BOVENBOUW VMBO KGT. Biologie interactief. Docentenhandleiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BOVENBOUW VMBO KGT. Biologie interactief. Docentenhandleiding"

Transcriptie

1 BOVENBOUW VMBO KGT Biologie interactief Docentenhandleiding

2 ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie en Hoger Beroepsonderwijs. Meer informatie over ThiemeMeulenhoff en een overzicht van onze leermiddelen: of via onze klantenservice (088) ISBN NUR 121 Eerste druk, eerste oplage ThiemeMeulenhoff, Baarn/Utrecht/Zutphen, 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.cedar.nl/pro). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Samenstellers: Bert van den Berg, Lene Bijsterveld, Ilse Gmelig Josefien von Frijtag Drabbe Künzel, Jeroen van der Horst Claudia Konert, Mirelle de Ronde. Redactie ABC Redactie, Culemborg Opmaak Ivonne Hermens, Eindhoven Tekeningen Hans Brik, Callantsoog Lansys, Groningen Fotografie istock International

3 K4 Cellen staan aan de basis Leerstijlen In het volgende schema vindt u bij elke leerstijl de opdrachten die daar het beste bij passen. Bezinner Denker Beslisser Doener Kijkt hoe anderen een probleem aanpakken en denkt eerst na voordat hij iets doet. Hij ziet veel oplossingen, omdat hij een probleem vanuit veel standpunten kan bekijken. Daardoor neemt hij beslissingen soms traag. Waarnemen en overdenken ( watching ) Maak vooraf een plan. Neem de tijd voor lastige beslissingen. Neem de tijd om je ervaringen te overdenken. Is goed in logisch denken en redeneren. Hij probeert algemene regels te ontdekken en leert het liefst uit boeken. Het is belangrijker dat ideeën logisch zijn, dan dat ze praktisch uitvoerbaar zijn. Analyseren en abstract denken ( thinking ) Zoek goed gestructureerde leermiddelen. Zoek verbanden met kennis die je al hebt. Zoek intellectuele uitdagingen. Bestudeer theoretische concepten, modellen en systemen. Plant een taak en voert die uit. Hij is niet zo geïnteresseerd in theorieën. Hij doet het goed in conventionele intelligentietesten. Houdt zich liever bezig met technische problemen dan met mensen. Concreet ervaren ( sensing/feeling ) Zoek naar verbanden tussen de leerstof en je werk. Richt je op praktische zaken. Zoek iemand die je iets kan demonstreren. Houdt van experimenteren en lost problemen op door iets uit te proberen. Hij past zich goed aan aan nieuwe situaties. Soms kan een doener drammerig overkomen in zijn dadendrang. Actief experimenteren ( doing ) Ga een directe ervaring opdoen. Los een probleem op. Spring in het diepe met een uitdagende taak. Opdracht 3, 15 Extra opdracht 3 Opdracht 1, 2, 3, 4, 6, 7, 10, 14, 15 Extra opdracht 6 Opdracht 4, 5, 8, 9, 12, 13 Extra opdracht 1, 4 Opdracht 11, 12 Extra opdracht 2, 5 Vaardigheden In het volgende schema vindt u per vaardigheid de opdrachten waarbij deze aan de orde komen. NB De vaardigheden Omgaan met informatie, formuleren en Nederlandse taal functioneel gebruiken zijn natuurlijk bij alle opdrachten nodig! KGT K4 1 Begrijpend lezen; feiten en meningen onderscheiden Extra opdracht 3 Foldermateriaal Studieboeken Naslagwerken Cd-rom/internet Bijsluiters Kranten/tijdschriften Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 3

4 2 Informatie verwerven, selecteren, verwerken en bewerken Tabellenboek/gegevensbank/gebruiksaanwijzing Tekeningen, schema s, diagrammen, beelden Opdracht 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 14, 15 Extra opdracht 1, 2, 4 3 Eigen gedachten schriftelijk en mondeling formuleren Vaktaal functioneel gebruiken Opdracht 7, 14, 15 Extra opdracht 3 Relaties leggen tussen begrippen en contexten Opdracht 7, 12, 14, 15 Extra opdracht 3 Feiten en meningen presenteren en formuleren Beroepsoriëntatie Folder/brochure maken, of poster 4 Basisrekenvaardigheden Schatten en afronden Opdracht 4 Extra opdracht 1, 3 Efficiënt rekenen Opdracht 4 Extra opdracht 1, 3 Rekenregels gebruiken/verhoudingstabellen/breuken en percentages Opdracht 4 Extra opdracht 1, 3 5 Rekenen met eenheden en grootheden Eenheid bij gemeten of berekende grootheid aangeven Opdracht 12, 13 6 Veilig kunnen omgaan met stoffen/materialen enzovoort 7 Begripskennis opbouwen Onjuiste denkbeelden bijstellen Verbanden leggen Opdracht 2, 3, 4, 6, 7, 12, 13, 14, 15 Extra opdracht 1, 2, 3, 5 Leren door doen Opdracht 3, 4, 6, 8, 11, 12, 13, 14 Extra opdracht 2, 3, 4, 5, 6 Leren door ontdekken Opdracht 6, 8, 11, 12, 13, 14 Extra opdracht 1, 4, 5 Multicausale verbanden herkennen Opdracht 12 Verschillende organisatieniveaus (cel, weefsel, orgaan enzovoort) Opdracht 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 12, 13, 14, 15 Extra opdracht 1, 2, 3, 4, 5, 6 Eenvoudige product- en procesevaluatie maken en conclusies daaruit Opdracht 8, 12 trekken 8 Hulpmiddelen gebruiken (loep/microscoop/indicatoren/determineertabel) Opdracht 8, 11 Extra opdracht 5 9 Eenvoudige opdrachten/onderzoek Zelfwerkzaam, voorbereiden, uitvoeren vastleggen en evalueren Opdracht 8, 11, 12, 13 School- of veldpracticum Opdracht 11, 12, 13 Extra opdracht 5 Probleemstelling herkennen en specificeren Opdracht 12, 13 Probleem herleiden tot onderzoeksvraag Opdracht 12, 13 Verwachtingen formuleren Opdracht 12, 13 Relevante waarnemingen doen/gegevens verzamelen Opdracht 11, 12, 13 Extra opdracht 2 Conclusies trekken Opdracht 12, 13 Oplossing, onderzoek en conclusies evalueren Opdracht 12, 13 Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 4

5 10 Gegevens verwerken in verslag van bezoek aan instelling 11 Studie van zelf gekozen onderwerp uitvoeren en verslagleggen Opdracht ICT-hulpmiddelen en software gebruiken Schrijven Rekenen Informatie verzamelen, bewerken Opdracht 6, 9, 14 Extra opdracht 1, 2, 3, 4 Presentaties Extra opdracht 4 Toetsen Planning NB De extra opdrachten zijn niet in de planning opgenomen. U maakt daar zelf een keuze uit. Voorstel: Les 1: Startopdracht, Wat weet je al?, Zo zit dat! en opdracht 1 en 2 Les 2: Opdracht 3 t/m 5 (het begin van 5) Les 3: Opdracht 5 t/m 7 Les 4: Opdracht 8 Les 5: Opdracht 9 t/m 11 Les 6: Opdracht 12 Les 7: Opdracht 13 en 14 Les 8: Alles op een rij en Zelftoets Les 9: Eindtoets Materialenlijst per opdracht Extra opdracht 3: Transplantaties computer met internetaansluiting Opdracht 6: Organen werken samen computer met internetaansluiting Opdracht 8: Toets je partner microscoop; pincet; prepareernaald; voorwerpglas; dekglaasje; druppelflesje; doekje (keukenrolpapier); plastic koffielepeltje; sterretjesmos en/of waterpest; een schimmel (groeit op bedorven vruchten of brood); methyleenblauw; potlood. Opdracht 9: Hoeveel groter/kleiner? computer met internetaansluiting Extra opdracht 4: Een digitale gallery van cellen en weefsels computer met internetaansluiting En eventueel: microscoop; objectglaasjes; dekglaasjes; prepareernaald; scheermesje (om plakjes voor je preparaat mee te maken); druppelflesje; (delen van) planten of dieren waarvan je een preparaat wilt maken; digitale camera (misschien heeft je school er wel eentje die ingebouwd kan worden in de microscoop). Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 5

6 Opdracht 11: Rode uien en vacuolen Extra opdracht 5: Waar komt linnen vandaan? Opdracht 12: Waar haal je de energie vandaan? Opdracht 13: Levende zonnecellen; werkblad bij practicum vraag e. Opdracht 13: Levende zonnecellen; werkblad bij extra practicum fotosynthese microscoop; pincet; prepareernaald; voorwerpglas; dekglaasje; druppelflesje; mesje; paars of rood kleurpotlood; doekje (keukenrolpapier); rode ui; eventueel druppelflesje met een zoutoplossing (bv 10% KNO 3 ). brandnetel; grove kam (liefst met metalen tanden); eventueel een paar handschoenen tegen het prikken; microscoop; objectglas; dekglas; bekerglas; water; druppelpipet; pincet. horloge waarop je de seconden kunt aflezen blad van een geranium; aluminiumfolie; brander; driepoot met gaasje; bekerglas met water; pincet; reageerbuis; alcohol; reageerbuishouder; deksel van een petrischaaltje; jodium. takje waterpest of Cabomba; bekerglas; trechter; doorzichtige plastic buis; doorboorde kurk; stukje rubber slang; slangklemmetje; grote injectiespuit; statief; water; Spa rood; afgekoeld gekookt water; ijsblokjes; grote kartonnen koker (zelf maken van zwart karton); liniaal; watervaste stift. Startopdracht Om te starten zijn er verschillende mogelijkheden: 1 Torsoquiz Neem aan de hand van een torso zoveel mogelijk organen en orgaansystemen door en benoem ook steeds de functies van elk systeem. Daarbij moeten ook de levenskenmerken aan de orde komen. Dit kan eventueel in de vorm van een soort quiz. 2 Wat moet jij doen om in leven te blijven? In tweetallen levenskenmerken laten noemen en deze verzamelen. Per tweetal een kenmerk laten uitwerken. Dit kan door te tekenen of plaatjes uit tijdschriften te verzamelen waarop het Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 6

7 betreffende kenmerk wordt uitgebeeld. Vervolgens voorbeelden van verschillende andere organismen noemen waarbij ze dit kenmerk ook herkennen. Gezamenlijk bespreken en aanvullen. 3 Bouwpuzzel U toont verschillende kaartjes (wel zelf van tevoren even maken). Op de kaartjes is het volgende afgebeeld: Mens Plant Paddenstoel Orgaanstelsel Paddenstoelhoed Wortel en stengel Los orgaan Vaten van een plant Schimmeldraad Weefsel van het orgaan Weefsel van een vat Plantencel Schimmelcel Dierlijke cel De leerlingen leggen in groepjes van vier de juiste afbeeldingen bij elkaar in de volgorde van groot naar klein. Ook moeten ze proberen uit te leggen waarom ze bepaalde afbeeldingen bij elkaar hebben gelegd. Afsluitend een klassikale bespreking. In plaats hiervan kunt u natuurlijk ook extra opdracht 1 doen! Aan de slag! Opdracht 1 Katten zijn net narcissen Duur: vijftien minuten Het gaat erom dat de leerlingen de levenskenmerken bij zowel dieren als planten kunnen herkennen en benoemen. Verder geen bijzonderheden. Opdracht 2 Heen en weer Duur: tien minuten Het gaat er bij deze opdracht om dat de leerlingen leren heen en weer te schakelen tussen de verschillende organisatieniveaus. En dat ze ontdekken dat de levensverschijnselen die zich op het ene organisatieniveau afspelen, gevolgen hebben voor de andere niveaus. Verder geen bijzonderheden. Extra opdracht 1 Machten van 10 Duur: twintig tot dertig minuten U kunt filmpje het beste eerst downloaden en dan klassikaal laten zien (bijvoorbeeld via een digibord). Daarbij laat u het eerste deel (waarbij je steeds verder het heelal in gaat) weg. De commentaren zijn namelijk in het Engels en u kunt dan beter toelichten waar het over gaat. U vindt het filmpje op de volgende site: micro.magnet.fsu.edu/primer/flash/powersof10/index.html. Er is een handleiding in Engels bij. Aan het einde van het filmpje kun je vooruit/achteruit klikken in een soort diashow. Er bestaan meer varianten van dit filmpje. Wij raden de variant met de boom aan, omdat de cellen daarvan duidelijker te zien zijn en omdat de variant met de mens ingewikkelder is. Maar als u dat Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 7

8 toch wilt, kunt u kijken op de volgende sites: registreren met adres, met Engels commentaar) of (zonder commentaar). Daar dringt de camera door de huid heen, via bindweefsel en dan in een bloedvat naar een witte bloedcel. Het is de vraag of de leerlingen dit zomaar kunnen volgen. In het antwoordenboek staan alleen de antwoorden voor de variant met de boom. De antwoorden voor de versie met de hand zijn: a Afstand/grootte Meters in machten van 10 Wat zie je? km 10 8 Aarde en maan km 10 7 Aarde Biosfeer Hier zitten allerlei stappen tussen Organisatieniveau 100 m 10 2 Mens in park Ecosysteem 10 m 10 Mens Organisme 1 m 1 Mens/huid Organisme/ orgaanstelsel 10 cm 10 1 Hand Orgaan 1 cm 10 2 Huid Weefsel 1 mm 10 3 Huid Weefsel 100 micron/micrometer 10 4 Bindweefsel in wand haarvat Weefsel 10 micron 10 5 Witte bloedcel in bloedvat 1 micron 10 6 Kern Organel 0.1 micron/1000 angstroms 10 7 Chromosoom 100 angstroms 10 8 DNA-molecuul Molecuul Cel e Bij de mens zie je bij 10 5 meter iets meer dan een hele witte bloedcel (er zouden er ongeveer 1,2 in beeld passen), dus liggen er ongeveer 1,2 x = naast elkaar. Opdracht 3 Reis door een plant Duur: tien minuten Het gaat erom dat de leerlingen de plant/boom als één geheel van samenwerkende delen gaan zien. Verder geen bijzonderheden. Opdracht 4 Tomtom voor je lijf Duur: circa 15 minuten Het gaat erom dat de leerlingen het menselijk lichaam als één geheel van samenwerkende delen gaan zien. Verder geen bijzonderheden. Extra opdracht 2 Ontleden, maar niet echt Duur: circa tien minuten zonder en vijftig minuten met enquête Als u ervoor kiest om een enquête te laten doen, kost de opdracht veel meer tijd. Het heeft de voorkeur om de leerlingen zelf de vragen te laten opstellen, maar als u minder tijd beschikbaar heeft, kunt u ook de voorbeeldenquête gebruiken. Tips voor het opstellen, uitvoeren en verwerken van de enquête: Controleer de vragen die de leerlingen hebben gemaakt voordat ze de enquête uitvoeren. Laat ze niet teveel vragen stellen (maximaal vijf) en zorg ervoor dat allerlei verschillende aspecten van het wel of niet snijden in dieren aan de orde komen. Denk bijvoorbeeld aan Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 8

9 vragen als: vind je het snijden in dieren eng/zielig?; zou het wel of niet verboden zou moeten worden en (eventueel) om welke redenen? Zorg ervoor dat de vragen gesloten zijn. Het handigste werkt het met ja/nee vragen, meerkeuzevragen of matrixvragen. Op deze manier kunnen de antwoorden snel verwerkt worden. Kies een niet al te grote groep deelnemers van de enquête. Dat kan de klas zelf zijn, maar eventueel ook een klas uit een ander leerjaar of een aantal docenten/ouders. Het is misschien aardig om twee verschillende groepen te enquêteren en de resultaten te vergelijken. Als u dat via een Elektronische Leeromgeving doet, verwerkt deze de resultaten meteen en zo kost dat geen extra tijd. Laat de leerlingen (al dan niet op de computer, Excel) staafdiagrammen of cirkeldiagrammen per vraag maken. Bespreek de resultaten in de klas of laat de resultaten presenteren. Voorbeeldenquête Hallo, wij willen graag weten hoe je denkt over het ontleden van dieren op school. Wil je steeds de juiste letter of het juiste getal omcirkelen? 1 Heb je wel eens zelf een dier (of een deel daarvan) op school moeten/mogen ontleden? A Ja B Nee Geef bij de stellingen 2 t/m 4 door omcirkelen aan of je het er wel of niet mee eens bent. Een 1 betekent: heel erg mee oneens, een 2: redelijk mee oneens, een 3: weet ik niet of beetje mee oneens en beetje mee eens, een 4: redelijk mee eens en een 5: heel erg mee eens. oneens eens 2 Ik vind het eng/vies om in dieren te snijden Zelf snijden zorgt ervoor dat ik er beter bij betrokken ben Dieren mogen niet speciaal voor snijpractica gedood worden Waarvan leer je volgens jou het meest? A Het zelf ontleden van een dood dier B Het zelf werken met een model (bijvoorbeeld een torso) C Het kijken naar filmpjes over ontleden D Het zelf virtueel ontleden van een dier/mens op de computer Opdracht 5 Organenmemory: wat hoort bij elkaar? Duur: circa vijftien tot dertig minuten Materiaal karton; schaar; geodriehoek; viltstiften of kleurpotloden. Werkwijze Verdeel de klas in groepen van vier leerlingen. Geef iedere groep een verschillend orgaanstelsel op en laat de leerlingen binnen elke groep vier organen kiezen die ze uit willen werken. Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 9

10 Elk groepslid neemt één orgaan voor zijn/haar rekening en maakt één kaartje met een tekening van het betreffende orgaan en één kaartje met informatie over dat orgaan (naam, orgaanstelsel en enkele bijzonderheden). Neem de kaartjes in en ga met de klas of in een kleiner groepje het memoryspel spelen. Na het memoryspel, waarbij het alleen om de paren (plaatje plus tekst) gaat, is het misschien aardig om te gaan kwartetten met de behaalde paren. De organen van hetzelfde orgaanstelsel horen natuurlijk bij elkaar. Daarbij kunt u zelfs vragen hoe de vier gekozen organen samenwerken in het betreffende orgaanstelsel. Verdere tips/mogelijkheden U kunt er ook een triviantspel van maken. Combineer deze opdracht eventueel met extra opdracht 3 over transplantaties. Het is ook aardig om dit digitaal te doen op een digibord! Extra opdracht 3 Transplantaties Duur: circa veertig tot vijftig minuten c en d Voor het maken van een cirkeldiagram in Excel staat er op een handleiding. g Een leuke manier om dit stellingenspel te doen, is via de werkvorm Graffiti (uitleg hierna). Op de site van donorvoorlichting (http://www.donorvoorlichting.nl) staan onder het kopje discussie diverse stellingen die u hier kunt gebruiken, bijvoorbeeld: Het is logisch dat je een donororgaan in het buitenland gaat kopen, als je in Nederland zo lang moet wachten. Onwetendheid en misverstanden zorgen ervoor dat mensen zich niet registreren als donor. Ook criminelen hebben recht op een donororgaan. Levende donoren zouden betaald moeten worden voor het doneren van een nier. Iedereen zou verplicht donor moeten zijn. Nabestaanden moeten beslissen of de organen/weefsels van de overledene gebruikt mogen worden. Werkwijze Graffiti 1 Verdeel de klas in groepen. 2 Geef elke groep een stelling, vraag of onderwerp, geschreven op een groot vel papier. 3 Laat de groepsleden individueel zoveel mogelijk reacties, oplossingen of ideeën op het vel erbij schrijven. In stilte, dus zonder overleg! 4 Laat de groepen opstaan en doorschuiven naar het volgende vel papier. Ook hier weer in stilte individueel reacties opschrijven. 5 Net zo vaak doordraaien totdat iedere groep weer bij het eigen vel papier is gekomen. 6 Laat de groep samen alle reacties ordenen en een conclusie bedenken. 7 Bespreek alle conclusies klassikaal. Opdracht 6 Organen werken samen Duur: circa twintig minuten Geen bijzonderheden. Opdracht 7 Weefsels vormen samen organen Duur: circa twintig minuten Geen bijzonderheden. Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 10

11 Opdracht 8 Toets je partner Duur: circa vijftig minuten U kunt deze opdracht ook combineren met andere practica uit dit katern, bijvoorbeeld met extra opdracht 4 en 5 of met opdracht 11. Extra werkblad om eventueel aan leerlingen uit te delen of om te bewerken: Waar moet je op letten? Een preparaat maken 1 Ligt het dekglaasje mooi vlak op het preparaat? 1 2 Preparaat zonder luchtbellen? 2 3 Preparaat mooi droog buiten de rand van het dekglaasje? De microscoop gebruiken 4 Gebruikt bij microscoop eerst de kleinste vergroting om scherp te stellen 5 Gebruikt eerst de grote schroef om scherp te stellen 2 6 Draait tijdens scherpstellen de grote schroef alleen omhoog 7 Gebruikt daarna de kleine schroef en krijgt daarmee een scherp beeld (de beoordelaar controleert of dit ook scherp is!) 8 Schakelt daarna over op grotere vergroting, en herhaalt daarmee stap 7 (de beoordelaar controleert opnieuw of dit ook scherp is!) Tekenen volgens de tekenregels 9 Tekening is groot genoeg (cel is minimaal 3 cm groot getekend) 10 De tekening lijkt op het preparaat (de beoordelaar controleert dit!) 11 Tekent duidelijk (niet schetsen, maar duidelijke lijnen) 12 Er staat een titel boven de tekening, en de gebruikte vergroting 13 De onderdelen zijn benoemd en de verwijslijntjes zijn correct getekend (horizontaal, eindigen gelijk) Opruimen 14 Lens van microscoop omhoog gedraaid en op kleine vergroting gedraaid 15 Pas daarna preparaat van microscoop weggehaald en opgeruimd 16 Microscoop en preparaat op juiste plek opgeruimd 2 Totaal aantal punten 30 Maximum te behalen punten Behaalde punten Opdracht 9 Hoeveel groter/kleiner? Duur: circa vijftien minuten Geen bijzonderheden. Extra opdracht 4 Een digitale gallery van cellen en weefsels Duur: benodigde tijd is afhankelijk van de keuze van de docent/leerlingen. Uitgaande van de bestaande plaatjes kan het vrij vlot, circa dertig minuten. Misschien twee maal zo lang als je zelf foto s van eigen preparaten maakt. Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 11

12 Een slideshow is een automatisch lopende diashow, die op internet gezet kan worden. Dat is vrij eenvoudig te doen. De hierna aangegeven bronnen zijn nog maar een begin van de mogelijkheden. In plaats van slideshows kunt u ook een (Youtube) videofilmpje laten maken. Werkwijze Elk groepje (tweetal) leerlingen krijgt een onderwerp en alle slideshows worden na afloop gedeeld/gepresenteerd. Werk met verschillende categorieën. U kunt desnoods zelfs bronnen geven waar de leerlingen plaatjes vandaan kunnen halen. Stel van tevoren eisen op waaraan de slideshow moet voldoen: Hoeveel dia s? Welke informatie moet erbij? Alleen de namen, of nog meer? Bronnen voor slideshowmakers (er zijn er veel meer): flash slidehowmaker Voorbeelden van bronnen: menselijk lichaam plantencellen en weefsels bacteriën fotogallery schimmels (medisch) idem virussen Opdracht 10 Wat zit er in mijn cellen? Duur: circa twintig minuten Geen bijzonderheden. Opdracht 11 Rode uien en vacuolen Duur: circa dertig minuten Geen bijzonderheden. Extra opdracht 5 Waar komt linnen vandaan? Duur: circa dertig tot vijftig minuten Geen bijzonderheden. Opdracht 12 Waar haal je de energie vandaan? Duur: circa dertig tot vijftig minuten Geen bijzonderheden. Extra opdracht 6 Stofwisseling Duur: circa tien minuten Geen bijzonderheden. Opdracht 13 Levende zonnecellen Duur: zonder werkbladen twintig minuten, met werkbladen twintig tot vijftig minuten extra Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 12

13 Werkblad voor practicum bij opdracht 13e Zoals je weet, wordt er in de bladeren en stengel van een plant glucose (suiker) gemaakt. De glucose wordt daar direct omgezet in zetmeel. Of er inderdaad zetmeel in een blad zit, ga je met deze proef onderzoeken. Materiaal blad van een geranium; aluminiumfolie; brander; driepoot met gaasje; bekerglas met water; pincet; reageerbuis; alcohol; reageerbuishouder; deksel van een petrischaaltje; jodium. Werkwijze Knip uit het midden van een stukje aluminiumfolie een eenvoudig figuurtje. De rechthoek van de afbeelding uit het werkboek stelt het folie voor dat je gebruikt hebt. Teken hierin het figuurtje dat je eruit hebt geknipt. Vouw de folie om een geraniumblad. Laat de plant 24 uur in het licht staan. Breng daarna het water in het bekerglas aan de kook. Draai de vlam zo laag dat het water net blijft koken. Pluk het blad van de plant, pak het vast met de pincet en dompel het vijf seconden in het water. Draai daarna de brander uit. Duw het blad voorzichtig onder in een reageerbuis. Giet alcohol in de buis. Zet de reageerbuis in het hete water en laat vijf minuten staan. De alcohol gaat koken en het bladgroen lost erin op. Als het blad lichtgroen of wit geworden is, haal je het uit de buis. Leg het in de petrischaal. Spoel de alcohol met koud water uit het blad. Druppel met een pipet jodium op het blad. Laat de jodium een minuut intrekken. Spoel nu de jodium met koud water voorzichtig weg. Teken het blad het resultaat van de proef. Extra practicum werkblad: Maakt een plant meer of minder zuurstof als er in zijn omgeving iets verandert? In deze proef ga je onderzoeken of een plant meer of minder zuurstof aanmaakt als er in zijn omgeving iets verandert. Let op wat er gebeurt als de plant veel koolstofdioxide krijgt, de temperatuur van het water verandert of als de plant in het licht of donker staat. Je moet dus een paar proefopstellingen maken. Elke proefopstelling ziet er in principe uit als de afbeelding in het werkboek op blz. 43. Materiaal per opstelling takje waterpest of Cabomba; bekerglas; trechter; doorzichtige plastic buis; doorboorde kurk; Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 13

14 stukje rubber slang; slangklemmetje; grote injectiespuit; statief. Wat heb je verder nodig? water; Spa rood; afgekoeld gekookt water; ijsblokjes; grote kartonnen koker (zelf maken van zwart karton); liniaal; watervaste stift. Werkwijze Nummer de bekerglazen 1 t/m 5. Vul de bekerglazen 1 en 5 met water. Doe in bekerglas 2 Spa rood. Giet in bekerglas 3 afgekoeld gekookt water. Doe in bekerglas 4 water met ijsblokjes. Zet over bekerglas 5 de kartonnen koker. Wat verwacht je dat er gebeurt? a In welke buis zal de meeste zuurstof worden opgevangen? In welke buis het minst? Leg je antwoord uit. De meeste zuurstof wordt gemaakt in de buis van bekerglas, omdat De minste zuurstof wordt gemaakt in de buis van bekerglas, omdat b Welk verschil verwacht je tussen de buizen van bekerglazen 1 en 3? c Welk verschil verwacht je tussen de buizen van bekerglazen 1 en 4? Wat neem je waar? d Meet met de liniaal hoeveel cm zuurstof bovenaan in elke buis is gevormd. Vul de gevonden resultaten in de tabel in. Buis nummer Cm zuurstof Wat heb je van deze proef geleerd? e Welke conclusies kun je uit deze proef trekken? 1 De plant maakt veel zuurstof als hij 2 De plant maakt weinig zuurstof als hij Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 14

15 Opdracht 14 Maak de cirkel rond Duur: dertig minuten Geen bijzonderheden. Opdracht 15 Alles bij elkaar Duur: tien tot twintig minuten Geen bijzonderheden. Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 15

16 K5 Schimmels en bacteriën: nuttig en soms schadelijk Leerstijlen In het volgende schema vindt u bij elke leerstijl de opdrachten die daar het meeste bij passen. Bezinner Denker Beslisser Doener Kijkt hoe anderen een probleem aanpakken en denkt eerst na voordat hij iets doet. Hij ziet veel oplossingen, omdat hij een probleem vanuit veel standpunten kan bekijken. Daardoor neemt hij beslissingen soms traag. Waarnemen en overdenken ( watching ) Maak vooraf een plan. Neem de tijd voor lastige beslissingen. Neem de tijd om je ervaringen te overdenken. Is goed in logisch denken en redeneren. Hij probeert algemene regels te ontdekken en leert het liefst uit boeken. Het is belangrijker dat ideeën logisch zijn, dan dat ze praktisch uitvoerbaar zijn. Analyseren en abstract denken ( thinking ) Zoek goed gestructureerde leermiddelen. Zoek verbanden met kennis die je al hebt. Zoek intellectuele uitdagingen. Bestudeer theoretische concepten, modellen en systemen. Plant een taak en voert die uit. Hij is niet zo geïnteresseerd in theorieën. Hij doet het goed in conventionele intelligentietesten. Houdt zich liever bezig met technische problemen dan met mensen. Concreet ervaren ( sensing/feeling ) Zoek naar verbanden tussen de leerstof en je werk. Richt je op praktische zaken. Zoek iemand die je iets kan demonstreren. Houdt van experimenteren en lost problemen op door iets uit te proberen. Hij past zich goed aan aan nieuwe situaties. Soms kan een doener drammerig overkomen in zijn dadendrang. Actief experimenteren ( doing ) Ga een directe ervaring opdoen. Los een probleem op. Spring in het diepe met een uitdagende taak. Opdracht 27, 30 Extra opdracht 1, 2, 5 Opdracht 1, 2, 8, 14, 17, 19, 23, 24, 28, 29 Opdracht 3, 4, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 18, 20, 22 Extra opdracht 3, 4 Opdracht 5, 6, 7, 16, 21, 25, 26 Extra opdracht 6, 7, 8 Vaardigheden In het volgende schema vindt u per vaardigheid de opdrachten waarbij deze aan de orde komen. KGT 1 Begrijpend lezen, feiten en meningen onderscheiden Foldermateriaal Studieboeken Naslagwerken Cd-rom/internet Opdracht 10 Bijsluiters Kranten/tijdschriften 2 Informatie verwerven, selecteren, verwerken en bewerken Tabellenboek/gegevensbank/gebruiksaanwijzing Opdracht 1 Extra opdracht 2 Tekeningen, schema s, diagrammen, beelden Opdracht 1, 2, 4b, 8, 9, 10, 13, 14, 15, 21 K5 Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 16

17 3 Eigen gedachten schriftelijk en mondeling formuleren Vaktaal functioneel gebruiken Opdracht 27, 29 Extra opdracht 3 Relaties leggen tussen begrippen en contexten Opdracht 1, 9, 10, 20, 27, 29 Extra opdracht 3 Feiten en meningen presenteren en formuleren Opdracht 30 Beroepsoriëntatie Extra opdracht 2, 3 Folder/brochure maken of poster Extra opdracht 3 4 Basisrekenvaardigheden Schatten en afronden Opdracht 3 Efficiënt rekenen Rekenregels gebruiken/verhoudingstabellen/breuken en percentages 5 Rekenen met eenheden en grootheden Opdracht 3, 4c Eenheid bij gemeten of berekende grootheid aangeven Opdracht 3 6 Veilig kunnen omgaan met stoffen/materialen enzovoort Opdracht 27 Extra opdracht 4 7 Begripskennis opbouwen Onjuiste denkbeelden bijstellen Opdracht 30 Verbanden leggen Opdracht 2, 4a, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 22, 23,24,29 Leren door doen Opdracht 25, 26 Leren door ontdekken Multicausale verbanden herkennen Verschillende organisatieniveaus (cel, weefsel orgaan enzovoort) Eenvoudige product- en procesevaluatie maken en conclusies daaruit Opdracht 27 trekken 8 Hulpmiddelen gebruiken (loep/microscoop/indicatoren/determineertabel) Opdracht 5, 6, 7 9 Eenvoudige opdrachten/onderzoek: zelfwerkzaam, voorbereiden, uitvoeren vastleggen en evalueren School- of veldpracticum Opdracht 5, 6, 7, 21, 25, 26, 27 Extra opdracht 6, 7, 8 Probleemstelling herkennen en specificeren Probleem herleiden tot onderzoeksvraag Verwachtingen formuleren Opdracht 5, 16, 21 Relevante waarnemingen doen/gegevens verzamelen Opdracht 5, 6, 7, 21, 25, 26 Extra opdracht 6, 7 Conclusies trekken Opdracht 5, 6, 21, 25, 26 Oplossing, onderzoek en conclusies evalueren 10 Gegevens verwerken in verslag van bezoek aan instelling Extra opdracht 8 11 Studie van zelf gekozen onderwerp uitvoeren en verslagleggen Extra opdracht 1, 5, 8 12 ICT-hulpmiddelen en software gebruiken Schrijven Extra opdracht 5 Rekenen Informatie verzamelen, bewerken Opdracht 4, 10, 27 Extra opdracht 1, 2, 5 Presentaties Extra opdracht 1, 3, 4, 5, 8 Toetsen Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 17

18 Planning NB De extra opdrachten zijn niet in de planning opgenomen. U maakt daar zelf een keuze uit. Voorstel: Les 1: Startopdracht, Wat weet je al? Zo zit dat! en inzetten opdracht 5 en 7 Les 2: Opdracht 1 t/m 4 Les 3: Opdracht 5 t/m 7 (practicum; wellicht handig om in circuit te doen) Les 4: Opdracht 8 t/m 11 (u bepaalt bij opdracht 10 welke variant de leerlingen uitvoeren) Les 5: Opdracht 11 t/m 15 (eventueel kan opdracht 14 worden overgeslagen) Les 6: Opdracht 16 t/m 19 (eventueel kan opdracht 16 worden overgeslagen) Les 7: Opdracht 20 en 21 (inzetten proef opdracht 21 aan het begin van de les) Les 8: Opdracht 21 en 22 (uitslag opdracht 21 bekijken en verwerken) Les 9: Opdracht 23 t/m 26 en start opdracht 27(eventueel opdracht 25 en 26 als demonstratieproef) Les 10: Opdracht 27 (in de les laten voorbereiden en werkbladen doen) Les 11: Opdracht 28 t/m 30 (eventueel ook tijd voor laatste voorbereidingen presentaties opdracht 27) Les 12: Presentaties opdracht 27 Les 13: Alles op een rij en Zelftoets Les 14: Eindtoets Materialenlijst per opdracht Opdracht 4 Er komen er steeds meer eventueel een computer met internetaansluiting. Opdracht 5 Bacteriën kweken en bekijken steriele petrischaal met voedingsbodem; watervaste viltstift; geodriehoek; plakband; sticker met je naam of groep erop; keukenpapier. Opdracht 6 Gist kweken en bekijken stukje verse bakkersgist of gistkorrels; warm suikerwater (van ongeveer 30 C); reageerbuisrekje; reageerbuis; microscoop; druppelpipet; voorwerpglaasje; dekglaasje; doekje of stukje keukenpapier. Opdracht 7 Een schimmeltuintje opkweken schimmels op brood, fruit en/of maïs; microscoop; voorwerpglaasje; dekglaasje; druppelflesje met water; doekje of stukje keukenpapier. Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 18

19 Opdracht 10 Rioolwaterzuivering computer met internetaansluiting. Opdracht 11 Welke stoffen zijn afbreekbaar? computer met internetaansluiting. Opdracht 13 Hoe worden ziekteverwekkers verspreid? computer met internetaansluiting. Opdracht 21 Wat doodt de bacteriën het beste? steriele voedingsbodem (agarplaat); glazen spatel; oplossing met gekweekte bacteriën; filtreerpapier rondjes; eventueel een perforator; pincet; watervaste viltstift; plakband; eventueel een broedstoof; verschillende bekerglaasjes met ontsmettende middelen, bijvoorbeeld: chloor; alcohol; sanisept; betadine; sterilon; antibioticum; dettol. Opdracht 25 Hoe werkt gist? appelsap; stukje verse gist of gistkorrels; kalkwater; (gedestilleerd) water; twee erlenmeyers; maatcilinder van 10 cm3; maatcilinder van 100 cm3; rubber kurk met één gat; rubber kurk met twee gaten; twee gebogen glazen buisjes; rubber verbindingsslang. Opdracht 26 Koolstofdioxide heeft kracht! stukje verse bakkersgist of gistkorrels; suikerwater van ongeveer 30 C; reageerbuisje; reageerbuisrekje; ballonnetje: dit moet soepel zijn, blaas het daarom eerst een paar keer op. Opdracht 27 Biotechproducten 1 Pizza(deeg) maken grote kom; 150 gr tarwebloem; 1 eetlepel olijfolie; Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 19

20 8 cl lauw water; halve theelepel zout; ± 12 gr bakkersgist; schone, droge theedoek. Eventueel verder nog: deegroller; bakplaat; olie of boter om de bakplaat in te vetten; pizzasaus; kaas; andere dingen die je lekker vindt op een pizza; oven. 2 Wijn maken twee (of meer) grote flessen van minimaal vijf liter; flessenborstel; stop; waterslot; hevel met kraantje (of plastic slangetje met wasknijper); vruchtenpers; hydrometer en ph-meter; wijnflessen; kurken. 3 Yoghurt maken schoon bekerglas; 250 ml (1/4 liter) volle melk; twee eetlepels naturel yoghurt; eetlepel; brander, driepoot en gaasje; thermometer; schone thermoskan; maatbeker; aluminiumfolie. 4 Zelf kaas maken bekerglas van 1000 ml (1 liter); twee bekerglazen van 500 ml; maatcilinder van 250 of 500 ml; brander, driepoot en gaasje; bak met koud water; garde; 500 ml (halve liter) volle melk; halve citroen; zout, half teentje knoflook, peterselie; theezeefje; knoflookpers; schaar; lepel; mes en toastjes; plastic bakje met deksel (te koop bij een vishandel of snackbar). Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 20

21 5 Zelf zuurkool maken Keulse pot; ronde grenenhouten plank/deksel; zware steen of zwaar gewicht; sticker; schone doek; drie witte kolen; vier savooiekolen; mes; 120 gram zout; 18 peperkorrels; 18 jeneverbessen. Extra opdracht 8 Doe de was groot bekerglas; zes witte lapjes katoen waarop een vlek zit van bijvoorbeeld: koffie, balpen-inkt, chocola, gras, smeerolie, mayonaise, babyvoeding, spaghetti, thee, appelsap, cola, enzovoort; watervaste stift; biologisch wasmiddel (met enzymen); maatcilinder; brander; driepoot; roerstaafje; thermometer; tang; spatel; gootsteen met een koudwaterkraan; eventueel een veiligheidsbril. Extra opdracht 9 Wanneer gist gist het best? bakkersgist (wel uitzoeken hoeveel je nodig hebt); oplossing van glucose of suiker (wel zelf uitzoeken welke concentratie je nodig hebt); de rest van het lijstje stel je zelf samen. Startopdracht Er zijn twee mogelijkheden: 1 Om een idee te krijgen van hoe snel bacteriën zich exponentieel vermeerderen en om te oefenen met schatten (hoe klein een bacterie is en hoeveel er in een kolonie kunnen zitten) kunt u starten met een glazen pot vol bonen. Laat de leerlingen raden hoeveel bonen er in de pot zitten. Kijk dan hoe je een goede schatting kunt maken: meet hoe groot de pot is en hoe groot een boon is. Maak dan de link van bonen naar bacteriën: Hoeveel maal groter is een boon dan een bacterie (een bacterie is gemiddeld 0,001 mm groot). Kun je één bacterie zien? Hoe snel vermeerderen bacteriën zich? Leeg de pot en doe er eerst één boon in (= één bacterie), dan twee (de bacterie is gedeeld), dan vier enzovoort. De leerlingen zien hoe de pot zich steeds sneller vult, bij elke deling een verdubbeling. Vanaf hoeveel delingen kun je de bacteriën wel zien? Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 21

22 2 Laat de leerlingen brainstormen over de functies van bacteriën en schimmels. Dat kan bijvoorbeeld zo: verdeel de klas in twee groepen. De ene groep moet straks zoveel mogelijk positieve functies van bacteriën inschrijven en de andere moet dan zoveel mogelijk negatieve aspecten van bacteriën en schimmels noteren. Eerst een rondje individueel (ongeveer één minuut, in stilte), daarna in de groep de gegevens verzamelen en in een lijst zetten (maximaal twee minuten geven). Daarna de lijsten klassikaal bespreken. Aan de slag! Extra opdracht 1 Een slideshow maken Het doel van deze opdracht is dat de leerlingen een overzicht krijgen van de diversiteit van bacteriën en schimmels. En zich hopelijk verwonderen over de schoonheid van het kleine en onzichtbare. Een slideshow is een automatisch lopende diashow, die op internet gezet kan worden. Het is vrij eenvoudig te doen. De hierna aangegeven bronnen zijn nog maar een begin van de mogelijkheden. In plaats van slideshows kunt u ook een (Youtube-)videofilmpje laten maken Werkwijze Elk groepje (tweetal) leerlingen krijgt een verschillend onderwerp en alle slideshows worden na afloop gedeeld/gepresenteerd. Werk met verschillende categorieën: virussen, schimmels, ziekteverwekkende bacteriën, bacteriën in je lichaam (gebit, darmen, huid) enzovoort. U kunt desnoods zelfs bronnen geven waar de leerlingen plaatjes vandaan kunnen halen. Stel van tevoren eisen op waaraan de slideshow moet voldoen: Hoeveel dia s? Welke informatie moet erbij? Alleen de namen, of nog meer? Bronnen voor slideshowmakers (er zijn er veel meer): flash slidehowmaker Bronnen voor plaatjes: bacteriën fotogallery schimmels (medisch) idem virussen Opdracht 4 Er komen er steeds meer Op de methodesite is een applet te zien over de vermeerdering van bacteriën. U kunt bij deze opdracht ook de startopdracht (zie het begin van deze docentenhandleiding) gebruiken, of ernaar terugverwijzen. Opdracht 5 Bacteriën kweken en bekijken Misschien vindt u het handig om meteen een koppeling te maken met opdracht 20: Wat doodt de bacteriën het beste? U zou de proeven tegelijkertijd in kunnen zetten. Een aardige applet over het werken met bacteriën en het isoleren van een reincultuur: Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 22

23 Opdracht 7 Een schimmeltuintje opkweken NB In verband met de ontwikkeling van schimmelsporen is het wel handig om van tevoren te informeren of er leerlingen zijn die hier allergisch voor zijn. Probeer de verspreiding van de sporen zoveel mogelijk te voorkomen door de schimmels in afgesloten bakjes te laten ontwikkelen. En voer ze op tijd af. Extra opdracht 2 Werken met of tegen micro-organismen Voorbeelden van nuttige internetlinks zijn: Schoonheidsspecialist: vaak gecombineerd met pedicure en/of manicure Tandartsassistente Biologische laboratoriumtechniek Microbiologisch analist/laborant: Operatieassistent: Opdracht 9 Bacteriën en schimmels in de kringloop Tip: Misschien zijn er leerlingen die thuis een aquarium hebben of is er op school iemand die een aquarium verzorgt. U zou dan kunnen vragen of die persoon iets over het biologisch evenwicht in het aquarium (en dan met name toegespitst op de rol van bacteriën daarin) kan vertellen en demonstreren. Opdracht 10 Rioolwaterzuivering Deze opdracht gaat iets minder ver dan extra opdracht 3. In deze opdracht komen alleen mechanische en biologische zuivering aan de orde, terwijl in extra opdracht 3 ook allerlei desinfecterende maatregelen aan de orde komen. De keuze is aan u. Extra opdracht 3 De waterfabriek in Dierenpark Emmen Deze opdracht gaat iets verder dan opdracht 10. In deze opdracht komen naast de mechanische en biologische zuivering ook allerlei desinfecterende maatregelen aan de orde. De keuze is aan u. Opdracht 11 Welke stoffen zijn afbreekbaar? U kunt deze proef ook door de leerlingen zelf laten uitvoeren. Zet dan wel alles ruim van tevoren in, want de afbraak kost wel tijd. En u kunt natuurlijk ook de resultaten op de methodesite bekijken. Extra opdracht 4 Compost maken U kunt de leerlingen natuurlijk ook zelf compost laten maken, maar ook hier weer geldt: het zelf doen kost veel tijd. Stel van tevoren eisen op ten aanzien van de poster of de videoclip: Hoeveel stappen? Hoeveel tekst? Hoe lang moet de clip zijn? Hoe wordt de poster/clip beoordeeld? Tip: Laat de leerling eventueel een bezoek aan een composteringsbedrijf (bijvoorbeeld de VAM) of laat ze de filmpjes van schooltv (vanaf groep 7 basisschool, maar toch leuk) bekijken. Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 23

24 Bronnen voor leerlingen: Bronnen voor uzelf (Engelstalig!): Opdracht 13 Hoe worden ziekteverwekkers verspreid? Deze opdracht kan ook (interactiever) op worden gedaan. Opdracht 16 Hoe houd je gehakt goed? U kunt deze proef eventueel door de leerlingen zelf laten uitvoeren, en daarvan een proefverslag laten maken. Extra opdracht 5 Postbus 51 spotje Tip: Laat de leerlingen niet te lang zelf informatie bij elkaar zoeken. Ze kunnen het bronnenboek gebruiken of bijvoorbeeld de site van het voedingscentrum: Het is belangrijk van tevoren aan te geven welke eisen u stelt aan dit spotje: Wat is de doelgroep? (Bijvoorbeeld dezelfde leeftijdsgroep als de leerlingen.) Hoe lang moet het duren? (Maximaal twee minuten.) Hoeveel tips moeten er in zitten? (Niet teveel: beter één aansprekende tip dan veel tips achter elkaar; bovendien kunt u dan eventueel verschillende groepjes verschillende tips laten uitwerken.) In welke vorm wordt de opdracht uitgevoerd? (Denk aan video-opname, animatie of gewoon uitspelen als toneelstukje in de klas.) Wordt de opdracht beoordeeld, en zo ja, volgens welke criteria? (Denk aan correctheid van de tip, duidelijkheid, aansprekend voor de doelgroep.) Extra opdracht 6 Zet je virus op de computer! Het is bij deze opdracht de bedoeling dat verschillende groepjes leerlingen met elkaar een kleine medische encyclopedie in elkaar zetten. Verdeel verschillende besmettelijke ziekten (bijvoorbeeld die uit opdracht 19, eventueel aangevuld met cholera en met de kinderziekten waartegen de leerlingen zijn gevaccineerd) over de groepen. Mogelijke informatiebronnen zijn medische encyclopedieën en het internet. Laat voor iedere ziekte kijken naar de volgende aspecten: Wat is de veroorzaker? Hoe word je besmet? Preventie (Hoe voorkom je dat je wordt besmet?) Wat zijn de symptomen? Behandeling (Hoe zorg jij of de dokter dat je beter wordt?) Elk groepje plaatst de gevonden informatie op een eigen pagina op de wiki, die u zelf eerst hebt aangemaakt. Een wiki is een website waarop bezoekers zelf op een eenvoudige manier informatie kunnen toevoegen of aanpassen. Daarvoor is geen toestemming of toegangscode nodig (bij sommige wiki s moet je je wel eerst registreren). De bekendste wiki is de Wikipedia. Verdere informatie over wiki s en het werken daarmee vindt u op de volgende site: Op die site vindt u ook links naar diverse wiki s. Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 24

25 Geef de leerlingen van tevoren duidelijke info over de omvang van de gevraagde informatie (hoeveel pagina s/woorden) en over de eventuele beoordelingscriteria (bijvoorbeeld de samenwerking: heeft ieder groepslid evenveel bijgedragen, is de info correct, is het op een aansprekende wijze gedaan, heeft iedereen zich aan de afspraken Was het op tijd? gehouden, enzovoort). Opdracht 20 De ziekenhuisbacterie Een handige bron bij deze opdracht is: Opdracht 21 Wat doodt de bacteriën het beste? De beschrijving in het werkboek geldt wanneer u de leerlingen de proef zelf wilt laten uitvoeren. U kunt er ook voor kiezen om het als een demonstratieproef uit te voeren of om de proef op laten doen. Daar moet de leerling alle stappen zelf virtueel uitvoeren en daarna de resultaten van de proef bekijken. Voorbereidingen van de proef (voor uitvoering in de klas) Laat drie dagen van tevoren wat bonen of erwten in water weken. Dit water kan vervolgens gebruikt worden om de voedingsbodems te infecteren. Ook moeten er voldoende steriele voedingsbodems met agar worden klaargemaakt. Het is ook mogelijk het petrischaaltje met de voedingsbodem een lesuur lang open te laten staan en zo bacteriën uit de lucht op te vangen. Vervolgens kunt u de in ontsmettingsmiddel gedrenkte papiertjes aan laten brengen, zoals in het werkboek beschreven. Na twee dagen in een broedstoof bij 35 C is er resultaat zichtbaar. Maar ook zonder broedstoof is de proef uit te voeren (al duurt het dan waarschijnlijk wel langer voordat er resultaat zichtbaar is). Als ontsmettende middelen kunt u denken aan: chloor; alcohol; sanisept; betadine; sterilon; antibioticum; dettol. Opdracht 22 Hygiëne in de operatiekamer Tip: Misschien vinden de leerlingen het aardig om een concreet operatieprotocol (met betrekking tot hygiëne) van een naburig ziekenhuis te bekijken/bespreken. Enkele opvallende recente zaken uit zo n protocol: De te opereren lichaamsdelen worden tegenwoordig vaak niet meer geschoren. De reden hiervoor is dat achterblijvende kleine haartjes meer infecties opleveren dan ongeschoren huid. Wonden worden tegenwoordig na de operatie dagelijks gespoeld (met de douchekop of met een fysiologische zoutoplossing) en bedekt met schone steriele gazen. Drains en hechtingen worden dagelijks geïnspecteerd en in overleg met de arts verwijderd. Enkele aardige internetsites met toepasselijke filmpjes en info zijn: https://edit.rtl.nl/programma/chirurgenwerk/video. Dit is een link naar een aflevering van Chirurgenwerk (seizoen 2006 aflevering 7; duur: 25 minuten) met onder meer een operatie van kniebanden. Er zit ook een stuk in over cosmetische chirurgie van rimpels! De stukjes over de kniebandoperatie vindt u van tot minuten en van tot minuten (na de operatie/fysio) Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 25

26 Opdracht 27 Biotechproducten Organisatie Let erop dat alle groepsleden een eigen taak hebben en toch aan een gezamenlijk eindproduct werken. Geef van tevoren aan wanneer de presentaties moeten plaatsvinden en bespreek de presentaties na afloop. U kunt zelf bepalen of u die wilt beoordelen voor een cijfer. Het kan handig zijn om de gistoplossingen van tevoren zelf te maken (de oplossing moet ongeveer drie kwartier van tevoren klaargemaakt worden. U kunt natuurlijk volstaan met één groot bekerglas gistoplossing voor enkele proefjes tegelijk. U kunt zelf bepalen hoeveel tijd u kwijt wilt zijn aan deze proefjes. Sommige proefjes zijn meer geschikt als demonstratieproef en andere kunnen gemakkelijk klassikaal gedaan worden. Sommige proefjes duren een aantal weken. Houd hier goed rekening mee tijdens de planning. Één mogelijkheid is om er een circuit van te maken, zodat de leerlingen niet tegelijkertijd met hetzelfde proefje bezig zijn, maar wel alles zelf moeten doen. U kunt de proefjes ook over de leerlingen verdelen en alles na afloop klassikaal bespreken. U kunt de leerlingen zelf recepten of proefbeschrijvingen laten opzoeken, maar het werkt het snelste als u ze deze recepten of proefbeschrijvingen direct geeft. U zult ze dan wel van tevoren moeten vermenigvuldigen in de juiste aantallen! Achter in deze docentenhandleiding vindt u de opdrachtenbladen voor de verschillende proefjes en recepten. U kunt ze uitdraaien en vermenigvuldigen als leerlingenmateriaal. U kunt natuurlijk ook eigen bronnen en recepten gebruiken. Hierna volgen enkele sites die u als bronnen aan de leerlingen kunt geven. Er zijn er nog wel meer te vinden. Als u tijdens de les geen beschikking hebt over internet, kunt u deze bronnen van tevoren uitprinten en tijdens de les uitdelen. Houd er rekening mee dat de leerlingen veel meer tijd kwijt zullen zijn met zoeken wanneer u ze geen bronnen aanlevert. Voorbeelden van geschikte bronnen: Extra mogelijkheid 1 U kunt natuurlijk ook iets met de recepten laten doen uit de receptenklapper. Laat bijvoorbeeld iedere leerling voor de afsluitende les een gerecht uit de klapper bereiden en serveren! Biologie interactief Bovenbouw vmbo/kgt Docentenhandleiding 26

BOVENBOUW VMBO B. Biologie interactief. Docentenhandleiding

BOVENBOUW VMBO B. Biologie interactief. Docentenhandleiding BOVENBOUW VMBO B Biologie interactief Docentenhandleiding ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie en Hoger Beroepsonderwijs.

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Wet van Ohm. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Wet van Ohm. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Wet van Ohm J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Stenvert. Taalmeesters 6. Zelfstandig werken Taal Groep 8 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Taal Taalmeesters 6 Antwoorden Groep 8

Stenvert. Taalmeesters 6. Zelfstandig werken Taal Groep 8 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Taal Taalmeesters 6 Antwoorden Groep 8 Zelfstandig werken Taal Groep 8 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

Schematisch en natuurgetrouw

Schematisch en natuurgetrouw Proef 1 Schematisch en natuurgetrouw - Werkblad 1 - Tekenmateriaal - Liniaal Hieronder zie je een afbeelding van een vlinder. Maak hiervan een schematische tekening op werkblad 1. Maak ook een natuurgetrouwe

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB

landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB Examen VMBO-KB 2011 gedurende 200 minuten landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSPE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Stroom. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Stroom. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Stroom J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Werkblad. LES 7: Hygiëne. www.gavoorgezond.nl GROEP 5-6. Namen groepje: ... ... ... ... ...

Werkblad. LES 7: Hygiëne. www.gavoorgezond.nl GROEP 5-6. Namen groepje: ... ... ... ... ... LES 7: Hygiëne Namen groepje: Eerst voorbereiden: Zorg ervoor dat je met je groepje 1 petrischaaltje klaar hebt staan. Het schaaltje is verdeeld in 3 verschillende vakken. In ieder vakje gaan jullie een

Nadere informatie

Micro-organismen kweken en bekijken. Zelf bacteriën kweken. Benodigdheden. Werkwijze. Ziek van virussen?

Micro-organismen kweken en bekijken. Zelf bacteriën kweken. Benodigdheden. Werkwijze. Ziek van virussen? Micro-organismen kweken en bekijken Zelf bacteriën kweken Je gaat zelf bacteriën kweken. Benodigdheden twee lege petrischaaltjes met daarop je naam, klas en datum brander en lucifers vloeibare voedingsbodem

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

gist luchtige schimmels

gist luchtige schimmels gist luchtige schimmels Zonder microben zou jouw ontbijt er heel anders uitzien. Dan was er bijvoorbeeld geen brood, geen kaas en geen yoghurt. Ook heel veel ander eten en drinken, zoals wijn, bier, koffie,

Nadere informatie

REKENEN METEN EN MEETKUNDE Inhoud. voor 1F

REKENEN METEN EN MEETKUNDE Inhoud. voor 1F REKENEN METEN EN MEETKUNDE Inhoud voor 1F Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Lex Gall Inhoudelijke redactie: Jiska van Hall, Christie Hofmeester

Nadere informatie

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif.

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif. Samenvatting Thema 1: Organen en cellen Basisstof 1 Levenskenmerken (levensverschijnselen): - stofwisseling (ademhaling, voeding, uitscheiding) - groei - voortplanting - reageren op prikkels - ontwikkeling

Nadere informatie

Lesbrief: Het belang van hygiëne Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen?

Lesbrief: Het belang van hygiëne Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen? Lesbrief: Het belang van hygiëne Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen? Copyright Vakcollege Groep B.V. 2014. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Ieder mens draagt bacteriën en virussen bij zich, ook als

Nadere informatie

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees?

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? 42 blok 6 C1 Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. C2 Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? Hoeveel pakken brokken? Hoeveel bakjes water? Fido 3 2 1 4

Nadere informatie

probiotica vol nuttige bacteriën

probiotica vol nuttige bacteriën probiotica vol nuttige bacteriën Veel mensen kennen wel Yakult, Vifit of Actimel. Het zijn een paar voorbeelden van probiotische zuiveldrankjes, wat betekent dat er micro-organismen in zitten die goed

Nadere informatie

Bi B o i l o og o ie i Inlage

Bi B o i l o og o ie i Inlage Inlage Proef 1 Schematisch en natuurgetrouw - Werkblad 1 - Tekenmateriaal - Liniaal Hieronder zie je een afbeelding van een vlinder. Maak hiervan een schematische tekening op werkblad 1. Maak ook een natuurgetrouwe

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Uiterlijke verzorging

Ik en de maatschappij. Uiterlijke verzorging Ik en de maatschappij Uiterlijke verzorging Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Tessel Mulder, Philein Educatieve Teksten Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Het rijk van de schimmels

Het rijk van de schimmels 4 BASISSTOF 1 vwo gymnasium Het rijk van de schimmels thema 4 Ordening opdracht 10 Beantwoord de volgende vragen. 1 Heeft de gist die roos veroorzaakt (zie afbeelding 19) een celkern en een celwand? Gistcellen

Nadere informatie

Training. Methodisch verzamelen van informatie

Training. Methodisch verzamelen van informatie Training Methodisch verzamelen van informatie Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel:

Nadere informatie

REKENEN METEN EN MEETKUNDE. Meetkunde voor 1F Deel 1 van 2

REKENEN METEN EN MEETKUNDE. Meetkunde voor 1F Deel 1 van 2 REKENEN METEN EN MEETKUNDE Meetkunde voor 1F Deel 1 van 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Daphne Ariaens, Marie Josée Halman Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze Bacteriën als hulpje Yoghurt maken Je gaat in deze opdracht zelf yoghurt maken. Benodigdheden schone pan thermometer warmwaterbad eetlepel yoghurt 0,5l. melk klein flesje van 0,5l. aluminium en elastiekjes

Nadere informatie

Grafieken en tabellen

Grafieken en tabellen Rekenen Verbanden Grafieken en tabellen Voor 1F Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Lisanne Martens Inhoudelijke redactie: Jiska van Hall en Edu

Nadere informatie

Cursus. Ontwikkelingspsychologie 1: algemeen, baby, dreumes

Cursus. Ontwikkelingspsychologie 1: algemeen, baby, dreumes Cursus Ontwikkelingspsychologie 1: algemeen, baby, dreumes Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Elly van Duijn en Els van der Luit Inhoudelijke

Nadere informatie

Nederlands Luisteren Voor 1F Deel 2 van 2

Nederlands Luisteren Voor 1F Deel 2 van 2 Nederlands Luisteren Voor 1F Deel 2 van 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Gerda Verhey Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Titel: Nederlands Luisteren

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Weerstand. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Weerstand. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Weerstand J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

Cursus. Kinderziektes en medicatie

Cursus. Kinderziektes en medicatie Cursus Kinderziektes en medicatie Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Kinderziektes en

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Planten en dieren thuis

Ik en de maatschappij. Planten en dieren thuis Ik en de maatschappij Planten en dieren thuis Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie:

Nadere informatie

Routeboek Onderleggers voor de ISK

Routeboek Onderleggers voor de ISK Routeboek Onderleggers voor de ISK ISK Utrecht Boom, Amsterdam Deze uitgave is gemaakt in opdracht van ISK Utrecht. Tweede herziene uitgave 2014 2011 ISK Utrecht Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Lenzen. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Lenzen. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Lenzen J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair nderwijs, Algemeen Voortgezet nderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie

Nadere informatie

REKENEN. Meetkunde voor 1F Deel 2 van 2

REKENEN. Meetkunde voor 1F Deel 2 van 2 REKENEN Meetkunde voor 1F Deel 2 van 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Daphne Ariaens, Marie Josée Halman Inhoudelijke redactie: Jiska van

Nadere informatie

Biotechnologie vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Biotechnologie vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 20 December 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73574 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van internet

Wegwijs in de wereld van internet Wegwijs in de wereld van internet Werkbladen les 5 voor Windows Vista (Windows Mail) Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze werkbladen horen bij Wegwijs in de wereld van internet

Nadere informatie

h a n d l e i d i n g

h a n d l e i d i n g Zwijsen jaargroep 4 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g g e t a l l e n e n g e t a l b e g r i p 5 10 Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

Wa W rm r t m e Inlage

Wa W rm r t m e Inlage Inlage Proef 1 nattigheid - 1 Erlenmeyer (nr. 10) - 1 Rubberen stop (nr. 18) - Heet water Doe wat heet water in de erlenmeyer. Doe de stop erop en kijk wat er gebeurt. Kun je dit beschrijven? Proef 2 Frisse

Nadere informatie

Training. Zakelijk communiceren

Training. Zakelijk communiceren Training Zakelijk communiceren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn

Nadere informatie

1 Inleiding. Inleiding. Dit boek gaat over natuur- en scheikunde. Maar wat is natuur-kunde? Wat is schei-kunde? Een voorbeeld uit de

1 Inleiding. Inleiding. Dit boek gaat over natuur- en scheikunde. Maar wat is natuur-kunde? Wat is schei-kunde? Een voorbeeld uit de 1 Inleiding Inleiding Dit boek gaat over natuur- en scheikunde. Maar wat is natuur-kunde? Wat is schei-kunde? Een voorbeeld uit de natuurkunde: Zeil-wagens rijden snel door de kracht van de wind. Bij natuurkunde

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Vrije tijd

Ik en de maatschappij. Vrije tijd Ik en de maatschappij Vrije tijd Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mieke Lens Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens Titel:

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Ik en wij

Ik en de maatschappij. Ik en wij Ik en de maatschappij Ik en wij Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Edith van Poppelen Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens

Nadere informatie

Cursus. Verdieping doelgroepen

Cursus. Verdieping doelgroepen Cursus Verdieping doelgroepen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Ingrid Mulder Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Verdieping

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I WISKUNDE. MAVO-D / VMBO-gt

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I WISKUNDE. MAVO-D / VMBO-gt UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: NIVEAU: WISKUNDE MAVO-D / VMBO-gt EXAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke

Nadere informatie

REKENTOPPERS 4. Antwoordenboek. Rekenen en wiskunde. Pascal Goderie. Auteur

REKENTOPPERS 4. Antwoordenboek. Rekenen en wiskunde. Pascal Goderie. Auteur REKENTOPPERS 4 Rekenen en wiskunde Antwoordenboek Auteur Pascal Goderie KAART KAART 2. Zet de getallen op de goede plaats 2 7. Sjoelen Elke behaalt 4 punten. Willem: veertig punten 4 3 5 8 6 9 2. Pijltjes

Nadere informatie

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek Voorbereiding: Materialen verzamelen Voor de les alles al klaarzetten. De tafels in groepjes van vier zetten zodat je elk proefje eventueel twee keer kan klaar leggen. De werkbladen kopiëren De opdrachtvellen

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

osmose-onderzoek practicumhandleiding

osmose-onderzoek practicumhandleiding osmose-onderzoek practicumhandleiding pantoffeldiertjes b i o d o e n.n l > bovenbouw > osmose-onderzoek bij pantoffeldiertjes pantoffeldiertjes (ware grote) pantoffeldiertje Pantoffeldiertjes leven in

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB

landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB Examen VMBO-KB 2013 gedurende 200 minuten landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSPE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 5 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs 20 d e l e n i n s t a p h a n d l e i d i n g Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis met vernieuwende elementen uit de methode

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

Onderzoeksformulier KRENTEN

Onderzoeksformulier KRENTEN 1.2 Onderzoeksvraag Waardoor bewegen krenten op en neer in een mengsel van water, azijn en soda? 2.1 Materiaallijst Voor dit onderzoek heb je nodig: o twee bekerglazen o 300 ml water o 100 ml azijn o een

Nadere informatie

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word Nog beter leren omgaan met Word Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Informatiekunde Omgaan met Word College De Heemlanden 2005. Informatiekunde Leerjaar

Nadere informatie

Getsie...bedorven! Bederf. Micro-organismen en hygiëne. Kies de juiste namen bij de tekeningen

Getsie...bedorven! Bederf. Micro-organismen en hygiëne. Kies de juiste namen bij de tekeningen Getsie...bedorven! Bederf Laat enkele producten bederven. Dit zijn: vochtig sneetje brood op een schoteltje onder een bekerglas een beetje melk in een open bekertje in het lokaal een stukje vlees op een

Nadere informatie

Christian Bijvoets, klas 11a. Periode Biologie DNAlabs Docent: Bart J. van Zweeden. Datum: 6 januari / 24 januari. Practicum 1 Over rode uien

Christian Bijvoets, klas 11a. Periode Biologie DNAlabs Docent: Bart J. van Zweeden. Datum: 6 januari / 24 januari. Practicum 1 Over rode uien Christian Bijvoets, klas 11a Periode Biologie DNAlabs Docent: Bart J. van Zweeden Datum: 6 januari / 24 januari Practicum 1 Over rode uien Practicum 1 Over rode uien Handelingen: Ik zat in een team met

Nadere informatie

Plant in de klas Instructieblad leerkracht Groep 6/7/8

Plant in de klas Instructieblad leerkracht Groep 6/7/8 Plant in de klas Instructieblad leerkracht Groep 6/7/8 Colofon Titel: Plant in de klas - Instructieblad leerkracht, groep 6/7/8 Auteurs: Nienke van den Berg Hilde Spitters (NIGZ) Redacteuren: John Luteijs

Nadere informatie

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden.

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Met lampen is het als met schoenen; ze zijn vanzelfsprekend en je ziet ze overal. Pas als de stroom een keer uitvalt, merk

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas alle groepen

Paddenstoelen in de klas alle groepen Paddenstoelen in de klas alle groepen werkbladen Uitgave: ANMEC Paddenstoelen in de klas Werkbladen Redactie Paula Wanner Lay-out Jolanda van der Heijden Met dank aan: De Hortus, Centrum voor Natuur en

Nadere informatie

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Hoe maak je wijn? Op de volgende pagina s leer je stap voor stap wijn maken van druiven. Zelf doe ik dit nu al 17 jaar, in begin met wisselend succes, maar

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 4 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs voor over 11 uur k l o k k i j k e n i n s t a p h a n d l e i d i n g Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis met vernieuwende

Nadere informatie

8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën

8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën 8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën Ga je een sectorwerkstuk maken? Dan is orgaan- en weefseldonatie een goed onderwerp! Hier vind je allerlei tips, bronnen en ideeën om een sectorwerkstuk

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Archeologen logboek Namen:....

Archeologen logboek Namen:.... Archeologen logboek Namen:... Bladzijde 1 De antwoorden op deze vragen kun je vinden bij de internetsites die bij opdracht 1 op de WebQuest staan. Vul de antwoorden in de piramide in. De letters in de

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Lichaam en geest

Ik en de maatschappij. Lichaam en geest Ik en de maatschappij Lichaam en geest Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Tessel Mulder, Philein Educatieve Teksten Inhoudelijke redactie: Ina

Nadere informatie

Training. Presenteren en instrueren

Training. Presenteren en instrueren Training Presenteren en instrueren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Presenteren

Nadere informatie

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

De kiemplantjes worden misschien niet langer, doordat er al voldoende reservevoedsel in de zaadlobben aanwezig is.

De kiemplantjes worden misschien niet langer, doordat er al voldoende reservevoedsel in de zaadlobben aanwezig is. 5 Als je kamerplanten water geeft, moet je af en toe kamerplantenmest aan het water toevoegen (bijv. Pokon of Substral). De planten groeien daardoor beter. Een leerling denkt dat tuinkerszaadjes sneller

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 1: WATER VERZAMELEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Opdracht 4: Brainstorm over water Bouw een water-takel-kraan

Nadere informatie

De TOA heeft een aantal potjes klaargezet. In sommige potjes zit een oplossing, in andere potjes zit een vaste stof.

De TOA heeft een aantal potjes klaargezet. In sommige potjes zit een oplossing, in andere potjes zit een vaste stof. OPDRACHT 9 Practicum Om je kennis van de scheidingsmethoden en oplosbaarheid te vergroten volgen hieronder een aantal proeven. Ook krijg je een proef over indicatoren / reagens. Met behulp daarvan kun

Nadere informatie

Keuzevak Milieu, hergebruik en duurzaamheid. Duurzaam consumeren en produceren

Keuzevak Milieu, hergebruik en duurzaamheid. Duurzaam consumeren en produceren Keuzevak Milieu, hergebruik en duurzaamheid Duurzaam consumeren en produceren COLOFON Uitgeverij: Auteur(s): Inhoudelijke redactie: Illustraties: Foto s: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

handel en verkoop instructie-/werkboek

handel en verkoop instructie-/werkboek handel en verkoop instructie-/werkboek Basisberoepsgerichte leerweg Arie Reijn Jeroen Abbes Jacques Crins Ruud Heynen Margreet Verrij colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Reijn, J. Abbes,

Nadere informatie

Rekenen verhoudingen. Procenten voor 1F

Rekenen verhoudingen. Procenten voor 1F Rekenen verhoudingen Procenten voor 1F Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Piet Bandstra Inhoudelijke redactie: Jiska van Hall Christie Hofmeester

Nadere informatie

Een website en applicatie ontwerpen en maken

Een website en applicatie ontwerpen en maken Profielvak Dienstverlening en Producten Een website en applicatie ontwerpen en maken Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk op pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: COLOFON

Nadere informatie

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Zonnepanelen op school Team 5: Natuur Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Jullie gaan onderzoeken of de plant een zonnecel is en wie daar gebruik van maken 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s v e r m e n i g v u l d i g e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Online

Ik en de maatschappij. Online Ik en de maatschappij Online Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mieke Lens Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens Titel:

Nadere informatie

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger Italiaanse tomtatensoep Per 4 personen 1 liter 1 ui 2 teentjes knoflook 1 wortel 2 blikken gepelde tomaten Olijfolie Suiker Chilipoeder 50 ml slagroom Potje pesto Snij de uit en wortel heel klein Doe een

Nadere informatie

Product ontwerpen en 3D printen

Product ontwerpen en 3D printen Profielvak Dienstverlening en Producten Product ontwerpen en 3D printen Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk op pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: COLOFON Uitgeverij:

Nadere informatie

Seksuele vorming. Anticonceptie en zwangerschap

Seksuele vorming. Anticonceptie en zwangerschap Seksuele vorming Anticonceptie en zwangerschap Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Rianne Gritter Inhoudelijke redactie: Tessel Mulder, Philein

Nadere informatie

Ik, leren en werken. Aan het werk

Ik, leren en werken. Aan het werk Ik, leren en werken Aan het werk Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs, werkzaam bij ICBA Inhoudelijke redactie: Daphne Ariaens

Nadere informatie

PrOmotie. Rekenen en Wiskunde. Werkboek Inhoud

PrOmotie. Rekenen en Wiskunde. Werkboek Inhoud PrOmotie Rekenen en Wiskunde Werkboek Inhoud Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Ton Milatz Ad van der Hoeven Aveline Dijkman (Sociale Competentie)

Nadere informatie

Ontdekdoos Drijven en zinken

Ontdekdoos Drijven en zinken Ontdekdoos Drijven en zinken groep 6 en 7 handleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Drijven en zinken Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school

Nadere informatie

Handleiding basiswoordenschat.

Handleiding basiswoordenschat. basiswoordenschat. Inleiding. In de basismodule wordt een basis van ongeveer 80 woorden gelegd. Deze woorden worden aangeboden om de woordenschat, maar ook om de communicatieve vaardigheden van de cursist

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Gezond eten

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Gezond eten PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Gezond eten Colofon Auteur: Adviezen: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verheij Aveline Dijkman (Sociale Competentie)

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

De Cirkel van Zorg voor leerkrachten

De Cirkel van Zorg voor leerkrachten De Cirkel van Zorg voor leerkrachten 2015, Eleonoor van Gerven, Almere Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Training. Observeren en signaleren

Training. Observeren en signaleren Training Observeren en signaleren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian Bakker, Marianne Oosterwegel, Riet Verhoogt Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

NEDERLANDS Taalverzorging 1F Woord/zin Deel 1 van 3

NEDERLANDS Taalverzorging 1F Woord/zin Deel 1 van 3 NEDERLANDS Taalverzorging 1F Woord/zin Deel 1 van 3 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Ruud Schinkel Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Titel:

Nadere informatie

handel en verkoop instructie-/werkboek, deel 1

handel en verkoop instructie-/werkboek, deel 1 4670_HV_WB_1_orientatie_k 10-05-2005 13:34 Pagina 1 handel en verkoop instructie-/werkboek, deel 1 Kaderberoepsgerichte leerweg Arie Reijn Jeroen Abbes Jacques Crins Ruud Heynen Margreet Verrij 4670_HV_WB_1_orientatie_k

Nadere informatie