorde, eisen aan het resultaat etc.) zo goed mogelijk gesimuleerd. Samenhang Vmbo-leerlingen zien niet altijd het nut van en de samenhang tussen de kennis en vaardigheden die ze in de verschillende vakken leren. Dit inzicht heeft de afgelopen jaren binnen de opleidingen elektro- en installatietechniek vmbo geleid tot het loslaten van het schoolse leren. Overdragen van de samenhang tussen inhouden maakt plaats voor het zelf in de praktijk ervaren van die samenhang. Steeds meer staat in de opleidingen het ontwikkelen van competenties centraal. In competentiegericht leren is de praktijk, waarin kennis, vaardigheden en attituden geïntegreerd worden toegepast, uitgangspunt. Door de samenhang van kennis en vaardigheden in de beroepspraktijk te ervaren, wordt het verwerven van die kennis en vaardigheden voor leerlingen duidelijk. Ze geven zelf betekenis aan leerinhouden. Voorbereiding mbo Daarnaast zal competentieontwikkeling een steeds grotere rol gaan spelen in het kader van doorlopende leerlijnen vmbo-mbo. Wel zijn er verschillen tussen het vmbo en mbo: in het vmbo worden beroepscompetenties op een lager niveau verworven dan in het mbo. Daarnaast zijn ook sociale en communicatieve competenties (ook voor in het dagelijks leven) essentieel. Doorlopende leerlijnen zou ook moeten betekenen dat het mbo aansluit op de competenties (kennis en vaardigheden) die een leerling in het vmbo verworven heeft, zodat de leerling naadloos door kan gaan met zijn leerproces. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 8

10 Leerlingen activeren en verantwoordelijkheid geven Leerlingen ervaren het onderwijs vaak als saai. Dit levert veel concentratieproblemen op. Daarnaast zijn onderwijsmethodes vaak (te) talig van opzet. Juist een vmbo-leerling is gebaat bij leren door doen. Door leerlingen met praktijkopdrachten uit te dagen tot leren waarbij ze concrete resultaten en producten (een offerte, een geïnstalleerde keuken) opleveren, werken ze zelf aan iets waar ze trots op kunnen zijn, dat ze kunnen èn willen presenteren aan anderen. Temeer omdat deze resultaten en producten ook voorkomen in de echte beroepspraktijk. Daarbij is het van belang dat de leerling verantwoordelijk wordt gesteld voor het product en voor het (leer)proces dat nodig is om het product te realiseren. Via realistisch leren worden leerlingen meer gemotiveerd: ze leren op een actieve manier in een realistische situatie. Dit vergroot het leerresultaat. Deze uitgangspunten pleiten voor een onderwijsconcept dat gebaseerd is op realistisch leren: het bieden van een realistische (en waar mogelijk reële) leeromgeving die leren stimuleert, activeert en faciliteert en waarbij het mogelijk is de leerling die verantwoordelijkheid te geven die hij aan kan. Zo kan competentieontwikkeling worden gerealiseerd. Samenvattend kunnen we stellen dat realistisch leren: competentiegericht leren mogelijk maakt: uit te voeren activiteiten en het resultaat (proces en product) staan centraal en de te leren kennis en vaardigheden staan in dienst van die activiteiten; een realistische (en waar mogelijk reële) leeromgeving biedt, waarin de leerling leert in verschillende situaties; actief leren is c.q. leren door doen en zelf verantwoordelijkheid dragen. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 9

11 4. Onderwijsmodel Het onderwijsconcept realistisch leren is nader geconcretiseerd in een onderwijsmodel Leerdoelen In realistisch leren gaat het om drie elementen: competenties; kennis; vaardigheden. Competenties Een competentie is het vermogen om in situaties (leer- en opleidingssituaties, beroepssituaties en maatschappelijke situaties) op adequate wijze proces- en productgericht te handelen door een geïntegreerde set van kennis en vaardigheden toe te passen. In het onderwijs staan de competenties centraal. Het verwerven van kennis en vaardigheden is geen doel op zich. In het onderwijsmodel worden kennis en vaardigheden apart benoemd om zodoende een gestructureerde aanpak van het leerproces mogelijk te maken. Het verwerven van kennis en vaardigheden staat in dienst van het beter kunnen toepassen van competenties. Kennis Er is sprake van verschillende soorten kennis; feitelijke, encyclopedische kennis begripsmatige kennis over het vak sociale kennis, bijvoorbeeld over omgangsvormen. Vaardigheden Er zijn twee soorten vaardigheden te onderscheiden: vakmatige beroepshandelingen sociale en communicatieve vaardigheden 4.2. Leerlijnen De drie elementen zijn uitgewerkt in drie leerlijnen: de simulatielijn, waarin het verwerven van competenties centraal staat; de conceptuele lijn, waarin het verwerven van kennis en begrippen centraal staat; de vaardigheidslijn, waarin het verwerven van vaardigheden centraal staat. Simulatielijn De simulatielijn bestaat uit bedrijfssimulaties die geïntegreerde opdrachten bevatten, waarin leerlingen samen (leren) beroepstaken uit (te) voeren. Deze opdrachten komen overeen met opdrachten die je als team ook in een bedrijf krijgt. Bij het uitvoeren van de opdrachten volgen de leerlingen het bedrijfsproces en vervullen ze rollen die ook in de Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 10

12 praktijk voorkomen. Deze geïntegreerde opdrachten sturen het leerproces van de leerling bij het verwerven van competenties. Samen met vmbo-docenten en het bedrijfsleven zijn competenties voor het vmbo (IE, ET en IT) opgesteld. Deze zijn afgeleid van het mbo. Het betreft de volgende competenties: Vakmatige competenties Sociaal communicatieve competenties Bestuurlijk organisatorische competenties Ontwikkelingscompetenties Competenties De VMBO leerling is in staat om op adequate wijze: 1. het werk voor te bereiden* 2. instructies en eenvoudige tekeningen te interpreteren en te vertalen naar zijn werkzaamheden 3. eenvoudige producten samen te bouwen uit onderdelen 4. eenvoudige producten en onderdelen te voorzien van bedrading 5. eenvoudige tests uit te voeren op eenvoudige onderdelen 6. eenvoudige producten te plaatsen en aan te sluiten 7. het eigen werk visueel te controleren* 8. knelpunten, fouten en afwijkingen tijdens zijn werkzaamheden te signaleren* 9. veilig en milieubewust te werken* 10. te rapporteren over de verrichte werkzaamheden 11. samen te werken met collega s 12. te communiceren en om te gaan met klanten 13. te rapporteren over de verrichte werkzaamheden 14. samen te werken met collega s 15. te communiceren en om te gaan met klanten 16. een administratie bij te houden ten aanzien van de verrichte werkzaamheden 17. zijn werkzaamheden en de daarbij horende rechten en plichten binnen het bedrijfsproces te positioneren * Deze competenties vallen in feite onder de competenties 3 t/m 6, maar zijn gezien het beroepsvoorbereidende karakter van het vmbo als afzonderlijke competenties opgenomen; op deze wijze maken leerlingen zich deze competenties afzonderlijk eigen en worden daarop ook beoordeeld. Competenties worden toegepast in beroepscontexten. Deze contexten zijn ondergebracht in thema s, die weer onderverdeeld zijn in subthema s. Per subthema is vastgelegd welke competenties ontwikkeld worden. Daarbij is ook bepaald welke kennis, vakmatige beroepshandelingen en sociaal en communicatieve vaardigheden deel uitmaken van die competenties. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 11

13 Het gaat dan onder andere om de volgende thema s: Elektrotechniek Thema s Huisinstallaties Utiliteitsbouw Subthema s Keuken Kantoortuinen Badkamer Studio s Slaapkamer Industriële elektrotechnische installatie Home-office Telecommunicatie en telematica Domotica Thema s Subthema s Keuken Badkamer Slaapkamer Installatietechniek Huisinstallaties Home-office Toilet In de geïntegreerde opdrachten c.q. bedrijfssimulaties komen ook kennis en vaardigheden uit de avo-vakken aan de orde, bijvoorbeeld meten (wiskunde), gesprekken voeren (Nederlands), een Engelse folder lezen (MVT). Scholen die het onderwijsconcept realistisch leren ook toepassen op de avo-vakken, koppelen zo veel mogelijk de avo-vakken aan de bedrijfssimulaties. Daarnaast zijn er ook andersoortige opdrachten, bijvoorbeeld Betekenisvolle Omgevingsgerichte LeerOpdrachten (BOLO s), waarbij wordt gestreefd naar een externe opdrachtgever of het houden van een presentatie over een onderwerp van maatschappijleer, het verzorgen van een ouderavond. Conceptuele lijn De ervaringen met bedrijfssimulaties laten zien dat leerlingen veel vaardigheden ontwikkelen en veel kennis verwerven. Voor conceptuele kennis is ook een andere benadering nodig. Sommige begrippen zijn onmisbaar voor het vak. Om deze kennis goed te leren beheersen moeten leerlingen er gericht mee bezig zijn. Daarom is een conceptuele leerlijn noodzakelijk. Leerlingen moeten conceptuele kennis ook (extra) kunnen oefenen en herhalen op een zelf gekozen tijdstip. Voor vmbo-e, I en IE zijn de benodigde sleutelbegrippen en hun relatie tot elkaar schematisch weergegeven in het schema op de volgende pagina 4. 4 Voor een uitvergrote versie van dit schema en de schema s voor E, I en IE verwijzen wij naar de bijlagen of de site van het Platform TI Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 12

14 water temperatuur relatieve vochtigheid condensatie verw armingslichamen afschot bevriezing warm water aftappen tapverlies warmte verlies centrale verwarming druk lokale verwarming circulatie isoleren expansievat onderdruk overdruk verbruik uitzetten/ krimpen drukverlies afpersen drinkwaterkwaliteit overstortventiel appendage s beluchter keerklep pompen straling stroming geleiding hygiëne zuivering vervuiling Watertechniek riolering lekkage regelunit vloerverw. verw armingssysteem inlaatcombinatie warmteoverdracht Verwarmingstechniek regeltechniek thermostaat soort leiding waterafvoer waterslot zelf siffonage verbindingen beproeving op dichtheid transport materiaal / leidingen eigenschappen afschot overdruk onderdruk spoelen in bedrijf stellen soorten ontluchten beluchter doorvoeringen leidingdiameter vullingsgraad hevelwerking Sanitairtechniek bescherming vullen ontluchten Installaties atoommodel stroom spanning relais isolator geleider stroomkring spoel wet van Ohm condensator laden impedantie Lorentzkracht schakeltechniek volgordebesturing kortsluiting weerstand condensator ontladen schijnbaar en werkelijk continue regeling aarding periode magneet vermogen digitaal/ analoog parallel schakeling isolatie weerstand frequentie inductie arbeid eenfase systeem meerfase systeem licht uit gasontladingslamp energie omzetting 2e wet Kirchhoff 1e wet Kirchhoff warmteontwikkeling stroomdoorgang bronspanning wisselstroom aardlekstroom elektromagnetism fasespanning lijnspanning wisselspanning gelijkspanning serieschakeling leidingweerstand spanningsverlies licht uit gloeidraad stroom ster-/ driehoeksch. a-symmetrisch belast capaciteit calorische waarde lucht brandstof dauwpunt/ condensatie ontstekingstemperatuur belasting verbranding rendement vermogen vlaamsoort inslag/ afblazen explosiegrenzen drukbeveiliging temperatuurbeveiliging smelttemperatuur appendages beveiliging regelsysteem preventie schakeling elektropneumatisch automatiseren veiligheid comfort elektronisch pneumatisch meten constructies verbindigen corrosie datacommunicatie relaisschakeling poortschakeling motorschakeling zink/ metaal sterkte eigenschappen uitzetten / krimpen vervorming demping signaalverliezen multiplexing Elektrotechniek gas relatieve dichtheid druk drukregelaar Automatisering bescherming dikte uitslagen ontwikkeldelengte gasgebrek beveiliging Gastechniek solderen gootvormen ondersteuningen Zink / Metaal Schema sleutelbegrippen Technische Installaties Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 13

15 Vaardigheidslijn In de simulatielijn voeren leerlingen geïntegreerde opdrachten uit, waarbij niet alleen vakmatige beroepsvaardigheden worden ontwikkeld, maar ook sociale en communicatieve vaardigheden. Voorbeelden van vakmatige beroepsvaardigheden in de Elektro- en Installatietechniek worden in het volgende schema weergegeven. Voorbeelden vakmatige beroepsvaardigheden Elektrotechniek Schakelingen in buis maken Aansnijden kabel Schakelingen in kabel maken Aansluiten meterkast huisinstallaties Veilig werken Aansluiten vaatwasser Waterdichte lichtinstallatie aansluiten Programmeren domoticasysteem Aarding voor natte ruimte aanleggen, Installatietechniek Aansluiten toiletpot Hoekstopkraan monteren Ophangen van een wastafel Aftakking in drinkwater/sanitaire leiding maken Gaskraan aansluiten Afkoppelen radiator Klemverbinding op aansluitcombinatie met beschermvoet maken De vakvaardigheden zullen worden uitgewerkt in een leerlijn. De sociale en communicatieve vaardigheden zijn gegroepeerd in clusters, die onderverdeeld zijn in deelvaardigheden, die in complexiteit toenemen. Clusters en vaardigheden A Plannen en reflectie C Omgaan met klanten 1 een studie (werk) planning maken 1 basisgesprekstechnieken: jezelf voorstellen, iets vertellen, een telefoongesprek voeren 2 het eigen werk evalueren 2 een kennismakingsgesprek voeren 3 mondeling rapporteren 3 afspraken maken met een klant 4 het eigen werk presenteren 4 omgaan met kritiek (van een klant) 5 een productevaluatie opstellen 5 een klantgesprek voeren 6 eigen kennis en vaardigheden uitbreiden 6 een opleveringsgesprek voeren B. Samenwerking en overleg D Werknemer zijn 1 basisvergadertechniek: luisteren, vragen stellen, je mening geven 1 omgaan met bedrijfscultuur 2 overleggen met een collega; taken verdelen 2 omgaan met werkdruk 3 omgaan met kritiek (van een collega) 4 kritiek/feedback geven aan een collega 5 een werkoverleg voorzitten 6 omgaan met verschillen, normen/waarden 7 omgaan met conflicten Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 14

16 Leerlijnen voor de avo-vakken Als de avo-vakken (zo veel mogelijk) worden gekoppeld aan de bedrijfssimulaties en andersoortige opdrachten, zullen ook voor deze vakken leerlijnen beschikbaar moeten zijn. Daarbij is het aan te bevelen dat deze leerlijnen binnen meer opleidingen bruikbaar zijn Inrichten van het onderwijsprogramma Realistisch leren: Leren met Bedrijfssimulaties is bedoeld voor verschillende vmboopleidingen (IE, ET, IT, Techniek Breed ) en leerwegen (basisberoepgerichte (BBL), kaderberoepsgerichte (KBL) en gemengde leerweg (GL)) en kan ook worden ingezet in de verschillende leerwegen van Techniek Breed. Het ontwikkelde materiaal is vooral bestemd voor het gezamenlijk deel van de opleidingen ET, IE en IT. Eindexamenprogramma Het onderwijsmodel Realistisch leren gaat uit van competenties. Hoewel de meeste scholen zich voorbereiden op de komst van competenties in het vmbo-onderwijs, is het huidige eindexamenprogramma gebaseerd op kerndoelen 5. Ook de nieuwe (geglobaliseerde) eindexamenprogramma s zijn niet (volledig) competentiegericht. Dat betekent dat, als scholen zich willen verantwoorden en bij het samenstellen van het onderwijsprogramma s in de gaten willen houden of alle kerndoelen aan de orde komen, er een relatie moet worden gelegd tussen de kerndoelen en de competenties die in de bedrijfssimulaties en de leerlijnen worden geleerd. Daartoe zijn een aantal hulpmiddelen nodig. Om Realistisch leren te implementeren in het huidige programma zijn er een aantal hulpmiddelen ontwikkeld zoals het equivalentieoverzicht en het totaaloverzicht. Deze hulpmiddelen vergelijken de bedrijfssimulaties met het huidige examenprogramma. Een docent ziet makkelijk welke kerndoelen worden gedekt bij het inzetten van bedrijfssimulaties. Leerplan In het leerplan legt de school alle te ontwikkelen competenties vast. Ook wordt in het leerplan bepaald hoe vaak een competentie geoefend wordt en in welke situaties (met de factoren die de complexiteit van de situatie bepalen). Daarbij wordt ook bepaald in hoeverre de avo-vakken op het programma worden afgestemd. Voor een leerplan realistisch leren ET is materiaal beschikbaar dat de kerndoelen volledig dekt. Voor de andere afdelingen is op dit moment het programma nog niet compleet. In de volgende tabel is een schematische opzet van een leerplan, waarin de volledige leerroute volgens realistisch leren gaat. 5 Overigens hebben de kerndoelen voor ET, IT en IE groot onderhoud nodig gezien de ontwikkelingen in het bedrijfsleven. Het is gewenst dat hier op korte termijn overleg met het ministerie over wordt gevoerd. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 15

17 Thema s Leerplan Leerjaar 3 Leerjaar 4 Periode 1 Periode 2 Periode 3 Periode 4 Periode 5 Periode 6 Competenties Simulatielijn Conceptuele lijn Vaardigheidlijn Afstemming met avo-vakken Realistisch leren kan hét uitgangspunt van de opleiding vormen of het kan worden gecombineerd met een methode (zie de notitie over de uitvoeringsscenario s). Verschillende hulpmiddelen zoals het totaaloverzicht en het equivalentieoverzicht bieden handvatten daarbij. Het totaaloverzicht plaatst de bedrijfssimulaties in het curriculum. Het equivalentieoverzicht vergelijkt de bedrijfssimulaties met de kerndoelen van het ET examenprogramma en de methode van EPN. Bij een combinatie van realistisch leren met een methode wordt het leerplan uitgebreid met het volgende schema. Alle exameneenheden krijgen dan een plek in het curriculum. Exameneenheden en kerndoelen Niet gedekte kerndoelen Andere methode Op basis van een leerplan kan een leerplan per leerling worden gemaakt, dat is afgestemd op de kennis en vaardigheden die hij reeds bezit. In een Techniek Breed programma kan de leerling keuzen maken uit het E en I-programma. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 16

18 4.4. Didactiek De simulatielijn vormt de basis voor het leerproces. Bedrijfssimulaties sturen competentieontwikkeling op een realistische manier. Vanaf begin leerjaar 3 naar eind leerjaar 4 nemen de bedrijfssimulaties in complexiteit toe: van deelopdrachten (het uitlichten van een reclamebord) naar volledige projecten (het installeren van een volledige keuken), van een beperkte doorlooptijd naar een langere doorlooptijd, van één sociaal of communicatief aspect naar volledige sociale en communicatieve situaties etc. Docenten begeleiden dit leerproces door ondersteuning bij de uitvoering van de opdrachten te geven en reflectie op product en proces te stimuleren. Oefenen in verschillende contexten Uitgangspunt is dat in de simulatielijn voor alle competenties waarvoor leren via bedrijfssimulaties mogelijk is, ook daadwerkelijk bedrijfssimulaties beschikbaar zijn. Een leerling ontwikkelt niet in één keer een competentie volledig. De leerling moet in verschillende situaties oefenen om een competentie te ontwikkelen. Daarom zal hij verschillende simulaties, binnen steeds complexere situaties, moeten uitvoeren. Samenwerken In bedrijfssimulaties leren leerlingen samen opdrachten uit te voeren. Leerlingen werken in duo s of kleine groepen aan een simulatie. Leerlingen uit leerjaar 3 werken in duo s aan korte en eenvoudige opdrachten. Leerlingen uit leerjaar 4 werken in groepen van vier aan langdurige en complexere opdrachten. Samenspel: leerlijnen en kennisbronnen Ook andere werkwijzen sturen het leerproces. De conceptuele lijn is uitgewerkt in digitale begripsmodules. Deze modules zorgen voor het just in time verwerven van begripsmatige kennis die nodig is in de bedrijfssimulatie. Daarnaast bestendigen leerlingen hiermee begripsmatige kennis die in de simulatie wordt geïntroduceerd. De vakmatige vaardigheden uit de vaardigheidslijn worden in workshops geleerd en geoefend, bijvoorbeeld een workshop om een specifieke vakvaardigheid onder de knie te krijgen of te leren werken met stappenplannen waarin een vakvaardigheid stapsgewijs wordt uitgelegd/gevisualiseerd. Bij de bedrijfssimulaties horen ook instructiekaarten, een stapsgewijs en visuele instructie van een vakmatige handeling- ter ondersteuning van het proces. Leerlingen verwerven en bestendigen op deze twee manier de vakmatige vaardigheden die nodig zijn. Sociale en communicatieve vaardigheden, bijvoorbeeld het voeren van een klantgesprek, worden zo nodig ook apart getraind. Er zijn bij de bedrijfssimulaties ook Interactieve Introducties (digitale oefenmodules) beschikbaar. Daarnaast benut de leerling kennisbronnen zoals naslagwerken, folders, studieboeken of een presentatie van iemand uit het bedrijfsleven. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 17

19 Onderwijsmodel Realistisch leren dig. module: sinusvormige wisselspanning dig. module: vermogen conceptuele lijn bedrijfssimulatie: inbraakbeveiliging bedrijfssimulatie: keuken avosimulatie avosimulatie simulatielijn interactieve introductie: het voeren van een klantgesprek Nederlands: klantgesprek Workshop: Solderen Workshop: Tekening lezen Nederlands: brief schrijven Wiskunde: meten vaardigheidslijn MVT Maatsch. leer CKV leerlijnen avo-vakken kennisbronnen De conceptuele- en vaardigheidslijn kennen een opbouw die aansluit bij de competentieontwikkeling van de leerling binnen de simulatielijn, maar vormen niet de primaire leerlijn. Leerlingen worden via de bedrijfssimulaties verwezen naar de conceptuele- en vaardigheidslijn. De conceptuele- en vaardigheidslijn zullen in leerjaar 3 zwaarder aangezet zijn. Voor vmbo-leerlingen is het van belang om, zeker in het begin, voldoende ruimte te bieden om bij het leren beheersen van kennis, vaardigheden en attituden stil te staan, zodat ze deze onder de knie krijgen. Indien leerlingen al over deze kennis, vaardigheden of attituden beschikken, worden deze leermiddelen hen niet aangeboden. Kennisbronnen sturen het leerproces van de leerling niet. Hun waarde is puur informatief van aard, waarbij de verwachting is dat deze inhouden op (korte) termijn niet meer relevant zijn gezien ontwikkelingen in het werkveld. Eigen leerroute Bij realistisch leren staat de leerling centraal. Leerlingen plannen en volgen onder begeleiding van de docenten hun eigen leerroute. Docenten bieden ondersteuning op maat zodat de leerling zijn persoonlijke leerplan realiseert. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 18

20 4.5. Organisatie Leren met bedrijfssimulaties maakt ook organisatorische flexibilisering mogelijk. Dat biedt scholen veel mogelijkheden om leerlingen maatwerk te bieden, bijvoorbeeld door tegemoet te komen aan tempoverschillen en de behoefte aan herhaling. Dat vereist wel creativiteit en organisatievermogen. Voorwaarden Het implementeren van Realistisch leren stelt een aantal eisen aan de school en de docenten. Bijvoorbeeld moet het lokaal ruimte (leerplein, techniekplein etc) bieden voor het inzetten van bordessen en een aantal computers moeten beschikbaar zijn voor het gebruiken van de digitale begripsmodules. Docenten krijgen een andere rol. Docenten begeleiden het leerproces door ondersteuning bij de uitvoering van de opdrachten te geven en reflectie te stimuleren. En bij een samenhang met avo-vakken is een nauwe samenwerking met avo-docenten van belang. Planning Afhankelijk van de omstandigheden op school (zoals aantal leerlingen, beschikbaarheid en grootte van het bordes en de praktijkruimten) is het niet altijd mogelijk om op korte termijn bedrijfssimulaties als volledige leerroute in te zetten. Scenario s (aangevuld met een routekaart voor de inrichting van het opleidingsprogramma en voorbeelden) en een Draaiboek werken met bedrijfssimulaties voor de docent moeten houvast aan managers en docenten bieden bij het werken met bedrijfssimulaties. De verschillende scenario s beschrijven de mogelijkheid om realistisch leren in te zetten in het onderwijs: van erbij tot volledige vervanging van een methode. Bij een vervangend scenario wordt de organisatie complexer: er wordt meer maatwerk vereist, want leerlingen volgen een eigen leertraject. Naar mate meer maatwerk gewenst is, worden de lesurenroosters losgelaten en flexibele roosters ingezet, waarbij leerlingen niet steeds in dezelfde groep zitten. En ook binnen een groep zal niet altijd elke leerling met hetzelfde bezig zijn. Het groepsmanagement wordt voor de docent een zwaardere opgave, gegeven dat hij alle leerlingen aan het werk wil houden én ondersteunen op een manier die past bij de behoeften van elke individuele leerling. Als ook de avo-vakken betrokken worden bij realistisch leren, wordt de groepering van het onderwijs des te complexer. In het draaiboek vinden docenten een voorbeeldplanning van de bedrijfssimulaties in het curriculum voor de verschillende leerwegen, dat zij kunnen aanpassen aan de eigen behoeften. Scenario s, routekaarten en het draaiboek worden de komende periode onder ander in samenwerking met de testetalages ontwikkeld. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 19

21 Projectteams Bij het Leren met bedrijfssimulaties kan het projectteam bestaan uit verschillende combinaties van leerlingen: bijvoorbeeld basisberoepsgerichte leerweg (BGL s) en kaderberoepsgerichte leerweg (KGL s) en/of ET en IT leerlingen. De verschillende functies worden op verschillende manier verdeeld. Bij eenvoudigere bedrijfssimulaties (leerjaar 3) vervullen leerlingen KGL de functie van monteur en leerlingen BGL die van assistent-monteur. Bij complexere bedrijfssimulaties (leerjaar 4) vervullen leerlingen KGL de functies van projectleider en ontwerper, naast die van monteur. De functies materiaalbeheerder, calculator en monteur zijn in dat leerjaar meer geschikt voor leerlingen BGL. Daarnaast kunnen leerlingen van de verschillende afdelingen samenwerken. Bij IE bedrijfssimulaties kunnen ET-leerlingen samenwerken met IT-leerlingen. Er bestaat ook de mogelijkheid dat ET-leerlingen de IT-installatie gaan uitvoeren, of dat IT-leerlingen de ETinstallatie. Op deze manier kunnen leerlingen kennismaken met de andere afdeling. Indien geen kennis van een andere afdeling gewenst is, kunnen leerlingen makkelijk een deel van de bedrijfssimulatie overslaan. Het kaartensysteem waarmee de bedrijfssimulaties zijn opgebouwd biedt deze flexibiliteit. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 20

22 5. Hulpmiddelen Ten behoeve van de implementatie het onderwijsmodel Realistisch leren: Leren met bedrijfssimulaties is en wordt er een aantal hulpmiddelen ontwikkeld en ter beschikking gesteld aan managers en docenten. Deze hulpmiddelen zijn een uitwerking van het leerplankader. Hulpmiddelen die gereed zijn, zijn te downloaden van de website van het Platform TI. Hulpmiddelen die beschikbaar zijn Vergelijking examenprogramma IT, ET en IE Bedrijfsproces Beschrijving Analyse van overeenkomsten en verschillen tussen de curricula van de drie opleidingen voor basis- en kaderberoepsgerichte leerweg en gemengde leerweg. Bedrijfsproces voor Technische Installaties waarop de bedrijfssimulaties op gebaseerd zijn. 25 Bedrijfssimulaties Mappen met een integrale opdracht en hulpmiddelen voor leerlingen om de opdracht volgens het bedrijfsproces aan te pakken. Met bijbehorende docentenhandleiding. Voorbeelden van bedrijfssimulaties zijn: reclamebord, slaapkamer, keuken, badkamer. Competenties voor vmbo Elektrotechniek Digilektro s Leerplan Elektrotechniek vmbo Schema Sleutelbegrippen Planningsoverzicht Equivalentieoverzicht met EPN Totaal overzicht Bedrijfssimulaties Overzicht leermiddelen Overzicht etalagescholen Uitvoeringsscenario s Uitwerking van de competenties voor het vmbo Elektrotechniek: succescriteria, proces en resultaat. Interactieve digitale leermiddelen voor het verwerven van begrippen. Er zijn negen sleutelbegrippen uitgewerkt. Invulling van het onderwijsmodel Realistisch Leren voor het programma ET. Inhoud en didactische vormgeving. Relatie van de kernbegrippen van Elektrotechniek. Installatietechniek en Instalektro. Voorbeeldplanning van de bedrijfssimulaties in het curriculum voor basis- en kaderberoepsgerichte leerweg. Vergelijkingsoverzicht tussen de bedrijfssimulaties en de kerndoelen van het ET-examenprogramma en de methode van EPN. Samenvatting van het plannings- en equivalentieoverzicht. Overzicht van de ontwikkelde leermateriaal in het kader van Realistisch Leren. Overzicht van de etalagescholen. Etalagescholen hebben een voorbeeld- en informatiefunctie voor het werken met bedrijfssimulaties voor docenten van andere scholen. Een uitvoeringsscenario beschrijft de manier waarop een school, met een gegeven onderwijsvisie, het werken met bedrijfssimulaties kan inzetten. Van incidenteel/erbij/periodiek/ tot en met de integrale overstap naar realistisch leren. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 21

23 E-cursus Digitale workshop waarin docenten inzicht krijgen in de onderwijskundige uitgangspunten en de toepassing van de Digilektro s. Hulpmiddelen in ontwikkeling Draaiboek/routekaart Verslagen etalagescholen Equivalentieoverzicht Bedrijfssimulaties en Techniekstad Leergang Beschrijving Een aantal brochures met hulpmiddelen voor docenten voor (de voorbereiding met) het werken met bedrijfssimulaties. Brochures verwijzen naar de site van het platform TI, waar meer informatie te vinden is. Voorbeelden zijn: een bouwplan, uitvoeringsscenario s, relatie met de avo-vakken, de organisatie van het onderwijs (groepering van leerlingen, rooster), werkvormen voor de cognitieve en vaardigheidsleerlijnen. Verslagen van de ervaringen van de etalagescholen met het werken met bedrijfssimulaties. Er zijn reeds een aantal verslagen gereed. Vergelijkingsoverzicht tussen de bedrijfssimulaties en de kerndoelen van het ET-examenprogramma en Techniekstad (Kenteq) In deze leergang leren docenten de recente ontwikkelingen in het vakgebied (technieken, materialen en marktbenadering van bedrijven) kennen en hoe deze kennis in bedrijfssimulaties kan worden ingezet. Er wordt onderzocht welke behoeften er bestaan. Mogelijk te ontwikkelen hulpmiddelen Beschrijving (nog niet gepland) Vergelijking examenprogramma Techniek Breed met sectorale en intersectorale examenprogramma s Leerplan IT, IE en Techniek Breed Equivalentieoverzicht Bedrijfssimulaties en ThiemeMeulenhoff Overzicht Bedrijfssimulaties en werken met Leerstofnet Digilektro s Analyse van overeenkomsten en verschillen tussen de curricula van techniekbreed en de sectorale ( IT en ET) en intersectorale (IE) opleidingen voor basis- en kaderberoepsgerichte leerweg en gemengde leerweg. Invulling van het opleidingsmodel Realistisch Leren voor het programma IT, IE en TB. Inhoud en didactische vormgeving. Vergelijkingsoverzicht tussen de bedrijfssimulaties en de kerndoelen van het ET-examenprogramma en de methode van ThiemeMeulenhoff. Vergelijkingsoverzicht tussen de bedrijfssimulaties en Leerstofnet Digilektro s voor andere sleutelbegrippen. Leerplankader Realistisch Leren: Leren met Bedrijfssimulaties, Platform TI 22

Competenties. Overzicht

Competenties. Overzicht Competenties Competenties voor het vmbo zijn nog niet ontwikkeld. Deze hieronder genoemde competenties zijn samen met docenten en bedrijfsleven afgeleid van de competenties die zijn opgesteld voor het

Nadere informatie

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland BIJLAGE: Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland Pagina 1: Effecten bij leerlingen Effecten bedrijven - onderwijs Toelichting: De percentages onder het kopje Nul zijn de uitersten

Nadere informatie

Leerstijlen en e-leren

Leerstijlen en e-leren Leerstijlen en e-leren Studiedag MBO Taalcoach Academie 3 februari 2012 Marga Tubbing Dromers, denkers, doeners Een hoger leerrendement met e-learning, dat rekening houdt met leerstijlen en leerstrategieën??

Nadere informatie

De Gemengde Leerweg. wellantcollege ll. Informatie voor leerkrachten basisscholen

De Gemengde Leerweg. wellantcollege ll. Informatie voor leerkrachten basisscholen wellantcollege ll Informatie voor leerkrachten basisscholen De Gemengde Leerweg De theoretische leerweg met een praktische inslag. Een succesvolle route! Wellant vmbo 2 De leerwegen op een rijtje Het vmbo

Nadere informatie

PTA vakcollege techniek BBL Statenkwartier cohort 14-15-16

PTA vakcollege techniek BBL Statenkwartier cohort 14-15-16 Inleiding Het vakcollege techniek kent een doorlopende leerlijn van VMBO naar MBO. Dat betekent dat de leerlingen van het vakcollege in het derde leerjaar het examen in het beroepsvoorbereidende vak techniek

Nadere informatie

presentatie Hans Meinders 10 jaar VMBO 9 november 2009 Twents Carmel College

presentatie Hans Meinders 10 jaar VMBO 9 november 2009 Twents Carmel College Commerciele Technologie, een intersectoraal programma op het Twents Carmel College presentatie Hans Meinders 10 jaar VMBO 9 november 2009 Twents Carmel College Een voorbeeld, ComTech op het Twents Carmelcollege

Nadere informatie

Techniek in het VMBO. Bedrijfssimulatie Tuinverlichting

Techniek in het VMBO. Bedrijfssimulatie Tuinverlichting Techniek in het VMBO Projectkaart Functiekaarten Opdrachtkaarten Formulieren Colofon Deze bedrijfssimulatie Elektrotechniek is ontwikkeld in een projectenprogramma in het kader van de Regeling regionale

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO April 2014 Kenschets 1963 Ons onderwijsbestel 1963 (opmaat voor Mammoetwet ) Van Mammoet 1968 Industriële vormgeving: lineair

Nadere informatie

PTA vakcollege techniek BBL - Statenkwartier - cohort 13-14-15

PTA vakcollege techniek BBL - Statenkwartier - cohort 13-14-15 A. Inleiding Het vakcollege techniek kent een doorlopende leerlijn van VMBO naar MBO. Dat betekent dat de leerlingen van het vakcollege in het derde leerjaar het examen in het beroepsvoorbereidende vak

Nadere informatie

Nieuw intersectoraal programma vmbo. Studiemiddag VBG. Barneveld, 21 maart 2013

Nieuw intersectoraal programma vmbo. Studiemiddag VBG. Barneveld, 21 maart 2013 Nieuw intersectoraal programma vmbo Studiemiddag VBG Barneveld, 21 maart 2013 Programma doelstelling workshop terugblik examenprogramma intersectoraal: stand van zaken kerndeel, profiel- en keuzedelen:

Nadere informatie

0-meting opleidingsinstituut [naam opleidingsinstituut] leergang [naam leergang]

0-meting opleidingsinstituut [naam opleidingsinstituut] leergang [naam leergang] 1. Eisen aan het onderwijs 1. Er wordt opgeleid tot beginnend beroepsbeoefenaar manschap A en/of bevelvoerder. 2. Er is sprake van beroepspraktijkvorming: - er is sprake van een stevige integratie tussen

Nadere informatie

Jaap Jan de Jong Trea Winter van Faassen

Jaap Jan de Jong Trea Winter van Faassen Colofon Auteur: Eindredactie : Thijs A. Afman Joost van den Brink Jaap Jan de Jong Trea Winter van Faassen Dit is een uitgave van Brink Technical Solutions BV 2007. Deze uitgave mag vrij worden gekopieerd

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

DECANOLOGICA LEERJAAR 2 VMBO

DECANOLOGICA LEERJAAR 2 VMBO DECANOLOGICA LEERJAAR 2 VMBO 2014-2015 1 Inhoudsopgave 1 Het onderwijs verandert blz 3 2 Kiezen in VMBO-2 blz 4 3 De opleidingen binnen het Minkema College blz 5 Basis- en kaderberoepsgerichte leerweg

Nadere informatie

Sectoren - bovenbouw vmbo

Sectoren - bovenbouw vmbo LifeTech College Sectoren - bovenbouw vmbo 2016-2017 Locatie Oude Bossche Baan Het Stedelijk College Eindhoven Meteen de juiste keuze! Het Stedelijk College Eindhoven is een openbare school voor voortgezet

Nadere informatie

VMBO-Select: een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo

VMBO-Select: een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo : een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo In deze folder maakt u kennis met VMBO-Select, TalentStad-in-aanbouw, een nieuwe visie op het vmbo. TalentStad is een samenwerkingsverband van het Agnieten

Nadere informatie

Algemene uitleg door 2College Durendael

Algemene uitleg door 2College Durendael Algemene uitleg door VMBO algemeen VMBO, hoe is het ontstaan en waarom? Met de invoering van het VMBO in 1999 wilde toenmalig staatssecretaris van Onderwijs, mevr. T. Netelenbos (PvdA) de instroom in het

Nadere informatie

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs Ons Onderwijs Kwaliteit in onderwijs Voorwoord Bij Marianum staat de ontwikkeling van de leerling voorop. Wij staan voor aantrekkelijk en afgestemd onderwijs, gemotiveerde leerlingen en goede eindresultaten.

Nadere informatie

Techniek op Maat. Realistisch leren? Techniek op Maat! vmbo techniek. Zelfstandig leren door zelfstandig doen

Techniek op Maat. Realistisch leren? Techniek op Maat! vmbo techniek. Zelfstandig leren door zelfstandig doen vmbo techniek Zelfstandig leren door zelfstandig doen Leerroutes: van individueel tot techniekbreed Één didactiek voor alle stromen Realistisch leren? Techniek op Maat! 2 Al uw leerlingen onder één dak

Nadere informatie

In dit boekje vinden jullie informatie over de vervolgmogelijkheden na klas 1 en 2 op onze school.

In dit boekje vinden jullie informatie over de vervolgmogelijkheden na klas 1 en 2 op onze school. 2 Voorwoord Beste leerlingen/geachte ouders, In dit boekje vinden jullie informatie over de vervolgmogelijkheden na klas 1 en 2 op onze school. Als leerling is een richting kiezen voor jou heel belangrijk.

Nadere informatie

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo Van Theorie naar Praktijk De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo In deze bijdrage slaat junior adviseur Marloes Zewuster van CINOP de brug tussen de theorie van het intersectorale vmbo en

Nadere informatie

TeleTrainer: training in de e van het leren

TeleTrainer: training in de e van het leren TeleTrainer: training in de e van het leren TeleTrainer voor elke docent die betrokken is bij ICT in het onderwijs geschikt voor beginner, gevorderde en specialist geschikt voor verschillende rollen rondom

Nadere informatie

Samenvatting rapportage onderzoek vmbo

Samenvatting rapportage onderzoek vmbo Samenvatting rapportage onderzoek vmbo Utrecht, april 2006 In opdracht van Adviesgroep vmbo Drs. Vincent van Grinsven Drs. J. Krom Henk Westerik Postbus 681 3500 AR Utrecht telefoon: 030 263 1080 fax:

Nadere informatie

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan!

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Het vmbo van de toekomst Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Voorstellen Mirjam Bosch, plv. directeur CSV Veenendaal Dennis Heijnens, adviseur bij Actis Advies Programma deelsessie

Nadere informatie

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk College voor vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen algemeen toegankelijk beroepsonderwijs College voor Beroepsonderwijs Wie zijn we? Alle leerlingen die de basisberoepsgerichte of de kaderberoepsgerichte

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Beroepsprofiel Installatiemonteur Elektrotechniek. ALGEMENE INFORMATIE datum: 23 december 2004 versie: 1 Onder regie van KBB. Legitimering BCP door:

Beroepsprofiel Installatiemonteur Elektrotechniek. ALGEMENE INFORMATIE datum: 23 december 2004 versie: 1 Onder regie van KBB. Legitimering BCP door: Beroepstypering Installatiemonteur elektrotechniek ALGEMENE INFORMATIE datum: 23 december 2004 versie: 1 Onder regie van KBB Kenteq Ontwikkeld door: Brondocument(en) Legitimering BCP door: - op formatvereisten

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext 1 Inleiding Dit onderwijsmodel is ontwikkeld op basis van de strategische doelstellingen van het

Nadere informatie

Inhoud. Worldwide leading experts in pneumatics

Inhoud. Worldwide leading experts in pneumatics Inhoud 2 Kennismaken met pneumatiek...4 Inleiding in pneumatiek...5 Elektro-pneumatiek...6 Storingzoeken in geautomatiseerde pneumatische installaties...7 Energy Saving in pneumatische installaties...9

Nadere informatie

Onder de loep: het centraal schriftelijk en praktisch examen (cspe) voor het vmbo landbouw-breed 2010 en 2011

Onder de loep: het centraal schriftelijk en praktisch examen (cspe) voor het vmbo landbouw-breed 2010 en 2011 Onder de loep: het centraal schriftelijk en praktisch examen (cspe) voor het vmbo landbouw-breed 2010 en 2011 Sinds de invoering van het cspe voor het vmbo rijst steeds vaker de vraag: wat zijn nu eigenlijk

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Samenwerken aan LOB Jongeren beter toerusten voor het maken van passende keuzes in de eigen loopbaan door bewust

Nadere informatie

PTA techniek breed Bohemen cohort

PTA techniek breed Bohemen cohort Exameneenheden Aan het eind van je opleiding (bij het examen) moet je tot het volgende in staat zijn: TB/1 Oriëntatie op techniek en beroepen in de techniek 1. De kandidaat heeft inzicht in: het werkterrein

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

Het doel ITTL is dat je je op diverse terreinen vaardigheden leert. Het gaat hier niet alleen om ICT- vaardigheden

Het doel ITTL is dat je je op diverse terreinen vaardigheden leert. Het gaat hier niet alleen om ICT- vaardigheden ITTL KLAS 4 EXAMENDOSSIER Individuele opdracht voor het School Praktisch Examen ITTL op de St-Jozefmavo WIE BEN JE, WAT WIL JE EN WAT KUN JE? Het einde van ITTL op de St-Jozefmavo is voor jou in zicht

Nadere informatie

Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen

Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen KB BB GL/TL Een handreiking voor leerkrachten van groep 7 en 8 in het basisonderwijs, leerkrachten in het speciaal basisonderwijs en de docenten vmbo onderbouw

Nadere informatie

Stappenplan invoering vernieuwing beroepsgerichte programma s vmbo

Stappenplan invoering vernieuwing beroepsgerichte programma s vmbo Stappenplan invoering vernieuwing programma s vmbo Regelmatig wordt de vraag gesteld of er een stappenplan is waarin zaken staan die geregeld moeten zijn voor de nieuwe examenprogramma s in school van

Nadere informatie

DR-ET1-X. Deelreglement Elektrische schema- en schakeltechniek ET-1

DR-ET1-X. Deelreglement Elektrische schema- en schakeltechniek ET-1 DR-ET1-X Deelreglement Elektrische schema- en schakeltechniek ET-1 Uitgave: januari 2012 DR-ET1-X 2 1 Algemeen Naam : Elsevier Opleidingen Adres : Zwijndrecht Aard : Deeltijd, mondeling onderwijs met praktijkbijeenkomsten

Nadere informatie

Succesvol implementeren

Succesvol implementeren Succesvol implementeren Waarom begeleiding bij implementeren? Idealiter wordt een verandering op een school ingezet vanuit de onderwijsvisie. Deze veranderingen zijn veelal geformuleerd in het schoolplan

Nadere informatie

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo en mma s examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo 0. Inhoud 1. Preambule 2 2. Examenprogramma per vak. 4 2.0 Leeswijzer. 4 2.1 Techniek-breed *) 2.2 ICT-route *)

Nadere informatie

Pakket, profiel, sectorkeuze

Pakket, profiel, sectorkeuze Pakket, profiel, sectorkeuze havo tto atheneum gymnasium In de havo afdeling en in de vwo afdeling stellen de leerlingen in het derde leerjaar hun examenpakket samen. Dit examenpakket bestaat uit drie

Nadere informatie

WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB. Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo

WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB. Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo 27-05-2014 WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo INHOUD 1. Presentatie samen verantwoordelijk voor LOB een kwestie van krachten bundelen 3 2. Opdrachten vernieuwing vmbo

Nadere informatie

Tabel Competenties docentopleiders/-trainers

Tabel Competenties docentopleiders/-trainers Tabel Competenties docentopleiders/-trainers In deze tabel zijn de competenties van de docentopleider/trainer (1) opgenomen. Deze zijn verder geconcretiseerd in bekwaamheidseisen of indicatoren en uitgewerkt

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen I Inhoud 1 Hoe leer je Duits?... 1 1.1 Visie op het leren van een vreemde taal... 1 1.2 Visie keuzedeel

Nadere informatie

PrOmotie, Hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs

PrOmotie, Hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs Hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs De leeromgeving biedt het praktijkonderwijs, zijn leerlingen en docenten een volwaardig en betaalbaar

Nadere informatie

Pagina 1 van 5. Examenprogramma Profielvak: dienstverlening & producten. De kern

Pagina 1 van 5. Examenprogramma Profielvak: dienstverlening & producten. De kern Examenprogramma Profielvak: dienstverlening & producten De kern a. Algemene kennis en vaardigheden b. Professionele kennis en vaardigheden c. Loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling De vier profielmodulen

Nadere informatie

Sectoren bovenbouw vmbo LOCATIE OUDE BOSSCHE BAAN

Sectoren bovenbouw vmbo LOCATIE OUDE BOSSCHE BAAN 2017 2018 Sectoren bovenbouw vmbo LOCATIE OUDE BOSSCHE BAAN HET STEDELIJK COLLEGE EINDHOVEN Meteen de juiste keuze! Het Stedelijk College Eindhoven is een openbare school voor voortgezet onderwijs; de

Nadere informatie

Denken in kansen 16 januari 2015

Denken in kansen 16 januari 2015 Denken in kansen 16 januari 2015 Presentatie Platform M & T Wat is goed te weten en te delen Tips en Tops aanreiken Vragen stellen.. Ja graag Tonnie Franke Twents Carmel College 5200 leerlingen 470 personeelsleden

Nadere informatie

De kracht van samenwerking. Brainport Development, 2014

De kracht van samenwerking. Brainport Development, 2014 1 De kracht van samenwerking Brainport Development, 2014 2 De kracht van samenwerking Brainport Development, 2014 VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO Henk

Nadere informatie

Basisvakmanschap verduurzaming gebouwde omgeving Elektrotechnische installaties

Basisvakmanschap verduurzaming gebouwde omgeving Elektrotechnische installaties Keuzedeel mbo Basisvakmanschap verduurzaming gebouwde omgeving Elektrotechnische installaties behorend bij één of meerdere kwalificaties mbo 1 Penvoerder : OTIB Ontwikkeld door : ISSO, partner consortium

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Techniek in het VMBO. Bedrijfssimulatie Gevelkraan

Techniek in het VMBO. Bedrijfssimulatie Gevelkraan Techniek in het VMBO Projectkaart Functiekaarten Opdrachtkaarten Formulieren Instructiekaarten Colofon Deze bedrijfssimulatie Instalektro is ontwikkeld in het kader van het Impulsproject Installatietechniek

Nadere informatie

2. Het examen. Voor de basisberoepsgerichte leerweg en de kaderberoepsgerichte leerweg is geen examenprogramma vastgesteld.

2. Het examen. Voor de basisberoepsgerichte leerweg en de kaderberoepsgerichte leerweg is geen examenprogramma vastgesteld. 2. Het examen 2.1 Het examenprogramma Het examenprogramma bestaat uit een kerndeel en uit een verrijkingsdeel. De eindtermen die in hoofdstuk 3 en 4 worden beschreven, zijn in exameneenheden gegroepeerd.

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Compleet vernieuwd! Waarom kiest ú voor de nieuwe Taalblokken? Taalblokken Nederlands Brochure MBO

Verleg je grenzen! Compleet vernieuwd! Waarom kiest ú voor de nieuwe Taalblokken? Taalblokken Nederlands Brochure MBO Taalblokken Nederlands Brochure MBO Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor de nieuwe Taalblokken? U kunt gemakkelijk differentiëren studenten leren wat nodig is Motiverend en uitdagend lesmateriaal voor

Nadere informatie

Techniek Explora leerplan GO! 2015

Techniek Explora leerplan GO! 2015 Techniek Explora leerplan GO! 2015 Wat wil ik u met deze presentatie vertellen? Techniek Explora conform nieuw leerplan: een analyse - Visie - Competenties - Ondersteunende kennis - Begrippen - Evaluatie

Nadere informatie

Structuur beroepsgericht vmbo Jacqueline Kerkhoffs, Rob Abbenhuis April 2017

Structuur beroepsgericht vmbo Jacqueline Kerkhoffs, Rob Abbenhuis April 2017 Structuur beroepsgericht vmbo Jacqueline Kerkhoffs, Rob Abbenhuis April 2017 Op 1 augustus 2016 worden er nieuwe beroepsgerichte examenprogramma s ingevoerd in het vmbo. Vanaf die datum kent het vmbo tien

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijleer

Examenprogramma maatschappijleer Examenprogramma maatschappijleer Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 maatschappijleer 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken

Nadere informatie

De verschillende soorten docentenstages Uitgangspunten Organisatie

De verschillende soorten docentenstages Uitgangspunten Organisatie Voorwoord In onze regio is het organiseren van een docentenstage nog geen gemeengoed. Scholen hebben hun ideeën hierover, gaan er verschillend mee om of zelfs geheel niet. Docentenstages echter zijn onontbeerlijk

Nadere informatie

Doelomschrijving vier deelnemende scholen

Doelomschrijving vier deelnemende scholen Doelomschrijving vier deelnemende scholen 1 doelgroepomschrijvingen Leerbedrijf BAVA (ROC-AKA) Het leerbedrijf Basisvaardigheden (BAVA) is onderdeel van de school voor AKA van het ROC Midden Brabant. Bij

Nadere informatie

Pagina 1 van 5. Examenprogramma mobiliteit en transport

Pagina 1 van 5. Examenprogramma mobiliteit en transport Examenprogramma mobiliteit en transport De kern a. Algemene kennis en vaardigheden b. Professionele kennis en vaardigheden c. Loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling De vier modulen 1. Motorconditie testen

Nadere informatie

Elektrotechniek voor mobiele systemen (Voertuigen en machines)

Elektrotechniek voor mobiele systemen (Voertuigen en machines) Elektrotechniek voor mobiele systemen (Voertuigen en machines) 1. Inhoud Inleiding 1. Natuurkundige begrippen. Stroom. Spanning. Weerstand. Vermogen. 2. Geleiders en isolatoren. 3. De stroomkring. Opbouw

Nadere informatie

Techniek in het VMBO. Bedrijfssimulatie Reclamebord

Techniek in het VMBO. Bedrijfssimulatie Reclamebord Techniek in het VMBO Projectkaart Functiekaarten Opdrachtkaarten Formulieren Colofon Deze bedrijfssimulatie Elektrotechniek is ontwikkeld in een projectenprogramma in het kader van de Regeling regionale

Nadere informatie

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding portfolio handleiding Werkgroep portfolio & coaching 1 De plaats van portfolio in het leren op het VMBO. In enkele notities en werkdocumenten is het kader voor het nieuwe onderwijs geschetst. Dit komt

Nadere informatie

VillaElektra. Docentenhandleiding

VillaElektra. Docentenhandleiding VillaElektra Docentenhandleiding ALGEMEEN VillaElektra is digitaal lesmateriaal gerelateerd aan het onderwerp elektrotechniek. VillaElektra bestaat uit drie onderdelen: - deel 1 : de meterkast - deel 2:

Nadere informatie

Ruimte voor leer-werktrajecten 13 juli Inleiding

Ruimte voor leer-werktrajecten 13 juli Inleiding Ruimte voor leer-werktrajecten 13 juli 2000 Inleiding In het plan van aanpak voortijdig schoolverlaten dat in juni 1999 aan de Tweede Kamer is gezonden, wordt gesteld dat samenwerking tussen vmbo en roc

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Competentiemeter docent beroepsonderwijs

Competentiemeter docent beroepsonderwijs Competentiemeter docent beroepsonderwijs De beschrijving van de competenties in deze competentiemeter is gebaseerd op: - de bekwaamheidseisen uit de Algemene Maatregel van Bestuur als uitwerking van de

Nadere informatie

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 7: : Thema 7 1 Introductieles De leerling kan vertellen welke apparaten/ in huis op elektriciteit werken en kd.7 wat de relatie

Nadere informatie

Vakopleidingen. Breng puur vakmanschap in uw organisatie!

Vakopleidingen. Breng puur vakmanschap in uw organisatie! Vakopleidingen Breng puur vakmanschap in uw organisatie! 1 Vakopleidingen Succesvol zijn. Resultaat boeken. Kansen pakken. Met gekwalificeerde medewerkers die het beste uit zichzelf halen. Die in een veilige

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Afdeling Onderwijs, Jeugd en Educatie Team Onderwijs VO Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Betrokken partijen: De instellingen voor Beroepsonderwijs

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe standaarden voor examinering van Competentie Gericht Onderwijs. Confrontatie tussen twee visies

Op zoek naar nieuwe standaarden voor examinering van Competentie Gericht Onderwijs. Confrontatie tussen twee visies Op zoek naar nieuwe standaarden voor examinering van Competentie Gericht Onderwijs. Confrontatie tussen twee visies Inleiding Binnen de inspectie wordt gewerkt aan de afstemming en toekomstige integratie

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma vmbo 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende thema's De leerling leert, in het kader van een

Nadere informatie

Regioprofiel Noord: Monteur Elektrotechnische Producten en Systemen, niveau 2 1 juli 2013

Regioprofiel Noord: Monteur Elektrotechnische Producten en Systemen, niveau 2 1 juli 2013 Regioprofiel Noord: Monteur Elektrotechnische Producten en Systemen, niveau 2 1 juli 2013 Besproken door een expertpanel SBB TIB Noord op 16 mei en 14 juni 2013. Voor deelnemers aan dit panel en een verslag

Nadere informatie

0. Inhoud. *) Niet opgenomen in deze uitgave

0. Inhoud. *) Niet opgenomen in deze uitgave 0. Inhoud 1. Preambule... 2 2. Examenprogramma per vak... 4 2.0 Leeswijzer... 4 2.1 Techniek-breed *) 2.2 ICT-route *) 2.3 Technologie in de gemengde leerweg *) 2.4 Intersectoraal *) 2.5 Sport, dienstverlening

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Regioprofiel Noord: Monteur Elektrotechnische Installaties, niveau 2 1 juli 2013

Regioprofiel Noord: Monteur Elektrotechnische Installaties, niveau 2 1 juli 2013 Regioprofiel Noord: Monteur Elektrotechnische Installaties, niveau 2 1 juli 2013 Besproken door een expertpanel SBB TIB Noord op 22 april 2013 en 3 juni 2013. Voor deelnemers aan dit panel en een verslag

Nadere informatie

Het vakmanschap van de docent VMBO. Vijf vignetten. Korte beschrijvingen van het handelen van een VMBO docent.

Het vakmanschap van de docent VMBO. Vijf vignetten. Korte beschrijvingen van het handelen van een VMBO docent. Het vakmanschap van de docent VMBO Vijf vignetten Korte beschrijvingen van het handelen van een VMBO docent. Onderzoeksgroep juli 2011 In dit document wordt in vignetten kort beschreven waaruit het vakmanschap

Nadere informatie

Instructie en informatie voor de begeleider installatie

Instructie en informatie voor de begeleider installatie Instructie en informatie voor de begeleider installatie Masterplan Dit is een product van het project Masterplan Zuid- Holland. Hierin werken de volgende organisaties samen: - de ROC s Albeda College,

Nadere informatie

Bronnenassistent voor vijf bedrijfssimulaties belinstallatie, kantoor, badkamer, zonwering, bedrijfshal

Bronnenassistent voor vijf bedrijfssimulaties belinstallatie, kantoor, badkamer, zonwering, bedrijfshal Bronnenassistent voor vijf bedrijfssimulaties belinstallatie, kantoor, badkamer, zonwering, bedrijfshal versie 1 C. van de Graaf & Partners November 2008 Colofon Bronnenassistent voor vijf bedrijfssimulaties:

Nadere informatie

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Voorwoord Reddingsbrigade Nederland introduceert per 1 september 2015 de Licentieregeling. Door middel van de licentieregeling wil Reddingsbrigade Nederland een

Nadere informatie

Basisvakmanschap verduurzaming gebouwde omgeving Werktuigkundige installaties

Basisvakmanschap verduurzaming gebouwde omgeving Werktuigkundige installaties Keuzedeel mbo Basisvakmanschap verduurzaming gebouwde omgeving Werktuigkundige installaties behorend bij één of meerdere kwalificaties mbo 1 Penvoerder : OTIB Ontwikkeld door : ISSO, partner consortium

Nadere informatie

Bijlage I - Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP)

Bijlage I - Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP) Bijlage I - Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP) POP-formulier ( zie toelichting) Persoonlijke gegevens Naam student Whitney Cheung Opleiding Interactief vormgeving ID-nummer 213060231 Groep/klas IV2A Mobiel/Email

Nadere informatie

1. Algemene informatie over Hands On

1. Algemene informatie over Hands On 1. Algemene informatie over Hands On Inleiding Hands On is het leermiddel van het Ontwikkelcentrum voor het Examenprogramma Landbouw-breed vmbo. In deze docentenhandleiding vindt u informatie over de achtergronden

Nadere informatie

Referentie kader. praktijk

Referentie kader. praktijk Profiel: Produceren, Installeren en Energie Leerjaar: 3 Toetscode Periode Leerstof Eindtermen/ Soort toets Toetsduur Herkansing mogelijk Weging Referentie kader of werktijd S301 1 Kennis: Vaktheorie. 1

Nadere informatie

Middelbaar beroepsonderwijs (zie verder uitleg na dit schema) Beroeps Opleidende Leerweg (zie verder uitleg na dit schema)

Middelbaar beroepsonderwijs (zie verder uitleg na dit schema) Beroeps Opleidende Leerweg (zie verder uitleg na dit schema) Lijst met afkortingen voor de bloemist-winkelier m.b.t. het onderwijs Gebruikte term Toelichting MBO BOL BBL deelnemer BPV protocol Beroeps Praktijk Vorming (afgekort BPV) BPV verlener BPV-begeleider BPV-deelnemer

Nadere informatie

Examenprofiel mbo Reclame, Presentatie en Communicatie

Examenprofiel mbo Reclame, Presentatie en Communicatie Februari 2015 Eamenprofiel mbo Reclame, Presentatie en Communicatie Sector: Reclame, Presentatie en Communicatie Vastgesteld door: Paritaire Commissie Reclame, Presentatie en Communicatie Savantis Vaststellingsdatum:

Nadere informatie

wellantcollege ll De Gemengde Leerweg De theoretische leerweg met een praktische inslag. Een succesvolle route!

wellantcollege ll De Gemengde Leerweg De theoretische leerweg met een praktische inslag. Een succesvolle route! wellantcollege ll De Gemengde Leerweg De theoretische leerweg met een praktische inslag. Een succesvolle route! Ben jij dit? ' Ik kan de theoretische leerweg aan, maar ik wil ook graag iets doen met gezond

Nadere informatie

Referentie kader. 1 e helft van: P/PIE/1.1.2 t/m P/PIE/1.4.3 en P/PIE/4.1.1 t/m P/PIE/4.1.7, P/PIE/4.2.2 t/m P/PIE/ praktijk

Referentie kader. 1 e helft van: P/PIE/1.1.2 t/m P/PIE/1.4.3 en P/PIE/4.1.1 t/m P/PIE/4.1.7, P/PIE/4.2.2 t/m P/PIE/ praktijk Profiel: Produceren, Installeren en Energie Leerjaar: 3 Toetscode Periode Leerstof Eindtermen/ Soort toets Toetsduur Herkansing mogelijk Weging Referentie kader of werktijd S301 1 Kennis: Vaktheorie. 1

Nadere informatie

Functieprofiel: Docent Functiecode: 0104

Functieprofiel: Docent Functiecode: 0104 Functieprofiel: Docent Functiecode: 0104 Doel Voorbereiden en uitvoeren van ontwikkelde onderwijsonderdelen en participeren in uitvoering van onderwijsevaluaties en ontwikkeling en/of onder begeleiding

Nadere informatie

Piter Jelles Strategisch Perspectief

Piter Jelles Strategisch Perspectief Piter Jelles Strategisch Perspectief Strategisch Perspectief Inhoudsopgave Vooraf 05 Piter Jelles Onze missie 07 Onze ambities 07 Kernthema s Verbinden 09 Verbeteren 15 Vernieuwen 19 Ten slotte 23 02 03

Nadere informatie

Examenprogramma muziek

Examenprogramma muziek Examenprogramma muziek Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 muziek 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

PTA techniek breed BBL Statenkwartier cohort 14-15-16

PTA techniek breed BBL Statenkwartier cohort 14-15-16 Examenprogramma techniek breed PTA techniek breed BBL Statenkwartier cohort 14-15-16 Aan het eind van je opleiding (bij het examen) moet je in staat zijn om: TB/1 Oriëntatie op techniek en beroepen in

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Pagina 1 van 5. Examenprogramma produceren, installeren en energie

Pagina 1 van 5. Examenprogramma produceren, installeren en energie Examenprogramma produceren, installeren en energie De kern a. Algemene kennis en vaardigheden b. Professionele kennis en vaardigheden c. Loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling De vier profielmodulen 1. Ontwerpen

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Nederlands Brochure MBO

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Nederlands Brochure MBO Taalblokken Nederlands Brochure MBO Na het doorlopen van de weet ik precies wat ik kan verwachten op het examen Nederlands. Door deze goede voorbereiding zie ik het examen met vertrouwen tegemoet! Toetsing

Nadere informatie

www.toptechnieknob.nl

www.toptechnieknob.nl www.toptechnieknob.nl LOB Macrodoelmatigheid, specialisatie Professionalisering Samenwerking onderwijs en bedrijfsleven Vmbo structuur -, -, programma KEUZE 4 delen Schoolexamen PROFIEL 4 delen Centraal

Nadere informatie