Schakelcentrale. BIOS-setup optimaal instellen. Thorsten Leemhuis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Schakelcentrale. BIOS-setup optimaal instellen. Thorsten Leemhuis"

Transcriptie

1 Thorsten Leemhuis Schakelcentrale BIOS-setup optimaal instellen Het BIOS van je moederbord bepaalt voor een groot deel de functieomvang en snelheid van je pc. Om de hardware in je pc optimaal samen te laten werken, ontkom je er niet aan om de instellingen van het BIOS handmatig te controleren en aan te passen. egenwoordig hoef je eigenlijk nauwelijks meer standaardinstellingen en het in- systeem is het laden van de iets in het BIOS te veranderen. Dankzij de automatische voldoende. Want ook hedenstellen van de systeemklok niet hardwareherkenning en slim uitgedachte standaardinstellingenog wel eens de mist in bij het daagse BIOS'sen gaan namelijk kan het BIOS alles grotendeels identificeren van de aanwezige zelfstandig regelen. Maar voor hardware of kiezen ze daarom een optimaal geconfigureerd niet de beste instellingen. Maar vaak zijn het ook de producenten zelf waardoor niet alles optimaal werkt. Soms ziin ze gewoon slordig en moet je dat rechtzetten. Het gebeurt echter ook regelmatig dat ze compromissen sluiten om een betere compatibiliteit te bereiken ten koste van de snelheid. Daarom is het absoluut de moeite waard om eens goed door de menu's van het B OS te struinen en de instellingen aan een nauwkeurige inspectie te onderwerpen. In sommige gevallen kan een systeem met een aantal eenvoudige aanpassingen een stuk sneller opstar-

2 Pr';kt!,ihl BlOS-setup ten, minder energieverspillen of stillergemaaktworden. En als de standaardsetup grote configuratiefoutenbevat,werkt de pc na het corrigerendaarvan mogelijkzelfsvlotter. Opgevoerd De configuratieoptiesin de setups van de verschillende BIOS- en boardproducenten lijken flink op elkaar.er zijn echter wel talloze verschillen in de menustructuur en de volgorde van de diverse opties. In de beschrijvingdie nu volgt we niet één maar spties van de iegebieden lgemeen bij komt. m an i e ro m het sysis doorde BIOSnaar zoekt je altijd opstart, het B IO S eerstomslachtignaarfloppies, maargebruikelijke toetsenzijn: apparatenop een vastemanier cd's en dvd's gaat zoeken.bij F8,Fl 0, Fl 1 of Fl 2. wordenbenaderd.dat zou het g ri j s b l a u w eb l OS -s etups met bootenmoetenversnellen, maar e e n me n u b a l kb o v e n aanhet Configureren maakt bij de moderneboards s c h e rm,s te l j e d i t m e estali n meestalniet veel uit. Wat veel me t d e a l s ' Bo o t'a a n gedui de Om een besturingssystemenwaarschijnlijker is,is dat je later menuoptie.bij de BIOS-setups te vinden,moet het BIOSeerst eenkeereennieuwof anderapme t e e n w e l k o ms ts cherm en al l e hardw areonderdel en en paraatop je pc aansluiten dan d o n k e rb l a u w e a c h tergrond gegevensdragers waarvange- urenlangvloekenden tierend v i n d j e d i t me e s ta o l n dera d- boot kan worden initialiseren. achterje machinezit omdathet voncedbiosfeotures. De relevanteinstellingen staan BIOSde nieuwe gegevensdrastel dat je toch een keer in de BlOS-setups helaasnogal ger nietof fout herkent- terwijl v a n a f e e n Kn o p p i x-dvd of verspreid. het BIOSbraafdoet wat hem is Wi n d o w s i n s ta l l a ti e -dvdw i l t ln de StandardCMOSSet-up op9eoragen. s ta rte n, d a n h o e f j e i n de vind je meestalde optiesvoor Om dit soortellendete voorm e e s te g e v a l l e n n i et eerst de floppydriveen de parallelle komenis het verstandigom bij w e e r a l l e si n h e t BIOSaan te en seriële-ata-adapters die in het configurerenvan je BlO5 p a s s e nve. e l Bl O S ' s ehebben n de chipsetzijngei'ntegreerd. Als behoudendte werkte gaanen n a m e l i j kd e mo g e l i j k hei dom je geenfloppydrivehebt,kunje alleeninstellingente verandeeen apart bootmenu weer te die optie beter uitschakelen ren die ook echt voordeelopgeven bij het opstarten.daar- BIOSen besturingssysteem zoe- leveren.houdt bovendienbij i n k u n j e d a n a a n g e venvanaf kener danbuhet opstartenniet welke parameters je hebt verwelk mediumje wilt opstarten. meernaaren bootendaardoor anderd.dat kanerg handigzijn Va a kw o rd t d i t me n u al s B IOS ietssneller. alsje laternog een keeraande B o o t S e l e c t(b BS )a a ngedui d. SommigeBIOS-setup-guideshardwaregaatknutselen. D e h a n d l e i d i n gv a n h et moe- op het internetradenaan om derbordof de tijdensde POST ook ongebruiktepata-kanalenproblemenvoorkomen (Power-OnSelfTest)weergege- of SATA-ports van de in de chipven statusmeldingen verraden set gei'ntegreerde controlleruit Bij veel nieuwereboards kun welketoetsje moet indrukken te schakelen en in te stellendat je de ATA-adapters in de BIOSom het tevoorschijn te toveren, de aangesloten ATA-en ATAPI- setup fl exi bel con f igur er en. Enterenen navigeren Zodra het BIOSde eerstefase toetstudensde selftestnatuur- Denavigatiebinnende verschilvan de selftestheeft afgerond lijk ook herhaaldelijk aanslaan. lendesetupslijkt erg op elkaar. en de eerstestatusmeldingen Ingedrukthouden werkt niet Met de pijltjestoetsen navigeer op het schermweergeeft,kun goed, omdat de toetsenbord- je naarde verschillende menu's. je de BlOS-setup oproependoor controlleren het BIOSdaardoor De verschillende optiesveraneen toets of toetsencombinatie vaakvanslagraken. derje overhet algemeenvia de in te drukken.welkedat is staat PgUp-en PgDown-toets, soms ergenstussende statusmeldin- Voor de menu'sin de BIOS- via de plus- en min-toets.nugen of in de handleidingvan Setupworden twee Structuren meriekewaardenkunje meestal het moederbord beschreven. veelgebruikt.de setuptoolvan directintypen.menu'smet subin de meestegevallenis dat de de vooraldoor Asrock,Asusen categorieënworden vaak gedelete-of Del-toets,maar bij Intel gebruikte AMI-, Award- kenmerktdoor een klein,naar Asrock-en Intel-boards. diverse Phoenix-en Phoenix-BIOS'senrechtswijzenddriehoekje. Viade notebooksen systemenvan Dell lijh met zijn lichtgrijzeachter- Escape-toets verlaatje de subbelandje met F2 in het BlO5. grond en blauweof zwartelet- menu'sen belandje weerin het Oo k F lo ff l 0 k o m e n v oor. ters en een menubalkaan de daarbovenliggendemenu.aan bovenrandeen beetjeop DOS- de rechterrandof na een druk Somsflitsende statusmeldin- programma's. Bij het oproepen op de Fl-toetslatensommige gen echterzo snel voorbij dat belandje op de hoofdpagina BlOS'sengedetailleerdeinfo ze alweervan je schermzijn (Main)waarje bijvoorbeeldde over de betreffendeconfiguraverdwenen voor je de juiste systeemtijden de hardeschij- tieoptiezien.in de handleiding toets(encombinatie) hebt in- ven kunt instellen.met de cur- van het moederbordworden gedrukt.als je de magische sortoetsenvoor rechtsen links deze opties meestaluitgebreitoets kent of het systeemvia de kom je in de anderemenu'ste- derbeschreven. Ereak-toetswilt stopzetten,kun recht.bude setup-toolvan AMIje dietoetshet bestetudenshet en Award-Phoenix-BlO5'sen, die Sommigechipset-en boardproopstartenindrukken,kort nadat doorandereproducenten graag ducentenleverenook software de led's van het toetsenbord gebruiktworden,verschijnteen mee,waarmeeje BIOS-instellineen keer hebbengeknipperd. welkomstscherm met gele let- gen onder Windowskunt verdat is het momentwaarophet tersop eenblauweachtergrond. anderen.buamd heet dit probios het toetsenbord heeft Hier vind je geen opties maar gramma,dat vooralis bedoeld gd'nitialiseerd en toetsenbord- slechtseenoveaichtvande ver- voor overklokkers,overdrive,bij invoer accepteert.je kunt die schillende categorieën. Nvidianlune. 117

3 BIOS-basics Het BIOS (BasicInput/Output System)is als het ware het basisbesturingssysteem van het in je pc of notebook ingebouwde moederbord. Het is geschreven in een programmeertaal die relatief dicht tegen de hardware aanligt en heeft als belangrijkste taak om de comouterhardware bij het opstarten van het systeem zodanig te configureren dat er uiteindelijkeen besturingssysteem(os) geladen kan worden. Met uitzondering van een aantal oudere besturingssystemen,zoals DOS, neemt het OSvervolgensde totale controle van de oc over en zorgt dus zelf voor het contact met de comouterhardwareen de randapparatuur. Het BIOSvan modernereboards kan de voor het booten vereiste hardwareonderdelen grotendeels zelfstandigconfigureren. Dat gebeurt aan de hand van de gegevens die deze onderdelen zelf beschikbaarmaken. De jumpers en dipswitches,die vroeger vooral voor de instellingen van de processor gebruikt werden, zijn nagenoeg verdwenen. Omdat het BlOs niet altijd alle instellingenautomatisch vindt en soms verkeerde waarden gebruikt, kun je veel instellingen die voor het initialiserenvan de hardware belangrijkzijn in de BIOSsetup (BlO5 Set-up Utility of soms ook nog wel CMOS Setup Utilitygenoemd)aanpassen. Het BIOSslaatde configuratiegegevensdan op in het CMOSRAM. dat door een kleinebatterij van stroom wordt voorzien. Hierdoorblijvende instellingen ook bewaard als de stroom wegvalt. De gegevens worden ingelezenalsje de pc aanzet. De sneltoets voor het ooroepen van de BIOS-setupschrijft het BIOSnaar het beeldscherm nad at he t a lle c om oonenten voor het aansturen van het beeldschermin de eerste fase van de Power-on self test (POST)heeft ingeschakeld.hier schuiltook meteen een addertje onder het gras,want alsje in de BlOS-setup te agressieveinstellingenvoor bijvoorbeeldje moederbordchipset,processor, geheugen of videokaart hebt 118 opgegeven,crasht het systeem voordat je de BIOS-setuphebt kunnenopenenom de instellingen te kunnencorrigeren. In dat geval resteertje weinig anders dan het CMOS-RAMte wissen.de volgende keer dat je opstart gebruikt het BIOSvoor het initialiserenvan de hardware dan weer de automatischehardwareherkenningen de meest behoudende voorgeprogrammeerde instellingen('safedefaults').hoe je het soms ook als NVRAMaangeduideCMOS-RAM kunt wissenstaat in de handleiding van het moederbord beschreven.bijde meestemoederborden gaat dit met een 'Clear jumper. CMOS'gedoopte De BlOS'senvan veel nieuwere boards hebben door wanneer de POSTniet correct werd afgesloten. De volgende keer startenze dan oo met de standaardinstellingen en geveneen waarschuwingdat je de BIOSinstellingenmoet controleren. Om foutmeldingen en veranderingendie door deze mechanismen worden toegepast te voorkomen, zou je het systeem dus nooit moeten uitschakelen terwijl het BIOS nog bezig is met de initialisatieen selftest. De boardproducenten programmeren de BIOS'senniet compleet zelí maar gebruiken als basis'ruwe'bios'sen en ontwikkelomgevingenvan bedrijven als AMl, Insydeof Phoenix. Die basisversies vullen ze aan met hun eigen code en code die door de chipsetproducent wordt aangeboden.door deze gemeenschappelijke basishebben de BlOS-setups bij boards met dezelfdebasisen identieke of verwante chipsets toch erg veel van elkaarweg. De grote pc- en notebookfabrikantengebruikenvaak spec iale BI O S- v er s iem s et minder ins t elopt iesdan d e b o a r d s i n de det ailhandel.h i e r m e e w i l len ze voorkomen dat klanten bij het om c onf ig u r e r e n v a n het BI O S t egen p r o b l e m e n aanlopen. I n pla a t s d a a r v a n bieden de BlOS'senvaak functies aan die in zakelijkeomgeving interessantzijn. Veel producenten schakelen PCIIDE Busmasteruit, maar als je dit aanzet komt Windows iets s n e l l e ru i t d e s l a a p t o e s t a n d( h i b e r n a t e ).D a t k o m t o m d a t h e t hibernate-bestanddan net even iets sneller uit de geheugend u m p o p d e h a r d e s c h i j fw o r d t ingelezen. A l s j e w i l t d a t h e t B l O 5a l b i j het oostarten waarschuwt voor ernstige fouten op de harde schijf, moet je SMART(Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology) inschakelen. We r a d e n a a n o m d e z et e c h n i e k t e c o m b i n e r e nm e t S M A R T - m o nitoringsoftwarevoor Windows o f L i n u x.j e k r i j g t d a n m e e r i n formatie,zodat je een op handen zijnd defect soms vroegtijdig kunt herkennen. We e s v o o r z i c h t i g m e t h e t instellen van de gebruiksmodus van de SATA-adapterin de c h i p s e t.b o a r d sm e t l n t e l - c h i p s e t s b i e d e n d e m e e s t ef l e x i b i l i teiï: Compatible IDE (soms ook als Legocy/DE aangeduid); Enhanced IDE (of Native); AHCI of R Á l D.V e r g e l i j k b a r ei n s t e l l i n g e n vind je bij veel andere chips e t s. We l k e m o d u s h e t b e s t e is, hangt van een groot aantal factoren af. Dat is dan ook de reden dat we hier recentelijk een apart artikel aan hebben g e w i j d [ 'l ]. De verkorte versie van dit complexe onderwerp luidt ongeveer als volgt: als je het besturíngssysteem eenmaal h e b t g e in s t a l l e e r d,m o e t j e d e instelling documenteren en niet meer veranderen.anders boot het systeem misschien niet meer. Door de andere instellingen verandert namelijk de PCI-lDwaarmee de SATAadapterszich tegenover het bes t u r i n g s s y s t e e mi d e n t i f i c e r e n. Als tijdens het eerstedeel van het bootproces de driver ontbreekt om het apparaatvia de n i e u w e P C I - l Da a n t e s p r e k e n, moet het besturingssysteem het opstarten afbreken omdat het de harde schijf niet meer kan benaderen. Gevorderde gebruikers kunnen het bestur i n g s s y s t e e md e d r i v e r m e t w a t t r u c j e s i n d e m a a g s p l i t s e n.d a t moet dan wel gebeuren vóór je de verandering in het BIOS a a n b r e n g t.m a a r d i t i s n i e t z o n d e r r i s i c oe n d e m o e i t e m e e s t a l niet waard. De RAID-modus schakel je in alsje een groep harde schijv e n w i l t s a m e n v o e o e nt o t e e n geheel. Dit moet je doen voord a t j e h e t b e stu r i n g ssyste e m g a a t i n s t a l l e r en Bi. j boards met I n t e l - c h i p s e t sm o e t j e d e R AID modus in geval van twijfel voor d e z e k e r h e i dsta n d a a r di n sch a k e l e n.d a n k u n j e e e n w e r ke n d e Wi n d o w s - i n s talla ti e b e sta a n d e u i t e e n e n k e l e sch i j f l a te r zo n d e r g e g e v e n sve r l i e s m e t e e n tweede schijf tot een RAID-syst e e m c o m b i n e r e n. D e ze R AID m o d u s i s e c hte r n i e t zo n d e r r i s i c o, w a n t n e t a l s b i j PC I- o f P C l e - R A I D - c on tr o l l e r s m a a kt h e t m o e d e r b o r d - B OS ti j d e n s het booten een omweg van enk e l e s e c o n d e n e n r o e p t vi a d e z o g e n a a m d e Op ti o n R OM d e f i r m w a r e v a n d e R AID - a d a p te r o p. D e z e i s b el a st m e t d e i n i ti a l i s a t i ev a n d e R AID - fu n cti e e sn heeft een eigen setup-tool die je via een sneltoetskunt oproepen om het RAID-systeemte configureren. Als je zeker weet dat je geen R A I Dw i l t g e b r u i ke ne n j e a l l e e n V i s t a o f n i e u we r e L i n u x- d i str i b u t i e s o p d e s ch i j f w i l t i n sta l l e r e n, i s d e A H CI- m o d u sb i j n i e u were systemende beste keuze. I n t e g e n s t e l l in g to t Wi n d o w s X P b e s c h i k k en d e ze OS'se n o v e r g e n e r i e ke d r i ve r s vo o r A H C - a d a p t e r s.vo o r XP h e b j e A H C I - d r i v e r s va n d e ch i p se tp r o d u c e n t n o d i g, d i e j e e e r st o m s l a c h t i g v an a f e e n d i ske tte a a n h e t b e g i n va n d e i n sta l l a t i e m o e t m o u nte n,zo a l so o k b i j R A ID - c o n t r o l l e r sg e b r u i ke l i j ki s. A l s j e d i t ge ze u r va n m e e t a f a a n w i l t v er m i j d e n, ku n j e m e e s t a l d e d e fa u l t i n g e ste l d e E n h a n c e d - m od u sg e b r u i ke n.in d e z e m o d u s z i j n a n d e r sd a n b i j d e 'L e g a c y '- mo d u sa l l e SATAp o r t s e n P A TA- ka n a l e na cti e f. M o d e r n e h a r de sch i j ve nzi j n i n deze modus echter niet in staat om schijfoperatiesvia NCQ(Nat i v e C o m m a n d Qu e u i n g ) o p n i e u w t e s o r t e r e n o m ze i n d e s n e l s t m o g e l i j ke vo l o r d e a f te w e r k e n. D e s n e l h e i d sw i n std i e j e m e t N C Q ku n t b e r e i ke n, i s m a x i m a a l t i e n o r o ce n t. En d a n a l l e e n i n b e n c h m a r ksd i e so e ci aal voor NCQzijn geschreven. Ingebouwd I n d e B I O S - s e tu pku n j e n i e t a l leen de ATA-adapters in de chipset configureren, maar ook de g e b r u i k s m o d i vo o r d e a p a r te controllerchips die bij nieuwere boards vaak voor extra interne of externe PATA-of SATA- c't 2008, Nr. 7/8

4 .aa- r- 5t t! tl lqlhl tíi tmll Alí.tH ntfrlh StSbHdb lrbfn W bb lr a:$:fl Bij de meeste boards vind je tegenwoordig een van vier Ook andere moederbordfuncties die in de chipset of via uit te schakelen zodat het be- gebruikte netwerkhardware BlOS-setups. Een menubalk bovenaan met submenu's vind je bijvoorbeeld b'rj de AMI-BIOS'sen van Asrock en Asus (linksboven) aparte chips worden beheerd, sturingssysteem niet onnodig en het Phoenix-BIOS van de Intel-boards (boven midden); zoals usb, FireWire, netwerk of naar DHCP-servers gaat zoeken. Deze tip is totaal nutte- vergelijkbaar qua stíuctuuí was het vroeger bij Asus vaak geluid, stel je in bij Integrated gebruikte Awards-Phoenix Medaillon BIOS (rechtsboven). De Peripherals. Afgezien van de loos: moderne besturingssystemen doen dit toch al niet zodra bij de meeste andere boardproducenten gebruikte BIOS'sen controller voor de floppydrives van AMI (links) en Award (midden) zien er op het eerste gezicht is het beter om niet-gebruikte ze zien dat er geen kabel in de bijna identiek uit. Grotere pc-producenten zoals Dell gebruiken apparaten in het besturingssysteem uit te schakelen. Op firmware die nodig is om een netwerkaansluiting zit. De LAN- BIOS'sen met anders gestructureeíde setuptools (rechts). die manier kun je ze later ook besturingssysteem via het netwerk op te starten en ook via connectors zijn toegevoegd. De meerdere secondes aan opstartopties hiervoorvind jevaakonder tijd. Want als de chip in de AHCI- zonder dat je het besturings- de Option ROM wordt opge- weer gemakkelijk inschakelen lntegroted Peripherals. Als je hier of RAID-modustaat, adresseert systeem hoeft te herstarten. roepen, is bij veel serverboards de DE-modus voor de ATA-chip het BIOS ook de firmware van de Een tip die je vaak hoort echter niet zo slim en vertraagt instelt, bespaar je bij veel boards ATA-chip via de Option ROM. bij nieuwere pc's is om niet het opstarten aanzienlijk. Vaak Plan van aanpak bij herconfigureren Sommige configuratieopties in de BIOS-setup hebben nogal de instellingen waren vóór de problemen optraden. sturi ngssystemen nog grote effecten op het besturingssysteem. Als je bijvoorbeeld Vervolgens kun je rustig de basis- en werken. goed starten de gebruiksmodus van de ATAadapter instellingen laden. De opties Set- Als dit het verandert, wil een al up Defaults of Optimized Defaults geval is, heb gd'nstalleerd besturingssysteemzijn het beste. Na het eigenhandig je een wer- instellen van de systeemtijd is kende basis soms niet meer booten. Voordat je een B OS-update uitvoert of het systeem nu meestal behoorlijk die je bij pro- in het BIOS van een gei'nstalleerde goed ingesteld. De optie Sofe blemen mak- pc Arotere veranderingen Defaults laadt vaak net té voorzichtige kelijk kunt aanbrengt, raden we dan ook ten sterkste aan om de huidige instellingen en schakelt bewust sommige functies van h erste I le n. In geval van instellingen te documenteren. het board uit. Deze optie is dus problemen Loop gewoon alle verschillende 0eigenlijk alleen geschikt voor moet je de onderdelen van de Setup af en maak van elk scherm even een troubleshooting en niet bedoeld voor normaal gebruik. instellingen een voor een met de gedocumenteerde instellingen verge- foto met een digitale camera. Op die manier weet je in noodgevallen in ieder geval nog wat test je of de al ge"nstalleerde be opties kunt Na het laden van de defaults lijken, zodat je problematische opsporen. Na het laden van de'setup Defaults' of 'Optimized Defaults'is een BIOS meestal behoorlijk goed ingesteld. c't 2008, Nr. 7/8 1't9

5 Bij de simpele BIOS'sen van AMI en Award-phoenix vind je vaak een producentspecifiek menu waarin vooral overklokfuncties te vinden zijn. Veel producenten vergeten om de S3-modus of de ventilatorregeling in de setup in te schakelen. De pc is hierdoor onnodig luid of verbruikt in stand-by bijna evenveel energie als bij zuinig gebruik. kun je deze bootfunctie voor toe van USB-apparaten boot of audiocodecs kun je de pintoewijzing ook via de driver in sluitingen vroeger vaak uitge- werden deze verouderde aan- de netwerkchips afzonderlijk als je je USB-invoerapparaten uitschakelen. Bij desktopboards zowel met cdldvd- en harddiskbootmanagers als onder verou- de schaarse IRQ's vrij te maken. Windows aanoassen. schakeld om maximaal drie van is de LAN-firmware meestal al standaard uitgeschakeld. derde besturin gssystemen zoa ls IRQ's vrijmaken Op moderne pc's met nieuwe DOS wilt gebruiken. In de BIOSsetup moeten USB-toetsenbor- Als je nog een oude printer of ter niet meer nodig, omdat er besturingssystemen is dat ech- Erfenis den onafhankelijk van deze in- gewoon werken. lelle poort aansluit, moet je bij IRQ's voor PCI- of PCle-hardware scanner hebt die je op de paral- dankzij lo-apic massa's vrije Bij de Integrated Peripheralsstelling vind je ook de instelopties voor In de BIOS-setups van nieuwe boards vind je soms ook in- de parallelle poort de ECP+EPP- instellingen dus beter laten de lntegrated Peripherals voor beschikbaar zijn. Je kunt deze USB Legacy Support.Die kun je in sommige BlOS-setups voor toetsenborden, muizen en gege- voor de interne aansluiting tert en versnelt de communi- ze hebben ingesteld, want zo stelopties die de pintoewijzing modus inschakelen. Dat verbe- zoals de BIOS-programmeurs vensdragers afzonderlijk in- en van de audioconnector op het catie en is nodig om bepaalde heeft de producent het bord uitschakelen, terwijl in andere frontpanel veranderen. Afhankelijk van de behuizing moet blemen te kunnen gebruiken. deel mag je niet onderschatten, randapparatuur zonder pro- ook uitvoerig getest. Dit voor- setups maar een enkele optie te vinden is. USB Legacy Support je of HDA (HD-Audio, Azalia) Via de instelopties van RS232- want soms veroorzaakt het veranderen van een schijnbaar moet je inschakelen als je af en of AC97 instellen. Bij sommige interfaces en de parallelle poort on- De instellingen van de ATA-adapters in de chipset moet je beslist documenteren, omdat al geïnstalleerde besturingssystemen na veranderingen dit onderdeel van de setup misschieniet meer willen opstarten. Het werkgeheugen kun je bij moderne boards in de BIOS-setup op vele manieren instellen. Weinig setups ondersteunen de gebruiker echter zoals dit Gigabyte-board met een weergave van de herkende waarden. 120 c't 2008, Nr. 7/8

6 benullige BIOS-setupoptie storende bijwerkingen die in geen enkele relatie lijken te staan met de verandering. Het is dus verstandig om alleen die zaken te veranderen die je ook echt nodig hebt of duidelijk meer performance opleveren. En voor alles geldt: verander niets, tenzij je precies weet wat je doet. Voor een correcte en storingsvrije hardwareconfiguratie moet je op moderne systemen (IO-)APIC(l/O Advanced Programmable lnterrupt Controller) en ACPI (Advanced Configuration & Power Interface) in de BIOS-setup ingeschakeld laten. Ook de standaard ingestelde MPS-tabellen in versie 1.4 zijn voor moderne besturingssystemen correct. Als je toch aan deze instellingen gaat sleutelen, moetje erop rekenen dat de besturingssystemenog maar één kern van dual- of multicoreprocessors gebruiken. Tegenwoordig is het meestal versoilde moeite om PCI-interruptlijnen of PCI-slots bij de PNP/PCI Configuration vast aan IRQ's te binden of om IRQ's in de IRQ Resource Set-up handmatig te reserveren. Moderne besturingssystemen trekken zich van deze instellingen meestal toch niets aan. Ook de standaard op 'No' ingestelde optie Plug&Play Operating System kun je beter zo laten staan. Hoewel dat vandaag de dag misschien wat vreemd lijkt, klopt dit echter wel en wordt het ook door Microsoft zo aangeraden. Laag pitje ACPI onder Power Management Set-up zorgt niet alleen voor een correct hardwareconfiguratie, maar regelt ook de energiebesparende functies en zou altijd geactiveerd moeten zijn. In de BlOS-setups van de meeste moderne moederborden kín je ACPI daarom niet eens meer uitschakelen. Veel boardproducenten letten er bij de standaardinstellingen voor de stand-by- of suspend-mod us niet op en configureren alleen de ACPI-51-modus. Als je dan later het besturingssysteem in stand-by zet, verbruikt het systeem nauwelijks minder stroom dan een onbelast draai- Een speciale sneltoets roept bij moderne boards een menu op waarmee het bootdevice flexibel gekozen kan worden. end systeem. Aanzienlijk meer energie kun je besparen in de 53-modus (Suspend-to-RAM). Deze schakel je in met instellingen als 53, 5t&53 of Auto. Via de configuratieopties Power-on by Keyboard, Wakeon-LAN of Resume by PCI-Device (soms ook als PME, power Management Event aangeduid) kun je selecteren via welke apparaten of gebeurtenissen het systeem ingeschakeld of wakker gemaakt mag worden. Als dit met toetsenbord of muis moet werken, moet je soms ook een jumper op het board omzetten om USB- en PS/2- aansluitingen van de benodigde 5 volt stand-byspanning te voorzien. Via RfC Alarm of Power-on lime vertel je het BIOS dat het het systeem eenmalig of steeds op een bepaald tijd moet inschakelen. Via de taakplanner van Windows XP of Vista qaat dit echter een stuk makkelijker, alleen werkt dit soms niet in Soft-off (ACPI-S5). lnstelopties als Suspend Time Out, Power Button Function of Hard Disk Spin Down Time kun je gerust negeren omdat moderne besturingssystemen dit zelf beheren. De ootie Re-call VGA BIOS from 53 moet door Linux-gebruikers worden ingeschakeld als ze hun pc niet betrouwbaar uit de 'stand-by'- mode krijgen. Restore ON AC after Power loss beoaalt of het systeem na een onderbreking van de stroomvoorziening automatisch weer ingeschakeld wordt, zodra de voeding weer een stand-byspanning levert. f if:l :,,.,.."":Ë --: ==5a ===gl BASISCONFIGURATIES OF ZELF SAMENGESïEID, MET DE KEUZE UIï ONDER ANDEREN VOLGENDE OPïIES:. (Fanless) Mini PC - Wall/Floor Mount - Desktop - Tower - 19" - Custom o Harddisk - Compact Flash - IDE Solide State Disk - USB Solid State Disk. AT - ATX - A Voeding - DC Voeding. 4855X Um Intel Quad core. Geschikt voor: DOS - Windows - Linux. Moederbord - Backplane - Single Board Computer. ISA - PCI - AGP - PC!-Express - PC/Í04 - PCll04 MICROP0WER BV importeert en assembleert industriële computers en embedded systemen in vele soorten maten. Naar wens voorzien van een besturingssysteem en/of softwaren standaard met een overnight burn-in test. Wij helpen u graag met raad en daad om uw systeem samen te stellen. MI RO WER ::a F:_ -: j_ : MICROPOWER BV Minervum ZD Breda Tel. +31-(0) Website: www. m icropower.nl

7 Tijdens het booten roept het BIOS via het Option ROM de RAIDfirmware op om de RAID-adapter en de hierop aangesloten harde samenwerking met actuele be- cpu's (lntel W of AMD-V) wilt genieken oo moderne boards in lisatietechnieken van moderne schijven te initialiseren. Via een speciale sneltoets kun je hier een sturingssystemen zonder problemen werken en bij onbelaste a I Ízatio n Techn ology inschakelen. bruiken, moet je opties als Virfu- RAID-setup-tool starten waarin je de controller en de groep harde schijven kunt configureren. processors het energieverbruiken om ervoor te zorgen dat ook en de warmteontwikkelingecht alle kernen van de processor gebruikt worden, moet je aanzienlijkunnen verminderen. Hierdoor kunnen ook de voor de zekerheid even contro- De instelling Always on is bijvoorbeeld interessant als je een schatomatisch herkende orocessor- systeemventilatoren weer wat leren of de multicoreondersteu- sommige boards moet je het aukelbare stekkerdoos hebt, Last model in de BIOS-setuo echter langzamer draaien, waardoor ning niet is uitgeschakeld. Stdte in de meeste andere gevallen. Je kunt dan beter ook HPET De opties voor F58 (Frontside- Je hoeft overigens niet bang te zijn als de genoemde of som- nog een keer bevestigen. ze minder herrie produceren. Je moet ook niet verbaasd (High Precision Event Timer) inschakelen, een nauwkeurige klok plicator, kloksnelheid en verzor- systeem door gebruik van deze beschreven cpu-specifieke conbus), HyperTransporf (HT), multi- zijn dat de performance van je mige van de in het handboek die door moderne besturingssys-gingsspannintemen wordt gebruikt. cessor kun je het beste negeren achteruit gaat. zijn: veel BlOS-setups maken op- (V.o,") van de pro- stroom bespa ri ngstech nieken figuratieopties niet te vinden en overlaten aan overklokkers. Andere opties die je zeker ties onzichtbaar als de gebruikte ProcessorondersteuningWant ook hier hebben de opties moet inschakelen zijn de Thermal Monitor (TM of TM2, frenieken niet ondersteunt. processor de betreffende tech- snel ongewenste neveneffecten. Verander je bijvoorbeelde quentie- en spanningsomscha- De instellingen die betrekking hebben op de processor zijn bij waarde van V.o,", dan schakel je keling bij oververhitting) en de Kortetermijngeheugen sommige BlOS-setups in een onbedoeld ook vaak de stroombesparingstechnieken van mo- Execute). Deze zijn in de BlO5- Ook de instellingen voor het geheugenbeveiliging NX (No apart menu ondergebracht, terwijl ze bij andere setups verspreid zijn over Advanced BIOS Sommige BIOS-program-via opties als No-Execute Memory overklokkers interessant. Toch derne processors uit. setup meestal terug te vinden werkgeheugen zijn vooral voor Featu res en producentspecifiekemeurs vergeten dom genoeg Protect, Execute Disable of Enhanced Virus Protection (EVP). Als instellingen van het werkge- kan het ook hier lonen om de menu's. De instellingen voor de om processorfuncties als cpu worden door de meeste moderne BIOS'sen automatisch ge- Speedstep (EIST) of Enhanced ondersteuning voor de virtuagezien de automatismen van Cool'n'Quiet, Enhanced lntel je virtualisatieoplossingen met heugen even te bekijken, aanconfigureerd en leveren meestal Halt State (CÍO standaard in te ook geen problemen op, zodat schakelen. Dat soort schoonheidsfoutjes moet je zeker even na een druk op de tab- of escape-toets verdw'rjnt dit meestal en De meeste nieuwe boards laten tijdens de selftest een logo zien; je de bijbehorende instellingen meestal met rust kunt laten. Bii aanpassen, aangezien die tech- krijg je statusgegevens over de hardwareherkenning te zien. GIGABYTE SffiMotherbards f ultra W tu t6?. 122 c't 2008, Nr.7/8

8 de BlOS-setups bij het configurerenvan het geheugenregelma ti gfo ut en m ak en.hie rv o o r kun je het bestehet gratisverkri j g b a recp U- Z( z ie s o ftl i n k ) g e b ru i ken. O nder de o p ti e Memory geeft het Windowspro g ra mm aweerhoe he t BIOS he t g e h e ugenheef tinge s te l d. De i n stellingen v oor de j u i s te RAM-conf igur at ie die in h e t SPD -EE P ROvM an de g e h e u g e n mo dule z ijn opges l a g e n, sta a no p het t abblads P D. Vo o ralde k lok s nelh e i vda n he t we rk geheugenm ag n i e t hogerzijn dan door de producentis opgegeven. Andersis de k a n s g ro o t d a t e r g e heugenfouten ontstaan,die vaak tot w i l l e k e u ri g ec ra s h e so f gegevensverlies leiden. Ee nv e e l te l a a g i n g estel de k l o k s n e l h e iids v e rs p i l l i ngvan performanceen heeft effect o p d e s n e l h e i dv a n h et hel e systeem. Maartikt de RAM-klok s l e c h ts6 6 M H z te l a n gzaam (bijvoorbeeld op DDR2-667 i n p l a a tsv a n D D R 2-800), dan i s d a t n i e t m e te e ne e n ramp. B i j s o m m i g ec o m b i n ati esvan chipseten cpu werkt een systeem met een iets te lage geheugenkl okzel fs i ets snel l er dan met de correctefrequenti es.a l s er veel geheugenmodules in het systeemzitten,is een l angzameregeheugenklok somszelfsnodig voor de geheugencontrol l opdat er di e het RAMnog betrouwbaarkan adresseren. Ook al s de ti mi ngsvoor de R A M-modul eshandmati g of door de automati schei nstel l i ngen van de B IOSte agressi ef w ordeni ngestel d,l oop j e sneltegen probl emenaan.de dri e bel angri j kste i n st ellingen (Ct),RASzijn de CAS-Latency (tr.r)en RASPreto-CAS-Delay chargetime(trr).erzijn echter nog een berg anderewaarden die overklokkers via tallozeopti es i n de B IOS -set up kunnen i nstel l enom echt h et laat st e druppel tj e performance uit hun systeemte persen. A angezi ende ti m ingsvoor het adresseren van het geheugen i n kl okcyclwi ordenopgegeven,komenhogerewaarden overeenmet l ange r ewacht - BIOSupdatennaar de nieuwsteversie Het BIOSspeelteen crucialerol datewilt gaaninstalleren. Alsde B OSvan een floppy, USB-stick niet onderde garantie.meestal voor de werkingvan een pc van- pcaoedwerktenookde releasen- of driver-cdkan installeren. Alsje benje dan snelleren goedkoper wegede invloedop de hardware otesvoor de nieuweb OS-versiesdaarentegen een B OSvan goed- uit met een nieuw moederbord. coníiguratieen de informatiedie geencorrectiesmeldendie voor koperemoederborden, complete Bij pc'szondermogelijkheid om aanhet besturingssysteem wordt je systeemvan belangz'ljn,kunje pc-systemen of notebook bij het een verkeerdgeflashtbioste doorgegeven. Net als elk ander hetbeternietdoen. flashenom zeephelpgziet het er herstellenen met namebij notesoftwareprogramma kanook een vaakberoerderuit.dieproducen- booksmoet je je dus bijzonder BIOSfoutenbevattenof moethet Alsje net een nieuwmoederbord ten integrerenmaarzelden goede goed afuragenof de verwachte somsaan nieuweomstandighe- hebtgekocht,iseen BlOS-update reddingsfuncties. voordelenvan een nieuwebiosden wordenaangepast, die zich wel aante raden,omdatdat vaak versieopwegentegen de risico's pasna de voltooiingvanhet BIOS de compatibiliteitmet nieuwe Tegenwoordigzitten de flashge vaneenflash-actie. voordeden. cpu'sen geheugenmodules ver- heugenchips met de BIOS-code betert of door de ingebouwde meestal op het moederbord Alsje een completepc van een De producentenvan moederbor- microcode-updates cpu-fouten gesoldeerdof is de functionali- grotere pc-producenthebt en den, pc's en notebooksbieden corrigeert.bij de betere boards teit in chipsmet anderefuncties je een BlOS-updateoverweegt, daaromvaak B OS-updates aan is ook een mislukteb OS-update gdntegreerd.in tegenstellingtot moet je de nieuweb OS-versie om diversefouten op te heffen, geen ramp, omdat de produ- vroegerkunje zeer bij problemen beslistdirectvan de websitevan de compatibiliteitmet hardware- centen reparatiemogelijkhedendusook nietuithalenen naareen de pc-fabrikant ophalenen niet onderdelen te verbeteren of in uit- hebbenge'htegreerd. Sommige gespecialiseerd bedrijfsturenom van de moederbordfabrikant. gevallenook nieuwe producentenplaatsenbijvoor- opnieuwtelatenflashen. zonderlijke gebruikenin de Deenige Veelfabrikanten functiestoe te voegen.met een beeld een tweede BIOS-chip als diedannoguitkomstkunnenbie- productienamelijkzogenaamde je moe. OEM-boards flashprogramma schrijfje zo'n back-upop hetboardofslaaneen denzijnde producentvan producten - speciale nieuweb OS-versie naareen niet mini-bios in eenbeveiligdgebied derbord en specialebedrijven. of afgeslanhe enspeciaalvoorgevluchtigegeheugenchip op het op datin noodgevallen eennieuw Maardatisduur.wantditvaltecht bruikin completepc'singestelde moederbord,de Flash-EEPROM. moederbordversies. Opheteerste Vroegerdraaidende flashprogezichtverschillen die misschien gramma'sonder DOS,maar innauwelijk van de boards die middelsbiedenveelmoederbordondereen(bijna)identieke naam producentenvoor het 'flashen' in de detailhandel wordenvervan het BIOSook makkelijkerte kocht.maarin de praktijkgebruibedienenwindows-programma's kende OEM-boards vaakandere aan.viade setupof eensneltoets onderdelen en hebbenzedusook kun je bij veel moderneboards eenspeciaal aangepast BIOSdat ook een in het BIOSingebouwde nietcompatibelismetde venruanflashtooloproependieeennieuw te boardsuitdedetailhandel. BlO5directvanafde floppyof een USB-stick kaninstalleren. Na een B OS-update moetje in de setupde defaultinstellingen Bij het flashenvan een nieuwe ladenomdat de van het oude BlOS-versie mager nietsmisgaan, BIOSin het CMOS-RAM opgeslawant met een foute of onvolle gen gegevensniet in die vorm dig gdhstalleerd BIOSstartende aanwezigzijn die het nieuwe meestesystemenhelemaalniet BIOSverwacht.Alle in het vermeerop.endanhebje natuurlijk leden toegepasteinstellingen ook geengelegenheid meerom in de setupraakje hierbijkwijt. het opnieuwte proberen.dit ri- Moderneboardszoalshier bij Asusbiedenvia het BIOS Daaromgeldt ook voor een sicomoetje altijdmeeovenruegen oproepbareflash-toolsom het BIOSvan floppy, harddiskof BIOS-update: eerst de setupinbij de beslissing ofje eenbios-up- USB-stick te actualiseíen. stellingennoteren. c't 2008.Nr.7/8 't23

9 F ra k i i i k, $ l { ^ -3:" ',.i1 tt Overklokkenen testen ln plaatsvanhet moeizameplaatsenvanjumpersop diverseplekken op het moederbordkun je tegenwoordigveel instellingen die belangrijkzijn voor de systeemperformancehandig in de BloS-setup of via softwareonder Windowsinstellen.Dit maakthet verleidelijkom de processor, het geheugenofde grafische chipge woon een beetjesnellerte laten draaiendan gespecificeerd. Dit 'overklokken' istot eenwaresport uitgegroeid. Erzijntientallenweb sites en boardproducentendie met steedsnieuweoverclockingtools,-functiesen -automatismen de indrukwekkenalsofoverklokkenkinderspel is. Maarhet tegendeelis waar.er is weliswaarbij kloknelhedenen voedingsspanningen alt'rjdeen beetje speelruimteingebouwd, zodat de hardwareook onder minder optimaleomstandigheden nog naar behoren werkt. Maarhoegrootdezespeelruimte is en hoeveelje hiervanzonder risicokuntgebruikenis moeil'rjk in te schatten. Je kunt in iedergevalniet volstaan met het verhogen van wat waardenen een snelletest Voorje gaatoverklokken moetje de pc na hetoverklokken alsgoed met een of twee benchmarks. dusin iedergevalzorgenvooreen kwalificeren, wil dat nog nietzeggendat de pc hetaltijdgoedblijft Je zult echt het samenspel tus- back-upvan alle belangrijkege sen de hardwarecomponentengevensop een veiligelocatie.na doen.op een hetezomerdagbij nauwkeurig moeten bekijken hetopvoerenvande kloknelheid een omgevingstemperatuur die net zoalsje dat na het bouwen moetje met testprogramma's de vijfof tiengradenhogerligt dan ge- normaalwerkthet systeemmisofveranderenvan een pc moet juistewerkingvan processor, doen. heugen,moederborden andere schienandersen gaat er welcomponentencontroleren- het licht plotselingergenseen bitje Uitsprakenals 'crashteook niet maaktdaarbijniet uit of de instel- verloren. na urenlangspelenvan de laat- lingenhandmatighebtaangepast ste first personshooter'z'rjndus of dat door de overklokoftware Alsje de voedingsspanning van niet voldoende,omdat blijvende van het moederbordhebt laten processor,geheugenen andere schade aan de hardware en doen.het besteis om met meer- componenten opvoert, kun je crashesmaartwee van de drie dereprogramma's te testen,want vaak nog verder overklokken. fatale gevolgenz'rjn die door onze ervaringenin het c'tlab Maardat moetje alleendoenals overklokken veroorzaakt wor- bewijzensteedsweer dat som- je heelpreciesweet waarje mee den. Belangrijkis ook dat je mige pc- of geheugenintensieve bezigbent.eente hogespanning computernog steedsonderalle programma's op eenopgevoerde kanonherstelbare schadeaande verwachteomstandigheden en pc probleemloos en correctkun- hardwaretoebrengen. verschillendebesturingssyste- nen draaienterwijl anderefoumen correct werkt. Het geheu- ten makenof crashenomdat ze De moeite die je in overklokgenen de processorkunnenzich andere benaderingspatronen of ken moet stekenom het goed gebruiken. bij eenovergekloktepc wel eens functie-units te doen,moetje dus niet ondervergissen. Bovendien komengeschatten.menig knutselaarlaat gevensviaserial-ata of netwerk De meeste benchmark voor de veiligheidscheckachterwege misschienniet meerzo aan als graphicagames,cpuof geheugen en hoopt net als een puber met ze verstuurd werden. Met een zijn voor dezetestsniet geschikt, een opgevoerdebromfiets dat beetje pech vernietigendeze omdatzealleenbelastinggenere- allesgoedzalgaan.andersmoet foute bits je afstudeerscriptie, ren en snelheidmetenmaarniet je waarschijnlijk ooknietaanoverbestandssysteem of Windows- controlerenof de resultatenvan klokkenbeginnen,aangezienhet registeren ben je al snel heel de uitgevoerdeopdrachtenook je al snelmeertfd kostdanje met wat meeruren kwijt voordatje correctzijn. En ook als program- het ietssnelleresysteemooit zult die schadehersteldhebt. ma'salsprime95of Memtest86+ terugwinnen. tijden en wordt het geheugen wel correctwerkt en rekent.dat van het boarden de hardware d u s langz am erbe n a d e rdn. e t kost vaakmeertud dan je door al snel een halvetot een hele als bij de geheugenfrequentie de optimalisatie gi gabyte R A M onbenut (zi e terugwint. i s een enigs z insl a n g z a me re In de BlOS-menu's voor het softlink). i n s t elling- bijv oo rb e e l de e n g e h e u g e no f d e chi psetvi nd CAs-Latency van zes in plaats je bij moderne boardsopties Geavanceerd van vijf klokcycli- niet drama- waarmeeje MemoryRemopping ti sc h,m aar z ullen g e h e u g e n - of MemoryHolstingkunt active- Of het BIOStijdensde POSTde g e r ic ht e benc hm a rk sz e w e l ren. Dezefunctiesverplaatsen statusgegevensweergeeft of b l oot leggen.o f je d i t s o o rt h e t n e t o n d e r de 4GB -grens dat een logo allesverbergt,kun fouten corrigeert is sterk af- g e l e g e n s tu k g e heugen dat h a nk elijkv an je B IO S -s e tu p, door de PCI-adresruimte wordt want bij sommigesetupsmoet geblokkeerdnaar het gebied je meteenflink wat parameters bovende 4GB-grens, zodathet h a ndm at ig aanpa s s e na l s j e d o o r 6 4 b i ts -b e sturi ngssystemaareenenkeleoptiewilt aan- men kan worden gebruikt.als passen.dit is alleende moeite je een 64bits-systeem gebruikt w aar dals het B I O Si n d e s e tu p e n me e r d a n 3 GB geheugen correctweergeefthoe het de hebt, moet je deze optie dus anderetiming-parameters zou i n s c h a k e l eonm h et compl ete hebbeningesteld. geheugente kunnenadresseveelwebforaen producenten ren.andersblijft er afhankelijk radenaanom de Command Rote op ltte zettenom de geheugenprestatieste verbeteren.maar ook hierkunje betervertrouwen op de standaardinstellingen en De B OS-setups van complete de automatismen pc'sen notebooks(hier van het BIOS, want na zo'n veranderingmoet eenvan LG)biedenzelden je net als bij het overklokken meerdan de meestbasale controlerenof het systeemnog instelopties. 124 je meestalin de AdvoncedBIOS Features instellen.de Juiste'instellingisvooraleenkwestievan smaak. Zo nodiglaateendrukop de EscapeofTab-toetshet logo eenmaligverdwijnen.bijsommige nieuweremoederbordenzit eenwindows-programma waarmeeje je eigenopstartplaatje in het BIOSkuntzetten. c't 2008,Nr.7/8

10 van andereproducentenwerkt dat niet zo elegant.bij oudere chipsetsstelje 16,bij nieuwere chi psets32 of maxi maal64 MB i n - meeri s meestalni et nodi g en bi j systemenmet w ei ni g w erkgeheugenzel fs contraproductief. Overblijfselen Of het BIOShet geheugen zo heeft ingesteldals de geheugenproducent het wil, kun je met het Windows-programma CPU-Zcontroleren. D e wa cht woor dbev ei l i g i n g voor de BfOS-setup(Supervisor Password) schakelje in om je ki n d e re nof ander egebr u i k e rs erva n te weer houdenom d e se tu p -i n s t ellingent e v e ra n dere n.al sje dan ook nog w i l t v o o rko mendat onv er late nj e geg e ve nsop de har de sc h i j f uitl e ze n m et een boota b l e Windows-of Linux-cd,moetje de hardeschijfalseerstebootme d i u mi ns t ellen. Z o' nbev e i l i gin g i s e cht eralleenbr uikb a a r alsj e o o k de behuiz ingaf s l u i t - anderskan een zeervastbera d e n p e r s oon gewoon h e t C MOS-R A M wis s en.z oda t b e hal vea l l e ander es et upin s te l lin g e no o k de wac ht woo rd b e veiliginggeresetwordt. De Eoot SectorProtectionis no g e e n r elic t uit de t ijd d a t vi ru sse n zic h nog in de M a s te r B o o t Re c or d( M B R)v an h a rd e sch i j ve n nes t elden. T e g e n woordigzijndezeboosdoeners na g e n o eguit ger oeid.j e k u n t deze o p tie dus bet er uit s c h a k e l e n o m f out m eldinge nb i j geb ru i kva n boot m anag e rs in de MBRte v oor k om en.o n d e r AdvancedBiosFeatures vindje vaak ook de optie QuickBoot. Di e mo e tje ins c hak elen zodat he t BIOSm indert es t sdr aa i te n dus sn e l l erdoor lopenwo rd t, w aa rd o ohr et s y s t eem aan z i e n lijk sn e l l e ops r t ar t. Al s j e m eer der ev ideo k a a rten gebruikt,selecteerje met opties als lnit DisployFirst,Primary GrophicsAdapterof lnitiate GraphicsAdoptervan welke c't 2008,Nr.7/8 daardi nstel l i ngenme est al is ui tgeschakel d. D eze r egeling kan de herri evan de cpu- en behui zi ngsventi l ator enver mi nderen.b i jveelboa r dsvoor Intel -cpu' sw erkt de r egeling echteral l eenbi j cpu-f ansm et een 4-pol i ge aansl uit ing.i n veelb l OS -setups vi ndje inst eloptiesvoor de ventilatorregeli ng - bijvoorbeeldtorget Temperature of Target FANSpeed. Hiervoormoetje het handboek, waarde functievande regeling in beschreven staat,en de specificaties van de gebruikteprocessorraadplegen, zodatje cpu niet per ongelukoververhiten beschadigd raakt. De BlOS-setupdocumentatie die somsalleenalspdf-bestand op het internetof de driver-cd te vi ndeni s,i s toch al het aangewezenadresalsje over een onbekendeen nietvanzelfsorekendeinstelodtiestruikelt.als di e i n het handboekof in dit artikelniet naderwordt toegel i cht,kun j e er natuur lijkeven naar googel en.maar in geval van tw i j fel kun j e i nst ellingen beterop de waardelatenstaan di e de B l OS -progr am m eur s standaardhebben i n gest eld, want dit zijn in het grosvan de geval l ende j ui stei nstellingen. Alsje algemeneof functiespecifieke Sp read Spectrum-opties activeert,veranderthet moederbordde verschillende kloksignaleneen beetjeom storende stralingen tegente gaan.dit i s voorali nteressant al sj e aan de CE-richtlijnen wilt voldoen. In het H ardw are Moni tori nggedeefte (HW-Monitor)kun je voedi ngsspanni ngen, venti l atorsnelheden en temperaturen van de processor en andereonderdelenbekijken.dit is vooral nuttig alsje zelfeen systeemin kaart(onboard,pcl,agpof PEG) el kaarzet.n a de i nstal l ativan e het BIOSde statusmeldingen een besturingssysteem kun je weergeeft. High-endmoederbor- echterbetervertrouwenod de den biedennog talrijkeandere hardware-monitoring software voorde slotsvoorvi- die bij bijnaallemoederborden instelooties deokaarten. Maarvoor normaal wordt meegeleverd. Dezesoftgebruikzijn de standaardinstel-ware is meestalmakkelijkerte voldoende. bedienenen geeft de paramelingenmeestal B i j c h i p s e tsme t i n g e bouw - tersook in een realistische omd e g ra p h i c sk u n j e i n stel l en gevingweer.alsje in de BIOSh o e v e e l v a n h e t w e rk g eheu- setupzit,werkenstroombespag e n v o o r d e g ra fi s c h ekaart rende techniekenvan proces- Literatuur mag worden gereserveerd. Bij sors bijvoorbeeldnauwelijks, [1]ThorstenLeemhuis,Beherenis c h i o s e tsv a n l n te l i s d e stan- zodat de daar w eergegeven vooruitzien,sata-hostadapters goedcond a a rdi n g e s te l d 8 e M B meestal temperatuurvaakevenhoog is vanmodernechipsets p. 112 v o l d o e n d e- v i a D VMT(D yna- al sondervol l edi gebel asti ng. figureren,c'ï'12/2007, m i c V i d e o M e m o ryt e c hnol on i euw ereboardszi j n vaak gy) pakt de driver er zo nodig ook voorzi envan een venti meergeheugenbij.bijchipsets l atorregel i ngdi e i n de stan- ( Softlink0807tt6 Zo configureertc't de BIOS-setup voor vergelijkendetests Bij tests van pc's of moederbordengebruikenwij meestal d e BIOS -i n s te l l i n g en van de p ro d u c e n te n.b i j c o mpl ete p c ' s g e b ru i k e nw e d e i nstel lingen zoalsze zijn als de pc wordt afgeleverd,want zo zullenook de meesteklanten de pc aebruiken- en zo verm i j d e n z e mo g e l i j k ed i scussies met de supportafdeling a l s e r i e ts n i e t n a a r b e horen werkt. Bij het testenvan moed e rb o rd e nu p d a te n w e het BIOSnaarde nieuwsteversie die tijdensde testperiodeop de websitevan de producent wordt aangeboden- zo'n updatezullenook de meestepck n u ts e l a a rs b i j h e t i n el kaar zettenvan hun pc aebruiken. meetreeksmet gecorrigeerde i nstel l i ngen en publ i cer ende resultatendaarvangeheelof gedeel tel i j k.h i erme ewillen we duidelijkmakenhoe groot Alleenalshet bord een instel- het prestatieverlies door de ling snellerdan gespecificeerd foutieveinstellingen is. instelt,corrigeren wij dit in het BIOS- anderszou het board B i j processorvergelijkingen door de foute i nstel l i ngi n de met verschillende moederbormeetresultatenbeter uit de den gebrui kenw i j eveneens bus komen dan de testkan- de besteblos-presets van een di datendi e al l esgoed doen. voor het respectievelijke cpubij grove misconfiguraties die platformrepresentatief board. een negatiefeffect op de snel- H i erbi j corri gerenwij door hei d hebben,corri gerenw i j het BIOSfout geconfigureerde i nstel l i ngendaarentegen de instellingenechter,om te niet,omdat ook veel zelfbou- vermijdendat een processor wers zulke fouten over het door een fout van het board hoofd zul l en zi en. l n ol aats sl echterof beter ui t de bus daarvandoen wij een tweede komt. Hiernaladenwij voor de tests de standaardi nstel l i ngen of de eventueelaanwezige'optimizeddefaults'. éc 125

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

Technische Referentie - V&A TSD-QA (2012/05)

Technische Referentie - V&A TSD-QA (2012/05) Technische Referentie - V&A TSD-QA (2012/05) 1. V: Wat zijn de basis benodigdheden voor Intel Smart Response Technologie? A: Volgens het Intel document moet een systeem voor ondersteuning van Intel Smart

Nadere informatie

Wat zien we in deze cursus

Wat zien we in deze cursus Algemeen patrick.dujardin@hetcvo.be Educatief verlof Opleidingscheques Pauze tussen 19h45 en 20h15 Elke week van 18h tot 21h20 (uitgezonderd schoolvakanties) op dinsdagavond 4 tussen evaluaties en 1 eindevaluatie

Nadere informatie

BIOS INSTELLINGEN EN BEVEILIGINGSMOGELIJKHEDEN

BIOS INSTELLINGEN EN BEVEILIGINGSMOGELIJKHEDEN H O O F D S T U K T W E E BIOS INSTELLINGEN EN BEVEILIGINGSMOGELIJKHEDEN In dit hoofdstuk zul je leren hoe je toegang tot het BIOS instellingenmenu kunt verkrijgen en verschillende instellingen voor hardwarebeheer

Nadere informatie

De TRUST 2 PORT USB 2.0 PCI CARD werkt niet op MAC.

De TRUST 2 PORT USB 2.0 PCI CARD werkt niet op MAC. Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. Stuurprogramma Windows 98 /98SE /Me /2000 /XP (3.3) 4. USB-kaart inbouwen (3.4) 5.

Nadere informatie

Les B-04 Het moederbord

Les B-04 Het moederbord Les B-04 Het moederbord David Lans, 2010 4.0. Doel Nu we weten hoe de processor opdrachten verwerkt kunnen we bekijken hoe de processor met de overige componenten van de computer is verbonden. In deze

Nadere informatie

HET BESTURINGSSYSTEEM

HET BESTURINGSSYSTEEM HET BESTURINGSSYSTEEM Een besturingssysteem (ook wel: bedrijfssysteem, in het Engels operating system of afgekort OS) is een programma (meestal een geheel van samenwerkende programma's) dat na het opstarten

Nadere informatie

Computer Setup. Artikelnummer van document: 383705-331. Mei 2005

Computer Setup. Artikelnummer van document: 383705-331. Mei 2005 Computer Setup Artikelnummer van document: 383705-331 Mei 2005 Inhoudsopgave Computer Setup Index Computer Setup openen........................ 2 Standaardinstellingen van Computer Setup......... 3 Menu

Nadere informatie

S T O R A G E S U P P O R T H A R D D I S K C A S I N G 2. 5 S T O R A G E S ATA T O U S B 2. 0 H A N D L E I D I N G S I - 7 0 7 1 2 8

S T O R A G E S U P P O R T H A R D D I S K C A S I N G 2. 5 S T O R A G E S ATA T O U S B 2. 0 H A N D L E I D I N G S I - 7 0 7 1 2 8 S T O R A G E S U P P O R T H A R D D I S K C A S I N G 2. 5 S T O R A G E S ATA T O U S B 2. 0 H A N D L E I D I N G S I - 7 0 7 1 2 8 S T O R A G E S U P P O R T H A R D D I S K C A S I N G 2. 5 S T

Nadere informatie

Handleiding Reborn Laptop -1-

Handleiding Reborn Laptop -1- 1. Wat u moet doen voor u Reborn Laptop installeert 2 2. Systeemvereisten 2 3. Installeren 3 4. Menu opties 4 4.1 Instellingen 4 4.2 Recovery mode 5 4.3 Wachtwoord 6 4.4 CMOS instellingen 6 4.5 Uitgebreide

Nadere informatie

De computer als processor

De computer als processor De computer als processor DE FYSIEKE COMPUTER Componenten van de computerconfiguratie Toetsenbord Muis Scanner Microfoon (Extern geheugen) Invoerapparaten Uitvoerapparaten Monitor Printer Plotter Luidspreker

Nadere informatie

TRUST 5 PORT USB 2.0 UPGRADE KIT & HUB

TRUST 5 PORT USB 2.0 UPGRADE KIT & HUB Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. Installatie hardware in systeem (3.3) 4. Installeren in Windows (3.4) 5. Installeren

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Aansluitingen. DS010 Multi Panel & Card Reader 53-in-1

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Aansluitingen. DS010 Multi Panel & Card Reader 53-in-1 DS010 Multi Panel & Card Reader 53-in-1 Inleiding Allereerst hartelijk dank voor de aanschaf van het Sweex Multi Panel & Card Reader 53-in-1. Met dit multi-panel kun je gemakkelijk de aansluitmogelijkheden

Nadere informatie

Notebook of Desktop PC met USB2.0 of USB1.1 poorten Microsoft Windows 98SE, 2000 of XP Mac OS9.x of hoger

Notebook of Desktop PC met USB2.0 of USB1.1 poorten Microsoft Windows 98SE, 2000 of XP Mac OS9.x of hoger H A N D L E I D I N G S I - 7 0 7 1 2 5 1 I N H O U D V A N D E V E R P A K K I N G 4 T E C H N I S C H E S P E C I F I C AT I E 4 S Y S T E E M V E R E I S T E N 4 H A R D W A R E I N S TA L L AT I E

Nadere informatie

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek VTI St.- Laurentius Neem eerst de tekst in het boek door, doe dit enkele keren en probeer uiteraard te onthouden wat je leest. Los nadien de

Nadere informatie

Gebruik onderstaande stappen in combinatie met tabel 1 en fig 1. Aansluiting Functie A

Gebruik onderstaande stappen in combinatie met tabel 1 en fig 1. Aansluiting Functie A Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. USB kaart inbouwen (3.3) 4. Installeren in Windows (3.5) 5. Installeren MAC systeem

Nadere informatie

Hardware. De computer bestaat uit :

Hardware. De computer bestaat uit : 1 Hardware De computer bestaat uit : 1. Kast met voeding 2. Moederbord met : a) Processor b) Geheugen c) Toetsenbord / muisaansluiting d) Beeldschermaansluiting e) Uitbreidingsslots PCI PCIe16 (beeldschermkaart)

Nadere informatie

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng Pagina 1 van 14 Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng 3 Z Al s u z ag dat de punt ac ht e r "SUCCES" e e n kl e i ne o was had u uw e e r s t e goe de c ont r ol e t e pakke n. Ooooooooo z i t dat z o!!!!!!

Nadere informatie

Nieuwe UEFI Bios en GPT

Nieuwe UEFI Bios en GPT Nieuwe UEFI Bios en GPT 1 schijven. Koopt U een nieuwe Personal Computer (desktop of Notebook) dan komt U vanzelf deze nieuwe zaken tegen. Dit verhaal gaat niet op voor een andere soort computers zoals

Nadere informatie

Prijslijst Juni 2009

Prijslijst Juni 2009 I) Systeemkasten Enlight 2F0315 350W MATX (Zwart/zilver) MiniTower 55,22 i Enlight 2F0405 350W MATX (Zwart/zilver) MiniTower 56,93 i Aopen QF50D 400W ATX (Zwart/Zilver) 62,60 i II) Monitoren TFT ACER 17"

Nadere informatie

PARALLEL PCI INTERFACE CARDPARALLELLE PCI-INTERFACEKAART

PARALLEL PCI INTERFACE CARDPARALLELLE PCI-INTERFACEKAART PARALLEL PCI INTERFACE CARDPARALLELLE PCI-INTERFACEKAART Quick Installation GuideSnel installatiegids Inleiding Dank u voor de aanschaf van de IEEE1284-interface PCI-uitbreidingskaart. Deze kaart stelt

Nadere informatie

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t Limburgs Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t T e n b e h o e v e v a n h e t: K a b i n e t s s t a n d p u n t Nationaal Samenwerkingsprogramma

Nadere informatie

Appendix A Productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES

Appendix A Productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES A P P E N D I X A PRODUCTSPECIFICATIES A-1 Processor Core Logic Geheugentype Standaard Geheugenuitbreiding Processor en Core Logic Mobile Intel Pentium M (Banias), 1.5GHz-1.6GHz, 1 MB L2 met foutcorrectie

Nadere informatie

Technische Referentie - V&A TSD-QA89 (2011/11)

Technische Referentie - V&A TSD-QA89 (2011/11) Technische Referentie - V&A TSD-QA89 (2011/11) 1. V: Hoe kan ik de 3D functie op de Asrock Vision 3D en ION3D systemen aanzetten? A: Verschillende monitor/tv/media/afspeel software zullen verschillende

Nadere informatie

Ekt1. Computer bouwen

Ekt1. Computer bouwen Computer bouwen 1 Inhoudsopgave Inleiding blz. 3 Systemrequirements blz. 3 Benodigdheden blz. 4/5 Conclusies blz. 6 Bronvermelding blz. 6 2 Inleiding Tijdens de les kregen wij de opdracht om een computer

Nadere informatie

W el k rekenb la d gebru ik j ij?

W el k rekenb la d gebru ik j ij? > VOORBEELD 1 Aan 50 leerli n g e n u it h et v ie r d e j a a r werd gevraa gd welk reke nbl ad z i j h e t l i ef s t g e b r uike n. D e r e s u l t a t e n vi n d j e i n o n d e r s t a a n d e t

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag bekijk laat ik zien wat je nodig hebt en wat het kost om de PC te upgraden van Office XP naar Office 2007. Ik laat zien wat voor processor je nodig hebt en wat de systeemeisen

Nadere informatie

AwardBIOS Setup-programma

AwardBIOS Setup-programma AwardBIOS Setup-programma Alleen ervaren gebruikers mogen wijzigingen aanbrengen in de BIOS Setupinstellingen. Onjuiste wijzigingen kunnen systeemfouten veroorzaken. Inleiding BIOS Setup...2 Menu Main...4

Nadere informatie

STANDARD (MOS FEATURES

STANDARD (MOS FEATURES BIOS INSTELLINGEN (Nederlands) TOEGANG Voordat u de BIOS-instellingen naar eigen inzicht kunt aanpassen, moet u eerst toegang verkrijgen tot het BIOS. Hiervoor moet tijdens het allereerste opstartproces,

Nadere informatie

Labo 4 : Installatie Windows XP Professional Edition

Labo 4 : Installatie Windows XP Professional Edition Labo 4 : Installatie Windows XP Professional Edition In dit hoofdstuk gaan we op een volledig nieuwe PC met een lege harde schijf Windows XP Professional Edition installeren. Alle stappen voor de installatie

Nadere informatie

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B Verslag: Computer Naam: Tyrone Ste Luce Klas: M4B Inhoud 1. Inleiding 2. Binaire taal 3. Besturingssysteem 4. Hardware 5. Cmos en Bios 6. De processor 7. Internet 1. Inleiding Wanneer is de computer uitgevonden?

Nadere informatie

Installatie Windows XP Professional Edition

Installatie Windows XP Professional Edition Installatie Windwos XP Professional Edition 1 Installatie Windows XP Professional Edition In dit hoofdstuk gaan we op een volledig nieuwe PC met een lege harde schijf Windows XP Professional Edition installeren.

Nadere informatie

Super GRUB2 Disk Super GRUB2 Disk

Super GRUB2 Disk Super GRUB2 Disk Super GRUB2 Disk Super GRUB2 Disk is een live cd die je helpt om te starten in elke Operating System (OS), zelfs als je niet kunt opstarten door normale middelen. Een nieuwe stabiele release De voormalige

Nadere informatie

Foutcodes in Apparaatbeheer.

Foutcodes in Apparaatbeheer. Foutcodes in Apparaatbeheer. Inleiding In dit artikel worden de foutcodes vermeld die door Apparaatbeheer kunnen worden gegenereerd, en worden oplossingen beschreven. Ga als volgt te werk om de foutcodes

Nadere informatie

Flexibel en comfortabel poortdesign

Flexibel en comfortabel poortdesign 4-poorts PCI Express USB 3.0 kaart - 2 extern, 2 intern - SATA-voeding StarTech ID: PEXUSB3S2EI Deze PCI Express USB 3.0 kaart biedt een voordelige upgrademogelijkheid, waarmee u vier USB 3.0 poorten via

Nadere informatie

Appendix A productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES

Appendix A productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES A P P E N D I X A PRODUCTSPECIFICATIES A-1 Processor Core Logic Processor en Core Logic Intel P4 (Prescott) 2.8 ~ 3.6 GHz, FC-mPGA4 Type, 1 MB L2, met Hyper Threading Technology Mobile Intel P4 (Prescott)

Nadere informatie

Acer erecovery Management

Acer erecovery Management 1 Acer erecovery Management Acer erecovery Management is een hulpprogramma dat door het softwareteam van Acer werd ontwikkeld en u een eenvoudig, betrouwbaar en veilig middel biedt om uw computer opnieuw

Nadere informatie

NB000110 Sweex Card Reader 16 in 1 USB 2.0

NB000110 Sweex Card Reader 16 in 1 USB 2.0 NB000110 Sweex Card Reader 16 in 1 USB 2.0 Voordelen Ideaal voor de mobiele gebruiker Uitwisselen van data onderling Direct Access - Geschikt voor elke desktop en notebook die over een vrije USB-poort

Nadere informatie

Monster-pc Specificaties

Monster-pc Specificaties Monster-pc Specificaties Behuizing Medion(R) Erazer(R) X81 Technische specificaties Behuizingtype Tower Form factor ATX (Standard) Behuizing bay extern 9x 5.25" Aansluitingen voorzijde 3.5mm headset, 2x

Nadere informatie

Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 Bluetooth Mini Keyboard...

Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 Bluetooth Mini Keyboard... Point of view HDMI Smart TV dongel TV-HDMI-200BT Nederlands Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 1.1. Product introductie...

Nadere informatie

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL Hardware Robert Groen Jim van Dijk 13 september 2013 M44 ITTL 1 Inhoud Inleiding... 3 Geschiedenis van de pc... 4 Inhoud computer... 5 Software computer... 6 Onderdelen Hardware... 9 Functies Onderdelen

Nadere informatie

Handleiding Computerinstellingen HP Compaq zakelijke desktopcomputer dx2000 minitower

Handleiding Computerinstellingen HP Compaq zakelijke desktopcomputer dx2000 minitower Handleiding Computerinstellingen HP Compaq zakelijke desktopcomputer dx2000 minitower Artikelnummer van het document: 359500-331 Februari 2004 Deze handleiding bevat instructies voor het gebruik van Computer

Nadere informatie

m Page 1 of 12 Alle persberichten over Jouw 5-S terren R a d io F orest. Bron - F M R a d i o/ R a d i ov i s i e 0 4 d e c e m b e r 2 0 0 4 F orest: V a n D ex ters en U ltiem e K erstpla ten V a na

Nadere informatie

Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1. Corné Tintel MB13B

Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1. Corné Tintel MB13B Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1 Corné Tintel MB13B 1 Inhoud Voorblad: T2 ALA1... 1 Opdracht 1: Harde schijf inbouwen... 3 Opdracht 2A: Testrapport maken... 6 Opdracht 2B: Testprogrammatuur...

Nadere informatie

Handleiding pc bouwen.

Handleiding pc bouwen. Handleiding pc bouwen. Versie:2.0 Naam: Maarten van Dijk Klas: 3I317P Datum: 10-02-2008 Inhoudsopgave VOORWOORD.... 3 1. INLEIDING... 4 2.1 HOE ZET IK DE ONDERDELEN IN DE KAST?... 5 2.2 WINDOWS EN OVERIGE

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. PU052 Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. PU052 Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card PU052 Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card. Met deze kaart kun je gemakkelijk twee

Nadere informatie

aanhangsel A productspecificatie PRODUCTSPECIFICATIES A-1

aanhangsel A productspecificatie PRODUCTSPECIFICATIES A-1 A A N H A N G S E L A PRODUCTSPECIFICATIES A-1 Processor Core Logic Processor en Core Logic Mobile Intel Pentium M Dual Core Processor (Yonah), up to 2.16GHz, 2 MB L2 cache of Mobile Intel Pentium M Single

Nadere informatie

Technische Referentie - V&A TSD-QA (2012/02)

Technische Referentie - V&A TSD-QA (2012/02) Technische Referentie - V&A TSD-QA (2012/02) 1. V: Ondersteunt mijn ASRock Intel 6-serie moederbord Intel Ivy Bridge CPUs? A: Voor ondersteuning van Intel s next-gen 22nm CPU is een corresponderende BIOS

Nadere informatie

Bedieningspaneel. Drukknoppen en Ds

Bedieningspaneel. Drukknoppen en Ds Bedieningspaneel Dit hoofdstuk bechrijft de het bedieningspaneel en de funktie van de LEDS. Note: de labels van de knoppen en de leds kunnen iets afwijken van de tekst echter de funkties blijven hetzelfde

Nadere informatie

Uw gebruiksaanwijzing. HP DX5150 MICROTOWER PC http://nl.yourpdfguides.com/dref/865736

Uw gebruiksaanwijzing. HP DX5150 MICROTOWER PC http://nl.yourpdfguides.com/dref/865736 U kunt de aanbevelingen in de handleiding, de technische gids of de installatie gids voor HP DX5150 MICROTOWER PC. U vindt de antwoorden op al uw vragen over de HP DX5150 MICROTOWER PC in de gebruikershandleiding

Nadere informatie

Controleer voor aanvang van de installatie of alle benodigde onderdelen aanwezig zijn. In de doos dienen de volgende onderdelen aanwezig te zijn:

Controleer voor aanvang van de installatie of alle benodigde onderdelen aanwezig zijn. In de doos dienen de volgende onderdelen aanwezig te zijn: BT100 - Sweex Bluetooth Class II Adapter USB BT110 - Sweex Bluetooth Class I Adapter USB Inleiding Allereerst hartelijk dank voor de aanschaf van de Sweex Bluetooth Adapter. Met deze adapter kun je probleemloos

Nadere informatie

Uw gebruiksaanwijzing. SILVERCREST MD-20 http://nl.yourpdfguides.com/dref/3256215

Uw gebruiksaanwijzing. SILVERCREST MD-20 http://nl.yourpdfguides.com/dref/3256215 U kunt de aanbevelingen in de handleiding, de technische gids of de installatie gids voor. U vindt de antwoorden op al uw vragen over de in de gebruikershandleiding (informatie, specificaties, veiligheidsaanbevelingen,

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit project stel ik een hele snelle computer samen voor het bedrijf Peer B.V.. Ook laat ik zien wat het grote verschil is tussen Windows 7 en Windows 8, de voor en nadelen laat ik zien. Ook

Nadere informatie

DA-70200-1 Gebruikshandleiding. USB 2.0 NAAR IDE & SATA Kabel

DA-70200-1 Gebruikshandleiding. USB 2.0 NAAR IDE & SATA Kabel DA-70200-1 Gebruikshandleiding USB 2.0 NAAR IDE & SATA Kabel 1. Eigenschappen Ondersteunt SATA spreid-spectrum zender Ondersteunt SATA II Asynchrone Signaalherstel (Hot-Plug) functie Conform USB 2.0 (Hi-Speed

Nadere informatie

Handleiding Computerinstellingen HP Elite 7000 MT serie pc's

Handleiding Computerinstellingen HP Elite 7000 MT serie pc's Handleiding Computerinstellingen HP Elite 7000 MT serie pc's Copyright 2009 Hewlett-Packard Development Company, L.P. De informatie in deze publicatie kan zonder voorafgaande kennisgeving worden gewijzigd.

Nadere informatie

Packard Bell Easy Repair. Packard Bell Easy Repair

Packard Bell Easy Repair. Packard Bell Easy Repair Hard Disk Drives Belangrijke instructies om de veiligheid te controleren U moet alle instructies zorgvuldig lezen voor u aan het werk gaat en u moet voldoen aan de instructies die u hieronder aantreft.

Nadere informatie

Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving

Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving........................................................................ Snelheid A1 Maxi mum snel heid A2 Einde maxi mum snel heid A3 Maxi mum snel heid

Nadere informatie

VEELGESTELDE VRAGEN. 1. Hoe start de FixMeStick voor Mac? 2. Hoe start de FixMeStick voor Windows? 3. Hoe start de FixMeStick vanuit BIOS?

VEELGESTELDE VRAGEN. 1. Hoe start de FixMeStick voor Mac? 2. Hoe start de FixMeStick voor Windows? 3. Hoe start de FixMeStick vanuit BIOS? SUPPORT HANDLEIDINGEN VEELGESTELDE VRAGEN 1. Hoe start de FixMeStick voor Mac? 2. Hoe start de FixMeStick voor Windows? 3. Hoe start de FixMeStick vanuit BIOS? 4. Hoe kan je de FixMeStick voor Mac een

Nadere informatie

S T O R A G E S U P P O R T C A R D R E A D E R I N T E R N A L U S B 2. 0 M A N U A L S I - 7 0 7 1 0 9

S T O R A G E S U P P O R T C A R D R E A D E R I N T E R N A L U S B 2. 0 M A N U A L S I - 7 0 7 1 0 9 S T O R A G E S U P P O R T C A R D R E A D E R I N T E R N A L U S B 2. 0 M A N U A L S I - 7 0 7 1 0 9 N E D E R L A N D S I N H O U D V A N D E V E R P A K K I N G 4 T E C H N I S C H E S P E C I F

Nadere informatie

Hyper-V vs ESX in het datacenter

Hyper-V vs ESX in het datacenter Hyper-V vs ESX in het datacenter Gabrie van Zanten www.gabesvirtualworld.com GabesVirtualWorld.com Welke hypervisor voor het datacenter? Virtualisatie is volwassen geworden Virtualisatie in het datacenter

Nadere informatie

Installatie van Linux Mint 13

Installatie van Linux Mint 13 Installatie van Linux Mint 13 De installatie van Linux Mint 13 is zeer eenvoudig. Download de Mint 13 DVD ISO image van http://www.linuxmint.com/download.php en brand deze op een dvd en start uw computer

Nadere informatie

JANUARI - FEBRUARI 2012

JANUARI - FEBRUARI 2012 JANUARI - FEBRUARI 2012 http://computertaal.info 1 Januari - Februari 2012 - Computertaal http://computertaal.info Lay-out: Peter D Hollander Tekst: Peter D Hollander Foto cover: Machu Picchu - Peter D

Nadere informatie

Ashampoo Rescue Disc

Ashampoo Rescue Disc 1 Ashampoo Rescue Disc Met de software kunt u een Rescue (Herstel) CD, DVD of USB-stick maken. Het rescue systeem (redding systeem) is voor twee typen situaties bedoeld: 1. Om een back-up naar uw primaire

Nadere informatie

Locobuffer Handleiding

Locobuffer Handleiding Locobuffer Handleiding HDM09 Disclaimer van Aansprakelijkheid: Het gebruik van alle items die kunnen worden gekocht en alle installatie-instructies die kunnen worden gevonden op deze site is op eigen risico.

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT

Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT 1 2 Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 2 Opdracht 1: Partities... 3 Opdracht 2: Packet Tracer... 4 Opdracht

Nadere informatie

USB to Serial Cable. CN-104v2. Starthandleiding

USB to Serial Cable. CN-104v2. Starthandleiding USB to Serial Cable CN-104v2 Starthandleiding Inleiding Met behulp van deze kabel kan een product met een USB 1.1-interface worden aangesloten op een seriële interface. Tegenwoordig zijn nieuwe pc's vaak

Nadere informatie

Versie 4.4.3 RTD Het Dorp B.V. Juni 2009. Handleiding SeeTech Oogbesturing

Versie 4.4.3 RTD Het Dorp B.V. Juni 2009. Handleiding SeeTech Oogbesturing Versie 4.4.3 RTD Het Dorp B.V. Juni 2009 Handleiding SeeTech Oogbesturing Technische gegevens Specificaties Processor Pentium processor met 1,5 GHz Geheugen 1 GB RAM Besturingssysteem Windows XP Aansluitingen

Nadere informatie

Installatiehandleiding release ADOMI 2014.1 ASD 6.10

Installatiehandleiding release ADOMI 2014.1 ASD 6.10 Installatiehandleiding release ADOMI 2014.1 ASD 6.10 Heeft u vragen over deze tekst, dan kunt u e-mailen naar support@tweesnoeken.nl. Algemeen Zorg ervoor dat u als beheerder (administrator) van de pc

Nadere informatie

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ LH 262 BK JV 151 FA KR 069 MU ET 160 TK VK 010 MT JE 139 EN AW 228 WI KT 247 BI BT 172 FA PW 261 BK HF 119 EN NF 107

Nadere informatie

IDE-harde schijf 320GB "Seagate ST3320620A"

IDE-harde schijf 320GB Seagate ST3320620A Versie 07/06 Bestnr. 99 12 75 IDE-harde schijf 320GB "Seagate ST3320620A" Alle rechten, ook vertalingen, voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatische gegevensbestand,

Nadere informatie

MS Virtual pc 2007 Handleiding

MS Virtual pc 2007 Handleiding MS Virtual pc 2007 Handleiding Start de Virtual PC 2007 console en klik op [New...] om een nieuwe virtuele pc aan te maken. De wizzard voor het aanmaken van een nieuwe, virtuele pc start op. New Virtual

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. Aanvullende specificaties. BT200 - Sweex Bluetooth 2.0 Class II Adapter USB

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. Aanvullende specificaties. BT200 - Sweex Bluetooth 2.0 Class II Adapter USB BT200 - Sweex Bluetooth 2.0 Class II Adapter USB Inleiding Allereerst hartelijk dank voor de aanschaf van de Sweex Bluetooth 2.0 Adapter. Met deze adapter kun je probleemloos verbinding maken met een ander

Nadere informatie

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 H.C.A. Zwitserloot Beng, inkoopmanager Bizob Opgericht door de deelnemende gemeenten 2003; Bizob is van en voor de 18 gemeenten, daarnaast werken wij voor organisaties

Nadere informatie

INHOUD 80 PLUS CERTIFICAAT. 1 x OCZ ZX Stroomvoorziening 1 x AC Stroomkabel 1 x Modulair Kabelpakket 1 x Schroefpakket 1 x Handleiding & Certificaat

INHOUD 80 PLUS CERTIFICAAT. 1 x OCZ ZX Stroomvoorziening 1 x AC Stroomkabel 1 x Modulair Kabelpakket 1 x Schroefpakket 1 x Handleiding & Certificaat INHOUD 1 x OCZ ZX Stroomvoorziening 1 x AC Stroomkabel 1 x Modulair Kabelpakket 1 x Schroefpakket 1 x Handleiding & Certificaat 80 PLUS CERTIFICAAT 80 PLUS is een geïnnoveerd, elektriciteitsbesparend gestimuleerd

Nadere informatie

Prestatie en schaalbaarheid zonder compromissen. MAXDATA PLATINUM Server 520

Prestatie en schaalbaarheid zonder compromissen. MAXDATA PLATINUM Server 520 Prestatie en schaalbaarheid zonder compromissen MAXDATA PLATINUM Server 520 MAXDATA PLATINUM Server 520: Prestatie en schaalbaarheid zonder compromissen De standaarduitrusting De MAXDATA PLATINUM 520 combineert

Nadere informatie

Allereerst: W10TP heeft geen installatie-code nodig!

Allereerst: W10TP heeft geen installatie-code nodig! Allereerst: W10TP heeft geen installatie-code nodig! Hij is er echter wel: NKJFK-GPHP7-G8C3J-P6JXR-HQRJR Voor het eerst in de geschiedenis heeft Microsoft de beslissing genomen om Test Software ter beschikking

Nadere informatie

E2H, print geschikt voor 2x 24V motoren

E2H, print geschikt voor 2x 24V motoren E2H, print geschikt voor 2x 24V motoren Druk op enter, loop met de pijltjes toetsen door het menu ( ) wanneer u bij het juiste programma bent bevestigt u dit met enter, u gaat d.m.v. van naar het door

Nadere informatie

Laptops. yvan vander sanden. 25 januari 2015

Laptops. yvan vander sanden. 25 januari 2015 Laptops yvan vander sanden 25 januari 2015 Functie toetsen Figuur: Een laptop toetsenbord met Fn en functietoetsen. Functie toetsen Opmerking Deze extra toetsen zijn niet altijd hetzelfde. Er bestaat geen

Nadere informatie

Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange

Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange Inhoudsgave Inhoudsopgave... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Monitor (CRT, LCD, LED)... 3 Toetsenbord (Standaard, ergonomisch)...

Nadere informatie

Handleiding EasyCap Video adapter:

Handleiding EasyCap Video adapter: Handleiding EasyCap Video adapter: Gefeliciteerd met uw aankoop! U kunt nu al uw oude video banden digitaal opslaan en bewerken. De EasyCAP Video adapter kan hoge kwaliteit video beelden en audio geluid

Nadere informatie

Point of view HDMI Smart TV dongel Mini RF Keyboard

Point of view HDMI Smart TV dongel Mini RF Keyboard Point of view HDMI Smart TV dongel Mini RF Keyboard Nederlands Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 1.1. Product introductie

Nadere informatie

Verhip, ik houd één snoertje over???

Verhip, ik houd één snoertje over??? Verhip, ik houd één snoertje over??? Opleiding Medewerker Beheer ICT Versie 2010-2011 Naam: Datum: 1 Inleiding Voor je ligt een opdracht die je geheel zelfstandig dient uit te voeren. Lees voordat je begint

Nadere informatie

Truma Secumotion. Gebruiksaanwijzing

Truma Secumotion. Gebruiksaanwijzing Truma Secumotion Toepassingsgebied De Truma gasdrukregelaar SecuMotion zorgt voor een gelijkmatige gasdruk van 30 mbar bij een toegestane ingangs druk van 0,3 16 bar. SecuMotion regelt en bewaakt het verbruik

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Waar moet uw pc aan voldoen?... 2 De installatie:... 4 De computer gereed maken voor gebruik:...

Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Waar moet uw pc aan voldoen?... 2 De installatie:... 4 De computer gereed maken voor gebruik:... Versie: 1.1 Gemaakt door: Whisper380 Eigenaar: whisper380-computerhulp Datum: 17-09-2010 Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Waar moet uw pc aan voldoen?... 2 De installatie:... 4 De computer gereed maken

Nadere informatie

BATTERIJVOEDING & ENERGIEBEHEER

BATTERIJVOEDING & ENERGIEBEHEER H O O F D S T U K D R I E BATTERIJVOEDING & ENERGIEBEHEER In dit hoofdstuk zul je leren over de grondbeginselen van energiebeheer en hoe je deze kunt toepassen om een langer batterijleven te verkrijgen.

Nadere informatie

EW7015 USB 3.0 Dual Docking Station voor 2.5"en 3.5"SATA Harde Schijven

EW7015 USB 3.0 Dual Docking Station voor 2.5en 3.5SATA Harde Schijven EW7015 USB 3.0 Dual Docking Station voor 2.5"en 3.5"SATA Harde Schijven 2 NEDERLANDS EW7015 Dual Docking Station voor 2.5 en 3.5 SATA harde schijven Inhoudsopgave 1.0 Introductie... 2 1.1 Functies en kenmerken...

Nadere informatie

Computer Setup (Computerinstellingen) Handleiding

Computer Setup (Computerinstellingen) Handleiding Computer Setup (Computerinstellingen) Handleiding Copyright 2007 Hewlett-Packard Development Company, L.P. Windows is een gedeponeerd handelsmerk van Microsoft Corporation in de V.S. De informatie in deze

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Schijfformaten en bestandsformaten

Hoofdstuk 2. Schijfformaten en bestandsformaten 2.1 Hoofdstuk 2. Schijfformaten en bestandsformaten 1. DEFINITIE EN INLEIDING De bestandsformaten komen in alle domeinen en programma's van informatica terug. Daarom worden zij hier apart behandeld.. 2.

Nadere informatie

HANDLEIDING DIT702101

HANDLEIDING DIT702101 HANDLEIDING DIT702101 *ANY PROBLEM OR QUESTIONS, CALL SUPPORT DESK 0900-3437623 (NL) *VRAGEN OF PROBLEMEN, BEL ONZE SUPPORT DESK 0900-3437623 (NL) *BEI FRAGEN ODER PROBLEMEN WENDEN SIE SICH BITTE AN UNSEREN

Nadere informatie

TI-83 Resetten - met een reset wordt het volledige geheugen gewist en alle standaardinstellingen in het RAM teruggebracht naar de fabrieksinstelling.

TI-83 Resetten - met een reset wordt het volledige geheugen gewist en alle standaardinstellingen in het RAM teruggebracht naar de fabrieksinstelling. Let op! Het is de verantwoordelijkheid van de leerling dat de machine goed is Ingesteld. Wij als school controleren dat! Hieronder volgt een opsomming van de mogelijkheden per machine. TI-83 Resetten -

Nadere informatie

PC-Club Okra Regio Gent

PC-Club Okra Regio Gent PC-Club Okra Regio Gent Themanamiddagen WINDOWS Johan 19/01/2009 Windows dag 1 voor beginners tot gevorderden Bestanddelen van een computer Bestanddelen van een computer Software programma s Randapparatuur

Nadere informatie

Installatie van Linux Mint 13 (xfce)

Installatie van Linux Mint 13 (xfce) Installatie van Linux Mint 13 (xfce) Als u eenmaal bent opgestart via een cd/dvd of een USB stick, dan heeft u het volgende scherm voor u. U kunt nu op uw gemak Linux Mint verkennen en start gerust een

Nadere informatie

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange Hardware Inleiding 1. Geschiedenis van de computer 2. Hardware 3. Interne componenten en Randapparatuur Geschiedenis De computer is uitgevonden door het rekenen.

Nadere informatie

FB000011 Sweex 3 Port FireWire PCI Card FB000010 Sweex 4 Port FireWire PCI Card

FB000011 Sweex 3 Port FireWire PCI Card FB000010 Sweex 4 Port FireWire PCI Card FB000011 Sweex 3 Port FireWire PCI Card FB000010 Sweex 4 Port FireWire PCI Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex FireWire PCI Card. Deze kaart biedt je een aantal voordelen:

Nadere informatie

Onderzoek rationeel energiegebruik van een computer.

Onderzoek rationeel energiegebruik van een computer. Onderzoek rationeel energiegebruik van een computer. Spring verstandig om met het elektriciteitsverbruik van uw computer. De leerlingen van de elektronica afdeling (5TEE) van het VTI onderzoeken verschillende

Nadere informatie

Internet Veiligheidspakket van KPN Handleiding Windows XP, Vista, 7,8 Versie 13.04.19

Internet Veiligheidspakket van KPN Handleiding Windows XP, Vista, 7,8 Versie 13.04.19 Internet Veiligheidspakket van KPN Handleiding Windows XP, Vista, 7,8 Versie 13.04.19 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Systeemeisen... 4 3 Installatie... 5 4 Gebruik en instellingen... 12 4.1 Algemeen...

Nadere informatie

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling Hardware De computer in een oogopslag 1 / 11 Cursusontwikkeling Opslag Er worden verschillende apparaten gebruikt om gegevens op te slaan. Dit zijn de meest voorkomende apparaten. Harde schijf; CD / DVD;

Nadere informatie