ALGEMENE GEGEVENS Vriendschap, een GPS op Mars, een begeleidingsprogramma voor kinderen en jongeren met autisme. SAMENVATTING HANDLEIDING VOORWOORD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ALGEMENE GEGEVENS Vriendschap, een GPS op Mars, een begeleidingsprogramma voor kinderen en jongeren met autisme. SAMENVATTING HANDLEIDING VOORWOORD"

Transcriptie

1 Presentatie Hand-out Titel: Auteur: Uitgeverij: Bestaat uit: ALGEMENE GEGEVENS Vriendschap, een GPS op Mars, een begeleidingsprogramma voor kinderen en jongeren met autisme. Kathleen Peters Lannoo n.v. (België) en Tielt & Bohn Stafleu van Loghum Handleiding voor begeleiders en (werk)boek voor jongeren SAMENVATTING HANDLEIDING VOORWOORD Focus moet liggen op het leervermogen en de wens van jongeren met autisme, niet op moeilijkheden. INLEIDING 1. Ontstaan Methode is ontstaan uit mastersscriptie orthopedagogiek van Kathleen Peters Middel om concept vriendschap bespreekbaar te maken en zicht te krijgen op beleving hieromtrent Voorkant werkboek is symbolische weergave van speciale jongeren in de grijze massa van de maatschappij 2. Doelgroep (Rand)normaalbegaafde kinderen en jongeren met autisme van 10 tot 16 jaar (niet absoluut) Moeilijkheidsgraad werkboek wordt bepaald door de interpersoonlijke relaties, in het bijzonder vriendschap 3. Uitgangspunten en werkwijze Vriendschap is belangrijke factor voor de levenskwaliteit en de sociale, emotionele en cognitieve ontwikkeling Insteek is niet de sociale en communicatieve problemen, met als oplossing vaardigheidstraining Insteek is wel 1. Verheldering van het concept vriendschap, opdat een training zijn doel bereikt 2. Ook oog hebben voor andere autismegerelateerde problemen (zie verderop) Hulpvraag komt vaak van ouders of school n.a.v. een schoolovergang, pestprobleem of eenzaamheid. Hulpvraag komt soms van persoon met autisme zelf. Toegangspoort creëren - Met behulp van de Spiegel - Met behulp van een concreet voorval - Door het te brengen als experiment om discussie over het nut te voorkomen - Grote toegangspoort: het hele werkboek, kleine toegangspoort: een onderdeel 4. Begeleider Wel: allerlei beroepskrachten als opvoeders, orthopedagogen, thuisbegeleiders, zorgleerkrachten etc. Niet: ouders vanwege - sterke emotionele betrokkenheid - het moeilijk kunnen afsluiten van een onderwerp als het contact met een gesprekspartner niet zichtbaar onderbroken wordt Wel: ouders zijn belangrijke gesprekspartner, bron van informatie en in de gelegenheid vaardigheden verder in te oefenen. Rol: vergezellen, adviserend en ondersteunend meewerken. Eisen begeleider: aanpassingsvermogen, respect, voortdurende reflectie Werkingsfactoren: zoals tempo, doelen en werkwijze bepaalt de jongere grotendeels zelf in de zoektocht Waarheid staat nergens beschreven, bedoeling is stil staan bij betekenis van het concept voor de jongere 5. Gebruik materiaal Werkboek: 1. Volledig 2. Selectie van onderdelen 3. Zelf onderdelen toevoegen is mogelijk. Wees creatief en individualiseer Linkerblad is blanco gelaten om aanvullingen mogelijk te maken, zowel voor de jongere als de begeleider Individueel gebruik (begeleider en cliënt). Na aanpassing echter ook in groepjes of klassikaal te gebruiken. Bij voorkeur opdrachten maken in bijzijn van begeleider SCHEMATISCH OVERZICHT Schematisch overzicht van alle onderdelen: zie bijlage of zie handleiding pagina 16, 17 en 18

2 HET BELANG VAN VRIENDSCHAPSRELATIES Goede relaties en sociale contacten zijn belangrijk voor - positief zelfbeeld, - goede levenskwaliteit, - onontbeerlijk voor de ontwikkeling van de identiteit, - essentieel voor de sociale, emotionele en cognitieve ontwikkeling. Communicatieve en sociale vaardigheden daarom belangrijke factoren voor toekomstige uitkomst Verwerving van sociale vaardigheden verloopt bij neurotypische mensen intuïtief en leer je niet uit boeken Verwerving van sociale vaardigheden verloopt bij autisten anders, dus compensatie nodig met intelligentie Regels voor eenvoudige sociale situaties (bakker bijv.) te leren m.b.v. scripts en trucs Regels voor complexe sociale situaties en relaties veel moeilijker te compenseren met intellect Dit verloopt vaak via pijnlijk proces van trial en error (Behoefte erbij te horen namelijk wel aanwezig!) Persoonsafhankelijke betekenis van het concept vriendschap zorgt voor problemen: Iedereen heeft verschillende waarden en opvattingen van hoe een vriend zich zou moeten gedragen etc. Dit maakt de invulling van het begrip vriend en de vaardigheden die ermee gepaard gaan erg moeilijk. Hoe hechter de relaties, hoe meer ongeschreven regels, hoe moeilijker mee om te gaan Mislukking kan aanleiding zijn tot een negatief zelfbeeld en faalangst, en het staken van de zoektocht ANTROPOLOGEN OP MARS Temple Gardin, een vrouw met autisme, omschrijft het leven van mensen met autisme als het leven van antropologen op Mars. 1. Informatieverwerking en de gevolgen voor vriendschap Figuur 1. Informatieverwerkingsmodel van mensen met een autismespectrumstoornis NFORMATIEVERWERKING WAARNEMEN DENKEN DOEN Sensorische moeilijkheden Autistisch denken Moeilijkheden op het gedragmatige niveau 1. Sensorische moeilijkheden Toelichting: waarneming van prikkels verloopt anders. Wat betekent dit voor vriendschapsrelaties? Overgevoeligheid: moeite met oogcontact, lichaamscontact (knuffelen) Ondergevoeligheid: anderen onbedoeld fysiek pijn doen Prosopagnosie: moeite met het herkennen van gezichten en gelaatsuitdrukkingen Omgevingsfactoren: lawaai en drukte tijdens een gesprek (in de kroeg bijvoorbeeld) 2a) Autistisch denken: een relatieve zwakte van de centrale coherentie Toelichting: weinig samenhang in denken, moeite met hoofd- en bijzaken onderscheiden, denken eerder fragmentarisch en associatief. Wat betekent dit voor vriendschapsrelaties? In gesprekken vaak vertellen over details Vermijden van oogcontact Toepassen van aangeleerde vriendschapsvaardigheden: - Overgeneralisatie: regels in elke situatie toepassen (bijv. iedereen knuffelen) - Hyperselectiviteit: regels slechts in één situatie toepassen (bijv. je alleen voorstellen aan de juf)

3 2b) Autistisch denken: een vertraagde ontwikkeling van Theorie of Mind (TOM) Toelichting: geen aangeboren mogelijkheid intuïtief te begrijpen waarom anderen doen wat ze doen of waarom ze bepaalde gevoelens hebben. Wat betekent dit voor vriendschapsrelaties? Moeilijk inschatten welk gedrag gepast is in een bepaalde situatie Komen weinig empathisch over en worden bestempeld als pesterig, manipulatief, etc. Het missen van inlevingsvermogen, maakt hen goedgelovig en kwetsbaar, en daarnaast oprecht en eerlijk Vertraagde ontwikkeling compenseren door intellect te gebruiken Niet invoelend, maar indenkend Gevoel is echter niet te beredeneren, de ander blijft onvoorspelbaar, daarom fouten niet te voorkomen Gevolg is vaak onzekerheid en minder initiatief op sociaal-emotioneel vlak Definitie vriendschap lastig als die is de ander begrijpen zonder een woord te moeten zeggen. 2c) Autistisch denken: uitval op executieve functies Toelichting: executief functioneren wordt gedefinieerd als het flexibel, strategisch plannen van acties voor het oplossen van een probleem of het bereiken van een toekomstig doel. Het vrijmaken van de huidige focus en verplaatsen naar een nieuw doel (bijv. boek lezen en telefoon gaat) Iemand met autisme gericht op het hier en nu, weerstand tegen nieuwe focus (tenzij die uit hemzelf komt) Moeite met wederkerigheid (bijv. tijd vrijmaken bij onverwacht bezoek of meegaan naar de film) Moeite met probleemoplossing (bijv. ruzies) 3a) Moeilijkheden op het gedragsmatige niveau: moeilijkheden met sociale interacties Toelichting: de wijze van omgaan met anderen Intelligentie leidt tot hoge verwachtingen. Gedrag wordt bestempeld als asociaal gedrag, i.p.v. moeizame pogingen tot sociaal gedrag. Achterstand op sociaal gebied wordt een onopvallende valkuil. Sociale regels worden niet intuïtief verworven, maar via het intellect aangeleerd (dus wel leerbaar). Sociaal gedrag wordt dus nooit vanzelfsprekend en blijft hard werk. Gebrekkige ik-ander-differentiatie (aanvoelen dat de ander een eigen identiteit heeft). Gevolg: egoïstisch denken en handelen òf extreem altruïstisch gedrag (gevaar: uitbuiting). Ontwikkeling sociale vaardigheden verloopt bij jongeren met autisme niet gelijk, dus niet veralgemeniseren: a) Aloof groep (van Wing): teruggetrokken, en niet of nauwelijks in staat tot communicatie b) Passive groep (van Wing): tonen weinig initiatief, worden gezien als onverschillig c) Active-but-odd groep (van Wing): tonen wel initiatief, worden gezien als dwingend en ongepast d) Hoogdravende groep (aanvulling van Shah): compenseren veel met intellect, worden gezien als vertellers Gevolg: veel verschil in betekenis die jongeren aan vriendschapsrelaties toekennen. 3b) Moeilijkheden op het gedragsmatige niveau: moeilijkheden met communicatie Toelichting: communicatie is een proces dat zich afspeelt tussen twee partijen, die zich van elkaar bewust zijn, waarbij zinvolle informatie wordt uitgewisseld. 30% is verbale communicatie 70% is non-verbale communicatie Verbale expressieve communicatie: camoufleren moeite hiermee door echolalie en moeilijk taalgebruik. Verbale receptieve communicatie: moeite met taalbegrip, met dubbele betekenissen, met context waarbinnen iets gezegd wordt, met abstracte concepten als ruimte, tijd, emoties en vriendschap. Non-verbale expressieve communicatie: weinig gezichtsexpressie, monotoon stemgebruik, onaangepast stemvolume, weinig oogcontact, weinig gebruikmaken van gebaren die spraak ondersteunen. Wel kennis van, maar onvoldoende zicht op context en hoe toe te passen. Non-verbale receptieve communicatie: moeilijk vanwege dubbelzinnigheid, weinig rekening met intonatie, mimiek, lichaamstaal, daarom ook moeite met ironie en sarcasme. Pragmatisch aspect taal is moeilijk: rolneming, afstand tot gesprekspartner, stemvolume, spreektempo, feedback geven. Is namelijk contextafhankelijk. Ze praten meer dan ze communiceren Peter Vermeulen. Moeite met een concept als humor Weinig metacognitieve vaardigheden,waardoor ze zelden communicatie aanpassen vanuit zichzelf.

4 3c) Moeilijkheden op het gedragsmatige niveau: een beperkt repertoire aan interesses en gedragingen Toelichting: specifieke interesse of obsessie kan een bron van genot zijn en rustgevend gevoel geven Gebrek aan gemeenschappelijke gespreksonderwerpen Moeite met het bedwingen om over fascinatie te praten Moeite met het leren van nieuwe dingen (angst), zeggen vaak nee, komt over als niet meegaand Besluit: - Een pervasief probleem vraagt ook om een pervasieve aanpak. - De insteek is niet de persoon te veranderen, maar hem/haar handvatten aan te bieden. 2. De ontwikkeling van vriendschapsrelaties Ondanks moeilijkheden, hebben jongeren met autisme wel vaak een grote wens erbij te horen Ontwikkeling vriendschapsrelaties in chronologische volgorde: speelmaatje, eenzijdige hulp, sportieve coöperatie, intieme wederzijds delende relaties (zie ook blz. 37) Bij ontwikkeling is het belangrijk dat het egocentrische denken plaatsmaakt voor het empathische denken. Bij mensen met autisme verloopt dit proces vertraagd, dus vaak geen leeftijdsadequaat gedrag Gevolgen van vertraagde ontwikkeling o.a.: - Woede, ontgoocheling, verdriet, sociale en/of emotionele eenzaamheid, - Gepest worden, - Sociaal isolement, - Depressie, - Laag zelfbeeld, - Agressie, - Soms jongere, soms oudere vrienden. (Verwachtingen zijn dan duidelijker) - Kwetsbaar. Definitie van vriendschap (een vriend mag je niet in de steek laten) kan voor crimineel gedrag zorgen Als vriendschappen niet goed verlopen, is de kans op een intieme relatie in de toekomst kleiner. Jongeren met autisme durven soms eerder stappen te zetten op het gebied van seksuele relaties t.o.v. het sociale gebied, mogelijk i.v.m. seksuele voorlichting t.o.v. geen voorlichting over vriendschappen. Vaak slachtoffer van seksueel misbruik of dader van seksueel misbruik (uit onwetendheid). Self-disclosure (het uiten van persoonlijke gevoelens) schept band. Daar gepast over praten is struikelblok. EEN GPS OP MARS 1. De GPS visie Parallel werken aan vriendschapsrelaties en sociale vaardigheden trainen (transfer contexten) Aanleren van concrete vaardigheden Aanleren van trucs (bijvoorbeeld inademen bij te hoog spreektempo, tussen de ogen kijken etc.) Vergelijking werkboek met een GPS (zie blz. 44 en 45, maar ook werkboek) GPS is begeleider, jongere is de bestuurder 2. Handvatten jongere a. Duidelijkheid scheppen Werkboek schept de mogelijkheid om persoonlijke vriendschapsdefinitie te creëren als uitgangspunt. Werkboek schept mogelijkheid om vriendschapsvaardigheden te bespreken, te oefenen en inzicht te krijgen in aspecten van vriendschap. b. Mogelijkheden bieden Vriendschapsrelaties bieden de mogelijkheid emotionele steun, delen, intimiteit en empathie te ontwikkelen. Vriendschapsrelaties vergen ook bepaalde vaardigheden. Werkboek wil mogelijkheid bieden vaardigheden te verwerven, zonder afhankelijk te zijn van relaties. 1. Veilige situatie creëren: - Oefenen met rolneming, complimenten geven, het aanbieden van hulp, het oplossen van conflicten. - Fouten maken mag, het is een oefensituatie, houd rekening met laag zelfbeeld. 2. Sociaal netwerk betrekken en samenwerking met betrokkenen i.v.m. generalisatie vaardigheden. 3. Netwerkproces: de kans om het sociale netwerk te optimaliseren of te verbreden.

5 3. Handvatten begeleider Op het niveau van cognities - Vergroten van de kennis en inzichten in sociale situaties van de jongere - Versterken van de sociale vaardigheden van de jongere Op het gedragsniveau - Uitbreiden van het gedragsrepertorium van de jongere - Aanleren van functionele vaardigheden aan de jongere Op het emotionele niveau - Vergroten van het plezier dat de jongere in sociale situaties heeft - Vergroten van het zelfvertrouwen van de jongere - Vergroten van de spanning bij de jongere Inzicht in de leefwereld om nog meer te kunnen afstemmen op zorgvraag en daarnaast persoonlijk boeiend. VAN A TOT Z: BIJZONDERE AANDACHTSPUNTEN EN TIPS Autismevriendelijke leeromgeving Autismevriendelijk taalgebruik Autismebewustzijn Band (en rol) Beloning en motivatie Communicatievormen Contactname Detaildenkers Echolalie Faalangst Feedback Frustratie Geduld en realisme Gevoelens Handen Hier en nu, vroeger en later Imitatie- en herhaalgedrag Individueel Ja Kwaliteit boven kwantiteit Linkerbladzijden Mode en hygiëne Nee Non-verbale communicatie Observatie Oogcontact Ouders Overgeneralisatie / ondergeneralisatie Pesten Pragmatische aspecten van taal Prosopagnosie Quotes Rituelen Schrijven Social stories en comic strips Socrautische gespreskmethode Stilte Stress Team Uitgangspunt Van de hak of de tak Verleden Vriendschap Visualisatie Verheldering Werkboek X-planation, demonstration, supervision and practise Yes! Zelfreflectie (incl. oefening) AAN DE SLAG Frequentie: minstens één individueel moment per 14 dagen, maximaal 2 individuele momenten per week. Tijdstip en duur: maximaal 45 minuten. Momenten in overleg. Locatie: bij voorkeur steeds dezelfde, autismevriendelijke omgeving. Materiaal: vooraf afspraken maken over het afwerken boek, weglaten en toevoegen van onderdelen. voorbeeld van een contract afspraak over welke weekopdracht gekozen wordt Er is gekozen voor een boekvorm t.o.v. een cd-rom. Eigen mening (van de begeleider) niet opdringen Vanaf blz. 70 een praktische handleiding incl. doelstellingen, werkwijze en aandachtspunten per onderdeel. OPTIONELE DELEN Eerste optionele deel is bedoeld voor jongeren met een sterk autismebewustzijn. Het gaat over vrienden met en zonder autisme. Dit kan worden aangeboden na het in kaart brengen van enkele vrienden (deel 2) Tweede optionele deel bevat concrete tips voor een eerste gesprek. Dit is een aanvulling op het deel waarin jongeren hun vrienden- en kennissenkring uitbreiden (deel 3)

6 Er wordt ook nog een reeks mogelijke werkpunten m.b.t. sociale vaardigheden gegeven, zoals stemvolume, hulp vragen, delen, sorry zeggen etc. De optionele delen, maar ook enkele vragenlijsten uit de handleiding zijn o.a. de downloaden op

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Autisme als contextblindheid

Autisme als contextblindheid Leerlingen met autisme in het secundair onderwijs Autisme Limburg 18 oktober 2011 KobeVanroy Autisme Centraal, Gent Autisme als contextblindheid P. Vermeulen, 2009 Autisme: prevalentie 2010 Autisme Centraal

Nadere informatie

Mogelijkheden in de (non-) verbale communicatie

Mogelijkheden in de (non-) verbale communicatie Mogelijkheden in de (non-) verbale communicatie Non verbaal werken in de AZC s Inleiding In toenemende mate krijgen we in de AZC s te maken met nieuwkomers. Bewoners die onze taal niet spreken en wij,

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

Omgaan met Autisme. Handout workshop 27 mei 2016

Omgaan met Autisme. Handout workshop 27 mei 2016 Omgaan met Autisme Handout workshop 27 mei 2016 Informatie 1. Medicatie Hoewel er geen medicijn is dat direct werkt op autisme zijn er wel diverse medicijnen die ene positief effect kunnen hebben op dat

Nadere informatie

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn AUTISME EN CONFLICTHANTERING Anneke E. Eenhoorn UITGANGSPUNT UITGANGSPUNT DRIE VOORBEELDEN Rosa van 8 jaar. Na een ogenschijnlijk gewone dag op school, haalt ze fel uit Mike van 11 jaar. Na een kleine

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Actief in Noord en

Nadere informatie

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Is actief in Noord

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Autisme Spectrum Stoornis (ASS)

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Autisme Spectrum Stoornis (ASS) MEE Utrecht, Gooi & Vecht Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Prikkelverwerkingsproblemen De wereld in losse deeltjes Problemen met plannen en organiseren Moeite om zich in te leven in een ander Geef ze de

Nadere informatie

Autisme. Is mijn diagnose wel terecht? Over de zoektocht naar de juiste diagnose. 04-04-16 Titel in voettekst te wijzigen in menu Beeld

Autisme. Is mijn diagnose wel terecht? Over de zoektocht naar de juiste diagnose. 04-04-16 Titel in voettekst te wijzigen in menu Beeld Autisme Is mijn diagnose wel terecht? Over de zoektocht naar de juiste diagnose Autisme Wat is het Hoe wordt de diagnose gesteld Zin en onzin van de diagnose Wat ziet u op deze afbeelding? Wat ziet u op

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

KANS OP SLAGEN. Definitie van probleemgedrag. Autisme en Probleemgedrag. Steven Degrieck. 14 juni 2012. Definitie van probleemgedrag

KANS OP SLAGEN. Definitie van probleemgedrag. Autisme en Probleemgedrag. Steven Degrieck. 14 juni 2012. Definitie van probleemgedrag KANS OP SLAGEN Definitie van probleemgedrag Autisme en Probleemgedrag Steven Degrieck 14 juni 2012 Altijd een sociale definitie (normen; omgeving) Gevaar voor persoon zelf, gevaar voor omgeving of belemmert

Nadere informatie

Op weg naar stage en werk

Op weg naar stage en werk Op weg naar stage en werk Lian Schuyt Inhoud Arbeid Arbeid en autisme Op weg naar stage en werk Uitvoering van het programma Aandachtspunten Waarom stagelopen/werken? zingeving status en eigenwaarde inkomen

Nadere informatie

Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners?

Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners? Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners? Ingrid Korenstra Bartiméus Expertisecentrum Doofblindheid 19-03-2015 Even voorstellen:

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Autisme in de levensfase van 16-25 jaar Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Programma Voorstellen Inleiding Problemen Intake/Diagnose Analyse Behandeling 16-25 jaar moeilijke leeftijd

Nadere informatie

Stoornissen in het autistisch spectrum

Stoornissen in het autistisch spectrum DC 14 Stoornissen in het autistisch spectrum 1 Inleiding Dit thema gaat over stoornissen in het autistisch spectrum, kortweg autisme Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren Bouwen aan zelfvertrouwen Jeugd 1. Weerbaarheidstrainingen voor kinderen Heeft uw kind moeite met voor zichzelf op te komen? Of is uw kind wellicht te weerbaar?

Nadere informatie

Bijlage 15: Werken met een handelingsplan in het gewoon onderwijs

Bijlage 15: Werken met een handelingsplan in het gewoon onderwijs Bijlage 15: Werken met een handelingsplan in het gewoon onderwijs De ontwikkeling stimuleren en functionele vaardigheden aanleren, vormen een belangrijk onderdeel van het onderwijs en de begeleiding voor

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen De leerling heeft zicht op wat hij/zij kan. (1) De leerling gaat op een gepaste manier om met dingen die hij/zij niet

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Aandachtspunten in de klas Het Vriendenprogramma Onderdelen Vriendenprogramma in de klas Online programma s voor jongeren Aandachtspunten

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

Training: (gast)psychologie

Training: (gast)psychologie Training: (gast)psychologie Training 3 Laura de la Mar Gemeente Oldenzaal Facilitair 8 januari 2015 1. Terugblik training 2 en opdracht bespreken 2. Zelfkennis 3. Wie is je klant? 4. Wat zijn je uitdagingen?

Nadere informatie

Standaard paradigma. Nog veel stoutere bewering: Daarom niet: Autisme Centraal 1

Standaard paradigma. Nog veel stoutere bewering: Daarom niet: Autisme Centraal 1 Autisme: een sociale stoornis? Standaard paradigma Autisme is primair een stoornis in het sociaal contact Peter Vermeulen Autisme Centraal Primair in de behandeling is SOVA training Volgens bestaande,

Nadere informatie

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Betrokken bij Buiten Welkom Het puberbrein als basis 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Pubers Welk (puber)gedrag valt jou het meest op? We zijn allemaal puber geweest Leef je in!

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

De Anderen en Ik, een netwerk

De Anderen en Ik, een netwerk PsySense De Anderen en Ik, een netwerk maart 2008 Coach: Els Ronsse Overzicht Kennismaking en verwachting Doel: Zicht bieden op jezelf tav anderen Vertrekkende vanuit autismespectrumstoornis Wat tips en

Nadere informatie

Het pleegkind in beeld

Het pleegkind in beeld Het pleegkind in beeld Workshop pleegzorgsymposium 19 juni 2014 Petra de Vries (De Rading) Anny Havermans (SAV) 1 Programma Welkom Project gehechtheid in beeld bij pleegzorg Inleiding op gehechtheid en

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

Workshop Patijnenburg. BuitenGewoon begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking

Workshop Patijnenburg. BuitenGewoon begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking Workshop Patijnenburg BuitenGewoon begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking Patijnenburg is onderdeel van Werkplein Westland is de paraplu waaronder alle extern gerichte activiteiten van Werkplein

Nadere informatie

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden Au3sme dr. Behandelcoördinator Au3sme Team Noord Nederland Overzicht presenta3e Wat is au3sme? naar Morton & Frith, 1995 1. Gedrag 2. Biologie 3. Cogni3e 4. Diagnose 5. Behandeling genen, hersengebieden

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller Lichaamstaal en sekspraat Leonora van der Beek en Esther Keller Even voorstellen Leonora van der Beek Communicatiedeskundige Kentalis, regio west, Zoetermeer Werkzaam binnen de doelgroep Communicatief

Nadere informatie

1 Wat is autismespectrumstoornis?

1 Wat is autismespectrumstoornis? 1.1 1 Wat is autismespectrumstoornis? Autismespectrumstoornis is een ontwikkelingsstoornis, dat betekent dat het een aangeboren probleem is en het is tevens een stoornis die blijvend is. De manier waarop

Nadere informatie

16/01/2012. Autisme en puberteit. Puberteit. Puberteit. = het geheel van veranderingen die kenmerkend zijn voor de overgang van kind naar volwassene

16/01/2012. Autisme en puberteit. Puberteit. Puberteit. = het geheel van veranderingen die kenmerkend zijn voor de overgang van kind naar volwassene Autisme en puberteit Thomas Fondelli Puberteit Puberteit = het geheel van veranderingen die kenmerkend zijn voor de overgang van kind naar volwassene 1 Persoonlijke veranderingen Persoonlijke veranderingen

Nadere informatie

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN Reinhilde Vermeulen 1. Inleiding: hooggevoeligheid Pionier: Elaine N. Aron en Arthur Aron Begrip HSP in 1997 geïntroduceerd in de wetenschappelijke literatuur Uitgangspunt:

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid 1ste leerjaar 2de graad 2 de leerjaar 2de graad Mijn Lichaam: Gezondheid: - Gezonde voeding - Roken (en drugs) - Gezonde geest, gezond lichaam - (top)sport

Nadere informatie

VUB 13/05/2015 Symposium HSP LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden.be. linda@gevoeligopvoeden.be LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden.

VUB 13/05/2015 Symposium HSP LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden.be. linda@gevoeligopvoeden.be LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden. Hoogsensitieve kinderen en uitdagingen voor ouders http//: http//:www.hspvlaanderen.be linda@hspvlaanderen.be VUB 13/05/2015 Symposium HSP Wie ben ik? Linda T Kindt Mede auteur van het boek Mijn kind is

Nadere informatie

Peter Vermeulen, PhD. Absolute denkers in een relatieve wereld.

Peter Vermeulen, PhD. Absolute denkers in een relatieve wereld. Peter Vermeulen, PhD Absolute denkers in een relatieve wereld. Link tussen high tech en autisme Simon Baron Cohen Brits hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie in de afdelingen psychiatrie en experimentele

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag. Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens oa Gordonmethode

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag. Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens oa Gordonmethode Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens o.a. Gordonmethode 28 januari 2015 13.30 16.00 uur Berber Klein Liesbeth van Well Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Meer zorg op maat via de digitale weg. Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Met het oog op het volgende:

Nieuwsbrief. Meer zorg op maat via de digitale weg. Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Met het oog op het volgende: Nieuwsbrief Meer zorg op maat via de digitale weg Met het oog op het volgende: Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Hebben we binnenkort een geheel vernieuwde website. Natuurlijk

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Workshop JONGENS. aanpakken! Otto de Loor, o.deloor@aps

Workshop JONGENS. aanpakken! Otto de Loor, o.deloor@aps Workshop JONGENS. aanpakken! Otto de Loor, o.deloor@aps Schoolsucces van jongens en meisjes in het HAVO en VWO (21 febr. 2011) Coenen, Meng en Van der Velde, Universiteit van Maastricht Willen & Kunnen

Nadere informatie

VIB en Gehechtheid. Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV. Workshop AIT 30 mei 2016

VIB en Gehechtheid. Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV. Workshop AIT 30 mei 2016 VIB en Gehechtheid Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV Workshop AIT 30 mei 2016 Programma Wie zijn wij? VIB en Bouwstenen van hechting Hoe zie je gehechtheid in de praktijk? Wat is een hechtingsrepresentatie?

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM 7--3 Sociaal-emotioneel functioneren van kinderen met een auditieve/ communicatieve beperking Emotieherkenning bij kinderen en kinderen met Rosanne van der Zee Meinou de Vries Lizet Ketelaar Rosanne van

Nadere informatie

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd artikel uit Mobiel 6, december 2000/januari 2001 Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd rubriek: Vreemd gedrag!? Door: Pim Steerneman, hoofd Centraal Coördinatiepunt Autisme Zuid-Limburg MENNO

Nadere informatie

Eenzaam met twee. Relatietherapie

Eenzaam met twee. Relatietherapie Eenzaam met twee Relatietherapie Wat is een partnerrelatie? Een relatie houdt in: rekening houden met elkaar, aanvoelen wat er bij de ander speelt en je gedrag daarop proberen aan te passen Delfos & Gottmer

Nadere informatie

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar.

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar. Opzet workshop Quiz Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking Ervaringsdeskundige Interactieve kennisoverdracht Wilma Walterbos gedragsdeskundige MEE Natasja Wiersema Expertisecentrum

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Diagnostiek 1. Screening 2. Individueel descriptieve diagnostiek 3. Begeleiding en Behandeling Autismespectrumstoornissen VROEGE ONTWIKKELING

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: goed (9)

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: goed (9) Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015 Bijlage 2 BEOORDELING: Naam: Anneke Gielis Studentnummer: 2379511 Docenten: Gerrie van de Ven / Lonneke Schilders Datum: 2 april 2015 Summatief

Nadere informatie

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door:

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Dubbele identiteit Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Programma Welke dubbele identiteit? Wil niet of kan niet? De casus & de cirkel The Matrix & de Verrassingen De professional

Nadere informatie

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde lezing Overbelasting bij mensen met autisme Werk en overbelasting Begeleiding Mindfulness

Nadere informatie

Communicatie. Els Ronsse. april 2008

Communicatie. Els Ronsse. april 2008 Communicatie Els Ronsse april 2008 Communicatie =? Boodschappen Heen en weer Coderen loopt bij mensen met autisme vaak fout Maar communicatie is meer. Relatiegericht Aandacht vragen Bevestiging geven Aanmoedigen

Nadere informatie

Communicatieworkshops

Communicatieworkshops Communicatieworkshops De invulling van de zorg en de dienstverlening aan cliënten verandert en daarmee veranderen ook de taken van de begeleider en verzorgende: Van zorg in ondersteuning Van aanbodgestuurd

Nadere informatie

Pestprotocol CBS Acaciahof

Pestprotocol CBS Acaciahof Pestprotocol CBS Acaciahof Ieder kind heeft liefde en begrip nodig voor de volledige en harmonische ontplooiing van zijn persoonlijkheid. Beginsel 6 van de universele verklaring van de rechten van het

Nadere informatie

Autisme voor beginners. www.psysense.be

Autisme voor beginners. www.psysense.be Autisme voor beginners www.psysense.be Oorzaak? Autisme = handicap Stoornis in functioneren van de hersenen Neurologische (biologische )stoornis andere ontwikkeling laatste theorie (augu 2014: teveel synapsen!

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 11. Dankwoord 15. Inleiding 17

Inhoudsopgave. Voorwoord 11. Dankwoord 15. Inleiding 17 Inhoudsopgave Voorwoord 11 Dankwoord 15 Inleiding 17 1 Kenmerken en risicofactoren van eetstoornissen 23 1.1 Inleiding 23 1.2 Psychische achtergronden 26 1.3 Gebrek aan eigenwaarde en zelfvertrouwen 27

Nadere informatie

PESTPROTOCOL OBS DE DUIZENDPOOT

PESTPROTOCOL OBS DE DUIZENDPOOT PESTPROTOCOL OBS DE DUIZENDPOOT Vooraf In dit pestprotocol staat welke maatregelen de school neemt om pesten te voorkomen (preventie) en pesten aan te pakken. Het geeft aan dat OBS De Duizendpoot het bestrijden

Nadere informatie

Pestbeleid op school

Pestbeleid op school Pestbeleid op school Pesten wordt niet aangepakt en opgelost door projecten. Het vereist attitudeverandering. Een zaligmakende oplossing voor pestproblemen bestaat helaas niet. Bob van der Meer Natuurlijk

Nadere informatie

LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN

LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN GGD Kennemerland geeft diverse bijeenkomsten voor ouders. Over opvoeding, gezondheid en gedrag bij kinderen. Deze bijeenkomsten kunnen als school, peuterspeelzaal of kinderdagverblijf

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

Boekpresentatie Dit is de titel, over autistisch denken

Boekpresentatie Dit is de titel, over autistisch denken Boekpresentatie Dit is de titel, over autistisch denken ALGEMENE GEGEVENS Boek: Dit is de titel, over autistisch denken Auteur: Peter Vermeulen Datum: 16 februari 2009 INHOUDSOPGAVE BOEK Hoofdstuk 0: Beschrijf

Nadere informatie

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ...

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ... P1 VOORBEELD OBSERVATIE-INSTRUMENT GROEP klantgerichtheid klanteninzicht groepsdynamica omgaan met diversiteit PRESENTATIE stemgebruik taalvaardigheid non-verbaal communiceren professionele houding PERSOON

Nadere informatie

Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen.

Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen. Pestprotocol. Dit pestprotocol heeft als doel: Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen kinderen

Nadere informatie

Zorgaanbod JuniorCare 2016

Zorgaanbod JuniorCare 2016 Wat maakt JuniorCare bijzonder? De zelfontwikkelde best practice-methodiek Samen aan de Slag. Zo kort als mogelijk en lang en intensief als nodig met oog voor nazorg of inzetbaar bij levensgebeurtenissen

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 Voorstellen Elly van Vliet Consulent MEE ZK Cursusleider Coördinator autisme netwerken convenant autisme Kennemerland en Amstelland en Meerlanden

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie