VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 6

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 6"

Transcriptie

1 DD DOCENTENHANDLEIDING PORT RANGERS Steurtocht door de Haven Groep 6 1

2 Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van het EIC Mainport Rotterdam en is tot stand gekomen dankzij ondersteuning van het Havenbedrijf Rotterdam N.V., Deltalinqs en de Gemeente Rotterdam (Jeugd & Onderwijs). Ondersteuning: Havenbedrijf Rotterdam Deltalinqs Gemeente Rotterdam Samenstelling: Marloes Petri Hein van den Bemt Illustraties & vormgeving: Datum: Martin Reekers Oktober 2013 Marloes Petri 2

3 Gefeliciteerd, uw school doet mee met het project Port Rangers; Steurtocht door de haven. Vanaf het schooljaar wordt u ook een excursie in de Rotterdamse haven aangeboden. Om beslagen ten ijs te komen op de excursie dag, is het noodzakelijk dat de leerlingen goed voorbereid zijn. De docentenhandleiding is de vaargids ter voorbereiding en uitvoering van het totale project. De docentenhandleiding bestaat uit de volgende onderdelen: Verantwoording bij het lesmateriaal Lesopbouw per hoofdstuk Correctiemodel bij de lessen Eindopdracht ter afsluiting Begrippenlijst Achtergrondartikel Excursie Achtergrondartikel Steur 3

4 INHOUDSOPGAVE...3 INHOUDSOPGAVE...4 INLEIDING...5 HET LESPAKKET STEURTOCHT DOOR DE HAVEN...6 LESVERLOOP HOOFDSTUK 1 De Rotterdamse haven...7 LESVERLOOP HOOFDSTUK 2 Van grondstof tot eindproduct...13 LESVERLOOP HOOFDSTUK 3 Natuur en de haven...17 LESVERLOOP HOOFDSTUK 4 Water en de haven...23 LESVERLOOP HOOFDSTUK 5 Dienstverlening en de haven...27 LESVERLOOP HOOFDSTUK 6 Uitbreiding van de haven...31 LESVERLOOP HOOFDSTUK 7 Duurzaamheid en de haven...35 EINDOPDRACHT...39 BIJLAGE 1 BEGRIPPEN VAN A t/m Z...40 BIJLAGE 2 HAVENEXCURSIE NAAR HET EIC...42 BIJLAGE 3 ACHTERGRONDARTIKEL STEUR

5 INLEIDING De haven moet je voelen en zien Wanneer je een willekeurige wereldoriëntatie methode voor het basisonderwijs openslaat, wordt daarin de haven behandeld. De leerlingen leren van alles over de haven uit schoolboekjes, maar krijgen vaak niet de kans om de haven ook echt te beleven. Het project Port Rangers, dat start in het schooljaar heeft als uitgangspunt om de leerlingen de haven ook echt te laten voelen en zien. Hiervoor is onder meer dit lespakket Steurtocht door de haven ontwikkeld. Het streven is om het project Port Rangers een structureel onderdeel te laten worden van het curriculum op basisscholen in Rotterdam. In Steurtocht door de haven gaan leerlingen op ontdekkingstocht door de Rotterdamse haven. Vragen als; hoe ziet de haven eruit, wat gebeurt er in de haven, wat voor werkzaamheden vinden er plaats, welke producten worden er gemaakt, welke goederen worden vervoerd en wat is de invloed van de haven op onze natuur en leefomgeving komen uitgebreid aan de orde. 5

6 Het lespakket Port Rangers; Steurtocht door de haven bestaat uit de volgende onderdelen: Lesboek Port Rangers; Steurtocht door de haven (iedere klas ontvang 30 lesboekjes, deze zijn ook bestemd voor volgende jaren. N het lesboek wordt niet geschreven). Werkboek Port Rangers; Steurtocht door de haven (het werkboekje wordt digitaal aangeleverd). Docentenhandleiding Port Rangers; Steurtocht door de haven (iedere klas ontvangt een docentenhandleiding). Excursie dag HET LESPAKKET STEURTOCHT DOOR DE HAVEN Voor u ligt de docentenhandleiding. Deze docentenhandleiding is bedoeld als leidraad. In deze handleiding staat per hoofdstuk: De doelstelling van ieder hoofdstuk. De introductie. Een link naar een introductie film. Het klassengesprek naar aanleiding van de film. De vragen die je kan stellen tijdens het klassengesprek. De sleutelwoorden in ieder hoofdstuk. Aanpak bij het lesboek. Aanpak bij de vragen. Omgaan met de facultatieve vraag. Antwoordenblad. Tijdsplanning. Het benodigde aantal lesuren voor het gehele lespakket bestaat uit minimaal 12 uur (inclusief excursie en gastles). Daarnaast vindt u in de handleiding ook een bijlage met: Een eindopdracht. Een begrippenlijst. Achtergrondinformatie over de havenexcursie naar het EIC. Een artikel met achtergrond informatie over de steur. Alle materialen kunnen worden gedownload via de website Op deze website kunt u terecht voor actuele informatie over Port Rangers. Contact: Voor vragen kunt u terecht bij het EIC Mainport Rotterdam: tel of mail naar 6

7 Doelstelling van dit hoofdstuk Aan het einde van dit hoofdstuk hebben de leerlingen een goed beeld van wat er gebeurt in een haven en specifiek in de Rotterdamse haven. Dit gebeurt in dit hoofdstuk voornamelijk uit een historisch- & geografisch perspectief. Introductie Benodigde tijd: 10 minuten. Activiteiten: de les wordt geïntroduceerd door één van de volgende films (of beide indien gewenst): (een film van 2,5 minuut over de Rotterdamse haven). ven (een Klokhuis film van 14,5 minuut over de Rotterdamse Haven). Klassengesprek LESVERLOOP HOOFDSTUK 1 De Rotterdamse haven Benodigde tijd: 5 minuten. Activiteiten: er volgt een kort klassengesprek over de film. Je kan daarvoor de volgende vragen gebruiken: Wat vond je van de film? Wat hebben jullie gezien? Wat heb je geleerd van de film? Lesboek Aan de hand van de antwoorden maak je een woordspin. Je bespreekt ook de sleutel woorden. De sleutelwoorden zijn: Haven Stadshaven Container Schepen Goederen Stukgoederen Distributiecentrum Benodigde tijd: 10 minuten. Lees daarna de bladzijden die horen bij hoofdstuk 1. Dit kan klassikaal, individueel of in niveau groepjes. Opdrachten maken uit het werkboek Benodigde tijd: 30 minuten. Vrachtwagen Binnenvaart Scheepvaart Pijpleiding Voorland Achterland Opdracht 1. Groot, kleiner, kleinst Opdracht 2. Waar ligt de Haven van Rotterdam? Opdracht 3. Het Achterland Opdracht 4. Bulk Opdracht 5. Onderzoek Verschillende Havens Opdracht 5 is facultatief en kost ongeveer 30 minuten extra tijd. De antwoorden staan op het antwoord blad. 7

8 1. Groot, kleiner, kleinst Alle mensen en dieren wonen op onze planeet De Aarde. Niet alle mensen en dieren wonen op hetzelfde stukje aarde. Er zijn verschillende werelddelen, landen, provincies en gebieden waar je kunt wonen. Zet de volgende woorden in de goede volgorde, van ver weg tot heel dichtbij huis, in de onderstaande vakken. Land Planeet Stad Provincie Straat Wijk Planeet Land Provincie Stad Wijk Straat Vul nu in de onderstaande vakken in waar jij woont. a. Op welke planeet woon jij? b. Hoe heet het land waarin jij woont? c. In welke provincie woon jij? d. In welke stad woon jij? e. Hoe heet de wijk waarin je woont? f. In welke straat woon jij? Aarde Nederland Zuid-Holland Rotterdam A 8

9 2. Waar ligt de Haven van Rotterdam? Kijk eens goed naar de kaart van Nederland. Nederland is verdeeld in 12 provincies. a. In welke provincie woon jij? Zuid-Holland b. Hieronder zie je een lijst met de 12 Nederlandse provincies. Schrijf het nummer van de provincie op de juiste plek in de kaart van Nederland. 1. Friesland 5. Zeeland 9. Noord-Brabant 2. Groningen 6. Zuid-Holland 10. Overijssel 3. Gelderland 7. Noord-Holland 11. Limburg 4. Flevoland 8. Utrecht 12. Drenthe c. Zet een rode cirkel om de Rotterdamse Haven

10 Ja 3. Het Achterland Het achterland is het gebied, het land of de plaats waar de goederen die in de haven aankomen naar vervoerd worden. a. Hoe heet het gebied waar de goederen die in de haven aankomen vandaan komen? VOORLAND b. Vul de tabel in: In de Rotterdamse Haven komt een tanker met aardolie uit Saoedi-Arabië aan. De aardolie wordt gelost en via pijpleidingen naar Duitsland vervoerd. Uit Japan komt een schip vol met auto s. Hij legt aan in de haven van Rotterdam. De auto s worden uit het schip gereden. Per vrachtwagen worden ze vervoerd naar Luxemburg. Uit de Verenigde Staten komt een containerschip vol met Nike sportschoenen. Het schip legt aan in de Waalhaven. De schoenen worden per trein vervoerd naar Frankrijk. Het voorland is? Saoedi-Arabië Japan Verenigde Staten Het achterland is? Duitsland Luxemburg Frankrijk c. Leg uit wat stukgoederen zijn? Alles wat verpakt is in een container, dozen, zakken, kratten of op pallets. d. Welke van de goederen die in de bovenstaande tabel zijn genoemd, zijn stukgoederen? Sportschoenen 10

11 4. Bulk Naast stukgoederen komen er ook massagoederen de haven van Rotterdam binnen. Massagoederen zijn goederen die niet per stuk verpakt zitten maar los in grote hoeveelheden per schip binnenkomen. Denk maar aan olie, of graan. We noemen deze massagoederen ook wel bulk. Vloeibare massagoederen zoals olie noemen we natte bulk en vaste massagoederen zoals granen noemen we droge bulk. Vul de tabel in. Zet een kruisje in de juiste kolom: Gevonden voorwerpen Stukgoederen Massagoederen Natte Bulk Droge bulk 2 tonnetjes haring X 400 kilo tarwe kilo steenkool X X 13 computers 65 vaten sinaasappelsap X X 800 liter benzine X 1 container met voetballen 9 pallets tabak 7 bundels met hardhout 5 personenauto s 26 jute zakken koffiebonen X X X X X 85 liter vloeibare rubber X 11

12 5. Onderzoek Verschillende Havens Barst maar los De haven in Rotterdam is een doorvoerhaven. Er bestaan veel verschillende soorten havens, maar wat doen die havens eigenlijk? Kies één van de volgende soorten havens: - Marinehaven - Doorvoerhaven - Vissershaven - Recreatiehaven Ontdek en onderzoek: Probeer zoveel mogelijk informatie te vinden over de door jou gekozen haven. Beantwoord de volgende vragen. - Kun je jouw soort haven in Nederland vinden? Waar? - Kun je jouw soort haven in het buitenland vinden? Waar? - Kies een plek uit waar jouw haven ligt. Aan welke rivieren, zeeën of kanalen ligt jouw haven? - Waar herken je jouw haven aan (wat voor schepen komen er, wat voor activiteiten vinden er plaats, wat voor goederen komen er binnen, wat voor diensten worden er geleverd, etc.) - Wat is het achterland van jouw haven? Ontwerp en maak: Ontwerp zelf een haven in het door jouw gekozen thema. Maak een plattegrond van jouw ontworpen haven. Denk daarbij aan alle kenmerken die bij jouw haven horen zoals aanlegplaatsen, gebouwen, wegen etc. Laat maar zien Presenteer de plattegrond van jouw haven aan de klas. 12

13 Doelstelling van dit hoofdstuk Leerling zijn instaat om na dit hoofdstuk het proces te kunnen omschrijven hoe in de Rotterdamse haven een grondstof verwerkt wordt tot eindproduct en deze wordt doorgevoerd. Introductie LESVERLOOP HOOFDSTUK 2 Van grondstof tot eindproduct Benodigde tijd: 10 minuten. Activiteiten: de les wordt geïntroduceerd door één van de volgende films (of beide indien gewenst): (een film van 1,28 min over hoe olie ons land binnen komt). (een film van 1,02 min over de verwerking van aardolie tot brandstof). Wanneer je beide filmpjes draait hebben leerlingen een goed beeld bij de haven en zijn functie met betrekking tot verwerking van producten. Klassengesprek Benodigde tijd: 15 minuten. Activiteiten: er volgt een kort klassengesprek over de film. Je kan daarvoor de volgende vragen gebruiken: Wat vond je van de film? Wat hebben jullie gezien? Wat heb je geleerd van de film? Haal begrippen uit het vorige hoofdstuk naar voren, zoals: voorland, achterland, overslag, massagoed, stukgoed, droge bulk, natte bulk. Daarna vraag je aan de leerlingen of ze zelf 5 dingen kunnen opschrijven met betrekking tot hun eigen kleding of spullen die ze meegenomen hebben naar school, waar aardolie onder andere de grondstof voor is geweest. Ze schrijven het eerst zelf op en daarna turf je het op het digibord. Aan de hand van de antwoorden maak je een woordspin. Je bespreekt ook de sleutelwoorden. De sleutelwoorden zijn: Tanker Plankton Koolstofdioxide Grondstof Aardolie Opslag Milieu Verwerken Pijpleiding Eindproduct Energie Petrochemisch Olieraffinaderij Lesboek Benodigde tijd: 10 minuten.. Lees daarna de bladzijden die horen bij hoofdstuk 2. Dit kan klassikaal, individueel of in niveau groepjes. Opdrachten maken uit het werkboek Benodigde tijd: 30 minuten. Opdracht 6. Van grondstof tot eind product Opdracht 7. Van brandstof naar gas? Opdracht 8. Klimaatsverandering Opdracht 9. Schone energie Opdracht 10. Onderzoek waar komt mijn fiets vandaan? Opdracht 10 is facultatief en kost ongeveer 30 minuten extra tijd. De antwoorden staan op het antwoord blad. 13

14 6. Van grondstof tot eindproduct Sommige schepen vervoeren stukgoederen, andere vervoeren massagoederen. Veel massagoederen zijn grondstoffen of delfstoffen, zoals ijzererts, olie, hout of graan. Van deze stoffen worden eindproducten gemaakt die je in de winkel kunt kopen. Bekijk de plaatjes van de eindproducten hieronder. Zet de belangrijkste grondstof van het product onder het plaatje. Potloden Plastic tasjes Brood Paperclips HOUT AARDOLIE GRAAN STAAL 7. Van brandstof naar gas Van ruwe olie maken we brandstof. In de motor van een auto wordt de brandstof verbrand. Bij de verbranding ontstaat een gas; koolstofdioxide-gas. Zet de volgende woorden op de juiste plaats in de tekening: brandstof auto beweegt gas komt vrij GAS KOMT VRIJ BRANDSTOF AUTO BEWEEGT 14

15 8. Klimaatverandering Teveel koolstofdioxide-gas in de lucht is slecht voor het milieu. Het gas zorgt ervoor dat de warmte van de zon niet goed weg kan. Het wordt dan steeds warmer op aarde. Daardoor verandert ons klimaat. Wat denk jij dat er gebeurt als het steeds warmer wordt op aarde? Als het warmer wordt op aarde smelten de ijskappen. Doordat het smeltwater in de zeeën terecht komt, stijgt het waterniveau in de zeeën. Hierdoor lopen landen die aan zee grenzen kans op overstroming. Doordat het zeewaterniveau stijgt, stijgt ook het waterniveau van veel rivieren. Immers, veel rivieren monden uit op zee. 9. Schone energie Auto s verbranden brandstof. Hier komt koolstofdioxide-gas vrij (zie opdracht 7). a. Kun jij een manier bedenken om ervoor te zorgen dat de auto s minder gas uitstoten? Katalysatoren Minder hard rijden Meer elektrische auto s Meer carpoolen Meer met ander vervoer, zoals trein of fiets b. Elektrische auto s zijn schoner dan auto s die brandstof verbranden. Elektrische auto s rijden op elektrische energie of stroom (komt uit het stopcontact). Tegenwoordig praat men vaak over groene stroom. Er wordt dan gebruik gemaakt van de natuur om stroom op te wekken. Noem 3 manieren waarop groene stroom kan worden opgewekt. 1. Windenergie 2. Zonne energie 3. bio energie 15

16 10. Onderzoek Waar komt mijn fiets vandaan? Barst maar los Alle spullen die wij in het dagelijks leven gebruiken zijn gemaakt van grondstoffen. De grondstoffen worden verwerkt in fabrieken tot er uiteindelijk een eindproduct of een halffabricaat ontstaat. Een halffabricaat is een tussenproduct. Bijvoorbeeld; Grondstof = tarwe Halffabricaat = meel Eindproduct = brood Vraag jij je we eens af waar de spullen die je dagelijks gebruikt van gemaakt zijn? In deze opdracht gaan jullie opzoek naar de herkomst van iets wat je vast en zeker kent: een fiets. Ontdek en onderzoek: - Wat zijn de grondstoffen van de fietsband? - Wat zijn de grondstoffen van het fietsframe? - Waar komen deze grondstoffen vandaan? - Is een fietsband een halffabricaat of een eindproduct? - Is het fietsframe een halffabricaat of een eindproduct? - Beschrijf hoe een fiets van grondstof tot eindproduct wordt gemaakt. Ontwerp en maak: Ontwerp een stoere fiets. Beschrijf hierbij waar de onderdelen band en frame van zijn gemaakt, in welk land ze zijn gemaakt, hoe de fiets (onderdelen) naar Nederland getransporteerd worden, in welke winkel jouw fiets te koop is (de winkel mag je zelf verzinnen). Laat maar zien Maak een reclamefolder voor jouw stoere fiets en presenteer die aan de klas. 16

17 Doelstelling van dit hoofdstuk Aan het einde van dit hoofdstuk zijn de leerlingen instaat om te verklaren waarom er binnen de haven een gezond evenwicht moet zijn tussen de natuur en het menselijk handelen. Introductie Benodigde tijd: 5 minuten. Activiteiten: de les wordt geïntroduceerd door het volgende filmpje: (een filmpje van 1,37 min over eten of gegeten worden). Klassengesprek Lesboek LESVERLOOP HOOFDSTUK 3 Natuur en de haven Benodigde tijd: 5 minuten Activiteiten: er volgt een kort klassengesprek over de film. Je kan daarvoor de volgende vragen gebruiken: De film gaat over eten, wat heb jij vandaag gegeten wat afkomstig is van een dier? Wat eet dat dier in de keten, en dat dier etc Door wie wordt de mens gegeten in de keten? Wat is het gevolg dat de mens niet gegeten wordt in een keten? Wat kunnen de mensen hieraan veranderen? Het gaat hierbij om het filosoferen met kinderen over de plaats van de mens in de keten! Je bespreekt ook de sleutel woorden. De sleutelwoorden zijn: Landtong Schotse Hooglanders Carnivoren Herbivoren Benodigde tijd: 10 minuten. Roofdier Prooidier Voedselketen Voedselweb Lees daarna de bladzijden die horen bij hoofdstuk 3. Dit kan klassikaal, individueel of in niveau groepjes. Opdrachten maken uit het werkboek Benodigde tijd: 30 minuten. Opdracht 11. Wie ben ik? Opdracht 12. Vlees, Vis of vegetarisch Opdracht 13. Eten en gegeten worden Opdracht 14. Voedselweb Opdracht 15. Onderzoek Mijn voedselweb Opdracht 15 is facultatief en kost ongeveer 30 minuten extra tijd. De antwoorden staan op het antwoord blad. 17

18 11. Wie ben ik? Deze dieren kun je tegen komen op de landtong in Rozenburg. Bij welke diergroep horen ze thuis? a. Kies uit de volgende diergroepen: zoogdier, vis, insect, vogel, amfibie Dier Omschrijving Dit dier is een Legt eitjes in het water Zwemt met vinnen VIS Steur Heeft schubben Ademt met kieuwen Is koudbloedig Scholekster Legt eieren op het land Heeft twee vleugels en twee poten Heeft veren Ademt met longen Is warmbloedig VOGEL Schotse Hooglander Bont Zandoogje Bruine Kikker Krijgt jonkies uit de buik Geeft melk aan de jonkies Heeft een vacht met haren Is warmbloedig Legt eitjes op bladeren Heeft vleugels en zes poten Wordt geboren als een rups Heeft een lichaam dat bestaat uit 3 delen Legt zachte eitjes in het water Heeft sterke springpoten Wordt geboren als een kikkervisje Is koudbloedig ZOOGDIER INSECT AMFIBIE b. Op welk van de boven genoemde dieren lijken wij het meest (let op de beschrijvingen)? Schotse Hooglander, omdat bij hooglanders en bij mensen een baby uit de buik komt, de moeder deze baby s melk geeft bij de geboorte via haar borsten of spenen (zoogt), en wij ook een huid met haren hebben en warmbloedig zijn c. Bij welke diergroep horen mensen? Zoogdier 18

19 12. Vlees, vis, of vegetarisch? Op de Landtong Rozenburg leven roofdieren en prooidieren. Roofdieren zijn carnivoren (dat betekent dat zij vlees of vis eten). Prooidieren zijn herbivoren (dat betekent dat zij planten eten). a. De onderstaande dieren leven op (of in de buurt van) de Landtong Rozenburg. Zet bij elk dier of het een carnivoor of een herbivoor is. De SCHOLEKSTER is een Carnivoor De SCHOTSE HOOGLANDER is een Herbivoor De VOS is een Carnivoor Het BONT ZANDOOGJE is een Herbivoor Het KONIJN is een Herbivoor De BUIZERD is een Carnivoor 19

20 13. Eten en gegeten worden Carnivoren eten herbivoren en herbivoren eten planten. Samen vormen carnivoren, herbivoren en planten een voedselketen. a. Kijk eens goed naar het plaatje; Smalle Weegbree wordt gegeten door het konijn en het konijn wordt gegeten door de vos. Deze keten van dieren die elkaar eten is een voedselketen. In het plaatje zie je veel verschillende voedselketens door elkaar. Deze ketens samen, noemen we een voedselweb. b. Welke dieren eten insecten? Lieveheersbeestje en koolmees c. Wie eet er Smalle Weegbree? Sprinkhaan, muis, konijn, d. Omcirkel alle herbivoren. Buizerd Vos Lieveheersbeestje Vlinder Bladluis Koolmees Muis Konijn Sprinkhaan Smalle Weegbree Vlierbes 20

21 14. Het voedselweb In de haven bij Landtong Rozenburg heeft een containerschip een giftige stof in het water gelekt. Een paar weken later wordt er een dode buizerd gevonden. De buizerd bleek ook de giftige stof in zijn lichaam te hebben. Hoe is de giftige stof in het lichaam van de buizerd terecht gekomen? Leg uit met behulp van het voedselweb in opdracht 13. In het water zat de giftige stof. Smalle Weegbree heeft dat vervuilde water nodig om te groeien en te bloeien. Een muis houdt wel van de smalle Weegbree maar weet niet dat deze vol zit met gif zo ook niet de buizerd die de muis op eet wanneer hij deze gevangen heeft. Waarom is het belangrijk dat de havenmeester en de havenpolitie toezicht houden op de schepen en de industrie in de haven? De haven politie en de havenmeester houden toezicht op wat er allemaal in de haven gebeurt. Dus ook wanneer er een containerschip giftige stof loost in de haven, maar ook wanneer er dode buizerds worden gevonden. Wat zou er gebeuren als alle wilde konijnen op de Landtong Rozenburg plotseling zouden verdwijnen? Leg uit met behulp van het voedselweb in opdracht 13. Dan is de natuur in onbalans. Er wordt minder smalle weegbree (en andere grassen en plantjes) gegeten en komt en de vos en de buizerd zullen minder voedsel hebben en dus vertrekken uit dat gebied of doodgaan van de honger. 21

22 15. Onderzoek mijn Voedselweb Barst maar los Overal komen voedselketens en voedselwebben voor. Ieder dier en iedere plant maakt onderdeel uit van voedselketens en voedselwebben. Maak jij ook onderdeel uit van een voedselketen? En van een voedselweb? Ontdek en onderzoek: - Onderzoek wat jij eet op een dag. - Waar is jouw eten van gemaakt (welke plant of welk dier)? - Is jouw eten plantaardig? - Is jouw eten dierlijk? - Wat is een omnivoor? - Ben jij een carnivoor, een herbivoor of een omnivoor? Ontwerp en maak: Maak een voedseldagboekje waarin je voor minimaal 1 dag opschrijft wat je eet (meer dagen mag). Schrijf bij alle producten die je eet van welke plant of welk dier jouw voedsel voornamelijk is gemaakt. Breng de voedselketens in kaart en zet deze in een voedselweb. Laat maar zien Vergelijk jouw voedselweb met het voedselweb van een klasgenoot. Zijn er overeenkomsten? Zijn er verschillen? 22

23 Doelstelling van dit hoofdstuk Water is erg belangrijk voor de haven. Maar ook waterbeheersing is belangrijk. Het gaat daarbij in dit hoofdstuk niet over de kwaliteit van het water maar meer de kwantiteit van water in de Rotterdamse haven. Aan het einde van dit hoofdstuk zijn de leerlingen in staat om het nut watermanagement te vertalen naar de Rotterdamse haven. Introductie Benodigde tijd: 5 minuten. Activiteiten: de les wordt geïntroduceerd door het volgende filmpje: (een film van 2,50 min over waarom we zijn begonnen met de Delta werken en de gevolgen hiervan voor Nederland). Klassengesprek Benodigde tijd: 10 minuten. Activiteiten: er volgt een kort klassengesprek over de film. Je kan daarvoor de volgende vragen gebruiken: Wat vond je van de film? Heb je zelf wel eens meegemaakt dat er te veel water in jullie straten kwam? Hoe kwam er zoveel water in jullie straat? Heb je het ook wel eens ergens anders meegemaakt dat er te veel water was? Zo ja, waar was dat dan? Hoe kwam dat? Wat heb je geleerd van de film? Heb je zelf familie die de watersnoodramp in Nederland heeft meegemaakt\ Heb je wel eens onderdelen van de Deltawerken bezocht. Aan de hand van de antwoorden maak je een woordspin. Je bespreekt ook de sleutelwoorden. De sleutelwoorden zijn: Maeslantkering Waterkering Nieuwe Waterweg Overstroming Noordzee LESVERLOOP HOOFDSTUK 4 Water en de haven Laagland Watersnoodramp Zeespiegel Zeedijken Dam Eb Vloed Springtij Nederland Deltawerken Lesboek Benodigde tijd: 5 minuten. Lees daarna de bladzijden die horen bij hoofdstuk 4. Dit kan klassikaal, individueel of in niveau groepjes. Opdrachten maken uit het werkboek Benodigde tijd: 20 minuten. Opdracht 16. Eb en Vloed Opdracht 17. Vechten tegen het water Opdracht 18. Onderzoek Verschillende Havens Opdracht 18 is facultatief en kost ongeveer 30 minuten extra tijd. De antwoorden staan op het antwoord blad. 23

24 16. Eb en Vloed Het water van de Noordzee is altijd in beweging. Soms komt het zeewater heel ver op het strand. Dat noemen we hoog water of vloed. Soms trekt het zeewater zich juist terug. Dat noemen we laag water of eb. Eb en vloed samen, noemen we getijden. Een paar keer per maand staat het water van de zee extra hoog. We noemen dat springtij. a. De Rotterdamse haven is een open verbinding met de Noordzee. Waarom is het gevaarlijk om in het havenwater te zwemmen? Er is stroming door de rivier, die mede veroorzaakt wordt door het getij dus eb en vloed. De stroming is zo sterk dat het levensgevaarlijk is om te zwemmen. b. Kijk naar de twee plaatjes hieronder. Welk plaatje laat vloed zien? Plaatje A of B? B A B c. Geef 2 redenen waarom jij dat vindt! 1 Het water staat hoger 2 het water staat verder landinwaarts d. Teken hieronder hoe springtij eruit ziet. Leg uit waarom je het zo getekend hebt. 24

25 17. Vechten tegen het water Het water van de zee en de haven is altijd in beweging. Wij moeten ons in Nederland beschermen tegen overstromingen. In de haven zijn daarom dijken en keringen aangebracht. a. Kijk naar de plattegrond van de haven. Vul de volgende woorden op de juiste plaats in het plaatje in: Noordzee - Hoek van Holland - Maeslantkering Hoek van Holland Maeslantkering Noordzee In het plaatje zie je vier cijfers; 1, 2, 3 en 4. Bij ieder cijfer kun je zien wat er in de Deltawerken is bedacht om het land extra te beschermen tegen water. b. Welke van onderstaande zinnen hoort bij welk cijfer? Dit dijkje op Landtong Rozenburg loopt vanaf de Maeslantkering richting Rozenburg. Cijfer 1 Bij de Europoortkering richting Rozenburg is een bestaande dijk extra versterkt. Cijfer 2 In het Hartelkanaal is een stormvloedkering gebouwd: de Hartelkering. De kering wordt extra beschermd tegen vuil dat in het water drijft, zoals containers en brokstukken van een kapot schip. Cijfer 3 De Brielse Maasdijk is verhoogd vanaf de Hartelkering tot de Suurhoffbrug. Cijfer 4 25

26 18. Onderzoek Drijvende Vakantiehuizen Barst maar los Nederland is een laag land dat onder de zeespiegel ligt. In Nederland moet men daarom altijd rekening houden met de gevaren van het water. In Zeeland, bij de kust van het plaatsje Renesse, ligt vakantiepark Zeezicht. De baas van het vakantiepark, meneer de Zeeuw, heeft vorig jaar geïnvesteerd in 10 gloednieuwe vakantiehuisjes. De huisjes zijn gemaakt van hout en steen. Meneer de Zeeuw is bang dat bij zware storm zijn nieuwe huisjes onder water komen te staan. Hij zou graag willen dat zijn huisjes bij een overstroming blijven drijven en dus droog blijven. Kun jij hiervoor een ontwerp maken? Ontdek en onderzoek: - Wat is drijven? - Wat is zinken? - Waardoor blijft een voorwerp drijven? - Waardoor zinkt een voorwerp? - Test een aantal stoffen, zoals bijvoorbeeld hout, plastic, kurk of steen op hun drijfvermogen. Ontwerp en maak: Ontwerp een huisje voor meneer de Zeeuw van hout en steen dat blijft drijven op het water. Maak het huisje in het echt na en test of het blijft drijven. Laat maar zien Maak een promotie folder voor Meneer de Zeeuw waarin je jouw ontwerp aanprijst als het beste ontwerp voor het vakantiepark. 26

27 Doelstelling van dit hoofdstuk Dit hoofdstuk gaat over wie er verantwoordelijk zijn voor het goed reilen en zeilen in de haven. Aan het einde van dit hoofdstuk zijn de leerlingen instaat om op hoofdlijnen aan te geven wie waar voor verantwoordelijk is in de haven. Ook hebben ze ervaren dat het reilen en zeilen in de haven niet zomaar gaat. Introductie Benodigde tijd: 5 minuten. Activiteiten: de les wordt geïntroduceerd door het volgende filmpje: (een film van 3,27 min over een dag met de loods) Klassengesprek LESVERLOOP HOOFDSTUK 5 Dienstverlening en de haven Benodigde tijd: 10 minuten. Activiteiten: er volgt een kort klassengesprek over de film. Je kan daarvoor de volgende vragen gebruiken: Welke andere beroepen er mogelijk zijn in de haven in verband met het reilen en zeilen? Wat weet je over deze beroepen? Aan de hand van de antwoorden maak je een haven reilen & zeilen beroepen lijst. Je bespreekt daarna de sleutelwoorden. De sleutelwoorden zijn: Havenpolitie Gevaarlijke stoffen Havenmeester Havenbrandweer Dienstverlening Hulpverlening Havenambulance Milieu-inspecteur Loods Cargadoor Scheepsbouwkundige Computer deskundige Traffic Controle Lesboek Benodigde tijd: 10 minuten. Lees daarna de bladzijden die horen bij hoofdstuk 5. Dit kan klassikaal, individueel of in niveau groepjes. Opdrachten maken uit het werkboek Benodigde tijd: 15 minuten. Opdracht 19. Hulpverlening in de haven Opdracht 20. Wie zegt wat? Opdracht 21. Traffic contole Opdracht 22. Onderzoek Werken in de haven Opdracht 22 is facultatief en kost ongeveer 30 minuten extra tijd. De antwoorden staan op het antwoord blad. 27

28 19. Hulpverlening in de haven In de haven wordt veel aandacht besteed aan veiligheid. Kijk naar de onderstaande beroepen van hulpverleners of veiligheidsmensen. Schrijf achter elk beroep wat jij denkt dat de belangrijkste taak van de hulpverlener is in de haven. - Politieagent Het handhaven van de regels op het water. - Douanier Het controleren of goederen op de juiste wettelijke manier in de haven worden in- en uitgevoerd. - Milieu-inspecteur Het controleren of iedereen in de haven zich houdt aan de wettelijke regels met betrekking tot het milieu. - Brandweerman Daar waar branden zijn in en om het water van de haven dat zij die blussen. - Ambulancebroeder Daar waar er ongelukken gebeuren zijn zij er om de eerste en latere hulp te verlenen. 20. Wie zegt wat? In de haven werken veel mensen met verschillende beroepen. Bekijk de onderstaande uitspraken. Welke uitspraak hoort bij welk beroep? Zet het juiste nummer bij de juiste uitspraak. Ik ontwerp, bouw en repareer grote containerschepen nr. 2 Ik verhelp storingen in de computer van de olieraffinaderij nr. 5 Ik loods grote schepen veilig de haven in nr. 4 Ik controleer of chemische bedrijven zich aan de milieuregels houden nr. 1 Ik regel het vervoer van allerlei scheepsladingen (cargo) nr Milieu-inspecteur 2. Scheepsbouwkundige 3. Cargadoor 4. Loods 5. Computer deskundige 28

29 21. Traffic control In de haven is het druk met schepen. Via satellietbeelden en radar wordt al het verkeer in haven in de gaten gehouden (traffic control). Via het internet kun je precies zien welke schepen er nu in de haven varen. 1. Vraag aan je meester of juf of je een computer mag gebruiken. 2. Ga naar internet. 3. Type in: (traffic = verkeer). 4. Linksboven zie je een zoek balk waarin staat: Ga naar havengebied. 5. Type hier in: Rotterdam Europoort en klik op enter. 6. Er verschijnt een kaart van het Europoort gebied met allerlei tekens. 7. Ieder teken staat voor een schip die daar op dat moment vaart. a. Wat betekent een rood pijltje? Tankerschip b. Wat betekent een groen pijltje? Cargoschip c. Wat betekent het rode blokje? Schip ligt voor anker d. Klik rechtsboven in de kaart op het woord satelliet. Door in te zoomen in de kaart kun je nu de schepen in het echt bekijken. 29

30 22. Onderzoek Werken in de Haven Barst maar los Ga op zoek naar een beroep in de haven. Het beroep kan stoer, grappig, moeilijk, vies, interessant of ongewoon zijn. Ontdek en onderzoek: - Wat is de naam van jouw gekozen beroep? - Wat doet iemand met dit beroep dagelijks? - Draagt iemand die dit beroep uitoefent werkkleding? Bijv. uniform, veiligheidsschoenen, overall, oranje hesje, helm, pet, net pak? - Gebruikt iemand die dit beroep uitoefent gereedschappen of materiaal? Bijv. een computer, een hamer, lasapparaat, gifstoffen-meter, dienstauto? - Wat voor opleiding heb je nodig voor dit beroep Ontwerp en maak: - Maak een dagboek van 1 dag uit het leven van deze persoon en beschrijf wat jij denkt dat deze persoon doet op een dag. - Beschrijf gedurende de dag zo nauwkeurig mogelijk het leven van deze persoon (van ontbijt tot avond). Je mag zelf dingen over het privéleven van de persoon verzinnen, zoals een naam en achternaam, hobby s etc. maar het werk moet gebaseerd zijn op jouw onderzoek. - Maak je dagboek levend door plaatjes of tekeningen in te voegen. Zorg dat iemand anders die jouw dagboek leest, direct een beeld krijgt van de persoon die jij beschrijft. Laat maar zien Stel jezelf voor aan de klas als de persoon met het beroep waar jij aan hebt gewerkt. Vertel wie je bent, wat je doet op een dag, waar je werkt en wat jij vindt van jouw werk. 30

31 Doelstelling van dit hoofdstuk Ook de Rotterdamse haven groeit en wil daarom uitbreiden. Men heeft dat gedaan met de eerste Maasvlakte en nu met de tweede Maasvlakte. Aan het einde van dit hoofdstuk weten de leerlingen waarom het Havenbedrijf Rotterdam gekozen heeft voor de eerste en tweede Maasvlakte en wat ze gedaan hebben en doen om ook hier het natuurlijk evenwicht te behouden. Introductie Benodigde tijd: 15 minuten. Activiteiten: de les wordt geïntroduceerd door het volgende filmpje: (een Klokhuis film van 15 min over de aanleg van de tweede Maasvlakte). Klassengesprek LESVERLOOP HOOFDSTUK 6 Uitbreiding van de haven Benodigde tijd: 10 minuten. Activiteiten: Alle leerlingen krijgen per leerling 3 Post-it blaadjes en een stift. Iedere leerling schrijft 3 begrippen op welke hij/zij gehoord heeft in de film. Ieder begrip op 1 blaadje. Na 1 minuut wordt de eerste 3 blaadjes van 1 leerling opgehangen, daarna volgen om de beurt die van de andere leerlingen. Je kan er al leerkracht voor kiezen om meteen al te ordenen van de begrippen, maar je kan ook eerst alle begrippen ophangen en daarna ordenen. Begrippen die vaker zijn opgeschreven op elkaar plakken. Je bespreekt ook de sleutelwoorden. De sleutelwoorden zijn: Europoort Botlek Eerste Maasvlakte Tweede Maasvlakte IJzererts Steenkool Betuwelijn Lesboek Benodigde tijd: 10 minuten. Lees daarna de bladzijden die horen bij hoofdstuk 6. Dit kan klassikaal, individueel of in niveau groepjes. Opdrachten maken uit het werkboek Benodigde tijd: 10 minuten. Opdracht 23. Een nieuw stukje Nederland Opdracht 24. Restjes uit het verleden Opdracht 25. Ontwerp jouw eigen haven Opdracht 25 is facultatief en kost ongeveer 30 minuten extra tijd. De antwoorden staan op het antwoord blad. 31

32 23. Een nieuw stukje Nederland Met het aanleggen van de Maasvlakte 1 en 2 is Nederland een stukje groter geworden. Kijk goed naar de 2 plaatjes (A en B) op de volgende pagina. a. Op welk plaatje zie je alleen Maasvlakte 1? Op plaatje A b. Op welk plaatje zie je ook Maasvlakte 2? Op plaatje B 24. Restjes uit het verleden Voor de aanleg van Maasvlakte 2 worden grote hoeveelheden zand van de Noordzeebodem geschept. In dat zand komen regelmatig fossiele botten en tanden te voorschijn van grote landdieren die in de prehistorie leefden, zoals mammoeten, reuzenherten en de wolharige neushoorns. a. Hoe komen de botten van deze landdieren in de bodem van de Noordzee terecht? Miljoenen jaren geleden was het gebied waar nu onze Noordzee ligt geen zee, maar land. Grote landzoogdieren zoals de mammoet, leefden en stierven daar. Later werd het gebied pas zee. b. Welk fossiel hoort bij welk dier? Trek een lijntje tussen de plaatjes die bij elkaar horen. Mammoet Wolharige Neushoorn Reuzenhert 32

33 A Land Water B 33

34 25. Onderzoek Ontwerp jouw eigen Havengebied Barst maar los Bij het aanleggen van een nieuw stuk havengebied moet goed worden nagedacht over de inrichting van het gebied. Welke bedrijven moeten er komen? Moet er ruimte zijn voor containeroverslag of komen er alleen olieschepen in de nieuwe haven? Moet er een raffinaderij komen of een distributiecentrum? En hoe zit het met de natuur? Als jij een nieuw stukje maasvlakte mocht inrichten hoe zou je dat dan doen? Ontdek en onderzoek: - Met behulp van de website kun je allerlei informatie vinden over de aanleg van Maasvlakte 2. De aanleg van Maasvlakte 2 kan als voorbeeld dienen voor jouw havengebied. - Op de website zie je het kopje economie. Hier vind je informatie over het bedrijfsleven op Maasvlakte 2. - Op de website zie je het kopje duurzaamheid. Hier vind je informatie over de manier waarop rekening is gehouden met het milieu tijdens de aanleg van Maasvlakte 2. Ontwerp en maak: - Ontwerp zelf een nieuw stukje havengebied. - Waar zou jij jouw nieuwe stukje havengebied maken? - Maak een plattegrond van jouw havengebied. - Zorg voor een goede legenda waar je de onderdelen in jouw plattegrond op uitlegt. - Je mag het ontwerp zelf verzinnen, maar zorg dat je in je ontwerp de volgende 4 punten terug laat komen: 1. Economie (bijv. industrie, bedrijven, distributiecentrum, oliefabriek etc) 2. Recreatie (bijv. surfen, zwemstrand, restaurantje, fietspaden etc) 3. Educatie (bijv. een scheepvaart school, technische universiteit etc) 4. Natuur (bijvoorbeeld een bos, broedgebied, windmolenpark etc) Leg uit hoe jouw ontwerp tot stand is gekomen. Wat vind jij het meest belangrijk in een nieuw havengebied; economie, recreatie, of educatie? Hoe heb jij geprobeerd om economie, natuur en recreatie samen te voegen? Laat maar zien Vergelijk jouw ontwerp met het ontwerp van een klasgenoot. 34

35 Doelstelling van dit hoofdstuk De leerlingen zijn in staat om na dit hoofdstuk mee te praten en te denken over een duurzame inrichting van een gebied op aarde. Introductie Benodigde tijd: 10 minuten. Activiteiten: de les wordt geïntroduceerd door één van de volgende films (of beide indien gewenst): (een film van 1,32 min over het broeikas effect. Hij geeft duidelijk aan dat we duurzaam met de aarde moeten omgaan). (een film van 1,02 min over windenergie. Windenergie tref je aan op de maasvlakte maar ook op andere plekken in het Europoort gebied). Klassengesprek LESVERLOOP HOOFDSTUK 7 Duurzaamheid en de haven Benodigde tijd: 10 minuten. Activiteiten: er volgt een kort klassengesprek over duurzaamheid. Je kan daarvoor de volgende vragen gebruiken: Wat is duurzaamheid? Wat doe je thuis aan duurzaamheid? Wat doe je op school aan duurzaamheid? Hoe kunnen we nog duurzamer leven? Wat is jouw rol om nog meer duurzamer te leven? Welke woorden horen bij duurzaamheid Aan de hand van de antwoorden maak je een woordspin. Je bespreekt ook de sleutelwoorden. De sleutelwoorden zijn: Natuur Energie Schone energie Windturbines / windmolens Zeenatuur Recreatiegebied Lesboek Benodigde tijd: 10 minuten. Lees daarna de bladzijden die horen bij hoofdstuk 7. Dit kan klassikaal, individueel of in niveau groepjes. Opdrachten maken uit het werkboek Benodigde tijd: 10 minuten. Opdracht 26. Duurzaamheid Opdracht 27. Duurzame toepassingen Opdracht 28 is facultatief en kost ongeveer 30 minuten extra tijd. De antwoorden staan op het antwoord blad. 35

36 26. Duurzaamheid De Rotterdamse haven is belangrijk voor Nederland. Door de transport en de petrochemische industrie wordt er veel geld verdiend. Helaas is dit niet altijd goed voor de natuur. De Rotterdamse haven probeert daarom duurzaam te werken. Met de aanleg van Maasvlakte 2 wordt ook rekening gehouden met duurzaamheid. Maar, wat is dat eigenlijk, duurzaamheid? a. Welke drie zinnen zijn juist? Zet een kruisje bij de goede zinnen. Duurzaamheid betekent dat: X je de natuurlijke omgeving zo min mogelijk vervuilt geld verdienen belangrijker is dat het milieu X je de natuur beschermt zodat deze ook in de toekomst gezond blijft X we natuurlijke grondstoffen, zoals olie, wel mogen gebruiken maar niet verbruiken je ergens zo lang mogelijk mee bezig bent b. Welke vorm van transport is het meest duurzaam denk jij, transport via een vrachtwagen, binnenvaartschip of via een goederentrein? Leg uit waarom je dat denkt. Het vervoer per binnenvaart en goederentrein is duurzamer dan het vervoer met een vrachtauto. Echter is het niet altijd mogelijk om met een binnenvaartschip of via het spoor overal te komen. c. Als je duurzaam wilt leven, dan probeer je zo min mogelijk afval te maken en zo min mogelijk water en energie (elektriciteit) te verspillen. Verzin 6 manieren waarop jij thuis aan duurzaamheid kan bijdragen. 1 Oplader uit het stopcontact na gebruik 5 Korter douchen 2 Thermostaat (verwarming) lager 6 Licht uit als je weg gaat 3 TV en computer niet in stand-by stand 4 Op de fiets naar school ipv auto 36

37 27. Duurzame toepassingen Op het plaatje hieronder zie je een klein stukje van de rand van Maasvlakte 2. Bij het aanleggen van de Maasvlakte 2 wordt rekening gehouden met duurzaamheid. a. Hoe kun je aan het plaatje zien dat er rekening is gehouden met duurzaamheid? Plaatsen van windmolens Aanleg fietspad Aanleg spoor Aanleg pijpleiding b. Waarom is er voor gekozen om de windmolens zo dichtbij het water op de dijk te zetten? Daar vangen ze de meeste wind. De wind wordt niet tegen gehouden door gebouwen c. Windenergie is op een natuurlijke manier opgewekt, namelijk met behulp van de wind. Kun jij naast windenergie nog een soort energie opnoemen die op een natuurlijke manier is opgewekt? Zonne-energie, getijden energie, aardwarmte d. In 2013 is in Rotterdam een grote pijpleiding van wel 26 km lengte aangelegd. De leiding loopt van de haven, via Rozenburg naar Rotterdam Zuid. Via deze leiding gaat warme lucht, die in de industrie in de haven vrij komt, naar huizen in Rotterdam. De huizen worden dan dus verwarmd met rest warmte uit de haven. Vind jij dit een duurzame toepassing? Leg uit waarom je dit vindt: Ja het is duurzaam omdat je de warmte hergebruikt 37

38 28. Onderzoek Hoe werkt een windmolen? Barst maar los Je hebt er vast wel eens eentje gezien; een windmolen. Met een windmolen kun je op een schone manier energie opwekken. We noemen dat groene stroom. Maar hoe maak je van wind nu eigenlijk stroom? Ontdek en onderzoek: - Ga naar - Bekijk het filmpje een kijkje in de windturbine. - Ga naar - Bekijk het filmpje Hoe wordt een windturbine gebouwd. Ontwerp en maak: Bouw je eigen windmolen. Maak gebruik van de techniekmaterialen op jouw school. Laat maar zien Werkt jouw windmolen echt? Demonstreer jouw windmolen aan de klas. 38

39 EINDOPDRACHT KOPIEERBLAD Wat wist je niet en weet je nu wel? Jullie hebben de afgelopen periode hard gewerkt met het lesmateriaal van de Steurtocht en zijn op excursie geweest. Hierdoor hebben jullie veel ontdekt en onderzocht over de Rotterdamse haven. Wij zijn benieuwd wat je nog niet wist en wat je nu te weten bent gekomen over de Rotterdamse haven! Daarom is de eindopdracht: Laat ons zien wat je nog niet wist en wat je te weten bent gekomen. Je kan kiezen uit één van de 8 onderstaande opdrachten: 1. Maak een gedicht over jouw ontdekking in de Rotterdamse haven. 2. Maak een spel/game over jouw ontdekkingen in de Rotterdamse haven. 3. Maak een schilderij over jouw ontdekking in de Rotterdamse haven. 4. Maak een rap over jouw ontdekking in de Rotterdamse haven. Zet deze op Youtube. 5. Maak een toneelstuk over jouw ontdekking in de Rotterdamse haven. Zet deze op Youtube. 6. Maak een verzameling met havenspullen over jouw ontdekking in de Rotterdamse Haven. 7. Maak een verzameling van kleding van beroepen die jij ontdekt hebt in de Rotterdamse Haven. 8. Maak een tekening of een verhaal hoe volgens jou de Rotterdamse haven er in 2050 eruit gaat zien. Wanneer iedereen klaar is met zijn of haar creaties kunnen jullie deze presenteren aan elkaar, tentoonstellen aan alle leerlingen op jullie school, of zelfs laten zien aan de andere leerkrachten en ouders tijdens een inloopavond of kijkmiddag. Misschien kun je zelfs de wethouder uitnodigen om een kijkje te nemen! 39

40 BEGRIPPEN Achterland Binnenvaartschip Cargadoor Container Cruise Distributie Distributiecentrum Distributiepark Douane Droge bulk Goederentrein Grondstof Halffabricaat BIJLAGE 1 BEGRIPPEN VAN A t/m Z BETEKENIS Het gebied waar de goederen die in de haven aankomen naar toe gaan, en dat is Europa Een binnenvaartschip brengt spullen die van zeeschepen komen naar de fabrieken in het land. Ze varen hiervoor over meren, kanalen en rivieren. Een kantoor dat ervoor zorgt dat een eigenaar van een schip voldoende lading voor zijn schip krijgt. Grote stalen transportkist. Vakantiereis met een luxe schip waarbij je verschillende havens aandoet. Het verdelen van goederen. Bedrijf dat goederen die opgeslagen zijn in een loods op bestelling aan afnemers levert. Plaats waar verschillende distributiecentra gevestigd zijn. Zij controleren de goederen die in de haven geladen en gelost worden, om te voorkomen dat er smokkelwaar tussen zit. Niet vloeibare goederen die onverpakt vervoerd worden, zoals kolen en graan Een trein die goederen over de rails vervoert. Een grondstof is onbewerkt materiaal waarmee producten worden gemaakt. Aardolie is de grondstof van benzine Een product wat nog niet af is, maar half klaar. Hoog water (VLOED) De hoogste waterstand wordt door getijdenwerking van eb en vloed bepaald. Eb zorgt voor laag water en vloed voor hoog water. Industrie De industrie, dat zijn alle fabrieken bij elkaar die grondstoffen bewerken tot halffabricaten of producten. Kustvaarder Een schip wat niet een zee kan oversteken, maar langs de kust blijft varen. Laag water (EB) De laagste waterstand. Loods Massagoederen Opslag Overslag Hij gaat aan boord van een zeeschip en zorgt ervoor dat een schip veilig een haven in en uitvaart, door het schip langzaam en voorzichtig naar de juiste kade te brengen, of vanaf de kade weer veilig terug naar de zee. Droge en natte bulk samen. Het opslaan van goederen. Het overbrengen van goederen van de ene plaats naar de andere. 40

41 Pallet Petrochemie Pijpleiding Product Satellietnavigatie Scheepsbouw Stoomschip Stukgoederen Stuurman Terminal Transport Verwerking Vissershaven Voorland Vrachtwagen Een houten rek waarop dozen, kratten, zakken of goederen gestapeld en vervoerd worden Deze industrie maakt van ruwe olie verschillende producten. Transport door een netwerk van pijpen. Kant en klaar fabricaat. Het bepalen van de plaats en de koers van een schip door middel van satellieten. Het bouwen van schepen. Een schip dat aangedreven wordt door stoom, zoals het schip van sinterklaas. Goederen die verpakt zijn in container, dozen, zakken, kratten of pallets. De persoon die er op toe ziet dat een schip de juiste koers vaart en in de juiste haven aankomt. De plaats / plek waar de stuwadoor een schip laadt en lost. Transport is het vervoeren van goederen van de ene plek naar de andere. Bijvoorbeeld in een vrachtwagen of schip. Het maken van een halffabricaat of een product uit grondstoffen. De haven waar vissersboten liggen. Het hele gebied waar goederen vandaan komen tot aan de haven. Daar worden ze geladen. Ons voorland is bijvoorbeeld de VS of China. Goederen worden in China gemaakt, naar Rotterdam verscheept en vanaf Rotterdam verder naar Europese steden vervoerd via weg, spoor of schip. Grote auto voor het vervoer van goederen. 41

42 BIJLAGE 2 Havenexcursie naar het EIC Informatie Uw leerlingen en begeleiders gaan op excursie naar het EIC Mainport Rotterdam, dat midden in het havengebied op de landtong in Rozenburg ligt. Daar gaan de leerlingen zien en beleven wat ze op school geleerd hebben. Dit gebeurt op een speelse en actieve manier. De leerlingen voeren opdrachten uit en medewerkers van havenbedrijven laten de leerlingen van alles zien en doen. Aanmelden voor de havenexcursie via de website en in overleg met het EIC. De medewerkers van het EIC organiseren het busvervoer(kosteloos) en voorzien u van informatie over de opzet en organisatie van de excursie. 42

43 BIJLAGE 3 ACHTERGRONDARTIKEL STEUR 43

44 44

VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 7

VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 7 DD DOCENTENHANDLEIDING PORT RANGERS Steurtocht door de Haven Groep 7 1 Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van

Nadere informatie

Gemeente Rotterdam Illustraties & vormgeving: Marloes Petri. Redactie: EIC Mainport Rotterdam

Gemeente Rotterdam Illustraties & vormgeving: Marloes Petri. Redactie: EIC Mainport Rotterdam LESBOEK Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van het EIC Mainport Rotterdam en is tot stand gekomen dankzij ondersteuning

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING 1

DOCENTENHANDLEIDING 1 DOCENTENHANDLEIDING 1 Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van het EIC Mainport Rotterdam en is tot stand gekomen

Nadere informatie

!!!"#$%"&'! ()*+,'-'

!!!#$%&'! ()*+,'-' "#$%"&' ()*+,'-' .*/*0*12' "#$%&'()*$+,+%*-$%#./%0##$0*/'1*(23+#(%4355*600##$0*)*7**(%*&#%%*$0'789:#$%;A

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7-8 OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven in

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Nederland transportland (VHBO klas 2) Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ivar Prins 18 August 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/64705 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS BOVENBOUW HAVO/VWO OPDRACHTEN DE HAVEN VAN ROTTERDAM Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Werken in de olie- en gasindustrie

Werken in de olie- en gasindustrie Werken in de olie- en gasindustrie Beste gastdocent, Dit lespakket biedt u de handvatten om een leuke en leerzame gastles te kunnen geven in de groepen 6 t/m 8 van het basisonderwijs. Het bestaat uit kant-en-klaar

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Zonnepanelen op school Team 5: Natuur Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Jullie gaan onderzoeken of de plant een zonnecel is en wie daar gebruik van maken 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar)

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar) GEBOUW 1 1. De cyclus van water 1.1 Vul de volgende tekst aan. Maak gebruik van onderstaande woorden: rivieren wolken zee regen afkoeling zon beken ondergronds wind 1. Water verdampt door de warmte van

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Werkblad We-nose: De neus van de haven INLEIDING. 1 - De haven en omgeving RT R A NG

Werkblad We-nose: De neus van de haven INLEIDING. 1 - De haven en omgeving RT R A NG INLEIDING De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel van de spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen. Ze worden vervolgens vervoerd naar winkels en bedrijven

Nadere informatie

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6 LEERlingenblad van:... Kijk uit! Pas OP! speurles basisonderwijs groep 4, 5 & 6 weetje Professoren hebben uitgerekend dat er op de aarde 1.386.000.000.000.000.000.000 liter water is. 2 Kijk uit! Loop jij

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincies van Nederland. Iedereen

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen.

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Amfibieën Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Hulpmiddel Prezi les 1: http://prezi.com/hwpatwdyvqpv/?utm_campaign

Nadere informatie

Werkstukken maken op PCBO-Het Mozaiek Groep 6

Werkstukken maken op PCBO-Het Mozaiek Groep 6 We gaan een werkstuk maken en je mag het helemaal zelf doen. Het is helemaal jouw eigen werkstuk. Maar om je even goed op weg te helpen hebben we hieronder alle stapjes even op een rij gezet. Wat moet

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Stadswerken. Dierverzorgen. Foto: Hans Kraaijkamp. Informatieblad en handleiding. Groep 5 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc

Stadswerken. Dierverzorgen. Foto: Hans Kraaijkamp. Informatieblad en handleiding. Groep 5 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc Stadswerken Dierverzorgen Foto: Hans Kraaijkamp www.utrecht.nl/nmc Informatieblad en handleiding Groep 5 t/m 8 Dierverzorgen Met je laarzen aan in het stro staan, een konijntje voorzichtig uit zijn hok

Nadere informatie

De haven van Rotterdam

De haven van Rotterdam Korte lesomschrijving In deze les staat de vensterplaat over de haven van Rotterdam centraal. De leerlingen ontdekken aan de hand van deze interactieve vensterplaat hoe deze haven zich heeft kunnen ontwikkelen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Team 6: Zonnepanelen. Onderzoek naar het gebruik van zonnepanelen

Team 6: Zonnepanelen. Onderzoek naar het gebruik van zonnepanelen Zonnepanelen op school Team 6: Zonnepanelen Onderzoek naar het gebruik van zonnepanelen Jullie gaan onderzoeken welke producten er zijn op zonnecellen 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen DOCENT In het thema architectuur gaan op onderzoek uit naar de oude huizen die vroeger in en rondom het gebied stonden dat nu is. Ze vergelijken de bouwstijl van verschillende oude huizen met hun eigen

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Leergebied: Oost Nederland. Over-

Leergebied: Oost Nederland. Over- Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Oost Nederland Over- Ontwerpen Aardrijkskunde brengingen Toepassen Reflectie 1. In Nederland hebben veel mensen een fiets. Nederland is echt een fietsland.

Nadere informatie

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil!

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Kijkje in de keuken 'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Tussen de productie van voeding en het opeten

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

5 - Transport naar supermarkt. 3 - Transport vloeibare chocolade. 4 - Transport verpakte chocolade. 1 - Transport over zee

5 - Transport naar supermarkt. 3 - Transport vloeibare chocolade. 4 - Transport verpakte chocolade. 1 - Transport over zee bijlage 1 In de chocoladefabriek worden de cacaobonen verwerkt tot vloeibare chocolade. 1 - Transport over zee (in bulk, containers of jute zakken) 2 - Aangepast vrachtwagentransport 3 - Transport vloeibare

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Greenpeace is een organisatie die ereldijd opkomt voor het milieu. We illen de natuur en de dieren daarin beschermen.

Nadere informatie

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen.

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen. Lente groep 3/4 inhoud blz Lente 3 1 Langer licht 4 2 Bollen 5 3 Wakker worden 6 4 Frisse blaadjes 7 5 Kikkerdril 8 6 Op reis 9 7 In de wei 10 8 Er op uit! 11 9 Filmpjes 12 Werkblad winter 13 Schrijf je

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5 Een hoort erbij! Over dieren uit een ei groepen 3-5 1. Een ei hoort erbij Veel dieren leggen eieren: vogels en vissen. Maar ook insecten leggen kleine eitjes. Uit dat eitje komt een klein diertje. Dat

Nadere informatie

stp lwo wb.2 09-03-2005 12:44 Pagina 1 STANDPUNT voor VMBO/LWOO & BBL Werkboek deel 2 Jan de Leeuw Van: Klas: School: Schooljaar:

stp lwo wb.2 09-03-2005 12:44 Pagina 1 STANDPUNT voor VMBO/LWOO & BBL Werkboek deel 2 Jan de Leeuw Van: Klas: School: Schooljaar: stp lwo wb.2 09-03-2005 12:44 Pagina 1 STANDPUNT voor VMBO/LWOO & BBL Werkboek deel 2 Jan de Leeuw Van: Klas: School: Schooljaar: stp lwo wb.2 09-03-2005 12:44 Pagina 3 Hoofdstuk 1 Dierproeven Paragraaf

Nadere informatie

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Natuurtentoonstelling

Natuurtentoonstelling Natuurtentoonstelling We gaan schilderijlijstjes maken. Knip elk een rechthoekige lijst uit een vel A4-papier. Daarna mag je jouw lijst versieren met kleurpotloden, verf, wascokrijt of ander materiaal.

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Lespakket Strandvondsten

Lespakket Strandvondsten Lespakket Strandvondsten Instructieblad groep 1 & 2 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op www.rotterdam.nl/lesmateriaalnatuuronderwijs - Instructieblad groep 1 & 2 - Materialen van het pakket:

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 40-4 5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Je rijdt de provincie Utrecht in. Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Beach Clean-up 2013. Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden

Beach Clean-up 2013. Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden Beach Clean-up 2013 Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden Inhoudsopgave Inleiding 3 1. De zee: een bron van plezier 4 2. Eten en gegeten worden 5 3. Vervuiling

Nadere informatie

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Voor groep 7 en 8 Inhoud van deze lesbrief Thema s in het boek Lesopzet Doel van de les Uitwerking Bijlage: opdrachtenblad Thema s in het boek

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

LESBRIEF NR 3 OPDRACHT 1 REPORTERS- CLUB + APP VOOR GROEP 5 + 6 +

LESBRIEF NR 3 OPDRACHT 1 REPORTERS- CLUB + APP VOOR GROEP 5 + 6 + LESBRIEF NR 3 VOOR GROEP 5 + 6 + DOWNLOAD DEZE LESBRIEF OOK OP SAMSAM.NET Wat is Samsam? Samsam is een cross-mediale methode over wereldburgerschap en kinderrechten. Het doel van Samsam is leerlingen te

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Lesbrief nr 3. Opdracht 1. Club + app. voor Groep 7 + 8 +

Lesbrief nr 3. Opdracht 1. Club + app. voor Groep 7 + 8 + Lesbrief nr 3 voor Groep 7 + 8 + Download deze lesbrief ook op samsam.net Opdracht 1 Filmpjes kijken op samsam.net Tijdsduur: 10 min. Werkvorm: klassikaal en individueel Doel: introductie van de ReportersClub

Nadere informatie

Hallo wereld! Schrijf een reisverhaal

Hallo wereld! Schrijf een reisverhaal Doel: Deze les is een oefening in creatief schrijven. De kinderen schrijven een reisverhaal. Doelgroep: Basisonderwijs groep 4 en hoger. Als voorbereiding op deze les kunt u het digitale boek Mus op het

Nadere informatie

1 Vul in. 2 Vul in. Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3

1 Vul in. 2 Vul in. Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3 Herhaling Ω groep 6 Ω Nederland (blad 1) Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3 1 Vul in. Het land waarin ik woon heet N. Amsterdam

Nadere informatie

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven?

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven? episode 1-1 les. Friezen om utens Lesdoel: Leerlingen verplaatsen zich in het leven van de familie Terpstra De leerkracht vertelt over de familie Terpstra: vader, moeder en een tweeling van 11 (jongen

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren dat verschillende zeedieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden,

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Lesbrief Lizzy traint dolfijnen

Lesbrief Lizzy traint dolfijnen Lesbrief Lizzy traint dolfijnen Introductie Deze lesbrief hoort bij Lizzy traint dolfijnen van Suzanne Buis. Leerlingen kunnen dit boek zelfstandig lezen of het boek kan klassikaal worden voorgelezen.

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt houden over afval, afvalscheiding of recycling. Een super interessant onderwerp

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Waar op de wereld wordt het afval nog verwerkt op de manier van vroeger? Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

HAVEN VAN WERELDKLASSE

HAVEN VAN WERELDKLASSE rotterdam HAVEN VAN WERELDKLASSE Rotterdam, haven van wereldklasse De entree tot Noordwest-Europa. Zo kun je Rotterdam zien. Letterlijk alles wordt via de haven van Rotterdam vervoerd. Van appels tot auto

Nadere informatie

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Leontine Helmer 15 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/67408 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE LESPAKKET ORDENING VMBO EN EVOLUTIE Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK KENMERKEN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie

Nadere informatie