Betrokkenheid, burgerschap en mondelinge taalontwikkeling bevorderen door middel van groepsvergaderingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Betrokkenheid, burgerschap en mondelinge taalontwikkeling bevorderen door middel van groepsvergaderingen"

Transcriptie

1 Betrokkenheid, burgerschap en mondelinge taalontwikkeling bevorderen door middel van groepsvergaderingen Beroepstaakverslag afstudeerfase Mark Hasper AFMA

2 Brecht, Isis en Hidde luisteren aandachtig terwijl ik uitleg dat ze als personeelsleden van het stembureau een bijzonder verantwoordelijke functie hebben. De procedures moeten nauwkeurig worden gevolgd om alle kinderen van groep 7 en 8 hun stem uit te laten brengen: elk kind levert zijn stempas in, zijn naam wordt afgetekend op de lijst, hij krijgt een stembiljet, hij moet alleen in het stemhokje zijn keuze maken en uiteindelijk moet zijn stem in de stembus worden gestopt. De kinderen begrijpen het en verdelen onderling de taken ze zijn er klaar voor. Even later komen de eerste stemmers binnen. Het is druk, gezellig, maar het personeel heeft het goed in de hand en leidt alles in goede banen. Als alle stemmen zijn geteld, staan ze te popelen om de klassen langs te gaan en de uitslag bekend te maken. Foto: Stemmen bij de kinderverkiezingen.jpg Julie plaatst haar stem tijdens de kinderverkiezingen Inleiding Door kinderen medezeggenschap te geven over de manier waarop zij leren, werken en samen leven is het mogelijk om hun betrokkenheid en verantwoordelijkheid te bevorderen (onder andere Boland, 1993 en Boes, 2005). Door in overleg te treden, te beargumenteren en keuzes te maken kunnen de kinderen oefenen voor als ze later als volwassenen volwaardig deelnemen aan de samenleving. Tegelijkertijd is het wezenlijker dan alleen oefenen omdat de keuzes die ze maken daadwerkelijk invloed hebben op hun leven (van Mourik, 2010). In de loop van de opleiding ben ik geïnspireerd geraakt door verschillende onderwijsvernieuwers. Daarom heb ik, ondanks mijn vrijstelling voor de minor, deelgenomen aan een deel van de minor vernieuwingsonderwijs. Een thema dat bij bijna alle vernieuwers terugkeert is het streven om het onderwijs dichterbij de wensen van de kinderen te brengen. Medezeggenschap voor de kinderen in de vorm van groepsvergaderingen sluit daar naadloos op aan en ik wilde in mijn afstudeerstage daar graag ervaring mee op doen. Met de komst van de Tweede Kamerverkiezingen midden in mijn stage lag het voor mij ook voor de hand om een relatie te leggen tussen democratie in de klas en democratie in het land. Dit onderwerp leek mij ook allerlei mogelijkheden bieden om de betrokkenheid van de kinderen bij het onderwijs te vergroten. In het eerste deel van dit verslag beschrijf ik hoe ik door middel van groepsvergaderingen heb gewerkt aan democratie in de klas en de ontwikkeling van mondelinge taalvaardigheid. In het tweede deel van dit verslag beschrijf ik mijn organisatie van de kinderverkiezingen en de verschillende betrokkenheidsverhogende activiteiten daaromheen. Link: Competenties en indicatoren Link: Printversie Groepsvergaderingen Op Montessori Nijmegen wordt De Vreedzame School als sociaal / emotionele methode gebruikt (Castelijn et al, 2006). De school gebruikt hiernaast ook de optionele module Groepsvergadering die bij deze methode hoort (Pauw en van Sonderen, 2009). Het doel van deze module is om de kinderen een stem te geven in het reilen en zeilen van de klas. Door middel van vier methodelessen en drie proefvergaderingen leren ze de kennis, vaardigheden en attitude die nodig zijn om gezamenlijk besluiten te nemen. Na de proefvergaderingen worden om de week groepsvergaderingen gepland waarin de kinderen meebeslissen over zaken die zij van belang vinden, en waar zij redelijkerwijs een stem in kunnen hebben. De groepsvergadering module sluit aan bij een praktijk die al lange tijd gangbaar is in Freinet scholen. Zelfbestuur en het gerelateerde zelfverantwoordelijkheid verhoogt de betrokkenheid Mark Hasper, , AFMA3 2

3 en voorkomt dat kinderen deels worden verlamd door opgelegde regels waar ze de zin niet van in zien (Boland, 1993). De doelen van de groepsvergadering zijn wel beperkter. Bij een Freinet groep wordt er dagelijks vergaderd en wordt er in de vergadering ook vorm gegeven aan de inhoud van het onderwijs. De groepsvergadering module beperkt op zich niet de onderwerpen die aan bod kunnen komen. Maar met een frequentie van een keer in de twee weken ligt het voor de hand om vooral bredere organisatorische onderwerpen te behandelen. In de periode tussen de zomervakantie en de herfstvakantie heb ik de methodelessen rondom de groepsvergadering gegeven. Daarnaast heb ik samen met de kinderen drie inhoudelijke vergaderingen gevoerd. In de eerste vergadering hebben we samen een lijst van rechten en verantwoordelijkheden opgesteld. In twee andere vergaderingen hebben we samen bedacht hoe we verjaardagen vieren en hoe we de klas netjes houden. De inhoudelijke vergaderingen vonden noodgedwongen plaats voordat ik alle methodelessen had gegeven omdat beslissingen over deze onderwerpen niet konden wachten. Helaas was er na de herfstvakantie onvoldoende tijd om de (proef)vergaderingen in te plannen naast de activiteiten die ik had voorbereid in het kader van het project rondom de 19 e eeuw. In overleg met Femke heb ik er voor gekozen om het geschiedenisproject voorrang te geven. In de loop van de verschillende methodelessen en de inhoudelijke vergaderingen heb ik ook aandacht besteed aan de mondelinge taalontwikkeling van de kinderen. Kringgesprekken zijn bij uitstek geschikt om hier aan te werken (van Baaren, 1987). Ik heb vooraf en achteraf ook een luistertoets afgenomen om de ontwikkeling van de luistervaardigheden van de kinderen te meten. De rechten van onze klas Het is aan het begin van het jaar heel belangrijk om duidelijkheid aan de kinderen te bieden met betrekking tot de organisatie van de klas en wat er van hun wordt verwacht (Rogers, 2006). In de eerste fase van het schooljaar is de groep nog bezig met de forming en is het ontvankelijk voor het aannemen van (nieuwe) normen. Bakker-De Jong en Mijlandt (2009) stellen dat het mogelijk is om de gebruikelijke volgorde van de groepsvorming aan te passen en de normingsfase vooraf te laten gaan aan de stormingsfase. Volgens Rogers kunnen alle gedragsregels in een klas worden afgeleid van drie rechten die iedereen in de klas heeft. Dat zijn - Het recht op veiligheid - Het recht op respect - Het recht om te leren Van deze drie basisrechten kunnen verantwoordelijkheden worden afgeleid: hoe zorgen wij er samen voor dat deze rechten worden gewaarborgd? Het onderkennen van deze rechten en het formuleren van de bijbehorende verantwoordelijkheden vind ik bij uitstek een activiteit dat door de klas gezamenlijk kan worden uitgevoerd. Rogers geeft ook aan dat kinderen in de bovenbouw hier goed toe in staat zijn. Door de verantwoordelijkheden samen te formuleren wil ik de volgende doelen bereiken: - De kinderen snappen waarom we afspraken maken over ons gedrag in de klas - Ik krijg inzicht in wat de kinderen belangrijk vinden met betrekking tot gedrag - De kinderen dragen de afspraken die we maken omdat ze betrokken zijn in de besluitvorming Link: Lesvoorbereiding De rechten van onze klas Les waarin ik samen met de kinderen de rechten en verantwoordelijkheden in onze klas verken Mark Hasper, , AFMA3 3

4 Na deze les ging ik aan de slag om de ideeën van de kinderen in één document samen te voegen en kernachtig te formuleren. Bij ons volgende kringgesprek liet ik het document op het digibord zien. Ik vroeg de kinderen om omstebeurt een van de regels voor te lezen. Zo gingen we de kring rond. Het effect vond ik heel mooi. Door de het gebruik van ons en wij leek elk kind voor de hele groep te spreken. Ik vroeg de kinderen of ze hun punten herkenden in het document. Dat deden ze zeker. Op de uitnodiging om te ondertekenen gingen de kinderen enthousiast in. Foto: De rechten van onze klas De ondertekende rechten en verantwoordelijkheden Link: De rechten van onze klas Het document met de rechten en verantwoordelijkheden Femke gaf de volgende feedback: de betrokkenheid van de kinderen was er zeker, er kwamen veel ideeën en ze waarderen dat ze hun zegje konden doen [...] Met de handtekeningen erbij voelde het heel officieel voor ze. Bron: Feedback rechtenles Femke Methodelessen groepsvergadering De week na de les over de rechten van onze klas begon ik met de vier methodelessen rondom de groepsvergadering. De daaropvolgende acht weken gaf ik om de week één les uit deze serie. Tussendoor heb ik twee inhoudelijke vergaderingen geleid waarbij de kinderen hebben besloten hoe ze hun verjaardagen willen vieren en hoe ze de klas netjes willen houden (de zorgjes van een Montessori klas). Bij het leiden van de methodelessen en de vergaderingen gebruik ik de aandachtspunten van Boland (2009) rondom kringgesprekken als leidraad. In onderstaand document geef ik de aandachtspunten aan die door Boland zijn beschreven en hoe ik daar in de stagepraktijk vorm aan heb gegeven. Link: Aandachtspunten van Boland in de praktijk Een beschrijving van mijn toepassing van de aandachtspunten van Boland in de praktijk Een van de aandachtspunten is Ervoor zorgen dat de kinderen zich veilig voelen. Een van de manieren waarop ik dat doe is dat ik probeer om respectvol om te gaan met elke bijdrage. Ik hoop daarmee ook een goed voorbeeld te zijn voor de kinderen. Bij argumenten of opmerkingen die mij onzinnig lijken probeer ik door te vragen om te begrijpen vanuit welke gedachte het kind ze maakt. Bij flauwe opmerkingen geef ik aan dat ik het niet leuk vind, maar kijk ik ook of ik het kind weer bij het gesprek kan betrekken. Hieronder heb ik mijn lesvoorbereiding opgenomen van de eerste methodeles. Ik neem de voorbereiding op de eerste les op in dit verslag omdat: - het exemplarisch is voor de andere lessen - ik met deze les de kinderverkiezingen introduceerde (zie later in dit verslag) Link: Lesvoorbereiding Democratie in klas en land De voorbereiding op de eerste methodeles van de groepsvergadering module Link: Presentatie Democratie in klas en land De presentatie voor de eerste methodeles van de groepsvergadering module Mark Hasper, , AFMA3 4

5 Mondelinge taalverwerking - luistervaardigheid Debatteren is een specifieke taalvaardigheid. Door te praten en te discussiëren wordt de taalontwikkeling verder gestimuleerd. De spreekvaardigheid wordt bij debatteren geoefend door te leren argumenteren en presenteren. Spreken is belangrijk, maar het begint met luisteren. Door (kritisch) te luisteren naar de ander in een debat kun je adequaat reageren (Bron et al, 2010). De groepsvergaderingen sluiten ook aan bij kerndoel 3 (SLO, z.d.) De leerlingen leren informatie te beoordelen in discussies en in een gesprek dat informatief of opiniërend van karakter is en leren met argumenten te reageren. De basis voor het debatteren ligt in het luisteren. Bron et al (2010) noemen dit dan ook de eerste bouwsteen: Luisteren is de belangrijkste basisvaardigheid in het debatteren. Actief luisteren, volgen wat iemand bedoeld, wat er gezegd wordt en hoe. Niet afdwalen in eigen gedachten, maar bijblijven en kunnen reageren op hetgeen er gezegd is. Door middel van de methdoelessen van de groepsvergaderingen heb ik met de kinderen gewerkt aan hun luistervaardigheden. Om te kijken of deze lessen effect hadden op de vaardigheden van de kinderen heb ik aan het begin en aan het eind van mijn stage de luistervaardigheden van de kinderen getoetst. Luistervaardigheden trainen Het is niet eenvoudig om les te geven in het luisteren. Luisteren leert een kind vanaf zijn eerste levensjaar, en ontwikkelt zich vervolgens meestal zonder bewuste interventie van volwassenen. In tegenstelling tot goed spreken, is het ook erg moeilijk om als leerkracht goed luisteren voor te doen. Als een kleuter een ongrammaticale zin spreekt en de leerkracht de inhoud hiervan herhaalt in een juiste grammaticale vorm dan krijgt het kind direct feedback. Als een kind iets verkeerds hoort dan valt dat meestal niet eens op, zeker niet in een grote groep. Ook het modellen, gebruikelijk bij het begrijpend lezen, is maar beperkt bruikbaar. Bij het lezen kan je makkelijk pauzeren, maar bij het luisteren is het vaak onmogelijk, of op zijn minst onnatuurlijk, om de spreker te onderbreken. Wat kan een leerkracht dan wel doen om te werken aan de luistervaardigheden van kinderen? Ik heb mij daarbij laten leiden door de drie B s van goed taalaanbod (Verhallen en Walst, 2011). Dat zijn: - Betrokkenheid - Begrijpelijkheid - Boven niveau De insteek hierbij is dat de kinderen op een natuurlijke manier oefenen met luisteren naar taaluitingen die zijn afgestemd op hun niveau. Betrokkenheid is essentieel omdat de kinderen een reden moeten hebben om te luisteren. Als een gesproken boodschap belangrijk is, dan willen de kinderen die ook graag begrijpen. Hun aandacht en energie is daar helemaal op gericht, en ze bevinden zich in een optimale toestand om te leren. Met begrijpelijkheid wordt bedoeld dat de leerkracht aansluit op de bestaande kennisbasis van de kinderen en met boven niveau dat de taal ook net een stapje verder gaat dan die kennis basis. Zo gaat de leerkracht op zoek naar de zone van naaste ontwikkeling. In onderstaande lesvoorbereiding laat ik zien hoe ik door middel van de drie B s heb gewerkt aan de luistervaardigheid van de kinderen. Link: Lesvoorbereiding Downloaden mag Voorbereiding op een les waarin ik door middel van de drie B s de luistervaardigheid stimuleerde Mark Hasper, , AFMA3 5

6 Link: Presentatie Downloaden mag De presentatie bij de les Downloaden mag Luistervaardigheden toetsen Om de resultaten van mijn lessen te toetsen heb ik aan het begin en aan het eind van mijn stage een luistervaardigheidstoets afgenomen. De toetsen heb ik zelf ontworpen, maar ik heb als uitgangspunt de toets gebruikt bij het blok Stelling en argumenten van de methode Luisteren 3 (Citogroep, 2002). Bij deze methodetoets worden er een aantal stukken voorgelezen waaruit de kinderen een stelling en de bijbehorende argumenten moeten halen. Een werkblad biedt de kinderen hierbij ondersteuning. Ik heb het werkblad voor mijn toetsen gebruikt, maar ik heb de teksten van de toets zelf niet kunnen gebruiken. Dat kwam omdat de methodetoets niet voorzag in de paren van vergelijkbare teksten die ik nodig had om de twee toetsmomenten goed te kunnen vergelijken. Ik heb daarom zelf voor elke toets twee teksten geschreven. De eerste tekst was in beide toetsen relatief eenvoudig. Het bevatte een duidelijke stelling (enthousiast over een gelezen kinderboek) met daarna de argumenten daarvoor. De tweede tekst in beide toetsen was ingewikkelder omdat het langer was en informatie bevatte dat af kon leiden van de argumenten. Naast de teksten met stelling en argumenten heb ik een serie vragen aan de toetsen toegevoegd over of een stelling een feit of een mening is. Link: Luistervaardigheidstoets 1 + werkblad De 1 e toets, afgenomen op 26 september 2012 Link: Luistervaardigheidstoets 2 + werkblad De 2 e toets, afgenomen op 12 december 2012 Link: Resultaten luistervaardigheidstoetsen De resultaten van de luistervaardigheidstoetsen Ik vond het mooi om te zien dat alle drie van de vragen (makkelijke tekst, moeilijke tekst en feit of mening) een verbetering lieten zien tussen de twee toetsmomenten. Bij alle drie vragen was er een verbetering van ongeveer 15%. Voor zover deze verbetering al statistisch significant is, kan het niet zondermeer toe worden geschreven aan mijn lessen. Daarvoor spelen er te veel andere factoren een rol. Toch is dit resultaat wel een bevestiging van mijn indruk dat ik wel degelijk een bijdrage heb geleverd aan de ontwikkeling van de luistervaardigheid van de kinderen. Verder waren de resultaten ook interessant omdat ze een andere blik werpen op de kinderen in de klas. Ik vond sommige resultaten echt verassend: er waren kinderen die bij deze toetsen bovengemiddeld scoorden terwijl ze op andere vlakken (spelling, rekenen, studievaardigheden) onder het gemiddelde zaten. Andersom waren er ook kinderen die hier matig presteerden, terwijl ze op de andere gebieden juist sterker waren. Dit doet vermoeden dat luistervaardigheid (met betrekking tot stellingen en argumenten) niet vanzelf meegroeit met andere cognitieve vaardigheden, en dat het de moeite waard is om hier op school specifiek aandacht aan te besteden. Kinderverkiezingen De kinderverkiezingen worden door ProDemos (www.prodemos.nl) georganiseerd om alle kinderen in groep 7 en groep 8 de gelegenheid te geven om mee te stemmen met landelijke verkiezingen. Terwijl ik bezig was met het onderzoek in het kader van mijn afstudeerplan, kwam ik de website van ProDemos tegen en zag ik dat zij de kinderverkiezingen organiseerde rondom de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen. Die verkiezingen vielen Mark Hasper, , AFMA3 6

7 midden in mijn stageperiode. Ik was meteen geïnspireerd om hier mee aan de slag te gaan omdat het zo goed paste bij de andere activiteiten die ik in mijn stage wilde ontplooien. Ten eerste paste het goed bij de groepsvergaderingen waarin de kinderen zelf op democratische wijze besluiten nemen. Ten tweede sloot het perfect aan op mijn geschiedenis thema rondom de 19 e eeuw. In dit tijdvak werden in Nederland de monarchie en de parlementaire democratie geboren. Foto: Verkiezingsbeelden.jpg Sfeerimpressie van de kinderverkiezingen De Tweede Kamerverkiezingen en de kinderverkiezingen boden mij ook een uitgelezen kans om te werken aan kerndoel 36 (SLO, z.d.): De leerlingen leren hoofdzaken van de Nederlandse en Europese staatsinrichting en de rol van de burger. Uit de klasscreening (BT pedagogisch volgen) was ook gebleken dat er ruimte was om de betrokkenheid in de klas te verbeteren. De verkiezingen gaven mij allerlei mogelijkheden om hieraan te werken. Laevers (1987) beschrijft vijf factoren die de betrokkenheid verhogen: 1. Sfeer en relatie 2. Aanpassing aan het niveau van het kind 3. Werkelijkheidsnabijheid 4. Activiteit 5. Leerlingeninitiatief Sfeer en relatie hebben vooral betrekking op de algemene verhoudingen in de klas, en daar heb ik in mijn verslag van BT pedagogisch volgen uitgebreid bij stilgestaan. De andere vier factoren kunnen met een goede keuze van lesstof en verwerkingsactiviteiten worden beïnvloed. Hieronder bespreek ik de verschillende activiteiten die ik heb ondernomen in het kader van de kinderverkiezingen en benoem ik kort de betrokkenheidsfactoren die ik daarmee heb aangesproken. In de verschillende lesvoorbereidingen sta ik hier nog wat uitgebreider bij stil. Activiteiten in de aanloop naar de verkiezingen Partijpresentaties Om de kinderen goed voor te bereiden op de kinderverkiezingen waren er twee onderwerpen waar ik ze goed over wilde informeren. Het eerst onderwerp was de Nederlandse staatsinrichting: wat doet de Tweede Kamer, hoe werkt het en wat zijn politieke partijen. Het tweede onderwerp waren de programma s van de partijen zelf: wat willen die partijen en hoe verschillen ze van elkaar. Het onderwerp van de staatsinrichting heb ik behandeld in aansluiting op een groepsvergaderingsles. We hadden in de les gesproken over democratische besluitvorming in de klas. Aan het eind van de discussie over democratie in de klas liet ik een kopie van mijn stempas zien op het digibord. Ik vroeg ik de kinderen of ze wisten wat het was. We voerde vervolgens samen een gesprek over de aanstaande verkiezingen en waar die voor waren. Deze activiteit sloot aan op de betrokkenheidsfactor werkelijkheidsnabijheid. Verschillende kinderen konden al wel wat over de landelijke politiek vertellen. Vervolgens liet ik twee SchoolTV filmpjes zien over het werk van de Tweede Kamer. Mark Hasper, , AFMA3 7

8 Link: Lesvoorbereiding Democratie in klas en land De voorbereiding op de introductieles van de kinderverkiezingen Link: Presentatie Democratie in klas en land De presentatie voor de introductieles van de kinderverkiezingen Om de kinderen kennis te maken met de standpunten van de partijen heb ik ze gevraagd om daar zelf onderzoek naar te doen. In overleg verdeelde ik de partijen over groepjes van twee of drie. De kinderen kregen de opdracht om de komende twee weken op hun eigen manier op zoek te gaan naar informatie over hun partij. Na die twee weken moesten ze aan de klas hun bevindingen presenteren. Deze activiteit sloot aan op de betrokkenheidsfactoren activiteit en leerlingeninitiatief. Een aanvullende reden om voor deze werkvorm te kiezen was dat het mij inzicht gaf in de beginsituatie van de kinderen met betrekking tot het uitvoeren van onderzoek en het presenteren er van. Dit zou waardevol zijn als de kinderen in het kader van de 19 e eeuw een groter onderzoek gingen uitvoeren (zie BT kosmisch onderwijs). Toevallig viel er in de periode in de aanloop naar de verkiezingen ook de informatie avond voor de ouders van de kinderen van groep 7 en groep 8. Ik wilde tijdens deze avond wat vertellen over mezelf, de activiteiten die ik had gepland en de planning die ik met Femke had gemaakt. Door de ouders tijdig te informeren over de belangrijke rol die ik in de klas zou spelen hoopten we eventuele onzekerheid bij hun weg te nemen. Ik wilde ook proberen om met enkele ouders even persoonlijk te spreken. Ik liet ook nog even mijn website zien aan de ouders en vroeg ze om hun kinderen te ondersteunen bij het maken van de partijpresentaties. De pagina op mijn site over de kinderverkiezingen Over mijn presentatie tijdens de info-avond schreef Femke: Mark nam graag deel aan deze avond. Hij heeft zichzelf voorgesteld aan een grote groep ouders, bestaande uit ouders van zijn eigen groep en die van de parallelgroep. Hij stond er rustig en ontspannen ogend bij. Hij sprak duidelijk en ook met enthousiasme toen hij zijn website toonde om ouders te betrekken bij het onderwerp verkiezingen waar we met de kinderen mee bezig zijn. Bron: Feedback info-avond Femke Uiteindelijk hebben acht van de negen groepjes hun presentatie gegeven over hun partij. Er waren veel verschillen wat betreft de inhoud en de vorm van de presentaties. Sommige groepjes hadden er duidelijk veel werk van gemaakt. Er was onder andere een muurkrant gemaakt over GroenLinks, een powerpoint over de PVV en een toneelstuk met een interview van een CDA politicus. Hier straalde de betrokkenheid er vanaf. Bij andere presentaties was de betrokkenheid minder duidelijk aanwezig, en bestond de presentatie hoofdzakelijk uit het voorlezen van de gevonden informatie. Tijdens de presentaties luisterden de rest van de kinderen over het algemeen aandachtig en ik was tevreden dat de klas een redelijk beeld had gekregen van de verschillende partijen. Link: Aantekeningen presentaties.doc De aantekeningen die ik heb gemaakt bij de partijpresentaties Foto: Poster GroenLinks.jpg Het groepje van GroenLinks had een prachtige poster gemaakt die ze uitgebreid toelichtte Mark Hasper, , AFMA3 8

9 Peiling In de aanloop naar de verkiezingen vroeg ik de kinderen om de volwassenen in hun omgeving te peilen naar hun voorkeurspartij. De resultaten van de peiling moesten de kinderen zelf in Excel invoeren. Vervolgens ging ik klassikaal in Excel de gegevens optellen en in een grafiek presenteren. Deze activiteit sloot aan op de betrokkenheidsfactoren werkelijkheidsnabijheid en activiteit. Een van de belangrijke doelen van deze activiteit was dat de kinderen een aanleiding kregen om met hun ouders (of andere volwassenen) in gesprek te gaan over de politiek. De kinderen zouden wellicht iets vertellen over de kinderverkiezingen en hun presentatie. De volwassenen zouden iets vertellen over wat ze stemmen en waarom. Een ander belangrijk doel was om de kinderen kennis te laten maken met enkele mogelijkheden van Excel. Met dit programma is het relatief eenvoudig om kwantitatieve informatie op een overzichtelijke manier samen te vatten en te presenteren. Het is dan ook voor allerlei presentatiedoeleinden in te zetten. Later bleek dat ik zeker drie jongens had geïnspireerd want die gebruikten Excel om allerlei voorkeuren (eten, kleur, sport) van de klas in beeld te brengen. Femke: Naast de kringgesprekken, gaf hij [Mark] de kinderen ook een klein peilingsonderzoekje mee. Oorspronkelijk had hij ingepland om de onderzoeksgegevens met de kinderen samen te verwerken in Excel. De kinderen waren echter wat vergeetachtig en de meeste peilingblaadjes kwamen pas op de dag voor de verkiezingen binnen. Hij heeft toen zelf de resultaten ingevoerd, maar de kinderen wel in Excel op het digibord laten zien wat hij gedaan had. Daarna liet hij zien hoe je de resultaten in een grafiek kunt zetten. De kinderen waren erg betrokken (en ik ook, want ik leerde er ook van). Bron: Feedback kinderverkiezingen Femke Foto: Grafiek peiling.png Grafiek van de uitslag van de peiling van ouders / volwassenen Jeugdstemwijzer Vlak voor de verkiezingen hebben we ook met zijn allen de jeugdstemwijzer ingevuld. Deze activiteit sloot aan op de betrokkenheidsfactoren werkelijkheidsnabijheid, activiteit en leerlingeninitiatief. In deze stemwijzer worden stellingen gebruikt die aansluiten bij de belevingswereld van kinderen. Bij elke stelling mochten een paar kinderen hun mening geven en gingen de kinderen vervolgens stemmen. De meeste stemmen golden, en ik voerde het betreffende antwoord in. De betrokkenheid was hoog, en de kinderen vonden het duidelijk bijzonder dat hun mening werd gevraagd over onderwerpen op landelijk niveau. Na afloop was iedereen benieuwd naar ons partij. Dat bleek de PvdA te zijn. De verkiezingen Foto: Verkiezingsposter.png (rechts uitlijnen) Zelfgemaakte poster ter aankondiging van de verkiezingen Op de dag van de verkiezingen hing ik mijn zelfgemaakte posters op bij de lokalen van de bovenbouw groepen (Kaya uit groep 7 had voor me geposeerd). De personeelsleden van het stembureau deelden aan alle kinderen een stempas uit, en iedereen was er op gespitst om er eentje te krijgen. Terwijl de kinderen aan het gymmen waren had ik even tijd om het stembureau op orde te maken in de speelzaal. Door de aankleding wilde ik de ervaring voor de kinderen zo realistisch mogelijk maken. Dat was ook het advies dat werd gegeven in de handleiding van de kinderverkiezingen (ProDemos, 2012). De stemhokjes improviseerde ik met gymmateriaal. Ik had gemeente Nijmegen gevraagd om wat echte stemmaterialen (bijvoorbeeld een stembus) maar die hadden ze helaas zelf nodig. De medewerker van de gemeente wees me wel op een site waar ik allerlei verkiezingsmateriaal kon downloaden. Mark Hasper, , AFMA3 9

10 Hier heb ik de instructieposters gevonden die ik heb opgehangen in het lokaal en in de stemhokjes. De stembus kon ik improviseren met een houten doos waar een gleuf in zat. Foto: Voorbereiding verkiezingen.jpg De inrichting van het stembureau en een van de posters die hingen in het hokje De inrichting van de verkiezingsdag heb ik ruim van te voren afgestemd met Boukje en Leon: de leerkrachten van de andere twee bovenbouwgroepen. Alle groepen gingen om 11:00 eerst live naar het SchoolTV Weekjournaal kijken. De uitzending stond deze keer helemaal in het teken van de kinderverkiezingen en de aankomende Tweede Kamerverkiezingen. De kinderen in mijn klas keken bijzonder aandachtig, met in het achterhoofd ongetwijfeld de gedachte dat ze dadelijk zelf hun stem uit gingen brengen. Na de uitzending namen de personeelsleden van het stembureau hun plaats in en konden de verkiezingen beginnen. Tijdens de verkiezingen pendelde ik tussen mijn klas en het stembureau. Van te voren had ik met de kinderen afgesproken dat ze per tafelgroepje mochten gaan stemmen. Als het ene groepje terug was, dan mocht de volgende groep gaan. In de klas konden ze zelfstandig werken aan de weektaak. Dit werkte goed en de kinderen waren zo niet te veel tijd kwijt met wachten. In het stembureau zorgden de personeelsleden er goed voor dat de procedures werden gevolgd. De andere kinderen luisterden ook goed naar hun aanwijzingen. Het werd even lastig toen we er achter kwamen dat er nog geen kinderen van Boukjes klas waren gekomen. Wij dachten dat ze uit zichzelf zouden komen (zoals de kinderen van Leon) maar zij waren juist op een teken van ons aan het wachten. Er werd snel iemand gestuurd naar Boukjes klas om de aan te geven dat ze konden komen, maar dat had als gevolg dat haar hele klas in één keer aankwam. Zo waren we wel met heel veel kinderen in het stemlokaal. Toch was dat niet zo n probleem: het was druk maar de sfeer was goed. Ik begon me wel wat zorgen te maken of we het voor de lunch wel zouden redden. Om het allemaal wat vlotter te laten lopen improviseerde ik snel twee stemhokjes erbij en Ronnie, de conciërge, hielp bij de doorstroming door de kinderen er op te attenderen als er een hokje vrij kwam. Uiteindelijk kon iedereen toch voor twaalf uur zijn stem uitbrengen en konden de stembureaupersoneelsleden gaan tellen. De stemmen waren snel geteld en aan het eind van de dag ging het groepje van het stembureau de drie klassen langs om trots de resultaten te presenteren. Wat ik erg mooi vond was dat bijna iedereen serieus had gestemd: de biljetten waren netjes ingevuld en verassend veel kinderen hadden voor mainstream partijen gekozen en niet bijvoorbeeld voor de partij voor de dieren of de piratenpartij (met alle respect). Ik keek tevreden terug op de ochtend en vertelde de andere leerkrachten enthousiast hoe het was gegaan tijdens de lunch die we lekker buiten in het zonnetje aten. s Avonds logde ik in op de site van de kinderverkiezingen om de resultaten in te voeren. De uitslag van de kinderverkiezingen op Montessori Nijmegen Ik kreeg de volgende feedback van Leon en Boukje, de leerkrachten van de andere twee bovenbouwgroepen; De organisatie was prima in orde en de verkiezing in de speelzaal leek net echt. De kinderen hebben het serieus genomen en volgens mij naar eer en geweten gestemd. Het zag er leuk uit in de speelzaal en net echt dus prima. Ik kan alleen maar zeggen dat het een groot succes was en heb verder geen verbeterpunten. Dus een compliment voor jou. Bron: Feedback kinderverkiezingen Leon Mark Hasper, , AFMA3 10

11 Je hebt de verkiezingen erg professioneel georganiseerd met een prachtige poster, stembiljet en niet te vergeten, heel compleet stemlokaal! Bron: Feedback kinderverkiezingen Boukje Afronding en evaluatie Na de Tweede Kamerverkiezingen ging ik samen met de kinderen de resultaten bespreken en terugblikken op de activiteiten van de afgelopen weken. Ik begon de les door de kinderen te complimenteren met hun inzet rondom de verschillende activiteiten en de serieuze manier waarop ze hadden gestemd. Door positieve inhoudelijke feedback te geven wil ik de kinderen duidelijk maken wat ik aan hun gedrag waardeer. De kinderen worden bevestigd in concrete aspecten van hun gedrag en worden gestimuleerd om dat te herhalen. Met behulp van Excel liet ik vervolgens de resultaten van de verkiezingen zien. Ik kon ze ook grafisch vergelijken met de resultaten van de peiling die de kinderen hadden uitgevoerd, de uitslag van de landelijke kinderverkiezingen en van onze eigen kinderverkiezingen. Daar zaten grote verschillen tussen: GroenLinks, de grote winnaar van de peiling en de kinderverkiezingen, was in de Tweede Kamerverkiezingen helemaal weggevaagd. De kinderen kamen zelf met verklaringen voor die verschillen. Link: Lesvoorbereiding - Eindbespreking verkiezingen Het laatste deel van de les besteedde ik aan een terugblik op de laatste weken. Ik wilde meer zicht krijgen op hoe het onderzoek en de voorbereiding op de presentatie was gegaan met het oog op het onderzoek dat ze rondom de 19 e eeuw zouden gaan doen. Ik wilde ook meer zicht krijgen op wat ze interessant hadden gevonden, en of ze belangstelling hadden voor eventuele vervolgactiviteiten. Ter afsluiting vroeg ik de kinderen om een algemeen cijfer te geven aan de kinderverkiezingen. Dat deed ik op het digibord met een webpagina dat ik daarvoor had gemaakt: Foto: Feedback kinderen kinderverkiezingen.png De kinderen geven aan wat ze van de kinderverkiezingen vonden De individuele reacties van de kinderen tijdens de les en de uitslag van de digitale evaluatie was een bevestiging dat veel kinderen zich betrokken hadden gevoeld bij de activiteiten rond de verkiezingen. Er was ook veel animo om vervolgactiviteiten te ondernemen met Excel, het oprichten van een eigen partij of het voeren van een debat. Later las ik in de feedback van Leon dat de betrokkenheid van de kinderen in zijn klas bij de verkiezingen ook bijzonder groot was: Je idee om met de kinderverkiezingen mee te doen was een schot in de roos. De kinderen willen graag laten horen wat ze al weten. En het is een onderwerp wat erg leefde, bleek al gauw. Door de verkiezingen op school werd iedereen erg enthousiast en de betrokkenheid groeide. Ook straalde dit uit naar thuis, waar er ook veel over de verkiezingen en de partijen is gesproken. Bron: Feedback kinderverkiezingen Leon Conclusie Medezeggenschap werkt! Als kinderen worden betrokken bij de organisatie van hun klas dan zijn ze gemotiveerd om er wat van te maken. Dat is een mooi doel op zich, maar geeft ook de mogelijkheid om te werken aan andere onderwijsdoelen, bijvoorbeeld de (mondelinge) taalontwikkeling. Debatteren en discussiëren zijn ook activiteiten die veel kinderen erg leuk vinden. Wat mij wel tegenviel was het inpassen van de vergaderingen in het weekrooster. Dat kwam enerzijds doordat er altijd andere activiteiten waren die ook belangrijk waren (met name die rondom mijn eigen 19 e eeuw thema) en anderzijds omdat ik onvoldoende mijn best deed om onderwerpen voor een vergadering te achterhalen of te bedenken. Ondanks dat ik Mark Hasper, , AFMA3 11

12 na de herfstvakantie geen vergadering meer heb gegeven, heb ik wel geprobeerd om kinderen op bescheiden wijze medezeggenschap te blijven geven. Bijvoorbeeld door hun te betrekken bij het oplossen van terugkerende ordeproblemen. De kinderverkiezingen vond ik een groot succes. Het lukte vaak goed om de betrokkenheid van de kinderen op te wekken en vast te houden. De partijpresentaties en het bijbehorende onderzoek gaf mij ook inzicht in de beginsituatie van de kinderen rondom de betreffende vaardigheden. Hier heb ik veel aan gehad in mijn voorbereiding en begeleiding van het onderzoek en de presentaties rondom de 19 e eeuw. Mark Hasper, , AFMA3 12

PRAKTISCHE HANDLEIDING. voor de organisatie van de KINDERVERKIEZINGEN

PRAKTISCHE HANDLEIDING. voor de organisatie van de KINDERVERKIEZINGEN PRAKTISCHE HANDLEIDING voor de organisatie van de KINDERVERKIEZINGEN TWEEDE KAMER 2012 1 INHOUDSOPGAVE Praktische voorbereiding pag. 3 De datum Schriftelijk stemmen Wie is stemgerechtigd? Hoeveel tijd

Nadere informatie

VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN

VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 2 Praktische voorbereiding... 3 Wanneer?... 3 Organisatie... 3 Hoeveel tijd

Nadere informatie

PRAKTISCHE HANDLEIDING. voor de organisatie van de

PRAKTISCHE HANDLEIDING. voor de organisatie van de PRAKTISCHE HANDLEIDING voor de organisatie van de SCHOLIERENVERKIEZINGEN TWEEDE KAMER 2012 1 INHOUDSOPGAVE Praktische voorbereiding pag. 3 De datum Schriftelijk stemmen niet meer mogelijk Wie is stemgerechtigd?

Nadere informatie

Workshop Tweede Kamerverkiezingen

Workshop Tweede Kamerverkiezingen Workshop Tweede Kamerverkiezingen Korte omschrijving workshop In deze workshop leren de deelnemers wat de Tweede Kamer doet, hoe ze moeten stemmen en op welke partijen ze kunnen stemmen. De workshop bestaat

Nadere informatie

Workshop B Hoe kan ik stemmen?

Workshop B Hoe kan ik stemmen? Workshop B Hoe kan ik stemmen? Workshop B - Hoe kan ik stemmen? Korte omschrijving werkvorm In deze workshop doorlopen de deelnemers de stemprocedure van A tot Z in een zo reëel mogelijke setting. Dit

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren.

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. 1/5 Fase 1: Wat wilde ik bereiken? Handelen/ ervaring opdoen Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. De opdracht wilde ik zo ontwikkelen,

Nadere informatie

PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN HANDLEIDING SCHOLIERENVERKIEZINGEN 2015

PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN HANDLEIDING SCHOLIERENVERKIEZINGEN 2015 PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN HANDLEIDING SCHOLIERENVERKIEZINGEN 2015 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 2 Praktische voorbereiding... 3 Wanneer?... 3 Organisatie... 3 Hoeveel tijd ben ik kwijt?... 3 Oproepkaarten...

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Handleiding Werkvormen Overtuigend presenteren

Handleiding Werkvormen Overtuigend presenteren Handleiding Werkvormen Overtuigend presenteren Inhoud 1. Inleiding 2. Zeg geen Uhm 3. De emotionele bus 4. Boos op een mandarijntje 5. Levend memory Lichaamstaal 1. Inleiding In een debat is het geven

Nadere informatie

Leerlingen verdiepen zich in de standpunten rondom biobrandstof. Iedere klas vertegenwoordigt een groep.

Leerlingen verdiepen zich in de standpunten rondom biobrandstof. Iedere klas vertegenwoordigt een groep. BIOBRANDSTOF DEBAT KORTE BESCHRIJVING:BIOBRANDSTOF DEBAT Bedoeld voor VO onderbouw Doelgroep Vmbo/Havo/VWO Thema Biobrandstof Soort lesmateriaal Debat volgens het lagerhuis model Waardering Verdieping

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Plan van aanpak horizon verbreden Zuid-Afrika

Plan van aanpak horizon verbreden Zuid-Afrika Plan van aanpak horizon verbreden Zuid-Afrika Welk gebied heb je gekozen? Het gekozen thema voor horizon verbreden is Zuid-Afrika. Ik ben zelf 4 keer in Zuid-Afrika geweest voor vrijwilligerswerk en ga

Nadere informatie

Groeidocument trainingen blok 1

Groeidocument trainingen blok 1 Groeidocument trainingen blok 1 Jeroen Dusseldorp 11-10-2013 Inleiding... 3 Training 1 Competenties... 4 Training 2 Reflecteren... 5 Training 3 Overtuigen... 6 Training 4 Intake (deel 1)... 7 Training

Nadere informatie

kempelscan K1-fase Eerste semester

kempelscan K1-fase Eerste semester kempelscan K1-fase Eerste semester Kempelscan K1-fase eerste semester 1/6 Didactische competentie Kern 3.1 Didactisch competent Adaptief omgaan met leerlijnen De student bereidt systematisch lessen/leeractiviteiten

Nadere informatie

Cursus werkbegeleiding

Cursus werkbegeleiding Cursus werkbegeleiding Naam: Joyce Stuijt Studentnr: 500635116 Klas: 3IKZ1 Opleiding: 3 e jaar HBO-V Studiedeelnummer: 3512TRWBOP Studieonderdeel: Cursus werkbegeleiding Aantal woorden: 1800 Docent: Y.

Nadere informatie

Pedagogisch klimaat. Na.v. leerling-ouder en personeel enquête Beoordeling uitslagen

Pedagogisch klimaat. Na.v. leerling-ouder en personeel enquête Beoordeling uitslagen Pedagogisch klimaat Na.v. leerling-ouder en personeel enquête Beoordeling uitslagen De vragenlijsten zijn opgebouwd uit verschillende rubrieken. De vragen binnen de rubrieken worden items genoemd. Per

Nadere informatie

Procedure werving MR-ouderlid

Procedure werving MR-ouderlid Procedure werving MR-ouderlid 1. Opstellen wervingstekst voor Nieuwsslinger en Facebook 2. Verzamelen ingekomen reacties 3. Versturen bevestiging naar geïnteresseerden met daarin uitleg over de vervolgprocedure

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Blok 3 Blok 3: We hebben oor voor elkaar Blok 3: Algemeen: In dit blok stimuleren we de kinderen om oor voor elkaar te hebben. De lessen gaan over communicatie, over praten

Nadere informatie

Democratie kun je leren!

Democratie kun je leren! Democratie kun je leren! Binnen Veldhoven Midden willen we graag dat leerlingen democratie aan den lijve ervaren. Ons doel is om bij leerlingen een democratische houding, democratisch gedrag en vaardigheden

Nadere informatie

Blok 1 - Voeding en ziekte

Blok 1 - Voeding en ziekte Reflectie jaar 2 Algemeen Nadat ik mijn propedeuse heb behaald kon ik mij in het volgende studiejaar compleet richten op het begin van de hoofdfase. Ik heb in het tweede jaar veel geleerd en mijzelf verder

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Stem ook! Woensdag 18 maart kiezen we twee keer

Stem ook! Woensdag 18 maart kiezen we twee keer Provinciale Statenverkiezingen Woensdag 18 maart kiezen we twee keer Stem ook! Op woensdag 18 maart zijn er verkiezingen voor de Provinciale Staten en Waterschappen. Iedereen vanaf 18 jaar mag dan stemmen.

Nadere informatie

TEVREDENHEIDSONDERZOEK

TEVREDENHEIDSONDERZOEK verslag van het TEVREDENHEIDSONDERZOEK afgenomen in NOVEMBER 2014 Inleiding Eén keer in de twee jaar wordt er een tevredenheidsonderzoek gehouden. Ouders, leerlingen van groep 5, 6, 7 en 8 en personeelsleden

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Voorlezen en vertellen - Pabo 1. Voorlezen en vertellen Pabo 1

Voorlezen en vertellen - Pabo 1. Voorlezen en vertellen Pabo 1 Voorlezen en vertellen Pabo 1 149 150 Voorlezen en vertellen - Pabo 1 1. (Interactief) voorlezen Waar gaat het over? 'Ik heb het wel in jouw stem gehoord' is de titel van een boek van Helma van Lierop

Nadere informatie

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Ons uitgangspunt is het welbevinden en positief gedrag van leerlingen te bevorderen. Wij gaan uit van: Goed gedrag kun je leren Om dit te bereiken werken

Nadere informatie

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 10: Rechten en plichten van burgers Praktijkkern d: Het democratisch ABC Thema 10 Praktijkkern d Rechten en plichten van

Nadere informatie

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren.

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren. Fase 1 Reflectie week 1 Wat gedaan De eerste week meteen alleen voor een nieuwe klas en een nieuwe les opstarten. Hoe zullen de leerlingen reageren? Hoe hoog is het niveau? Hoe is de werkhouding? Zijn

Nadere informatie

De gesprekken met de ouders van groep 8 zijn afgelopen week al geweest, de andere gesprekken vinden plaats op 1, 3 (onderbouw) en 10 maart.

De gesprekken met de ouders van groep 8 zijn afgelopen week al geweest, de andere gesprekken vinden plaats op 1, 3 (onderbouw) en 10 maart. Nieuwsbrief Voorjaar Het is bijna voorjaarsvakantie. De tijd tussen de winter en de zomer in. Veel mensen gaan nog voor de laatste keer naar de bergen om te skiën en ondertussen komen de eerste knoppen

Nadere informatie

Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011

Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011 Gespreksvaardigheden Naam: Nathalie Kombolitis Klas: VD-1H2 Docent: Osiriscode: VD-A240-07 Inleverdatum: 20-01-2011 Reflectieverslag eindpresentatie Handelen Gespreksvaardigheden Ik wilde door de geleerde

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Competenties. De beschrijvingen van de 7 competenties :

Competenties. De beschrijvingen van de 7 competenties : Inhoud Inleiding...3 Competenties...4 1. Interpersoonlijk competent...5 2. Pedagogisch competent...5 3. Vakinhoudelijk en didactisch competent...6 4. Organisatorisch competent...6 5. Competent in samenwerking

Nadere informatie

werken aan leren leren

werken aan leren leren Opbrengstgericht werken aan leren leren werkvormen leren leren CED-Groep en Landelijk Expertise Centrum Speciaal Onderwijs LECSO Colofon Deze uitgave maakt onderdeel uit van de publicatie Opbrengstgericht

Nadere informatie

Lesbeschrijving Nederlands

Lesbeschrijving Nederlands Lesbeschrijving Nederlands Overzicht Leerjaar 1 VOx leerlijn nr. 1 Mondelinge taal Onderdeel nr. 1.3 Spreekvaardigheid Subonderdeel nr. 1.3.1 Spreken Lesnummer 34 Titel van de les Ik houd mijn spreekbeurt

Nadere informatie

Leerlingenboek KINDERRAAD

Leerlingenboek KINDERRAAD Leerlingenboek KINDERRAAD K i n d e r r a a d leerlingenboek 2 Leerlingenboek K I N D E R R A A D Voorwoord Jongens en meisjes, Als burgemeester van Leeuwarden vind ik het heel goed dat jullie meedoen

Nadere informatie

Stap 1 Doelen vaststellen

Stap 1 Doelen vaststellen Stap 1 Doelen vaststellen! Lesdoelen staan altijd in relatie tot langere termijn doelen. Zorg dat je de leerlijn of opbouw van doelen op schoolniveau helder hebt! Groepsdoelen staan altijd in relatie tot

Nadere informatie

DIDACTISCH GROEPSPLAN

DIDACTISCH GROEPSPLAN SBO De Boei DIDACTISCH GROEPSPLAN GROEP: Kof LEERKRACHT(EN): Anke Heijs/Margriet Wouda VAKGEBIED: Rekenen PERIODE: Jan.-juni Samenstelling van de groep: Stimulerende factoren: Belemmerde factoren: Beginsituatie:

Nadere informatie

Informatieavond schooljaar 2015-2016. Cluster 1/2

Informatieavond schooljaar 2015-2016. Cluster 1/2 Informatieavond schooljaar 2015-2016 Cluster 1/2 Programma Even voorstellen Ik & Ko KIJK! het observatiesysteem Het rapport De ontwikkelingslijnen/hoe werken we in de kleuterklas? naar eigen klas Praktische

Nadere informatie

Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen.

Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen. Rekenen Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen. Niet alle kinderen rekenen even makkelijk en vlot. Onze methode houdt daar

Nadere informatie

Sabine Sommer is Interne begeleider van de bovenbouw.. Zij gaat vooral over de zorg van de kinderen.

Sabine Sommer is Interne begeleider van de bovenbouw.. Zij gaat vooral over de zorg van de kinderen. Informatie over de gang van zaken in leerjaar 5 Sabine Sommer is Interne begeleider van de bovenbouw.. Zij gaat vooral over de zorg van de kinderen. ALGEMEEN Het allerbelangrijkste vinden wij dat de kinderen

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

Onderwijskundig Jaarplan ( OKJP) OnderwijsKundig JaarVerslag ( OKJV)

Onderwijskundig Jaarplan ( OKJP) OnderwijsKundig JaarVerslag ( OKJV) Werken aan kwaliteit op De Schakel Hieronder leest u over hoe wij zorgen dat De Schakel een kwalitatief goede (excellente) school is en blijft. U kunt ook gegevens vinden over de recent afgenomen onderzoeken

Nadere informatie

Driestar lesschema Pabo 1 2014-2015

Driestar lesschema Pabo 1 2014-2015 Driestar lesschema Pabo 1 2014-201 Gegevens opleiding Naam Sandra Kögeler van Helden Klas D1B Dag- of deeltijdopleiding Deeltijd Slb er L. van Hartingsveldt Periode 4 Gegevens stageschool Code Kri Naam

Nadere informatie

K i n d e r r a a d l e e r l i n g e n b o e k

K i n d e r r a a d l e e r l i n g e n b o e k K i n d e r r a a d leerlingenboek 2 Leerlingenboek K I N D E R R A A D Voorwoord Jongens en meisjes, Als burgemeester van Leeuwarden vind ik het heel goed dat jullie meedoen aan de Kinderraad. Ook als

Nadere informatie

Terugblik op het Schoolcafé Andere Schooltijden, 23 mei 2013

Terugblik op het Schoolcafé Andere Schooltijden, 23 mei 2013 Terugblik op het Schoolcafé Andere Schooltijden, 23 mei 2013 Op 23 mei woonden circa 30 ouders het 'Schoolcafe' over andere schooltijden bij. Net als veel andere scholen, oriënteert ook De Schelven zich

Nadere informatie

Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen.

Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen. Rekenen Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen. Niet alle kinderen rekenen even makkelijk en vlot. Onze methode houdt daar

Nadere informatie

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e?

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? 07-06-2012 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 mei tot 7 juni 2012, deden 2452 jongeren mee. Hiervan zijn 520 jongeren 16 of 17 jaar. De uitslag

Nadere informatie

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal Introductie Deze lesmodule is geschreven voor een project van 5 bijeenkomsten van elk 60 minuten, waarvan de laatste bijeenkomst het werkelijke Voorleesontbijt is. Het aantal, de duur en inhoud van de

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen DOCENTENHANDLEIDING Met opdrachten voor het digitale schoolbord Belangrijke thema s in praktische werkvormen Kinderrechtenlespakket: opzet en doelen Speciaal voor leraren van groep 7 en 8 stelt Stichting

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Organiseer je eigen verkiezingen

Organiseer je eigen verkiezingen Organiseer je eigen verkiezingen Basisschool voor leerkrachten 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Overzicht van alle stappen en opdrachten 4 Stap 1: Introductie 5 Stap 2: Richt een partij op 6 Stap 3: Schrijf

Nadere informatie

LESBESCHRIJVINGSFORMULIER

LESBESCHRIJVINGSFORMULIER LESBESCHRIJVINGSFORMULIER Beroepstaak 1 Omgaan met kinderen in een leersituatie Stageschool Plaats Stagementor Stagegroep Aantal kinderen Gegevens Stageschool Datum Naam student Groep Vakgebied Gegevens

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Schrijven: We volgen de methode van Novoskript. Hiernaast zullen er ook opdrachten van internet worden gegeven.

Schrijven: We volgen de methode van Novoskript. Hiernaast zullen er ook opdrachten van internet worden gegeven. Informatie groep 6 De Gouden weken: Aan het begin van groep 6 starten we met het project de Gouden weken. We zullen veel groepsspelletjes doen om elkaar beter te leren kennen. We vinden het belangrijk

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE 1 ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE OP DE VALKENHEUVEL De wetgever schrijft scholen in Nederland voor om zich actief in te spannen om het besef van kinderen

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Doel van de les: Aan het eind van de les kunnen de kinderen Wordpress gebruiken om informatie weer te geven.

Doel van de les: Aan het eind van de les kunnen de kinderen Wordpress gebruiken om informatie weer te geven. Een les Wordpress Studenten: Mentor: Stageschool: Groep: Datum: Doel van de les: Aan het eind van de les kunnen de kinderen Wordpress gebruiken om informatie weer te geven. Beginsituatie: In deze les word

Nadere informatie

Educatief programma Feiten & meningen

Educatief programma Feiten & meningen Educatief programma Feiten & meningen Handleiding voor docenten De tentoonstelling Zwart&Wit is een tentoonstelling die vragen oproept, meningen laat horen en feiten presenteert. Het educatief programma

Nadere informatie

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W 1 Naam student: Studentnummer: Datum: Naam leercoach: Inleiding Voor jou ligt het meetinstrument ondernemende houding. Met dit meetinstrument

Nadere informatie

2015-2016. [INFORMATIE VOOR OUDERS] Dit document bevat informatie voor groep 3C.

2015-2016. [INFORMATIE VOOR OUDERS] Dit document bevat informatie voor groep 3C. 2015-2016 [INFORMATIE VOOR OUDERS] Dit document bevat informatie voor groep 3C. Informatieblad groep 3C Algemeen: - We beginnen s ochtends om half negen. Tot de herfstvakantie mogen de kinderen na de eerste

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Stages. Het zoeken van een stageplaats Stappenplan

Inhoudsopgave. Stages. Het zoeken van een stageplaats Stappenplan Stageverslag klas 9 Parcival College 2013 Inhoudsopgave Stages Het zoeken van een stageplaats Stappenplan Tijdens je stage Doel van de stage Stageprogramma Voorbereiding en afsluiting Waar moet je op letten

Nadere informatie

POP Martin van der Kevie

POP Martin van der Kevie Naam student: Martin van der Kevie Studentnr.: s1030766 Studiefase: leerjaar 1 Datum: 18 okt 2009 Interpersoonlijk competent Overzicht wat leerlingen bezig houdt dit kun je gebruiken tijdens de les. Verder

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR INHOUDSOPGAVE Gevorderde geletterdheid Doelen blz. 3 Activiteiten blz. 3 Evaluatie blz. 3 Speciale leerbehoeften blz. 4 Mondelinge communicatie Doelen

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Organiseer je eigen verkiezingen

Docentenhandleiding. Organiseer je eigen verkiezingen Docentenhandleiding Organiseer je eigen verkiezingen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Overzicht van alle stappen en opdrachten 4 Stap 1: Introductie 5 Stap 2: Richt een partij op 6 Stap 3: Schrijf een verkiezingsprogramma

Nadere informatie

kempelscan P2-fase Studentversie

kempelscan P2-fase Studentversie kempelscan P2-fase Studentversie Pedagogische competentie Kern 2.1 Pedagogisch competent Pedagogisch handelen Je draagt bij aan een veilige leef- en leeromgeving in de groep O M V G Je bent consistent

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Les 1: Waterzuivering

Les 1: Waterzuivering Les 1: Waterzuivering Lesvoorbereiding volgens het model activerende directe instructie 1 Dit formulier is een middel om lesactiviteiten voor te bereiden en uit te voeren. Het is geen doel op zich. Het

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland week 2 9 januari 2012 Handleiding Schrijven niveau A Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland Inhoud Eenmalig afdrukken: Handleiding les 1 en 2 Hardopdenk-tekst Voor de leerlingen: Leerlingblad

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Eindopdracht RKCS workshops Mediawijsheid

Eindopdracht RKCS workshops Mediawijsheid Workshops: In 10 workshops leert de leerkracht de competenties van mediawijsheid kennen en deze toe te passen. Mediawijsheid is vertaald in 10 competenties. Deze10 competenties vallen binnen 4 hoofdcompetentie

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

Reflectie gespreksvaardigheden. Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013

Reflectie gespreksvaardigheden. Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013 Reflectie gespreksvaardigheden Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013 Inleiding Tijdens periode twee van blok één zijn er vier lessen

Nadere informatie

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 12: Het vinden van werk c: Kiezen en solliciteren naar passende stageplek Thema 1 Introles De leerling oriënteert zich op

Nadere informatie

BPV Styling Design 3e jaars cohort 2009 2010

BPV Styling Design 3e jaars cohort 2009 2010 BPV Styling Design 3 e jaars cohort 2009 2010 BPV STYLING DESIGN 3 e jaar 2011-2012 Voor je ligt het werkboek voor de BPV-periode van het 3 e jaar, deze stage beslaat 20 weken. Deze periode loopt van 12-09-11

Nadere informatie

Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen.

Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen. Rekenen Rekenen staat vijf keer in de week op het rooster. We werken met de vierde versie van de methode De wereld in getallen. Niet alle kinderen rekenen even makkelijk en vlot. Onze methode houdt daar

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

Werken met Paint 2014

Werken met Paint 2014 Groep: 5 Lesdoelen: - - De leerlingen begrijpen dat je niet zomaar een plaatje van internet kan plukken, dat het plagiaat is De leerlingen kunnen met behulp van Paint zelf een tekening in Paint maken.

Nadere informatie

- Je spreekt leerlingen aan op ongewenst gedrag. Je geeft af en toe positieve feedback.

- Je spreekt leerlingen aan op ongewenst gedrag. Je geeft af en toe positieve feedback. Evaluatieformulier Lerarenopleiding (talen, exact, sociale vakken) Versie schoolcontactpersoon Student: Aldert Kasimier Schoolcontactpersoon: C. Vidon Opleiding: Geschiedenis Stageschool: Zernike Datum:

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Evaluatiedocument BOSS Businesstour evenement AT Osborne

Evaluatiedocument BOSS Businesstour evenement AT Osborne Evaluatiedocument BOSS Businesstour evenement AT Osborne Case: Management game Noord-Zuidlijn december :-17:5 Baarn Evaluatiedocument BOSS Businesstour evenement 3//11 Beste heer van Blokland, Schütte,

Nadere informatie

Visie in de praktijk

Visie in de praktijk Gastlessen voor studenten 2 e leerjaar PW 3 en 4 Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar - Docentenhandleiding Visie in de praktijk Gastles visie in de praktijk - Docentenhandleiding Theorie over dit onderwerp:

Nadere informatie

Handleiding SHARE. Regio College. Auteur: L.E. Sinnema 31-1-2013 Master Professioneel Meesterschap MBO. Opleiders: Drs. Trudy Moerkamp Dr.

Handleiding SHARE. Regio College. Auteur: L.E. Sinnema 31-1-2013 Master Professioneel Meesterschap MBO. Opleiders: Drs. Trudy Moerkamp Dr. Regio College Handleiding SHARE Een spel bij het onderzoek Juf het is school! 2012 Auteur: L.E. Sinnema 31-1-2013 Master Professioneel Meesterschap MBO Opleiders: Drs. Trudy Moerkamp Dr. Tirza Bosma 1

Nadere informatie

GROTE OUDER- EN LEERLINGENENQUETE 2010

GROTE OUDER- EN LEERLINGENENQUETE 2010 GROTE OUDER- EN LEERLINGENENQUETE 2010 1 Algemeen In 2010 is er een Grote Ouder- en Leerlingenenquete geweest. Het onderzoek is uitgevoerd door het bekende bureau Beekveld en Terpstra. Alle ouders en de

Nadere informatie

LESOPDRACHTEN VOOR LEERLINGEN VAN GROEP 7 EN 8

LESOPDRACHTEN VOOR LEERLINGEN VAN GROEP 7 EN 8 LESOPDRACHTEN VOOR LEERLINGEN VAN GROEP 7 EN 8 INHOUDSOPGAVE Inleiding 3 Kerndoelen 5 De poster 6 De speurtocht naar het kledingstuk 7 2 Door middel van de educatieve poster wordt getracht een discussie

Nadere informatie

Informatieboekje. Groep 4. Juliana van Stolbergschool

Informatieboekje. Groep 4. Juliana van Stolbergschool Informatieboekje Groep 4 Juliana van Stolbergschool Voorwoord Hierbij ontvangt u het informatieboekje van groep 4. In dit boekje staat informatie over het reilen en zeilen in de groep. U vindt in dit boekje

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 1: Communiceren en sociaal contact onderhouden

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 1: Communiceren en sociaal contact onderhouden Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 1: : Thema 1 1. Introductieles De leerling vertelt waarom het belangrijk is om goed te presenteren. Arbeidsvoorbereidend

Nadere informatie

Filosoferen over kunst. Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs. 4 k i d s

Filosoferen over kunst. Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs. 4 k i d s de kunstuitleen arnhem thuis in beeldende kunst Filosoferen over kunst Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs 4 k i d s Verder kijken dan je neus lang is Zonder kunst is het

Nadere informatie