de Vliegende Hollander

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "de Vliegende Hollander"

Transcriptie

1 de Vliegende Hollander Maandblad voor de Koninklijke Luchtmacht 65 e jaargang - nummer 1 - januari 2009 KANDIDATENVERGELIJKING VERVANGING F-16 F-35 steekt met kop en schouders boven concurrenten uit INTERVIEW COMMANDANT DER STRIJDKRACHTEN VAN UHM TERUGBLIK F-16 UNIVERSITEIT OP LEEUWARDEN GESCHIEDENIS VLIEGBASIS SOESTERBERG

2 COLOFON UITGAVE Commando Luchtstrijdkrachten Bureau Luchtmachtcommunicatie HOOFDREDACTEUR Luitenant-kolonel Willem Bogaard 4 EINDREDACTEUR Arno Marchand REDACTEUR / ARTDIRECTOR June Smit REDACTIE Ingmar Koomen, Frits Njio VORMGEVING EN LITHOGRAFIE Ruud Baas, TDS printmaildata DRUK en OPLAGE OBT bv, Den Haag ex. REDACTIE Telefoon Fax INTERNET BEZOEKADRES Luchtmachttoren, Luchtmachtplein ZB Breda POSTADRES Postbus 8762, 4820 BB Breda OMSLAGFOTO Twee F-16 onderwerpen deze maand: de FWIT en de toekomstige vervanging. Geen punt van zorg voor vliegers in opleiding in deze F-16 uit Springfield in Ohio. Foto: Eric Vorstenbosch, AVDD ADRESWIJZIGINGEN Actief dienende militairen, reservisten en burgermedewerkers van de Koninklijke Luchtmacht wordt verzocht de adres wijziging te laten muteren in PeopleSoft. Foto: Lockheed Martin Aeronautics Bijzondere Fighter Weapons Instructor Training Foto: Arnoud Roelofsz, AVDD De F-35 is het beste multirole gevechtsvliegtuig. Postactieven, reservisten, veteranen, betalende abonnees en alle overige lezers wordt verzocht de adresdrager met vermelding van het juiste adres op te sturen naar het retouradres: Staf Commando Luchtstrijdkrachten CLSK/Kabinet/Bureau Postactieven Abonnementenadministratie Vliegende Hollander Postbus 8762, 4820 BB Breda Telefoon of BOT-militairen en burgermedewerkers die hun contract met Defensie voortijdig beëindigen en BBT-militairen die de dienst verlaten, hebben geen recht op een gratis abonnement horend bij de status van postactieve. Een abonnement op de Vliegende Hollander kost 17,02 per jaar (buitenland 21,55) en kan worden aangevraagd bij: Abonnementenland Postbus 20, 1910 AA Uitgeest Telefoon: (10 ct per min.) Fax: Opzegtermijn bedraagt zes weken. Aanhaling uit en overname van (delen van) artikelen in dit blad is toegestaan, met toestemming van de redactie en mits de bron wordt vermeld. ISSN Interview Commandant der Strijdkrachten Acht maanden na zijn aantreden als CDS maakt generaal Peter van Uhm de balans op. Volgens hem vormt de luchtmacht binnen Defensie een onmisbare schakel. 7 Werving en behoud diversiteit Wat leeft er bij actief dienende en potentiële luchtmachters? De diversiteitsadviseur van het CLSK en het Hoofd Werving KLu gingen ermee aan de slag. 10 Vervanging F-16 De F-35 is uit een kandidatenvergelijking naar voren gekomen als de beste opvolger voor de F-16. Het toestel voldoet als enige aan alle operationele eisen van Nederland. Foto: Eric Vorstenbosch, AVDD 12 Soesterberg De wieg van Neerlands Luchtvaart, heeft in Soesterberg gestaan. De basis is nu gesloten, dus nog één keer tijd om terug te kijken op de geschiedenis. 17 HeloTEMP Helikoptervliegers krijgen vanaf dit jaar niveaucursussen op het gebied van leidinggeven en vliegveiligheid. Ervaren vliegers reiken jonge collega s tips & tools aan. 20 FWIT De universiteit voor F-16 vliegers is de Fighter Weapons Instructor Training. Editie 2008 had een paar nouveautés, waarop de supervisor terugblikt. 2

3 Defensie is geen eiland, maar onderdeel van de samenleving. Column Foto: Leonie van Helmond Fit in het nieuwe jaar Het nieuwe jaar is al weer een aantal dagen oud, wanneer u dit leest. Ik wil u vanaf deze plaats het allerbeste voor 2009 wensen. Ik hoop dat de meesten van u de afgelopen periode hebben genoten van de welverdiende rust en de batterij weer hebben opgeladen om aan de slag te kunnen gaan. Maar niet alle collega s waren vrij tijdens de afgelopen periode. In de uitzendgebieden is gewoon doorgewerkt en ook op diverse plaatsen in onze organisatie was het gewoon business as usual. 12 Vaste rubrieken 28 Leeswijzer 30 Journaal Foto: uit archief NIMH Wij starten en wij landen weer, in t hart van Nederland! Het belooft weer een jaar vol werkzaamheden en nieuwe initiatieven te worden. Een van die nieuwe initiatieven is de pilot van de conditieproef Defensie. Vrijwilligers kunnen dit jaar hieraan deelnemen dit ontslaat hen overigens niet van de verplichting om aan de reguliere FFE test deel te nemen! en ik ondersteun deelname van harte. Militairen moeten over een goede conditie beschikken, vanwege het werk dat zij doen. Daarom ben ik ook overtuigd van het nut van functiegerichte eisen. Sommige mensen in het CLSK hebben fysiek zeer zware banen. Gerichte training om aan deze zware eisen te voldoen is dan ook belangrijk. En verder ben ik ervan overtuigd dat een fysiek fit persoon mentaal beter tegen een stootje kan. Dat is voor ieder mens belangrijk, maar voor militairen die uitgezonden kunnen worden is dat nog veel belangrijker. Wij doen ons werk nu eenmaal onder zeer bijzondere omstandigheden. Ik wil toch nog even terug gaan naar een evenement van vorig jaar. Eind november vond het Air Power Symposium plaats in het Willem II stadion in Tilburg. Ik moet zeggen dat ik erg onder de indruk ben van de jonge sprekers die vertelden over hun missies in Afghanistan. Wat mij is bijgebleven is de hoge mate van professionaliteit en betrokkenheid in hun werk, ongeacht of zij in een transport-, gevechtshelikopter of jachtvliegtuig vliegen. En hoezeer ik onder de indruk ben van onze prestaties, ik vind het nog veel belangrijker dat onze klanten waarderen wat wij doen. Tijdens het Air Power Symposium beaamden de militairen van het Commando Landstrijdkrachten dat de inzet van het luchtwapen onmisbaar is voor de troepen op de grond. Maar ook tijdens de recente uitreiking van de groene baretten aan een nieuwe lichting commando s gaf de Commandant van het Korps Commando Troepen aan dat zonder de inzet van het luchtwapen operaties als die in Afghanistan niet mogelijk zijn. Alleen door een goede grond-luchtsamenwerking en de inzet van het luchtwapen is een operatie als in Afghanistan mogelijk en kunnen we voor de jongens en meisjes op de grond de steun blijven leveren die ze nodig hebben! Indien u wilt reageren op de column, nodig ik u daartoe van harte uit. Ik verzoek u in voorkomend geval een mail te sturen naar: Op mijn vorige columns mocht ik een aantal reacties ontvangen. Ik moedig u aan dit te blijven doen. 34 Mensen & Mutaties 3

4 INTERVIEW Commandant der Strijdkrachten, generaal Peter van Uhm: Airpower is essentieel voor onze missies,dat weet de hele krijgsmacht Acht maanden na zijn aantreden als Commandant der Strijdkrachten (CDS), nodigt generaal Peter van Uhm de vier krijgsmachtdeelbladen uit om zijn personeel toe te spreken. Met een verrassende openheid over heersende problematiek binnen personeel- en materieeltekort, maar vooral met trots over zijn gedreven vakmensen, vertelt hij over Defensie. Niet zozeer als hoogste generaal, maar zoals hij zelf zegt: als vader van een heel groot gezin. Van Uhm: We zijn een heel grote organisatie met complexe missies, maar gaan volgens mij heel open en volwassen met zaken om. Foto: Arnoud Roelofsz, AVDD Tekst: June Smit 4

5 INTERVIEW De van oorsprong landmachtgeneraal onthaalt de redacteuren hartelijk in zijn vergaderruimte, die vastzit aan zijn kantoor in het statige A-gebouw van de Defensiestaf in Den Haag. De wanden zijn tot bovenin de hoge plafonds behangen met ingelijste foto s van de verschillende Operationele Commando s. Ook de luchtmacht komt hier veelvuldig in terug, met platen van luchtmachtpersoneel aan het werk met materieel. Mooi hè?, zegt hij, waarna hij toegeeft: Dat heeft geloof ik mijn voorganger gedaan. Als we langs zijn bureau lopen, zegt hij: kijk maar even binnen hoor. Het kantoor ziet er sober, maar overzichtelijk uit. Vanachter zijn statige notenhouten bureau kan generaal Peter van Uhm precies over het Plein uitkijken. Niets in de kamer verwijst specifiek naar één van de krijgsmachtdelen. Geen landmachtschildjes, geen grote stapels papieren, maar een open opgeruimde sfeer. Ik ben een trotse CDS. Kwaliteit En dat de CDS van open houdt, blijkt al gauw uit het gesprek, waarin hij niet schroomt om zowel de goede als minder goede kanten van Defensie te benoemen. Charles Sanders van de Telegraaf vroeg mij zojuist hoe ik terugkijk op de acht maanden als CDS, steekt de generaal van wal. Die kan ik niet loskoppelen van mijn jaren bij Defensie. Ik ben een trotse CDS: dat komt door de fantastische mensen met wie ik werk, maar ook het goede materieel dat we ter beschikking hebben. Ook internationaal weten ze dat we kwaliteit leveren. Behalve in Afghanistan zitten we op zoveel plekken, en overal is iedereen even gedreven. Ze weten waarover ze praten, ze verstaan hun vak. Daar kun je alleen maar heel trots op zijn! Extra geld Dat neemt niet weg dat we geen problemen kennen, gaat hij verder. Zo hebben we zevenduizend vacatures en werken we hard om die te vullen. De staatssecretaris (Jack de Vries, red.) lanceerde onlangs het plan Werving en Behoud. Daarin gaan we van de gebaande paden af. Denk aan de wervingsbonus. Maar uiteindelijk maken wij als militairen zelf de beste reclame voor Defensie. Iedereen kan dus bijdragen om die bulk aan vacatures weg te werken. Het personeelstekort is echter niet het enige probleem waarmee de krijgsmacht volgens Van Uhm drinkt op 11 juni een bakje koffie met collega s van het PRT-huis op Kamp Holland in Tarin Kowt. Foto: Richard Frigge, AVDD Van Uhm kampt: Een ander is het materieel. Er is een tekort aan reserveonderdelen, gevechtskleding, KPU (Kleding en Persoonsgebonden Uitrusting, red.) en munitie. Voor die problemen hebben we inmiddels vanuit de politiek erkenning gekregen. Met die 260 miljoen euro extra uit het parlement, kunnen we een begin maken om de materieelproblemen op te lossen. In een operationele situatie gaat effectiviteit namelijk boven efficiëntie. In de dagelijkse bedrijfsvoering is dat andersom. Als iemand tijdens een missie mortieren nodig heeft, dan moet hij ze krijgen. We zijn nu aan het zorgen dat dit extra geld verdeeld wordt, en er onder andere reserveonderdelen komen. De aanschaf van motoren voor de Cougars loopt nu. Natuurlijk is er differentiatie in die dingen, maar we kunnen nu laten weten dat het eraan komt. Het begint bij de erkenning van het probleem en het financieel volume. Dat is er nu allebei, dus dat gaat de goede kant op. Airpower Na het eerste deel van het gesprek, is het tijd om nader op de Operationele Commando s in te zoomen. De meest prangende vraag vanuit luchtmachtoogpunt, is hoe de CDS staat tegenover het belang van Airpower in missies. Van Uhm is daar heel duidelijk in: als infanterist zei ik wel eens schertsend wat een herrie als de luchtmacht met haar materieel weer eens heel laag en hard over de frontlinie scheurde. Het mooie is echter dat ik als generaal het belang van Airpower niet meer uit hoef te leggen. Dat doen de mensen op de werkvloer nu zelf. Ze weten het van elkaar. Sterker nog: onze tegenstanders weten het ook. Ik vind het dus een essentieel middel in de operaties, zowel de Apaches en F-16 s, als ook de transportvliegtuigen en -helikopters. Kijk maar naar Tsjaad. Zonder luchttransport doen we niets. Airpower is essentiee, en dat weet de hele krijgsmacht. KLu-materieel Met het belang van het luchtwapen in het achterhoofd: voor de helikopters en luchttransport lijkt de kritische ondergrens bereikt. Wordt het daarom niet eens tijd voor fundamentele keuzes op het gebied van wapensystemen? Dat zijn vragen die we meenemen in het Project Verkenningen (waarin de ambities en bijbehorende kosten Defensiemedewerkers weten waar ze over praten, ze verstaan hun vak. Wereldomroepverslaggever Hans de Vreij interviewt Van Uhm tijdens diens bezoek aan het vluchtelingenkamp Jabal vlakbij de Tsjadische stad Goz Beïda. Foto: Marloes Visser van Defensie in 2020 worden onderzocht, red.). Als we ook in de toekomst een krijgsmacht willen zijn die ertoe doet, moeten we de mogelijke toekomstscenario s bekijken om te zien waaraan behoefte is, zodat we onze organisatie daarop kunnen afstemmen. In het verleden hebben we gezegd dat Defensie uiteenlopende middelen moet hebben om flexibel te kunnen optreden. Daardoor kunnen bijvoorbeeld de KL, de KLu en de KMar nu ook naadloos met elkaar samenwerken. Het niet aanschaffen van de MALE UAV, een onbemand vliegtuig voor de middelbare hoogte en lange afstand, is volgens hem ook uiteindelijk een politieke beslis- 5

6 INTERVIEW sing. De MALE UAV is geen prioriteit in het Defensiebudget. Zoals is aangegeven in de brief Wereldwijd Dienstbaar is gekozen voor een gefaseerde opbouw van onderaf met korte afstandinzet van Aladin, en de opvolger van de Sperwer (twee onbemande toestellen die de KL nu al inzet in Afghanistan, red.). Hiermee geven we prioriteit aan waarnemingscapaciteit, die de informatiepositie van de operationele commandant direct ondersteunt. Afghanistan Hoewel hij erg te spreken is over de vorderingen van de missie in Afghanistan, vindt Van Uhm het beeld dat over de missie naar buiten komt, niet altijd even objectief. Mensen in de maatschappij reageren op wat ze in de media horen, en dat is vaak het slechte nieuws aangezien het goede niet altijd wordt gebracht. Ja, er zijn nu meer tics (troops in contact, red.) in Afghanistan, maar dat komt onder andere doordat er steeds meer en beter opgeleide ANA s (Afghan National Army, red.), politieeenheden en ISAF-troepen zijn. We zitten de opposing military forces juist steeds meer dwars en krijgen met de komst van genoemde eenheden nog meer friendly boots on the ground. In de provincie Uruzgan is het overigens relatief rustig. De verkiezingen, die aan de hand van kiezerregistratie verlopen, zijn daarbij ook belangrijk. Een deel hebben we gehad en dat is rustig verlopen. Dit jaar volgen de verkiezingen in andere provincies. De volgende stap is om de PRT s (Provincial Reconstruction Teams, red.) meer civiel te maken, met een civiele leiding. De commandant TFU (Task Force Uruzgan, red.) krijgt daarbij de verantwoordelijkheid over Je kunt me alles vertellen, dan weet ik wat er leeft. veiligheid. Op die manier kunnen we ons nog beter toeleggen op defence, diplomacy en development. Mondig Dat de missie in Afghanistan offers vraagt in personele zin, beseft Van Uhm terdege: De uitzenddruk is één van de voornaamste redenen voor Defensiemedewerkers om een andere baan te zoeken, zegt hij. Daarom moeten we ook mensen erbij hebben. Dan kunnen we de lasten verdelen over de schouders. Ook over het behoud van mensen en ervaring moeten we goed nadenken. We moeten in ieder geval zorgen dat we goede spullen hebben, zodat iedereen gewoon zijn werk kan doen. Voor materieel komt dat er nu aan. Wat betreft opleidingen proberen we het tekort onder andere op te lossen door het uit te besteden, want er zijn veel mensen die na hun initiële opleiding zitten te wachten op een functiegerichte opleiding. Ook kijken we nu naar het aantal instructeurs binnen de krijgsmacht en gaan we maatwerk leveren. Dat doen we aan de hand van loopbaanbegeleiders en persoonlijke opleidingsplannen, waarin we kijken naar wat wil jij en wat willen wij. Als Defensie zijn we geen eiland; we zijn een onderdeel van de samenleving. Van Uhm wil dan ook graag weten wat er leeft. Hij waardeert het meedenken van het personeel, dat hem tijdens zijn bezoeken aan onder meer de CLSK-onderdelen opviel: Eigenlijk kom ik alleen maar zeer gedreven mensen tegen, die onderbouwd vertellen wat er goed gaat en wat beter kan. En dat is goed, want dan kan ik er iets aan doen. Natuurlijk moeten we ook daarin integrale afwegingen maken, maar je kunt me alles vertellen, want dan weet ik wat er leeft De CDS in gesprek met de Commandant TFU kolonel Kees Matthijssen en de presentatoren Paul Witteman (l.) en Jeroen Pauw, tijdens televisie-opnames voor Pauw en Witteman in september op Kamp Holland. Foto: Richard Frigge, AVDD Het luchtwapen is de CDS niet vreemd. In 1994 werd hij bataljonscommandant van 11 Infanteriebataljon Garde Grenadiers en Jagers van de toen nog erg jonge Luchtmobiele Brigade. Juli 2001 kreeg hij het commando over 11 Luchtmobiele Brigade en zwaaide daarmee ook de scepter over 11 Air Manoeuvre Brigade, de samengestelde eenheid van 11 Luchtmobiele Brigade en de Tactische Helikopter Groep KLu. Ook in de functie als Commandant Landstrijdkrachten, die hij van 5 september 2005 tot en met 16 april 2008 vervulde, kwam hij geregeld in aanraking met het Commando Luchtstrijdkrachten. 6 De vrijwel voltallige Air Task Force-9 op Kandahar Airfi eld, met uitzondering van hen die voor de dienst bezet waren. Foto: Aramis Ramirez

7 PERSONEEL TITEL Klankbordgroepen helpen bij werving en behoud Ontevreden Prinses Máxima brengt op 2 december een werkbezoek aan het Defensie Vrouwen Netwerk op de Dumoulinkazerne in Soesterberg. Het netwerk streeft ernaar de positie van vrouwen binnen de krijgsmacht te versterken. Foto: Iris Knol medewerkers zijn slechte ambassadeurs Bastiaan Knip (l.) en Tanja Heringa. Foto: Arno Marchand Tekst: June Smit Natuurlijk is deeltijdwerken binnen de luchtmacht mogelijk, ook voor mannen, zegt diversiteitsadviseur van het CLSK Tanja Heringa. Mannen maken er alleen nog weinig gebruik van. Dat deeltijdwerken niet het enige thema is waar onduidelijkheid over bestaat, blijkt uit gesprekken die Hoofd Sectie Werving KLu Bastiaan Knip en Heringa afgelopen maanden met luchtmachters hielden. Om hen te behouden en meer nieuwe collega s te werven, zijn ze met de thema s aan de slag gegaan. 7

8 PERSONEEL Wat zijn voor vrouwen, allochtonen of homoseksuelen doorslaggevende redenen om de luchtmacht te verlaten, te blijven of er te komen werken? En welke vragen en issues spelen veelal bij hen? Vragen met betrekking tot deze doelgroepen mogen dan een klein deel vormen van het probleemstuk rond werving en behoud van Defensiemedewerkers, het zijn wel de moeilijkste groepen om te behouden en te werven. Hoofd Sectie Werving KLu Bastiaan Knip en diversiteitsadviseur Tanja Heringa hebben zich de afgelopen maanden voor deze groepen hard gemaakt. Door middel van zogenoemde klankbordgroepen, waarin de knelpuntcategorieën van de KLu vertegenwoordigd zijn, proberen ze thema s te achterhalen die bij het personeel leven. Als je het heel sec bekijkt, zoeken we gewoon luchtmachters in verschillende functiegroepen, de rest is niet interessant, zegt Bastiaan Knip. Toch wil je een afspiegeling zijn van de maatschappij. Met klankbordgroepen voorkom je dat je gaat denken voor de doelgroep. We kunnen zelf wel iets verzinnen, maar we hebben de kennis gewoon in huis. Meldpunt Deeltijd Een van de zaken waarvoor luchtmachters bij Tanja Heringa terechtkunnen, is bemiddeling in deeltijd werken. Dat geldt zowel voor mannen als vrouwen. In overleg met de aanvrager, zijn of haar commandant of vakoudste en P&O, bekijkt Heringa in hoeverre het mogelijk is om deeltijd te werken in de huidige functie. Omdat dit niet altijd kan, wordt in overleg gezocht naar een functie die wel in deeltijd te vervullen is. Dit kan op het eigen onderdeel zijn, maar soms ook op een ander onderdeel. Een commandant mag niet zomaar een verzoek tot deeltijdwerken weigeren. Hij moet hierbij altijd rapporteren waarom hij of zij dit niet toestaat. Deeltijdwerken binnen een militaire organisatie was jarenlang lastig. Voor opleidingen als de Koninklijke Militaire Academie, Middelbare (MDV) en Hogere Defensie Vorming moet je bijvoorbeeld inwonend zijn. Daar komt voorzichtig verandering in, zegt Heringa. In 2010 is de MDV bijvoorbeeld modulair. Ook is het een voordeel dat heel veel militairen getrouwd zijn met een militaire partner. Daardoor kun je uitzendingen en plaatsingen afstemmen, bijvoorbeeld de één nu een drukke commandantenfunctie en de ander dus even niet. Ook worden plaatsingen zo goed als mogelijk gezamenlijk afgestemd. Het is allemaal maatwerk, maar zeker mogelijk. Tevreden medewerkers De thema s die uit de bijeenkomsten naar voren komen, blijven niet onaangeroerd. Heringa zoekt de vraagstukken uit op het gebied van behoud, en Knip gaat ermee aan de slag voor werving. Hij vertaalt de issues onder andere naar de website www. werkenbijdeluchtmacht.nl, zodat potentieel geïnteresseerden antwoorden op hun vragen kunnen vinden. Werving en behoud zijn niet los van elkaar te zien, zegt Knip. Tevreden medewerkers zijn namelijk de beste ambassadeurs naar buiten toe. De klankbordgroepen bestaan uit plusminus vijftien personen van verschillende doelgroepen. Zo is er een klankbordgroep vrouwen, een groep allochtonen of mensen met een biculturele achtergrond, zoals ze zelf liever genoemd worden, en komt er nog een groep voor homoseksuelen, alhoewel voor die laatste groep nog weinig animo is. Omdat de eigenschappen bicultureel en homo nergens geregistreerd staan, hebben Heringa en Knip rondgevraagd wie er eventueel in de groepen wilden plaats- Enkele pagina s van waar vanaf januari ook de specifi eke vrouwenpagina s beschikbaar zijn. 8

9 PERSONEEL nemen. Inmiddels is van elk onderdeel wel iemand vertegenwoordigd. Geen aparte groep In principe is de KLu net zo populair bij mannen als bij vrouwen, blijkt volgens Knip uit de bijeenkomsten. Er ontstaat echter een probleem als je vervolgens Ombudsfunctie Heringa vervult voor alle KLu ers ook een ombudsfunctie. Op haar nulzes (zie outlook) kan iedereen vragen stellen op het gebied van zorg en arbeid. Heringa kan hierin eventueel bemiddelen. Dit geldt voor uiteenlopende onderwerpen, zoals: Ik ben alleenstaande ouder geworden en kan het niet meer combineren met ploegendiensten. Hoe pak ik dit aan? Ik wil een kolfruimte hebben, maar er is geen mogelijkheid op het onderdeel waar ik zit. Ik heb een ziek kind, hoe zit het recht op zorgverlof? Mijn loopbaan gaat te langzaam, ik heb het gevoel dat ik word gediscrimineerd of tegengewerkt. Kun je hierin bemiddelen? Hoe zit het met adoptierechten? Ik wil graag mijn kinderen graag in de buurt van mijn werk onderbrengen. Is er in de buurt een kinderopvang? als organisatie geen rekening meer houdt met de groepen. In een bepaalde levensfase komen er bijvoorbeeld vaak kinderen. Dat is het moment dat je als organisatie mogelijkheden kunt bieden in deeltijdwerken. Als wij dat stelliger kunnen roepen, wordt Defensie ook een aantrekkelijker werkgever dan het al is. Uit de klankbordgroep bleek dat er een meldpunt deeltijd moest zijn, gaat Heringa verder. Ook was er behoefte aan een ombudsfunctie voor vragen (zie kaders, red.). Van alle thema s die leefde, heb ik een actieplan met doelstellingen gemaakt. Hierin komen naast de balans werk en privé, ook zaken aan bod als het boeien en binden door mentorprojecten voor multiculturele medewerkers en vrouwelijke onderofficieren. Ook zijn we bezig met het inbedden van diversiteitslessen in opleidingen en met diversiteit binnen operaties. In sommige culturen wordt bijvoorbeeld nog steeds vreemd aangekeken tegen een vrouwelijke commandant. De bedoeling is om de thema s in de totale bedrijfsvoering te integreren. Vrouwen en biculturelen willen namelijk niet als aparte groep worden meegenomen. Praktijk vs realiteit Volgens Heringa en Knip is er op het gebied van arbeid en zorg veel mogelijk binnen Defensie. Regelgeving blijkt niet altijd afgestemd op de praktijk. Wat betreft regelgeving op het gebied van zorg en arbeid loopt Defensie vooruit op BV Nederland, zegt Heringa. Dat bevestigde prinses Máxima onlangs nog op een bijeenkomst van het Defensie Vrouwen Netwerk. Het probleem zit vaak in praktijk. Lijnmanagers kunnen niet altijd met regelgeving overweg of niet toepassen in het geval van operationele noodzaak. Ik ben nu bezig om theorie en praktijk beter op elkaar af te stemmen, want er is zóveel mogelijk. En waarom er nu pas mee aan de gang wordt gegaan? Mijn voorgangster, majoor Elanor Boekholt-De Goede, is ook hiermee bezig geweest. Zij heeft veel voorbereidend werk verricht, vooral op het gebied van genderbewustwording. Zowel de C-LSK luitenant-generaal Jac Jansen als PC- LSK generaal-majoor Erik Oliemans vinden werving en behoud van luchtmachtpersoneel belangrijk. Daarom kunnen we er nu nog voortvarender mee aan de slag. Lijkt het je leuk om in een klankbordgroep plaats te nemen, meld je dan aan bij Tanja Heringa via Werving Uit de klankbordgroep vrouwen blijkt dat de volgende vragen leefden bij vrouwen toen ze bij de KLu solliciteerden. Hieronder een aantal voorbeelden. Alle vragen en antwoorden zijn terug te vinden op Hoe het is om als vrouw in een mannenwereld te werken? Knip: Het beeld dat buiten de luchtmacht leeft, leeft gelukkig niet binnen de organisatie, want de KLu laat iedereen in zijn/haar waarde, ongeacht geslacht, afkomst, religie of seksuele voorkeur. Maar je moet de koppeling vervolgens wel maken door vrouwen kennis te laten maken met de organisatie. Dat kan op een actieve manier. Zo kunnen geïnteresseerden via de website aangeven dat ze met een vrouwelijke militair willen praten, bijvoorbeeld uit de klankbordgroep of uit de voorlichting. Ook kunnen mensen via de site rechtstreeks vragen stellen aan deze personen en eventueel een bezoek brengen aan een basis. Hoe zit het met uiterlijke verzorging. Kun je vrouw zijn en blijven in de organisatie? Knip: Natuurlijk kan dat, alleen zul je gedurende opleidingen, oefeningen en uitzendingen wat aanpassingen moeten doen onder andere ten behoeve van veiligheid. Omdat daar nu echter nog geen eenduidige regelgeving voor is, wordt dit laatste onderwerp beperkt besproken op de webpagina s. Hoe ziet een dag uit het leven van vrouwen uit de praktijk eruit? Knip: We hebben vrouwen in verschillende functiegroepen gefilmd. Deze clips staan ook op de website. Uit de klankbordgroep biculturelen kwamen onder meer de volgende vragen naar voren. Alle vragen en antwoorden hierop zijn tegen de zomer terug te vinden op Ik mag van mijn geloof geen varkensvlees, maar wil ook wel eens een kroket op het werk eten. Kan dat? Knip: Uiteindelijk werd de rundvleeskroket wel aangekocht, maar vervolgens weer in varkensvet gebakken. Wil je hier pragmatisch mee om gaan, hoef je geen dure bureaus in te huren, maar gewoon wat extra frituurpannen aan te schaffen. Dat hebben we dus gedaan. Dat kost niet veel, maar zijn net de dingen die het leven aangenaam maken. Waarom zien we weinig biculturelen terug in de wervingscampagne? Knip: Wij streven ernaar ook onze biculturele medemens in beeld te brengen, maar blijkbaar ervaren zij dat niet zo. Volgens hen komen meestal de blanke vlieger en de allochtone techneut in de campagnes naar voren. Ik denk dan ook dat we alle rolmodellen in de wervingsuitingen vanaf nu aan de biculturaliteit klankbordgroep moet toetsen. 9

10 MATERIEEL Tekst: Ingmar Kooman Kandidatenevaluatie opvolging F-16 maakt duidelijk: F-35 beste vliegtuig voor taak De F-35A Lightning II van Lockheed Martin. Foto: Arno Marchand De F-35 of Joint Strike Fighter (JSF) is kwalitatief en prijstechnisch het beste toestel als vervanger van de F-16 bij de Koninklijke Luchtmacht. Bij een onafhankelijk getoetste kandidatenevaluatie stak de F-35 met kop en schouders boven de concurrenten uit. Staatssecretaris van Defensie Jack de Vries liet op 18 december weten dat hij op basis van deze conclusie het kabinet zal aanbevelen in de testfase van de F-35 te participeren en pleit voor de aanschaf van twee testtoestellen. De F-35 Lightning II van de Amerikaanse vliegtuigfabrikant Lockheed Martin is al eerder geëvalueerd als het beste toestel voor de beste prijs. Dit blijkt al uit een eerdere kandidatenvergelijking door het ministerie van Defensie in Onderzoek van het ministerie van Economische Zaken wijst bovendien uit dat het JSF-project ook de beste kansen voor de Nederlandse industrie biedt. Daarom geeft de politiek in dat jaar groen licht om deel te nemen aan de System Development and Demonstrationfase van de F-35. In 2010 zal de Tweede Kamer een beslissing nemen over de uiteindelijke vervanger van de F-16 en de aantallen. Op verzoek van het parlement is de tweede kandidatenvergelijking naar voren gehaald en in 2008 uitgevoerd. Het projectteam Vervanging F-16 voert, in samenwerking met het Onderzoeksinstituut TNO en het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR), halverwege dit jaar een nieuwe vergelijking uit. Hierin worden zowel de Advanced F-16, als de F-35 en de Gripen Next Generation op geschiktheid beoordeeld. De Franse vliegtuigbouwer Dassault en het Eurofighter-consortium besluiten hun 10

11 MATERIEEL De Gripen Next Generation van SAAB. Foto: Frans Dely Rafale, respectievelijk Typhoon niet langer kandidaat te stellen. Uitgesproken Kwaliteit, prijs en levertijd, daarop zijn de drie kandidaten in de nieuwe evaluatie getoetst, vertelt kolonel Robert Geerdes. Het hoofd van het projectteam Vervanging F-16 van de Defensie Materieel Organisatie geeft samen met staatssecretaris van Defensie Jack de Vries tekst en uitleg bij de uitkomst van de kandidatenvergelijking. De F-35 scoort volgens Geerdes het beste op alle gebieden. Bij kwaliteit praat je over missie-effectiviteit. Kort gezegd: wat heb je aan een systeem? Het kabinet-kok II zette in 2001 de lijn uit door uit te spreken dat het met Defensie in het hoogste geweldsspectrum wil opereren. Geerdes: Die ambitie stelt hoge eisen aan een toestel. Daarom zijn de drie jachtvliegtuigen beoordeeld aan de hand van zes missieprofielen. De Block 4 variant van de F-35A die in 2015 beschikbaar komt, scoort het best op zes van de zes missies. De Gripen en de Advanced F-16 voldoen op twee van de zes hoofdmissies. Daaruit blijkt dat de F-35 het beste multirole gevechtsvliegtuig is. Op het hoofdthema prijs is het verschil tussen de drie toestellen minder uitgesproken. De investeringskosten voor de F-35 zijn het laagst, maar de levensduurkosten over dertig jaar zijn minder duidelijk. De brandstofprijs en dollarkoers zijn zo veranderlijk dat daar voor de komende decennia weinig harde uitspraken over gedaan kunnen worden. Wel is Geerdes er zeker van dat de 800 miljoen die Nederland al in de ontwikkeling van de JSF gestoken heeft, de prijs bij aanschaf van de toestellen zal drukken. Bovendien ziet hij in de Nederlandse deelname aan de ontwikkeling een waarborg dat de aanschafprijs niet de pan uitrijst. Daardoor kun je grote verrassingen wel uitsluiten. De prijs van de F-35 is gebaseerd op een totaal van 3173 toestellen. Gelet op dat aantal denk ik dat je wel kunt zeggen dat de F-35 de beste investering is, zelfs wanneer je die 800 miljoen er nog bij optelt. Objectiviteit en transparantie De Vries benadrukt dat de kandidatenvergelijking eerlijk is verlopen. Behalve de auditdiensten van Defensie en Economische Zaken heeft op verzoek van de Tweede Kamer ook de firma RAND Europe toegezien op de evaluatie. De Vries omschrijft het als een extra check op de objectiviteit en transparantie. Niet meer dan logisch, meent hij. Ik begrijp de Kamer heel goed. Het gaat om belastinggeld en daar mag dan ook goed naar gekeken worden. Geluidsbelasting is niet meegenomen in de kandidatenvergelijking. De Vries verwacht hiervoor geen problemen. Zowel voor de F-16 s, als voor hun opvolgers geldt dat ze moeten voldoen aan de wettelijke beperkingen. De normeringen rondom de vliegbases blijven gehandhaafd. De keuze voor de opvolger van de F-16 is volgens De Vries meer dan een materiële kwestie. De technische kant, de capaciteiten en de missies, vormt één onderdeel. Maar ik draag ook verantwoordelijkheid voor het personeel. Dat moeten we op pad sturen met het beste materieel. Hij onderstreept dat de kandidatenvergelijking noch de Advanced F-16, noch de Gripen diskwalificeert als gevechtstoestel. De beoordeling is in verhouding tot de Nederlandse ambitie om missies in het hoogste geweldsspectrum uit te voeren, en met een blik op de uitdagingen voor de toekomst. De F-35 is daarvoor de beste kandidaat. De andere typen hebben geen onvoldoendes in algemene zin gekregen, maar ze halen de lat niet die wij als kabinet hebben vastgesteld. De Advanced F-16 (in dit geval een Block 60-uitvoering) van Lockheed Martin. Foto: Lockheed Martin Aeronautics Stap voor stap Nu de kandidatenevaluatie is afgerond, zal De Vries het kabinet aanbevelen om twee testvliegtuigen te kopen en daarmee deel te nemen aan de Initiële Operationele Test en Evaluatie van de F-35. De Tweede Kamer zal zich voor eind april uitspreken over de aanschaf van de twee testtoestellen. Daarmee is volgens de staatssecretaris zeker nog geen definitief besluit genomen over de opvolging van de F-16. Dat is pas aan de orde in 2010, stelt hij. We doen alles stap voor stap. Laten we niet vooruitlopen op zaken die nu niet aan de orde zijn. Nu beslissen we of we al dan niet meedoen met de testfase. Verder gaat mijn verantwoordelijkheid nog niet. 11

12 GESCHIEDENIS Luchtmacht zegt na 95 jaar Soesterberg vaarwel Adieu bakermat Stilte alom. De hangaars zijn verlaten en ook de kantoorgebouwen staan leeg. Helikopters stijgen er niet meer op en F-16 s al evenmin. Aan de overkant van de baan, op het vroegere Camp New Amsterdam rijdt een auto. Maar dat is alles. De vliegbasis Soesterberg, de bakermat van de Koninklijke Luchtmacht, is sinds 1 januari 2009 gesloten. Defensie stoot het gebied, dat sinds 1913 militair terrein was, om fi nanciële redenen af. Tijd voor een korte terugblik, waarbij moet worden aangetekend dat de geschiedenis van de beginjaren van de KLu voor een groot deel samenvalt met de geschiedenis van Soesterberg. Tekst: Bert van Elk Foto s: Uit archief Nederlands Instituut voor Militaire Historie Soesterbergse offi cieren tijdens de mobilisatie van september Op de achterste rij van links naar rechts: tweede luitenant M.L.J. Hofstee, luitenantter-zee derde klasse H.G. van Steijn, vaandrig M. van Meel, eerste luitenant F.A. van Heijst, kapitein H. Walaardt Sacré, eerste luitenant L.F.A. Coblijn, eerste luitenant A.K. Steup, ir. H.A. Vreeburg en vaandrig H. Bakker. Op de voorste rij van links naar rechts: tweede luitenant G.A. Koppen, eerste luitenant A.N.S.W.L. Coblijn, tweede luitenant J. Labouchère, luitenant-ter-zee derde klasse A. Thomson en eerste luitenant L.J. Roeper Bosch. Landmachtkapitein der Genie H. Walaardt Sacré was de eerste commandant van Soesterberg. 12

13 GESCHIEDENIS Om gelijk maar met de deur in huis te vallen en een mythe te ontzenuwen: de vliegbasis Soesterberg is niet het eerste militaire vliegterrein van Nederland. Het allereerste militaire vliegveld is gedurende een week, van 20 tot en met 26 september 1911, een weiland bij café de Pettelaar, even ten zuiden van Den Bosch. Het is de eerste keer dat er in Nederland aan een oefening vliegtuigen meedoen. Niet minder dan zes stuks, zo ongeveer het complete particuliere vliegpark van ons land op dat moment, is voor een oefening rond de lijn van Nederlands fabrikaat om bij wijze van proef een luchtvaartafdeling te kunnen laten functioneren. Die twee vormen slechts het begin, want er zijn naar verwachting minstens dertig toestellen nodig voor eene behoorlijke vliegtuigorganisatie. De toenmalige Chef van de Generale Staf, generaal C.J. Snijders, kiest voor een terrein van 300 hectare bij Soesterberg als vliegbasis. Niet verwonderlijk, want het is al sinds 1910 in gebruik bij de Maatschappij voor Luchtvaart. Die is commercieel geen succes en staat op het punt failliet te gaan. Dat het rijk het terrein en de gebouwen wil overnemen is dus meer dan welkom. In maart 1913 volgt het Koninklijke Besluit, waarin de oprichting van de Luchtvaartafdeeling (LVA) wordt bekendgemaakt. De nieuwe loot aan de Defensiestam kan door de Eerste Wereldoorlog over voldoende geld beschikken en in 1918 wordt 2,4 procent van het Defensiebudget, ruim 4,2 miljoen gulden, aan de militaire luchtvaart uitgegeven. De vliegbasis bestaat aanvankelijk uit een heideveld met enkele houten gebouwtjes en een restaurant, maar verandert al snel in een volwaardig vliegveld met werkplaatsen en kantoren. In juli 1914 komt bij voorbeeld het eerste klasje van vijf aspirant-vliegers op. Door de oorlog moeten de Nederlandse grenzen nog beter worden bewaakt. Er komen daarom hulpvliegvelden bij Arnhem, Gilze- Prins Hendrik maakt kennis met de luchtvaart op de Soesterbergse vliegheide waar bij tijd en wijle nog al eens een vliegtuig verongelukt, zoals deze Rumpler C.VIII. Gezien de hoge begroeiing mag dat geen wonder worden genoemd. Harderwijk s Hertogenbosch ingehuurd. De vliegtuigen vliegen door het matige weer in die week niet al te veel, maar toch. De Militaire Luchtvaart Commissie, ingesteld om na te gaan wat voor militair voordeel er uit de luchtvaart valt te behalen, concludeert al snel na de oefening dat vliegtuigen voor verkenningen onmisbaar zijn en de landmacht vliegtuigen moet aanschaffen en vliegers opleiden. Ook dient er een terrein te worden gekocht voor een vliegkamp. De commissie concludeert in 1912 dat het rijk minstens twee toestellen hoort kopen en twee lesvliegtuigen het liefst Optocht ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Luchtvaartafdeeling. Het oudste monument van de Militaire Luchtvaart bevindt zich op de Vliegbasis Soesterberg. Op 30 juni 1923 onthult de toenmalige Chef van de Generale Staf, luitenantgeneraal M.D.A. Forbes Wels, het monument dat wordt opgericht ter nagedachtenis aan de gevallen kameraden. Op 10 oktober 1935 werd een, door de toenmalige kapitein W.C.J. Versteegh geschonken, bronzen palmtak op het monument geplaatst. Rijen, Vlissingen en Venlo. In 1916 volgt ook nog een vliegveld bij Oldebroek voor de opleiding van artilleriewaarnemers en één bij Amsterdam: Schiphol. Dat vliegveld is belangrijk omdat het binnen de Stelling van Amsterdam ligt, en de LVA in geval van nood daarnaar kan uitwijken. Voor de vroege luchtmacht is Soesterberg echter het kloppend hart. Interbellum Na het einde van de Eerste Wereldoorlog gaan de uitgaven voor de Nederlandse krijgsmacht flink omlaag. Pas in 1937 worden ze weer verhoogd. Dat betekende dat de LVA tot die tijd een stap moet terugdoen. Van uitbreiding is geen sprake meer en al het beschikbare geld wordt gebruikt om de bestaande organisatie overeind te De organisatie en het materieel waren nog uiterst bescheiden. Bij de start in 1913 wordt gevlogen met het gehuurd vliegtuig: de Brik van Marinus van Meel. De vliegbasis bestaat aanvankelijk uit een heideveld met enkele houten gebouwtjes. Op 15 maart 1916 vliegen deze zeven Farmans onder leiding van eerste luitenant F.A. van Heijst van Soesterberg naar Gilze-Rijen. 13

14 GESCHIEDENIS Overzicht van een vol platform op Soesterberg met achttien DB-8A s en enkele Fokkers tijdens de mobilisatie van houden. Het permanente detachement op Schiphol verdwijnt in 1921 en daardoor wordt Soesterberg het enige militaire vliegveld waarop alle activiteiten van betekenis zijn geconcentreerd. Op Gilze-Rijen en Schiphol blijven slechts enkele militairen achter zodat inkomend en uitgaand vliegverkeer mogelijk blijft. De LVA wordt zo klein dat er precies genoeg militairen zijn om de organisatie draaiend te houden. Met reservisten en dienstplichtigen zal de afdeling weer op sterkte worden gebracht in het geval van een oorlog. Hoofdtaak van de luchtmacht is in de jaren twintig en dertig het uitvoeren van verkenningen. Het uitschakelen van vijandelijke vliegtuigen staat op de tweede plaats en het bombarderen van doelen op de derde. In het geval van een oorlog is de ondersteuning van het veldleger de voornaamste taak. De bezuinigingen hebben steeds meer effect op de organisatie. In 1932 leidt de ontwikkelingen ertoe dat Fokker T.5 bommenwerper nr. 856 op de bakermat aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Dit toestel maak operationeel deel uit van de Bombardeer Vliegtuigafdeling die op Schiphol was gestationeerd. wordt gesplitst: de LVA in tweeën de LVA en het Luchtvaartbedrijf (LVB). De laatste is verantwoordelijk voor de technische zaken, de LVA voor de rest. In de loop van de jaren dertig komt de leiding van de LVA tot de conclusie dat het eigenlijk niet meer verantwoord is om de hele luchtmacht op Soesterberg geconcentreerd te houden. Immers, met een goede aanval is het mogelijk de gehele Nederlandse luchtmacht in één keer uit te schakelen. In mei 1936 valt de beslissing om de jachtvliegtuigafdeling te verhuizen naar Schiphol. Gilze-Rijen wordt uitgebreid en er dienen nieuwe vliegvelden te komen bij Bergen (in Noord-Holland), Texel en Valkenburg. De LVA wordt onderverdeeld in drie afdelingscholen die op termijn moeten uitgroeien tot regimenten. In juli 1939 zijn ze een feit en verdwijnt de LVA. Er is daarna sprake van de Luchtvaartbrigade. De brigade wordt ook een wapen: het Wapen der Militaire Luchtvaart. Het eerste regiment is gericht op luchtverdediging, het tweede ondersteunt het Veldleger en het derde zorgt voor de opleidingen. Ook wordt het Commando Luchtverdedigingen in het leven geroepen. Hierin worden alle middelen voor de luchtverdediging, de Luchtvaartbrigade, de luchtdoelartillerie, de zoeklichten, de luchtwachtdienst en de luchtverdedigingskringen in een organisatie Beëdiging van offi cieren door kolonel P.W. Best. ondergebracht, onder leiding van generaal-majoor P.W. Best. Bij de afkondiging van de mobilisatie vertrekt de vliegeropleiding van Soesterberg naar Souburg bij Vlissingen, Haamstede en Texel. Door de enorme verliezen aan jachtvliegtuigen op 10 mei 1940 krijgt de Luftwaffe al direct een duidelijk luchtoverwicht. Op het verdere verloop van de strijd heeft het wapen der Militaire Luchtvaart weinig invloed kunnen uitoefenen. Een vliegerklas voor een Fokker C.X. Dit tweepersoons verkenningsvliegtuig kwam in 1936 in dienst en werd ingedeeld bij de Strategische Verkenningsvliegtuigafdeling. Om eind jaren dertig als strategische verkenner ingezet te kunnen worden, bleken snelheid en actieradius te gering. 14

15 GESCHIEDENIS Twee F-4E Phantoms van het 32nd Tactical Fighter Squadron in close formation met twee cleane F-104G Starfi ghters van het 323 Squadron. Opbouw Nederland komt berooid en verwoest uit de Tweede Wereldoorlog en Soesterberg is daarop geen uitzondering. De basis is in de meidagen door de Luftwaffe gebombardeerd en de startbaan wordt niet hersteld. Soesterberg wordt slechts een oefenveld. Wat er nog aan bebouwing staat, verwoestten de Engelsen met bombardementen. Van de tradities van Soesterberg is na de oorlog evenmin iets over. Na de meidagen is het Wapen der Militaire Luchtvaart uiteengevallen: een deel van de officieren verdwijnt in krijgsgevangenkampen en een ander deel weet uit te wijken naar geallieerd gebied. Veel Nederlands personeel wordt ondergebracht bij hetzij de RAF, hetzij bij het 320 Squadron of elders. Na de oorlog is er praktisch niets, behalve de wil een nieuwe organisatie op te bouwen. Van sommige nieuwe gebouwen in de omgeving van Soesterberg, zoals het door de Duitsers gebouwde Officierscasino, wordt dankbaar gebruik gemaakt. De vliegbasis is pas weer in augustus 1951 herbouwd en volledig operationeel. De Engelse invloed op de luchtstrijdkrachten is na de oorlog groot. Een flink aantal officieren heeft de oorlog in Groot-Brittannië doorgebracht. Uniform en rangonderscheidingstekens lijken op die van de Royal Air Force. De Oud-Soesterbergers die uit de krijgsgevangenkampen terugkeren, herkennen nog maar weinig van vroeger. Maar men moet wel met elkaar verder. Ook voor wat betreft het materieel is men op de Engelsen aangewezen na de oorlog. Immers: in de meidagen is het meeste Nederlandse materieel vernield. In oktober 1945 koopt Nederland niet minder dan 385 vliegtuigen van de RAF. Soesterberglied (eerste couplet) Wij vliegen over Bosch en hei, Rond polder en langs strand, Wij starten en wij landen weer In t hart van Nederland! Daar leven en daar werken wij, Daar slaat de motor aan, De wieg van Neerlands Luchtvaart heeft In Soesterberg gestaan! Amerikanen Vanaf 1951 hebben verschillende Nederlandse Nadat de luchtmacht in 1953 al een zelfstandig krijgsmachtdeel werd, overhandigt koningin Juliana op 5 september 1965 de luchtmacht het vaandel aan luitenantgeneraal A.B. Wolff. squadrons de Vliegbasis Soesterberg als thuisbasis. Ze vliegen onder andere met de Spitfire, Gloster Meteor, Hawker Hunter en F-86K Sabre. Een net iets andere versie van deze Sabre is de F-86F. Daarvan arriveren er op 1 november 1954 een heel aantal als het 512th Fighter Day Squadron als nieuwe bewoners van Soesterberg. De Amerikaanse eenheid verlaat zijn basis in Zuid-Oost Engeland en vormt de voorhoede van het 32nd Tactical Fighter Squadron zoals het op 8 september 1955 wordt omgedoopt, en dat pas bijna veertig jaar later zal vertrekken. De Wolfhounds, zoals hun bijnaam luidt, betrekken het zuidelijk deel van de basis dat ze als eerbetoon aan het voormalige Nieuw Amsterdam (het huidige F27 C-10 in oude kleurstelling en drie Aloutette III s. De F27 s waren jarenlang een graag gezien gast tijdens vliegshows. Als enige was het 334 Squadron in staat om met een vrachtvliegtuig een vliegdemonstratie te verzorgen. En één op hoog niveau waarmee ze op de International Air Tattoo zelfs de eerste prijs haalde. New York) Camp New Amsterdam noemen. De oorspronkelijk uit Texas afkomstige eenheid maakt al in 1942 kennis met Nederland, want dan wordt een gedeelte van het squadron gedetacheerd op de Nederlandse Antillen. Het embleem van de eenheid, de wolfshond met zijn tong uit zijn bek, word door de Walt Disney Studio s ontworpen. De USAFE-eenheid staat geheel tegen Amerikaanse gewoonten in onder Nederlands operationeel commando. Een jaar na aankomst gaat de eenheid over op de verbeterde F-100 Super Sabre. De verdiensten van het 32nd Tactical Fighter Squadron worden hoog gewaardeerd, want het squadron mag zich na 1959 koninklijk noemen; net als de andere eenheden van de KLu mag het een lauwerkrans rond het embleem voeren, met daar bovenop de koninklijke kroon. Het was (en is) de enige Amerikaanse eenheid die dat mag en omdat Soesterberg ook nog eens dicht bij Soestdijk ligt, krijgt het de bijnaam The Queens own. Vanaf 1960 wordt de F-102 Delta Dagger in gebruik genomen en veranderd de naam van de eenheid in 32nd Fighter Interceptor Squadron. In 1968 wordt het 32nd Tactical Fighter Squadron en opereert het met de 15

16 GESCHIEDENIS Drie F27 s staan op 20 mei 1992 klaar voor vertrek om in ongeveer een week tijd naar Thailand te vliegen. Op 18 november keren de vrachtvliegtuigen weer terug op hun nieuwe thuisbasis Eindhoven. Het detachement bestaat uit zestig man. F-4E Phantom II. De F-4 wordt in 1978 afgelost door de F-15 Eagle. Met een variant daarvan vliegt de eenheid nog steeds als op 13 oktober 1993 de eerste F-15 s teruggaan naar de Verenigde Staten, omdat de eenheid wordt wegbezuinigd. Alles bij elkaar wonen er permanent ongeveer 2500 Amerikanen in Soesterberg en omgeving. In oktober 2004 zijn mens en materieel allemaal vertrokken. Fokkers Twee dagen na het eerste vertrek van de F-15 s landt op Soesterberg een F27. Op zich geen bijzondere gebeurtenis, ware het niet dat deze Troopship daarna nooit meer zal vliegen. Deze in rood-witblauwe demonstratiekleuren gehulde F-27 is namelijk bestemd voor het Militaire Luchtvaart Museum. Fokker F27 s zijn die dagen bezoekers op Soesterberg, nadat de vliegbasis vanaf 1968 bijna een kwart eeuw het thuis is voor het 334 Squadron dat met drie Friendships en negen Troopships vliegt. In 1972 zet 334 zich al in voor de Verenigde Naties met een uitzending naar Soedan, en het zal niet Aan de aanwezigheid van de 32nd Fighter Group van de Amerikaanse luchtmacht komt in 1994 een einde omdat de spanningen tussen Oost en West Europa na de val van de Muur in 1989 sterk waren afgenomen. De laatste drie F-15 Eagles vertrekken op 13 januari 1994 naar de Verenigde Staten. de laatste UN-inzet zijn. Na het ineenstorten van het Warshaw-Pact eind jaren tachtig maakt 334 al veel vluchten naar het voormalig Oostblok. Tijdens kerstnacht 1989 wordt er zelfs alarm geslagen nadat de dictatuur van de Roemeense leider Ceausescu ineenstort. Het squadron moet met alle beschikbare toestellen negen in totaal, en voorzien van rode kruizen zoveel mogelijk hulpgoederen brengen. Tijdens de Golfoorlog van 1991 onderhoudt 334 een dagelijkse luchtbrug naar de Nederlandse geleidewapeneenheden op Dyarbakir in Turkije. In 1991 wordt bekend gemaakt dat de tijd voor de F-27 s erop zit en ze vervangen gaan worden door een mix van kleine- middelgroteen grote transportvliegtuigen. Maar ook dat het squadron mede met het oog op grotere passagiersstromen gaat verhuizen naar Eindhoven. Dat gebeurt op 18 mei Maar twee dagen daarna vertrekken nog drie F27 s voor een half jaar naar Thailand om daarvandaan de UN-missie in Cambodja te ondersteunen. Helikopters Na het vertrek van F27 en F-15, wordt de bakermat de basis voor nieuwe helikoptervloot van de KLu. Het 298 Squadron ontstaan uit 6 ArVa Squadron vliegt in 1950 en 1951 al even met de Auster vanaf Soesterberg. In september 1968 komt de eenheid weer terug en vliegt tot en met 1995 met de Alouette III. In dat jaar worden ze geleidelijk vervangen door de Chinook (middel-)zware transporthelikopter. Het 300 Squadron dat het grootste deel van het bestaan op Deelen staat en eveneens met de Alouette vliegt, stapt in 1996 over op de Cougar (lichte) transporthelikopter en krijgt ook Soesterberg. Na 1 augustus 1994 maakte vliegbasis Soesterberg deel uit van de Groep Helikopters, samen met de Vliegbasis Gilze-Rijen. In juni 1995 verandert die naam in de Tactische Helikoptergroep Koninklijke Luchtmacht. Die gaat het afgelopen jaar op zijn beurt op in het Defensie Helikopter Commando, samen met de helikoptereenheden van de Vliegbases Gilze-Rijen en Leeuwarden en Maritiem Vliegkamp De Kooy. Achtereenvolgens vertrekken in het najaar van 2008 de Alouettes, Cougars en tenslotte de Chinooks naar Gilze- Rijen. In de onderkomens die ze achterlaten zal in de toekomst het nieuwe Defensie Museum verrijzen. Wat sinds 1 januari achterblijft op de lege vliegbasis, de bakermat van de militaire luchtvaart, zijn slechts herinneringen. Voor deze tekst is naast informatie van Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie onder andere gebruik gemaakt van de boeken Vlucht door de tijd van A.P. de Jong, en Squadrons van de Koninklijke Luchtmacht van Willem Helfferich. 16

17 OPLEIDINGEN HeloTEMP maakt kwaliteitsslag in vliegveiligheid Uit de missie in Afghanistan blijkt dat een ervaren mentor van onschatbare waarde is voor relatief onervaren helikoptervliegers. Een reeks Helikopterview op leiderschap aan supervisietrainingen op de Vliegbasis Gilze-Rijen moet (aankomende) gezagvoerders voorbereiden op hun toekomstige taken. Ervaren vliegers verfijnen in deze niveaucursussen op het gebied van leidinggeven en vliegveiligheid de inzichten van hun cursisten en reiken hen operationele tips & tools aan. Techniek en procedures alleen zijn niet voldoende om als helikopterbemanning de taken veilig en succesvol uit te voeren. De crux in dit verhaal zijn menselijke factoren. Die bepalen uiteindelijk of een goed getrainde bemanning een opdracht ook daadwerkelijk veilig tot een goed einde weet te brengen. Die menselijke component komt al aan bod in afzonderlijke vliegveiligheidscursussen, maar uit ervaringen in Afghanistan blijkt dat het overbrengen van ervaring door een mentor een absolute meerwaarde vormt. Daarom is de Helicopter Flying Supervisor Course (HFSC) in het leven geroepen. Daarin krijgen vliegers supervisietrainingen die aansluiten op hun operationele niveau. Deze cursussen worden gegeven onder verantwoordelijkheid van het hoofd TACTESS, dat staat voor TACtical Training, Evaluation and Standardisation Squadron. Het maakt onderdeel uit van het Bureau Opleidingen en Evaluaties van het 299 Squadron. De supervisietrainingen zijn nu samen met de twee andere cursussen op het gebied van human factors (de Crew Resource Managementcursus of CRM en de cursus Vliegfysiologie) bijeengebracht door het werkverband Helicopter Threat and Error Management Program (HeloTEMP). Daarbinnen zorgt CRM voor een standaardisatie van de manier waarop de bemanningsleden met elkaar omgaan. Kort gezegd: communicatie, procedures en regelgeving. De cursus Vliegfysiologie richt zich op de fysieke grenzen waar een bemanning in het uitvoeren van haar taken tegenaan kan lopen. De (vlieger)supervisietraining is een eendaagse cursus die de verplichte periodieke CRM- en vliegfysiologiecursus overgiet met een leiderschapssausje dat bestaat uit praktijkervaringen en een casus. Vanaf dit jaar krijgt elke helikopterbemanning hiermee te maken, al spitsen de gevorderde supervisietrainingen zich toe op de vlieger. Tekst: Ingmar Kooman Foto s: Fabienne Wink Foto rechts: Binnen het Defensie Helikopter Commando werken maritieme vliegers en gezagvoerders van de KLu samen. Alles heeft zijn eigen uitdaging, maar leiderschapskwesties blijven hetzelfde. 17

18 OPLEIDINGEN Rijbewijs We wilden een kwaliteitsslag maken in onze vliegveiligheidscursussen. Die brengen we hiermee op een hoger niveau, vertelt majoor Gwen Bakx, die als vliegveiligheidsdeskundige verbonden is aan HeloTEMP. Natuurlijk proberen we alles af te dekken met wet- en regelgeving. Maar in de dagelijkse praktijk loop je ook tegen grijze gebieden aan. Dan is supervisie cruciaal. Zolang je met mensen werkt, zijn fouten immers niet uit te sluiten. Het gaat erom dat je dreigingen erkent, herkent en ernaar kunt handelen. Elke supervisietraining is een niveaucursus en daarmee afgestemd op de verantwoordelijkheden van de vlieger. Naarmate je als gezagvoerder meer ervaring en zeggenschap krijgt, ga je steeds meer buiten je kist opereren, zegt Bakx. De effectiviteit van de eigen bemanning, dat is de eerste verantwoordelijkheid van de vlieger. Naarmate deze als eerste vlieger - en deel van de flight crew - opklimt naar pilot in command tot uiteindelijk section lead of flight lead komen er andere verantwoordelijkheden bij. De vlieger moet dan steeds meer overzien en schakelen tussen verschillende niveaus. Hij moet bijvoorbeeld niet alleen het overzicht houden over zijn eigen toestel, maar ook over de planning en uitvoering van de operationele taak van één of meerdere helikopters. Een vlieger moet dus als het ware ook een helikopterview op zichzelf als leider krijgen. De eendaagse supervisietraining moet vooral gezien worden als aanvulling op de theorie van de opleiding, vertelt Bakx. Vergelijk het met een rijbewijs. Zodra je het papiertje hebt, ben je bevoegd om de weg op te gaan. Maar dan begint het pas. Zo is het met de opleiding tot gezagvoerder ook. Koorddansen Ervaring doe je namelijk niet op uit een boekje. Ook niet op het gebied van supervisie. Maar finding out the hard way is ook niet de ideale manier. Daarom kregen de jonge (aankomend) gezagvoerders van het Defensie Helikopter Commando (DHC) bij de eerste Pilot in Command Supervisors Training (PST) op 3 december op de Vliegbasis Gilze-Rijen van een ervaren collega inzichten in datgene waar ze in hun toekomstige rol tegenaan kunnen lopen. Met acht uitzendingen op zijn naam en ruim twaalf dienstjaren maakte kapitein Maarten al aardig wat leerzame situaties mee. Sommige omstandigheden waarin regels en procedures niet voorzagen, stelden hem als baasje flink op de proef. Hij Kapitein Maarten: Houd controle, maar zoek daarin wel een middenweg. had zowel vanuit zijn rol als Chinookvlieger, maar ook als S-3 Air (verantwoordelijk voor de planning van operaties) heel wat te melden aan zijn collega s net iets lager op de operationele ladder. Leiderschap is geen exacte wetenschap. Als militair vlieger ontkom je soms niet aan gevaarlijke situaties, maar daarbinnen opereer je zo veilig mogelijk, onderstreepte hij. Afghanistan vergde keer op keer het uiterste van zijn bemanningen. Het is hot & high, met brownouts door alle stof en met bovendien een hoog dreigingsniveau. Na een dag met meerdere inzetten kregen we bijvoorbeeld nog een verzoek Let op je mensen, maar houd ook jezelf in de gaten. 18

19 OPLEIDINGEN om een passagierstransport te doen. We zaten al aan het toegestane aantal vlieguren voor die dag en de hele bemanning zat er flink doorheen. Bedenk dat wanneer jij als gezagvoerder het zwaar hebt, dat de In de casus draaien de rollen even om en moet de Apachevlieger denken als eerste vlieger op de Lynx. minder ervaren kerel naast je het nog een stuk moeilijker heeft. Op dat moment ben ik op de rem gaan staan. Als onze mensen in nood zijn, vindt iedereen altijd nog wel wat extra energie. Maar deze klus kon ik niet verantwoorden naar mijn mensen. Dus heb ik de opdracht teruggegeven aan mijn commandant. Gezagvoerder zijn, heeft wel wat weg van koorddansen, schetste hij. Je bent de baas, maar je moet ook feeling houden met je mensen. Ga continue het gesprek met ze aan. De onderlinge verhoudingen moeten vlak zijn voor de veiligheid, zodat ze naar je toekomen als iets niet goed is. Maar laat de hiërarchie niet helemaal los, het mag wel een beetje een hellend vlak zijn. Maak ook gebruik van die hiërarchie, drukte hij zijn collega s op het hart. Baasje zijn is soms moeilijk en niet altijd even leuk. Maar doe je het goed, dan gaan je mensen voor je door het vuur. Baasje Alle operationele types van het DHC zijn vertegenwoordigd in de eerste elfkoppige klas van de vliegersupervisietraining. Maar zowel de vliegers op de Apache, Cougar, Chinook, Lynx als de AB-412 kunnen hun voordeel doen met de verhalen van kapitein Maarten. Hoewel de cursisten zelf ook al wel inzet- of uitzendervaring hebben, maken zijn ervaringen het containerbegrip vliegersupervisie heel concreet en tastbaar. De theorie is uiteraard al bekend en logisch, vertelt eerste luitenant Willem. Maar hij geeft ons concrete tips & tools mee waar wij in onze praktijk ook wat aan hebben. Zorg dat de verschillende clubjes in je kist ook onderling over alles praten. Zo krijg je de pijnpunten op tafel. Voor de co-piloot op de Cougar is het daarnaast verhelderend om een wat beter beeld te krijgen van het werk op het niveau boven dat van de pilot in command. Je vraagt je toch vaak af: wat doen die baasjes van ons? Ook Lynx-vlieger luitenant-terzee der tweede klasse Mattijn is vol lof. Het maakt niet uit of je hier zit als maritiem vlieger of als gezagvoerder op een Cougar of Apache. Alles heeft zijn eigen uitdaging, maar de leiderschapskwesties blijven hetzelfde. Of je nu midden in de nacht in een vliegende storm mensen van een schip moet halen of dat je mensen ergens in Afghanistan moet droppen: de omstandigheden verschillen, maar je rol als baasje is vergelijkbaar. Daarom waardeert hij de praktijkverhalen van kapitein Maarten ook erg. Zijn aanbevelingen zijn allemaal goed toepasbaar, zowel in Afghanistan, op zee, als hier in Nederland. Soms is het bijvoorbeeld goed om eens een stapje terug te doen en iemand anders taken van je te laten waarnemen. Als gezagvoerder moet je altijd het overzicht houden. Bakx hoopt dat dergelijke inzichten beklijven. Deze ene cursusdag vliegersupervisie dient vooral als aanzet tot de verdere verbetering van het leiderschap en veiligheid in trainingen, oefeningen en op uitzending. Supervisietraining houdt niet op bij een dagje in een lokaal zitten, benadrukt ze. De vliegers moeten onderling blijven praten over leiderschap, ervaringen delen en van elkaar leren. Eerste luitenant Willem: Op uitzending blijkt pas hoe belangrijk tijdig je rust pakken is. Vier Cougars van het 300 Squadron landen op Tarin Kowt. Afghanistan vergt veel van helibemanningen: hot & high, brownouts en een hoog dreigingsniveau. 19

20 INTERVIEW FWIT groeit gestaag door toenemende behoefte wapeninstructeurs Tekst: Frits Njio Foto s: via 323 TACTESS Op zoek naar de Top 10 procent De afgelopen Fighter Weapons Instructor Training was een heel bijzondere volgens scheidend FWITsupervisor, majoor Richard Helsdingen. Voor het eerste namen alle vijf landen van European Participating Air Forces deel. Van de vijftien studenten gradueerden er op 27 november dertien. Sindsdien dragen ze de speciale badge op de linkerschouder, en mogen ze zich F-16 wapeninstructeur noemen. We hebben een rijke historie, vertelt majoor Richard Helsdingen enthousiast. Het 323 TACtical Training, Evaluation and Standardisation Squadron (TACTESS) doet binnen de luchtmacht, naast normale squadrontaken, alle audits op F-16 gebied, zoals de interne controle over technieken, tactieken en boekwerken. Tevens hebben we een flight testcenter en organiseren we jaarlijks de Fighter Weapons Instructor Training. Dat doen we in EPAF-verband, aldus Helsdingen. EPAF, dat staat voor de European Participating Air Forces, zijn de vijf landen die de F-16 MLU gebruiken: België, Denemarken, Nederland, Noorwegen en Portugal. Al sinds 20 jaar zijn deze landen deelnemer aan de cursus, en bovendien wordt samengewerkt tijdens NAVO-oefeningen en -operaties binnen of buiten Europa. Van links naar rechts: Ook vliegen tijdens schemering en s avonds hoort bij het FWIT-programma. Trots tonen de dertien geslaagden hun FWIT-badge. FWIT-supervisor Richard Helsdingen. Leren lesgeven zoals student kapitein Joost laat zien hoort ook bij het lespakket. In de air-to-air fase wordt onder andere samengewerkt met Amerikaanse F-15 s van Lakenheath. 20

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht çrh, > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzendlijst Ministerie van Defensie Commando Luchtstrijdkrachten CLSK ~ - ~- t. ~ 12 ~ Afdeling Missie Ondersteuning Luchtmachtplein

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheid, dames en heren,

Koninklijke Hoogheid, dames en heren, Toespraak minister Eimert van Middelkoop voor de opening van het symposium Strategische samenwerking met het bedrijfsleven Sourcing, een kwestie van keuzes maken, Koninklijke Militaire Academie, Breda,

Nadere informatie

Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda.

Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda. Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Ridders Militaire Willems-Orde

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

ISAF III Deployment Task Force

ISAF III Deployment Task Force ISAF III Deployment Task Force C-DTF Kolonel Henk Morsink 1 Deployment Task Force Mission Statement Taken Eenheden en Middelen Planning Voorbereiding 2 Mission Statement Schep als Deployment Task Force

Nadere informatie

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen.

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen. Toespraak staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries voor de reünie Djocja, 17 december 2008, Koninklijk Militair Tehuis Oud Militairen en Museum Bronbeek Allereerst mijn hartelijke dank om voor u te

Nadere informatie

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen.

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dames en heren, Ik sta hier vandaag

Nadere informatie

DMO\DB\ Vragen VCD aangaande lucht-grondwaarnemingscapaciteit ISAF III.

DMO\DB\ Vragen VCD aangaande lucht-grondwaarnemingscapaciteit ISAF III. Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 20 januari 2009 Ons kenmerk Onderwerp

Nadere informatie

Het leger. Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leger. Je kunt vertellen wat het leger doet en waarom we een leger hebben.

Het leger. Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leger. Je kunt vertellen wat het leger doet en waarom we een leger hebben. Het leger Thema: Bestaat vrede? Samenleving Nederland De overheid Moeilijkheid; *** Tijd: *** Juf Yvonne Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leger. Je kunt vertellen wat het leger doet en waarom

Nadere informatie

Onderwerp Vliegbaanregistratie 2014 T +31 (0) MDTN * ajp.hardenboi.o1~mindef.ni

Onderwerp Vliegbaanregistratie 2014 T +31 (0) MDTN * ajp.hardenboi.o1~mindef.ni > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzend lijst ~O.~J~ - A~5 Öc~ Ministerie van Defensie Staf Commando Luchtstrijdkrachten C4ISR Bureau Geluidhinder, Zonering en Rapportering Luchtmachtplein

Nadere informatie

hun familie, geachte aanwezigen,

hun familie, geachte aanwezigen, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de uitreiking van de eerste universitair erkende diploma s van de Nederlandse Defensie Academie op 26 maart 2012 te Den Helder.

Nadere informatie

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder,

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder, > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzend lijst Luchtstrijdkrachten C4ISR Bureau Geluidhinder, Zonering en Rapportering Luchtmachtplein 1, Breda MPC 92 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland

Nadere informatie

(~X Datum 10 februari 2012 Betreft VI iea baa nrea istratie Onze referentje CLSK

(~X Datum 10 februari 2012 Betreft VI iea baa nrea istratie Onze referentje CLSK Koninklijke Luchtmacht > Retouredres Postbus 8762 4820 EB Breda Zie verzendlijst Mhiisterie van Defensie Commando Luchtstrijdkrachten L 0C t ~ U- 0 t t - (Oc)~4 Afdeling Missie Ondersteunin - ~ Luchtmachtplein

Nadere informatie

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen,

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen, Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter gelegenheid van de eerste deeltijdopleiding Middelbare Defensie Vorming te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank u wel kolonel Lambrichts,

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheden, Ridder. Militaire Willemsorde, Excellenties, gewonde Nederlandse Militairen, zorgverleners, dames en heren,

Koninklijke Hoogheden, Ridder. Militaire Willemsorde, Excellenties, gewonde Nederlandse Militairen, zorgverleners, dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, Generaal Middendorp, ter gelegenheid van de musical Soldaat van Oranje bij het Vliegkamp Valkenburg op 30 augustus 2012. Let op: Alleen gesproken woord geldt!

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17 Een foto van een van de twee drijvende wegen in de kunstmatige haven bij Arromanches. De kunstmatige havens waren eigenlijk een enorme legpuzzel die in het geheim was ontworpen en daarna verspreid over

Nadere informatie

De jonge jaren van de luchtmacht: Het luchtwapen in het Nederlandse leger Starink, D.

De jonge jaren van de luchtmacht: Het luchtwapen in het Nederlandse leger Starink, D. UvA-DARE (Digital Academic Repository) De jonge jaren van de luchtmacht: Het luchtwapen in het Nederlandse leger 1913-1939 Starink, D. Link to publication Citation for published version (APA): Starink,

Nadere informatie

Lijst van vragen en antwoorden Vastgesteld 21 juni 2016

Lijst van vragen en antwoorden Vastgesteld 21 juni 2016 27 925 Bestrijding internationaal terrorisme Nr. 593 Herdruk 1 Lijst van vragen en antwoorden Vastgesteld 21 juni 2016 De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal aanvullende vragen voorgelegd

Nadere informatie

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST DE KAZERNES VAN NEDERLAND 2012. Hier vind u een lijst van landmachtkazernes in Nederland. In de lijst vind u de eenheden die er gelegerd zijn en de plaats waar de kazerne staat. JOHANNES POSTKAZERNE, HAVELTE.

Nadere informatie

Een veteraan zei ooit tegen mij Als je er niet geweest bent, weet je ook niet wat het is, hoe het voelt. Hij heeft natuurlijk gelijk.

Een veteraan zei ooit tegen mij Als je er niet geweest bent, weet je ook niet wat het is, hoe het voelt. Hij heeft natuurlijk gelijk. Toespraak staatssecretaris Van der Knaap ter gelegenheid van de Opening van de veteranententoonstelling Veteranen. Ingezet in dienst van de vrede. Maandag 7 mei 2007, Stadskantoor Eindhoven. U weet ongetwijfeld

Nadere informatie

Nederlands uitgezonden personeel, Een bezoek aan een missiegebied is. grilliger dan pakweg een werkbezoek. aan een oefenende eenheid op de

Nederlands uitgezonden personeel, Een bezoek aan een missiegebied is. grilliger dan pakweg een werkbezoek. aan een oefenende eenheid op de Toespraak uitgesproken door de Minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij gelegenheid van zijn Kerstbezoek aan Afghanistan, 24 december 2008 te Kaboel. Nederlands uitgezonden personeel, Een bezoek aan

Nadere informatie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie Reservist bij de Koninklijke Marechaussee De leukste baan! naast je werk of studie Operationeel Centrum Mobiel toezicht veiligheid Grensbewaking Schiphol Beveiliging Koninklijk Huis Als het erop aankomt

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht > Retouradres Postbus 8762, 4820 BB Breda Secretariaat COVM Vliegbasis Leeuwarden Postbus 90004 MPC 55A 3509 AA Utrecht Datum 10 oktober 2015 Betreft Klachtenoverzicht juni 2015

Nadere informatie

Inkomstenbesluit militairen, Artikel 16 Overige inkomsten. Bij ministeriële regeling kan de militair aanspraak worden verleend op:

Inkomstenbesluit militairen, Artikel 16 Overige inkomsten. Bij ministeriële regeling kan de militair aanspraak worden verleend op: Inkomstenbesluit militairen, Artikel 16 Overige inkomsten Bij ministeriële regeling kan de militair aanspraak worden verleend op: a. een toelage in verband met het vervullen van een door Onze Minister

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Datum 1 oktober 2014 Betreft Inzet van tolken bij Defensie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Datum 1 oktober 2014 Betreft Inzet van tolken bij Defensie > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt Den Haag, 20. März 2013 Tel.: 0031 70-342.06.18 Fax: 0031 70-365.32.48 Toespraak ter gelegenheid van

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Afschrift aan de Voorzitter van de Eerste

Nadere informatie

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf BIJLAGE: ORGANOGRAMMEN Organogrammen vraag 98 Organogram Defensie Minister IGK SG/PSG ADD BSG DBO DCo DF&C DJZ CDS HDB HDFC HDBV HDP MIVD MLA CDC DMO CLSK CLAS Operationele Commando s CZSK Bestuursstaf

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein CR Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Ministerie van Defensie Postbus 20701 00 ES Den Haag Telefoon (070) - 3 18 81 88 Fax (070) - 3 18 78 88 Aan De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein 2 11 CR Den Haag Datum Onderwerp

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie.

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Dames en heren, Ik ben nu ruim een jaar staatssecretaris van Defensie.

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

De mensen van de Vierdaagse. Hidde Bekhuis en Koen Breedveld

De mensen van de Vierdaagse. Hidde Bekhuis en Koen Breedveld De mensen van de Vierdaagse Hidde Bekhuis en Koen Breedveld Inleiding / achtergrond Met jaarlijks tegen de één miljoen bezoekers behoort De Vierdaagse van Nijmegen jaar in jaar uit tot de allergrootste

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts 1 Algemeen Militair Verpleegkundige 2 Mini CV Sedert 1986 werkzaam als militair arts Tot 1996 bij de Kon Landmacht

Nadere informatie

Antwoorden op vragen van het lid Brinkman (PVV) en het lid Boekestijn (VVD) over de 5 mei herdenking in Wageningen

Antwoorden op vragen van het lid Brinkman (PVV) en het lid Boekestijn (VVD) over de 5 mei herdenking in Wageningen Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 23 oktober 2009 Ons kenmerk P/2009016754

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Datum Betreft Aanvulling Veteranennota

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Datum Betreft Aanvulling Veteranennota > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Bijlagen. Grenzen aan de eenheid. Iris Andriessen Wim Vanden Berghe Leen Sterckx

Bijlagen. Grenzen aan de eenheid. Iris Andriessen Wim Vanden Berghe Leen Sterckx Bijlagen Grenzen aan de eenheid Iris Andriessen Wim Vanden Berghe Leen Sterckx Inhoud Topiclijst vrouwen... 2 Topiclijst etnisch-culturele minderheden... 5 Topiclijst lhb-personeel... 2 Bijlage B2... 6

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheid,

Koninklijke Hoogheid, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de medailleuitreiking op Veteranendag op 30 juni 2012 te Den Haag. LET OP: gesproken woord telt! Koninklijke Hoogheid, excellenties,

Nadere informatie

Defensie. Wat het NLR doet voor Defensie

Defensie. Wat het NLR doet voor Defensie Wat het NLR doet voor Defensie OPERATIONELE KENNIS EN ONDERSTEUNING, INTEGRALE AANPAK Defensie Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Marine Koninklijke Landmacht Koninklijke Marechaussee Nationaal Lucht-

Nadere informatie

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2013. Datum 14 februari 2014

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2013. Datum 14 februari 2014 Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2013 Datum 14 februari 2014 Status Definitief Colofon Ministerie van Defensie Commando Luchtstrijdkrachten Afdeling C4ISR Bureau Geluidshinder,

Nadere informatie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE VEVA OPLEIDING Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE TIEN MEEST GES INFORMATIE VOOR OUDERS EN VERZORGERS 1 2 3 4 Is er ondanks de bezuinigingen bij Defensie een toekomst voor leerlingen Veiligheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1993-1994 23 400 X Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van hoofdstuk X (Ministerie van Defensie) voor het jaar 1994 Nr. 39 BRIEF

Nadere informatie

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Wat is een veteraan? Hoe herken je een veteraan? Drie soorten missies en voorbeelden van missies

Wat is een veteraan? Hoe herken je een veteraan? Drie soorten missies en voorbeelden van missies Veteranen Wat is een veteraan? Hoe herken je een veteraan? De krijgsmacht De VN en VN-missie Drie soorten missies en voorbeelden van missies Pro s en con s missie Veteranenbeleid Nederlandse Veteranendag

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht > Retouradres Postbus 8762, 4820 BB Breda Secretariaat COVM Postbus 90004 MPC 55A Keegsdijkje7 3509 AA Utrecht MPC 80 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland www.luchtmacht.nl Ministerie

Nadere informatie

Nederlanders aan het woord

Nederlanders aan het woord Nederlanders aan het woord Veteranen en de Nederlandse Veteranendag 2014 Trends, Onderzoek en Statistiek (TOS) Directie Communicatie Documentnummer: TOS-14-066a Belangrijkste inzichten Nederlander hecht

Nadere informatie

Onderwerp Vliegbaanregistratie 2015 T +31 (0) MDTN * ajp.

Onderwerp Vliegbaanregistratie 2015 T +31 (0) MDTN * ajp. > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzendlijst en Rapportering Luchtmachtplein 1, Breda MPC 92 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland www.luchtmacht,nl Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum

Nadere informatie

BMW voor leidinggevenden

BMW voor leidinggevenden BMW voor leidinggevenden Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Wat kunnen wij voor u betekenen? Bedrijfsmaatschappelijk werk ondersteunt leidinggevenden bij het voorkomen en oplossen van persoonlijke

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein CR Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Staatssecretaris van Defensie Postadres: MPC 58B Postbus 20701 2500 ES Den Haag Aan De Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 763 Toekomst van de krijgsmacht Nr. 55 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 23 september 2014 De vaste commissie voor Defensie heeft een

Nadere informatie

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom.

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Samenvatting toespraak 29 oktober 2015 Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Een speciaal woord

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is.

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, op 7 september 2007 te Roermond ter gelegenheid van de jaarlijkse Nationale herdenking van de militairen van het Koninkrijk der Nederlanden die

Nadere informatie

Meldpunt Discriminatie Gooi en Vechtstreek

Meldpunt Discriminatie Gooi en Vechtstreek GASTLESSEN 2016-2017 Meldpunt Discriminatie Gooi en Vechtstreek Het afgelopen schooljaar is het Meldpunt Discriminatie Gooi en Vechtstreek met veel plezier en succes gestart met het geven van gastlessen

Nadere informatie

13 37 38 39 43 100 EXMENVRGEN IJ HET FOTOOEK EN DE FILM NR NEDERLND Nummer Vraagtekst Correcte antwoord vb01 U ziet de Nederlandse vlag. Wat zijn de kleuren van de Nederlandse vlag? vb02 U ziet een foto.

Nadere informatie

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu Vaderschap 2.0 E-Quality 55 UIT DE PRAKTIJK 3.3 Interview met Arno Janssen en Caroline

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht > Retouradres Postbus 8762, 4820 BB Breda Secretariaat COVM Ministerie van Defensie Postbus 40184 Sectie Communicatie 8004 DD Zwolle Keegsdijkje 7 MPC35H MPC8OA Postbus 8762 4820

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt.

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt. Toespraak van Commandant der Strijdkrachten, Generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de Herinneringsmedaille Vredesoperaties aan het 22 e detachement Air Task Force en Air Point of Debarkation Mirage

Nadere informatie

Een bewonerscommissie opzetten, iets voor u?

Een bewonerscommissie opzetten, iets voor u? Een bewonerscommissie opzetten, iets voor u? Meedenken en meedoen Portaal wil graag dat u tevreden bent over uw woning en woonomgeving. Om dit goed te organiseren, is informatie over uw woonomgeving erg

Nadere informatie

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2012. Datum 22 februari 2013

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2012. Datum 22 februari 2013 Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 212 Datum 22 februari 213 Status Definitief Colofon Ministerie van Defensie Commando Luchtstrijdkrachten Afdeling Missie Ondersteuning Bureau

Nadere informatie

TRADITIE GEWOONTE NESTELS BINNEN DE KRIJGSMACHT, DE KRIJGSMACHT(DEEL)ADJUDANTSNESTEL JAN VERSCHOOR

TRADITIE GEWOONTE NESTELS BINNEN DE KRIJGSMACHT, DE KRIJGSMACHT(DEEL)ADJUDANTSNESTEL JAN VERSCHOOR TRADITIE OF GEWOONTE NESTELS BINNEN DE KRIJGSMACHT, DE KRIJGSMACHT(DEEL)ADJUDANTSNESTEL JAN VERSCHOOR Inhoud Voorwoord... 2 Inleiding... 3 De Krijgsmacht(deel)adjudanten... 4 Herkenbaarheid van de Krijgsmachtadjudant...

Nadere informatie

Tekst: Judice Ledeboer Foto s: Brett Russel

Tekst: Judice Ledeboer Foto s: Brett Russel Iedereen die over de Julianabrug rijdt ziet aan de zeekant de wapperende stars en stripes van de Verenigde Staten. Op die plek is het Amerikaanse consulaat gevestigd. De residentie van de consul-generaal

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

AIRPOWER II. De Koninklijke Luchtmacht - de toekomst is nu - Stephan de Bruijn Frank Crébas

AIRPOWER II. De Koninklijke Luchtmacht - de toekomst is nu - Stephan de Bruijn Frank Crébas AIRPOWER II De Koninklijke Luchtmacht - de toekomst is nu - Stephan de Bruijn Frank Crébas INHOUD 7 VOORWOORD 8 INLEIDING 16 AIR OPERATIONS CONTROL STATION NIEUW MILLIGEN 24 LOCKHEED MARTIN F-35 LIGHTNING

Nadere informatie

Kanker door uitzending naar de Balkan?

Kanker door uitzending naar de Balkan? Kanker door uitzending naar de Kanker door uitzending naar de Balkan? Onderzoek naar kanker en sterfte tussen 1993 en 2008 onder militairen die zijn uitgezonden naar de Balkan Meer leukemie onder Balkan-militairen?

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Het hoeft niet groots en meeslepend te zijn. Tekst: Rieke Veurink / Fotografie: Kees Winkelman

Het hoeft niet groots en meeslepend te zijn. Tekst: Rieke Veurink / Fotografie: Kees Winkelman Strategische personeelsplanning in stapjes Het hoeft niet groots en meeslepend te zijn Tekst: Rieke Veurink / Fotografie: Kees Winkelman Negentien gemeenten in West-Brabant willen in 2017 één gezamenlijke

Nadere informatie

Ben jij al fit voor defensie? SOLLICITEREN & AANNAME ADVIES COMMISSIE

Ben jij al fit voor defensie? SOLLICITEREN & AANNAME ADVIES COMMISSIE Defensiefit.nl Ben jij al fit voor defensie? SOLLICITEREN & AANNAME ADVIES COMMISSIE Inhoud Het sollicitatie proces:...3 Voorafgaande aan het sollicitatie gesprek:...3 Huiswerk: verdiep jezelf en bereid

Nadere informatie

Wijkaanpak. bekendheid, betrokkenheid en communicatie

Wijkaanpak. bekendheid, betrokkenheid en communicatie Afdeling Onderzoek & Statistiek Gemeente Deventer Karen Teunissen April 2006 Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1 Bekendheid en betrokkenheid 4 Samenvatting 8 Hoofdstuk 2 Communicatie 9 Samenvatting 12

Nadere informatie

Reservistenbeleid. Van beleid naar activiteit. PD-DAOG Bgenmarns Frank van Sprang

Reservistenbeleid. Van beleid naar activiteit. PD-DAOG Bgenmarns Frank van Sprang Van beleid naar activiteit PD-DAOG Bgenmarns Frank van Sprang PRESENTATIE Aanleiding Wat is de reservist Stand van zaken Korte en lange termijn visie 2 Aanleiding Financieel duurzame Krijgsmacht Toekomstige

Nadere informatie

Toespraak minister van Defensie, Eimert van Middelkoop, ter gelegenheid van de medaille parade op de Nederlandse Veteranendag

Toespraak minister van Defensie, Eimert van Middelkoop, ter gelegenheid van de medaille parade op de Nederlandse Veteranendag Toespraak minister van Defensie, Eimert van Middelkoop, ter gelegenheid van de medaille parade op de Nederlandse Veteranendag Den Haag, 27 juni 2009 Koninklijke Hoogheid, veteranen, aangetreden militairen,

Nadere informatie

MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden

MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden Als uw bedrijf groeit of als één van uw werknemers het bedrijf verlaat, heeft u nieuw personeel nodig. U heeft echter zelf niet de tijd en/of de kennis

Nadere informatie

hoe aantrekkelijk bent u? employer branding is de basis voor toekomstig arbeidskapitaal

hoe aantrekkelijk bent u? employer branding is de basis voor toekomstig arbeidskapitaal hoe aantrekkelijk bent u? employer branding is de basis voor toekomstig arbeidskapitaal Waarom is employer branding belangrijk? Het speelveld van de HRmanager verandert. In de toekomst wordt het meer dan

Nadere informatie

Hoofdstuk 23 Discriminatie

Hoofdstuk 23 Discriminatie Hoofdstuk 23 Discriminatie Samenvatting Van de zes voorgelegde vormen van discriminatie komt volgens Leidenaren discriminatie op basis van afkomst het meest voor en discriminatie op basis van sekse het

Nadere informatie

Homo-emancipatie behouden voor volgende generaties. moet zichzelf kunnen zijn

Homo-emancipatie behouden voor volgende generaties. moet zichzelf kunnen zijn Homo-emancipatie behouden voor volgende generaties Ieder mens moet zichzelf kunnen zijn Daarom bewaakt en versterkt Het Blauwe Fonds de rechten van homoseksuelen. We nodigen je uit om Het Blauwe Fonds

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Verordening Individuele Voorzieningen. Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem

Verordening Individuele Voorzieningen. Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem Verordening Individuele Voorzieningen Een onderzoek onder leden van Digipanel Haarlem Onderzoek en Statistiek Haarlem, november 2009 1 Colofon Opdrachtgever: Samensteller: Gemeente Haarlem Programmabureau

Nadere informatie

Belangen: Macht van de Eerste Kamer

Belangen: Macht van de Eerste Kamer Belangen: Macht van de Eerste Kamer Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van een werkblad ontdekken leerlingen dat de plannen van het kabinet waarschijnlijk wel door de Tweede Kamer komen, maar niet

Nadere informatie

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009 EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP - eindrapport - dr. Marga de Weerd Amsterdam, november 2009 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam Tel.: +31 (0)20-5315315

Nadere informatie

Gaat het mis tussen een veteraan en een (overheids)instantie? Dan staan wij voor u klaar.

Gaat het mis tussen een veteraan en een (overheids)instantie? Dan staan wij voor u klaar. Gaat het mis tussen een veteraan en een (overheids)instantie? Dan staan wij voor u klaar. WAT DOET DE VETERANENOMBUDSMAN? Reinier van Zutphen de Veteranenombudsman Wat doet de Veteranenombudsman? Sinds

Nadere informatie

Welkom op dit symposium met de pakkende titel Cybercrime, de digitale vijand voor ons allen.

Welkom op dit symposium met de pakkende titel Cybercrime, de digitale vijand voor ons allen. Speech Erik Akerboom, Secretaris-generaal Ministerie van Defensie Symposium KVNRO Cybercrime, de digitale vijand voor ons allen Donderdag 20 november, KMA te Breda Dames en heren, Welkom op dit symposium

Nadere informatie

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen Redactie: Marieke Haitsma en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie

Nadere informatie

Dames en heren, SMC-vrienden en vriendinnen,

Dames en heren, SMC-vrienden en vriendinnen, Samenvatting toespraak 17 oktober 2013 Dames en heren, SMC-vrienden en vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 52 ste reünie van harte welkom. Een speciaal woord

Nadere informatie

2010D02442. Lijst van vragen totaal

2010D02442. Lijst van vragen totaal 2010D02442 Lijst van vragen totaal 1 In hoeverre heeft de staatssecretaris jongerenorganisaties betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van haar beleid? 2 Welke verband ligt er tussen de brief over

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 300 X Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2016 Nr. 70 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE

Nadere informatie

De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht

De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht Inhoud De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht Deze brochure is een uitgave van: Ministerie van Defensie Directie Communicatie Vormgeving: Grafische

Nadere informatie

Let op: Alleen gesproken woord geldt!

Let op: Alleen gesproken woord geldt! Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter opening van het congres Maak jezelf Zichtbaar op 11 maart 2010 te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dames en heren, We leven in het

Nadere informatie

Factsheet aansluitroutes Lelystad Airport. Aansluitingen tussen de B+ vliegroutes en de snelwegen in het hogere luchtruim

Factsheet aansluitroutes Lelystad Airport. Aansluitingen tussen de B+ vliegroutes en de snelwegen in het hogere luchtruim Factsheet aansluitroutes Lelystad Airport Aansluitingen tussen de B+ vliegroutes en de snelwegen in het hogere luchtruim Lelystad Airport Schiphol Group ontwikkelt Lelystad Airport tot een luchthaven voor

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

LMD brandweer. Kansen voor ontwikkeling en doorgroei

LMD brandweer. Kansen voor ontwikkeling en doorgroei LMD brandweer Kansen voor ontwikkeling en doorgroei LMD brandweer kansen voor ontwikkeling en doorgroei Als leidinggevende bij de brandweer heb je een bijzondere en veelzijdige baan. Je werkt in een snel

Nadere informatie