Kijk op Natuur- en milieueducatie voor het basisonderwijs in Breda

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kijk op Natuur- en milieueducatie voor het basisonderwijs in Breda 2010-2014"

Transcriptie

1 Kijk op Natuur- en milieueducatie voor het basisonderwijs in Breda Gemeente Breda Afdeling Natuur- en Milieueducatie April 2010

2 1

3 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Leeswijzer 3 2. Landelijke ontwikkelingen 2.1 Natuur- en milieueducatie werkt Meer beleving en meer naar buiten Structurering natuur- en milieueducatie in een landelijke leerlijn Concluderend 5 3. Lokale beleidsthema s 3.1 Aanknopingspunten en samenwerking Concluderend 7 4. In gesprek met het Bredase basisonderwijs 4.1 Bijeenkomst met leerkrachten Concluderend 9 5. Ontwikkelingen lokale leerlijn 5.1 Huidige aanbod Leerlijn natuur- en milieueducatie Conclusies en ambities Bijlagen 7.1 Inventarisatie Hoofd, Hart en Handen Een leerlijn natuur- en milieueducatie Matrix natuur- en milieueducatieve aanbod per thema 17 2

4 1. Inleiding Bij het werken aan een duurzame samenleving kan natuur- en milieueducatie niet ontbreken. Op het gebied van natuur en milieu liggen steeds grotere uitdagingen. Deze zijn complex en vaak verweven met tal van andere opgaven op lokaal, nationaal en internationaal niveau. Duurzaamheid, gezondheid, milieuvervuiling, overgewicht, klimaatverandering, energiebesparing, natuurbehoud en dierenwelzijn zijn een aantal van deze opgaven. Om deze opgaven het hoofd te bieden heeft de overheid de samenleving hard nodig. Regels, wetten en stimuleringsgelden alleen zijn niet voldoende om al deze problemen te lijf te gaan. De burgers zelf zullen hiervoor moeten worden toegerust met kennis, inzicht en competenties op het gebied van natuur en milieu en duurzaamheid. En dat is nu precies waar natuur- en milieueducatie over gaat, namelijk het leren om verantwoorde keuzes te maken, het creëren van bewustzijn van natuurlijke processen en systemen en het stimuleren van duurzaam gedrag. De afdeling Natuur- en Milieueducatie van de gemeente Breda heeft volgens afspraak met de raad in de nota Natuur- en milieueducatie in Breda haar eigen aanbod zorgvuldig tegen het licht gehouden en onderzocht op welke wijze wordt aangesloten bij: politieke thema s; alle landelijke en lokale ontwikkelingen op het gebied van natuur- en milieueducatie en onderwijs en; de wensen van en kansen in het basisonderwijs in Breda. In dit document staat een hernieuwde kijk op natuur- en milieueducatie voor het basisonderwijs in de gemeente Breda van 2010 tot En een korte samenvatting van de processtappen die hebben geresulteerd tot dit document. 1.1 leeswijzer Hoofdstuk twee bevat de landelijke ontwikkelingen die de aanleiding vormden voor dit proces. Deze ontwikkelingen worden gekoppeld aan lokale ontwikkelingen zoals beleidsthema s (zie hoofdstuk 3), het Bredase basisonderwijs (zie hoofdstuk 4) en het huidige aanbod vanuit afdeling natuur- en milieueducatie (zie hoofdstuk 5). Op basis daarvan worden in hoofdstuk 6 conclusies besproken voor de herijking van het aanbod van afdeling natuur- en milieueducatie van de gemeente Breda richting het basisonderwijs. Onderdeel van het proces van de totstandkoming van dit document waren onder meer het bestuderen van relevante beleidsdocumenten, voeren van strategische gesprekken binnen en buiten de afdeling en binnen en buiten de gemeente, waaronder o.a. Pabo, gesprekken met andere gemeenten en natuur- en milieuorganisaties (zie bijlage 7.1) en een bijeenkomst met leerkrachten uit het basisonderwijs in Breda. 3

5 2. Landelijke ontwikkelingen Kijk op Natuur- en Milieueducatie voor het basisonderwijs in Breda Natuur- en milieueducatie werkt Natuur- en milieueducatie zorgt voor kennis en inzicht in natuur en milieu en draagt bij aan ontplooiing, welbevinden en gezondheid van onder andere kinderen. En het legt een basis voor een natuur- en milieubewuste levensstijl. Recent onderzoek 1 toont aan dat kinderen die op de basisschool actief bezig zijn geweest met natuur- en milieueducatie als volwassenen significant meer kennis en een positievere houding ten opzichte van natuur en milieu hebben, dan kinderen die op school of nauwelijks natuur- en milieueducatie hebben gehad. Met name het belevingsonderwijs heeft veel impact op jonge kinderen. Kwalitatieve natuur- en milieueducatie is zodanig ingericht dat de interesse van kinderen van verschillende leeftijden en achtergronden wordt gewekt en doorwerkt in hun houding en gedrag (in de toekomst). Bij kwalitatieve natuur- en milieueducatie zijn de aspecten kennis, betrokkenheid en het doen in balans. Deze aspecten samen wordt ook het Hoofd, Hart en Handen (HHH) concept genoemd, zie bijlage 7.2 voor een nadere uitleg. 2.2 Meer beleving en meer naar buiten Landelijke ontwikkelingen binnen natuur- en milieueducatie richten zich meer op de beleving van en verbinding met onze omgeving. Mensen raken namelijk steeds meer vervreemd van de natuur. Dat is zeker bij de huidige generatie kinderen al op te merken 2. Niet alleen het besef van de wederzijdse afhankelijkheid en daarmee de basis voor een duurzame wereld lijdt onder deze vervreemding, ook de gezondheid van mensen kan hier nadelige gevolgen van ondervinden, denk aan overgewicht. Steeds meer onderzoeken tonen aan dat groen gezond is en het opgroeien in het groen een vereiste is voor een gezonde ontwikkeling van kinderen 3. Om dit te stimuleren investeren de samenwerkende ministeries Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in een natuur- en milieueducatie nota Kiezen, Leren en meedoen 4. En investeren steeds meer gemeenten in groene schoolpleinen en/of speelplekken. Ook is er meer aandacht voor natuur- en milieueducatie en is er binnen de natuur- en milieueducatie meer aandacht voor het aspect naar buiten gaan en natuurbeleving. 2.3 Structurering natuur- en milieueducatie in een landelijke leerlijn Binnen het werkveld van natuur- en milieueducatie wordt de afgelopen jaren steeds meer samengewerkt. Denk aan de de landelijke nota voor natuur- en milieueducatie, Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling (GDO) en de huidige ontwikkeling van een landelijke leerlijn vanuit de kennistransfer natuur- en milieueducatie 5. Deze landelijke leerlijn wordt op basis van al bestaande leerlijnen voor de thema s water, natuur en klimaat/energie en ontwikkelingen in het veld gevuld. Het gaat daarbij om inhoud, vaardigheden en didactiek. In figuur 1 is als voorbeeld de ontwikkeling van het jonge kind beschreven uit de leerlijn natuur. Meer informatie over leerlijnen staat in bijlage 7.3. Landelijk worden de volgende punten bij het invullen van een leerlijn genoemd: Rekening houden met de ontwikkeling van kinderen (ontmoeten en verwonderen voor jongere kinderen en participatie voor oudere kinderen), zie ook figuur 1; Ervaringen in en uit de eigen omgeving. Eerst de emotie en pas later de didactiek; Aansluiten bij dagelijks handelingspraktijken en deze zichtbaar maken en; Beginnen bij de doelen, planmatige aanpak. 1 Hoe duurzaam is NME, Veldwerk Nederland & Universiteit Utrecht, Teenagers and biodiversity. Worlds apart? Verboom, Meer literatuur is te vinden op: onder het kopje slim? 3 Natuur en gezondheid, gezondheidsraad RMNO, 2004; Groen opgroeien, raad landelijk gebied, NME nota: Kiezen, leren en meedoen (te downloaden op 5 Sonja Verheijen (UU en SLO) en Petra Jansen (Veldwerk Nederland) onder begeleiding van Kris van Koppen (Bijzonder hoogleraar NME aan de Universiteit Utrecht) 4

6 Figuur 1: ontwikkeling van het jonge kind, uit: leerlijn natuur, min LNV Concluderend Zoals gezegd is er een duidelijk positieve relatie tussen natuur- en milieueducatie op school en kennis, houding en gedrag op latere leeftijd. Hart, Hoofd en Handen spelen hierbij een belangrijke rol. Verder blijkt dat beleving van natuur als een steeds belangrijker middel wordt gezien om mensen met natuur te verbinden en een basis te leggen voor milieuvriendelijk gedrag. Tot slot geven de ontwikkelde leerlijnen richting aan wat een leerling aan het eind van zijn of haar basisonderwijsloopbaan aan inhoud en vaardigheden zich eigen zou moeten hebben gemaakt. Landelijk wordt een leerlijn natuur- en milieueducatie ontwikkeld waarin deze aspecten worden meegenomen. 5

7 3. Lokale beleidsthema s Kijk op Natuur- en Milieueducatie voor het basisonderwijs in Breda Voor natuur- en milieueducatie zijn er vele aanknopingspunten om te werken met en binnen lokale beleidsthema s. In Breda tel je mee als je jong bent! De gemeente wil zich manifesteren als uitdagende stad voor jongeren waarin je je kunt ontwikkelen, ontplooien en ontspannen. Denk voor natuur- en milieueducatie dan ook aan activiteiten voor jongeren, preventie overgewicht (gezondheid), groene speelplekken, jongeren participatie, kwalitatief goed onderwijs gericht op toekomstige vereiste competenties (duurzaam burgerschap), cultuureducatie en het samenwerken van verschillende afdelingen en organisaties. Aan deze thema s kan de afdeling natuur- en milieueducatie een actieve en zelfs grote bijdrage aan leveren. 3.1 Aanknopingspunten en samenwerking Aanknopingspunten bij gemeentelijk beleid. Milieu Vanuit milieu zijn er diverse aanknopingspunten voor natuur- en milieueducatie. Denk hierbij aan het klimaatuitvoeringsprogramma, waaronder de week van de vooruitgang, warme truiendag en het promoten van het fietsgebruik en het luchtkwaliteitsplan. Gezondheid (GGD) Preventie van overgewicht is een thema waar Breda actief mee aan de slag is gegaan. Uit onderzoek blijkt dat bewegen in het groen meer effect heeft dan sporten alleen 6. Daarom zet de afdeling natuur- en milieueducatie zich in om scholen in het kader van natuuronderwijs meer naar buiten te laten gaan. Wanneer kinderen met school naar buiten gaan en een mooie groene plek verkennen is de kans groter dat ze hier later zelf nog eens teruggaan om te spelen waarmee het effect meer dan verdubbelt. Cultuur & Erfgoed In De Ontdekking is voor de gemeente Breda het aanbod van de cultuureducatieve activiteiten voor het basisonderwijs samengevat. Binnen het cultuuraanbod voor het basisonderwijs zijn de producten met raakvlakken tussen cultuur en natuur- en milieueducatie reeds opgenomen en onderdeel van het programma-aanbod. Educatievormen koppelen Naast natuur- en milieueducatie en cultuureducatie biedt de gemeente nog andere educaties aan. Op dit moment wordt onderzocht hoe het aanbod beter op elkaar aan kan sluiten en hoe we het gezamenlijk kunnen aanbieden aan het onderwijs. Partners zijn de afdeling Cultuur, Jeugd en Onderwijs en Welzijn en Zorg. Op deze manier wordt het aanbod richting scholen gestroomlijnd. Daarnaast werkt de afdeling natuur- en milieueducatie samen met een aantal externe partijen en organisaties die zich bezighouden met de ontwikkeling van het jonge kind. Kober Op het terrein van Kinderboerderij Wolfslaar wordt gestart met de 1 e groene buitenschoolse opvang in Breda. Pabo (Avans Hogeschool: opleiding leraar basisonderwijs) Jaarlijks worden de 2 e jaars studenten van de pabo ontvangen voor een praktijkdag op bezoekerscentrum Wolfslaar om kennis te maken met de producten van de afdeling. Daarnaast is de afdeling uitgenodigd een workshop te verzorgen voor het symposium van Avans Partner in kennis. BredaActief Met BredaActief wordt de samenwerking onderzocht wat betreft product(en) rond de combinatie tussen natuur- en milieueducatie en sport. 6 verwijzing / NISB 6

8 3.2 Concluderend Er zijn vele aanknopingspunten voor natuur- en milieueducatie om bij te dragen aan politieke en lokale beleidsthema s. Door samen te werken ontstaat een gevarieerd aanbod dat op elkaar aansluit en dat elkaar versterkt. Op deze manier probeer je vanuit verschillende elkaar aanvullende en versterkende aanvliegroutes bij te dragen aan het zelfde doel het opvoeden van de Bredase jeugd tot zelfstandige milieubewuste burgers. 7

9 4. In gesprek met het Bredase basisonderwijs Om het basisonderwijs in Breda optimaal te kunnen ondersteunen op het gebied van natuur en milieu heeft de afdeling natuur- en milieueducatie een bijeenkomst georganiseerd met leerkrachten van het basisonderwijs. Aan de leerkrachten is gevraagd: Of het huidige aanbod op gebied van natuuronderwijs voldoet en waar de scholen behoefte aan hebben. Hoe scholen / leerkrachten ondersteund willen worden bij het vormgeven van natuur, milieu en duurzaamheidsonderwijs. Hoe de communicatie tussen het basisonderwijs en bezoekerscentrum Wolfslaar geoptimaliseerd kan worden. Tevens is deze bijeenkomst gebruikt om het nieuwe uitleensysteem van natuur- en milieueducatieve producten toe te lichten en zo goed mogelijk te laten aan sluiten op de behoefte van het basisonderwijs. 4.1 Bijeenkomst met leerkrachten De belangrijkste punten die uit de input van de vragenlijsten en het gesprek met de leerkrachten naar voren zijn gekomen staan in onderstaand overzicht. - Leerkrachten besteden gemiddeld per week 45 minuten tot 1,5 uur aan natuur- en biologieonderwijs. In de onderbouw is vaak wat meer ruimte voor natuuronderwijs. - Er is behoefte aan afgeronde korte lessen die voor de docenten makkelijk uit te voeren zijn en weinig voorbereiding vragen. Op deze manier kan natuur- en milieueducatie makkelijker in het lesprogramma worden ingebed. En zullen scholen worden gestimuleerd om aan de slag te gaan met natuur- en milieueducatie. De behoefte die bestaat aan ondersteuning op het gebied van natuur- en milieueducatie is zeer gevarieerd. Dit komt omdat scholen de inbedding van natuur- en milieuonderwijs allemaal op hun eigen manier hebben georganiseerd. De planning voor het nieuwe schooljaar is niet op elke school hetzelfde. De ene school doet dit aan het einde van het schooljaar, de ander aan het begin van het nieuwe schooljaar en weer andere bedenken 2 weken van te voren welk onderwerp behandeld wordt. Binnen sommige scholen vervullen de bouwcoördinatoren (bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de middenbouw groep 3,4,5) een belangrijke rol bij het invullen van het onderwijsprogramma voor het komende jaar. Voor kleuters is vaak meer ruimte om naar buiten te gaan, omdat hun lessen veelal georiënteerd zijn op de seizoenen. Leerkrachten zetten natuur- en milieueducatie op verschillende manieren in. Bijvoorbeeld met behulp van een leskist in het seizoen, gedurende een projectweek of aansluitend op de lesmethode. Leerkrachten geven de voorkeur aan een breed inhoudelijk aanbod. Van doe-het-zelf leskist tot een verzorgde excursie, materiaalpakketten (zoals paddenstoelenkweekpakket) en materialen om zelf de les mee aan te kleden (loeppotjes, opgezette dieren) tot lokale actuele projecten. - Het nieuwe reserveringssysteem waarin leerkrachten in het natuur- en milieueducatieve aanbod kunnen zoeken wordt door de scholen als een goed instrument gezien om het aanbod te ontsluiten. Een dergelijk systeem geeft veel duidelijkheid. Een logische indeling binnen dit systeem wordt gezien naar groep, soort en onderwerp. En hierin kan dan ook meteen een koppeling gemaakt worden naar externe partijen en projecten. Tevens kan gezocht worden op lesmethode. Ontwikkelingen zoals het gebruik van digitale schoolborden moet mee gewogen worden. Digitale schoolborden maken het mogelijk om makkelijk informatie te verzamelen zoals plaatjes, filmpjes e.d. en om deze aan de leerlingen te laten zien. Waarde van natuur- en milieueducatie zit hem in de aanvulling, de beleving en het ontdekken. Denk aan combinaties van digitaal schoolbord, les en naar buiten. - Er bestaat behoefte aan het filteren van producten van externe aanbieders. Scholen worden hiermee overspoeld. De gemeente kan daar waar mogelijk op het gebied van natuur- en milieueducatie structuur in aanbrengen en aangeven wat goed, leuk en actueel is. 8

10 Het concept Hoofd, Hart en Handen wat algemeen binnen de natuur- en milieueducatie gebruikt wordt, wordt door de aanwezigen positief en als bruikbaar concept ervaren. Op die manier kunnen leerlingen toepassen (handen, handelingsperspectief) wat ze in de les (hoofd, theorie) krijgen aangereikt. Betrokkenheid (hart) is belangrijk voor het beklijven van de aangeboden materie. Zo kan natuur- en milieueducatie een verdieping zijn van de overige lessen. De lesmethode die gebruikt wordt is niet leidend in de keuze voor natuur- en milieueducatie. Persoonlijk contact tussen de gemeente en de school is erg belangrijk. Je maakt je als afdeling herkenbaarder en zichtbaarder als je je presenteert bij de scholen en uitleg geeft over de mogelijkheden, het aanbod en het reserveringssysteem. Leerkrachten die affiniteit hebben met natuur- en milieueducatie weten wel waar ze de informatie moeten halen. Juist voor de leerkrachten die minder tot affiniteit hebben met het onderwerp is persoonlijk contact belangrijk. 4. Concluderend Op basis van de input van de leerkrachten kan gezegd worden dat: - De tijd die aan natuur- en milieueducatie besteedt kan worden beperkt is en dat afgeronde korte lessen hierbij beter aansluiten. - Natuur- en milieueducatie op scholen heel verschillend wordt ingezet. Een breed en gevarieerd aanbod sluit hierbij naadloos aan. - Persoonlijk contact tussen scholen en de gemeente van groot belang is. Een goede individuele ondersteuning aan scholen kan worden gewaarborgd door middel van een hoog kwalitatief basispakket als aanbod dat gedeeltelijk methode vervangend is, waarbinnen de scholen zelf kunnen kiezen. Dit basispakket wordt uiteraard wel vanuit een logische leerlijn aangeboden. De gemeente kan dan in de rol van makelaar scholen adviseren één of meerdere producten uit dit basispakket in te zetten of de school te koppelen aan externe producten en/of aanbieders. Ook wordt hierbij rekening gehouden met de wens om afgeronde korte lessen aan te bieden, natuurbeleving nadrukkelijk in te bedden en de actuele ontwikkelingen zoals bijvoorbeeld het gebruik van digitale schoolborden in het aanbod mee te nemen. 9

11 5. Ontwikkeling lokale leerlijn Kijk op Natuur- en Milieueducatie voor het basisonderwijs in Breda Huidige aanbod natuur- en milieueducatie Het huidige aanbod aan natuur- en milieueducatie materialen is per thema in een matrix gezet. De thema s zijn ontleend aan landelijke nota Kiezen, leren en meedoen,de criteria van Agentschap NL (voorheen SenterNovem) en de actuele politieke thema s die natuur en milieu gerelateerd zijn. De thema s zijn energie/klimaat, natuur/biodiversiteit, water, afval en daaraan toegevoegd boerderij. De afdeling heeft het thema boerderij er uitgelicht omdat dit thema aansluit bij de kinderboerderij Wolfslaar waar de afdeling gevestigd is. Uit deze inventarisatie blijkt dat de thema s niet allemaal optimaal gevuld zijn. Zie bijlage 7.4 voor de gehele matrix. Energie / klimaat mager gevuld en alleen voor de bovenbouw. Natuur / biodiversiteit goed gevuld, met wel met nadruk op de onder- en middenbouw Water mager gevuld, met name voor de bovenbouw Afval goed gevuld Boerderij goed gevuld met name voor de onderbouw 5.2 Leerlijn natuur- en milieueducatie De gemeente Breda heeft voor zichzelf behoefte aan een kapstok (leerlijn) vanuit de specifieke situatie van de gemeente zelf en is daarom op zoek naar een eigen leerlijn met als basis het eigen aanbod, de wensen van het basisonderwijs in Breda, de landelijke ontwikkelingen rondom natuuren milieueducatie en de politieke thema s die een rol spelen. De in ontwikkeling zijnde landelijke leerlijn en ook de landelijke kwaliteitsmeter wordt door de afdeling natuur- en milieueducatie gebruikt. Het overzicht van het huidige aanbod laat zien dat op een aantal thema s de matrix nog niet helemaal gevuld is. Ook is er nog niet voor alle materialen een kwaliteitstoets toegepast. De matrix maakt wel inzichtelijk waar de zogenaamde witte vlekken zitten op de door de politiek benoemde thema s en waar de koppeling met de landelijke ontwikkelingen (meer belevingsonderwijs, digitaal onderwijs) en de wensen van het basisonderwijs nog niet optimaal zijn. Het inzichtelijk maken van de hierboven genoemde punten is van invloed geweest op de strategische keuzes ten aanzien van de herijking van het eigen aanbod van natuur- en milieueducatie in Breda voor het basisonderwijs. 10

12 6. Conclusies en ambities Uitgangspunt in het plan Kijk op natuur- en milieueducatie voor het basisonderwijs is: Landelijke en lokale ontwikkelingen op het gebied van natuur- en milieueducatie en onderwijs; De wensen en kansen uit het basisonderwijs in Breda; Aanbieden van kwalitatieve natuur- en milieueducatie. Kinderen die met kwalitatieve natuur- en milieueducatie in aanraking zijn gekomen tijdens hun lagere schooltijd hebben meer kennis en een positievere houding ten opzichte van de natuur. En is een randvoorwaarde voor een duurzame en bewuste levensstijl. De afdeling natuur- en milieueducatie van de gemeente Breda kan en wil hier een actieve bijdrage aan leveren. Deze bijdrage zal voornamelijk bestaan uit kwalitatieve ondersteuning op het gebied van natuur- en milieueducatie aan het basisonderwijs. Deze kwalitatieve ondersteuning sluit ook naadloos aan bij de politieke thema s, zijnde klimaat en energie, water, groen en afval. De afdeling natuur- en milieueducatie heeft daar het thema boerderij aan toegevoegd. Het overzicht van het huidige aanbod laat zien dat op een aantal thema s de matrix nog niet helemaal gevuld is. Ook is er nog niet voor alle materialen een kwaliteitstoets toegepast. De matrix maakt wel inzichtelijk waar de zogenaamde witte vlekken zitten op de door de politiek benoemde thema s en waar de koppeling met de landelijke ontwikkelingen (meer belevingsonderwijs, digitaal onderwijs) en de wensen van het basisonderwijs nog niet optimaal zijn. De ondersteuningsbehoefte verschilt sterk per school. Een goede rol voor de gemeente ligt in het bemiddelen tussen vraag en aanbod en daarmee tegemoet te komen aan individuele behoeftes van verschillende scholen. Een goede individuele ondersteuning aan scholen wordt gewaarborgd door middel van een hoog kwalitatief basispakket als aanbod, waarbinnen de scholen kunnen kiezen en wat gedeeltelijk methode vervangend is. Via het nieuwe reserveringssysteem waarin gezocht kan worden op groep, thema, leermethode, soort les wordt het zoeken naar de juiste lesvorm een stuk makkelijker en overzichtelijker. Op basis van de ontwikkelingen, wensen uit het basisonderwijs en het huidige aanbod van natuuren milieueducatie heeft de afdeling natuur- en- milieueducatie de volgende ambities geformuleerd: Het aanbod van natuur- en milieueducatie wordt gestructureerd op de door Breda gekozen beleidsthema s: Afval, Water, Groen, Energie en Klimaat en Boerderij; Het aanbod van natuur- en milieueducatie is gevuld voor zowel onder-, midden- en bovenbouw. Niet te veel en niet te omvangrijk, witte vlekken kunnen langzamerhand worden opgevuld; Voor elk niveau (bouw) zijn de volgende producten/activiteiten beschikbaar: o Excursie (evt. onder begeleiding) o Zelf uit te voeren korte les (max. 1,5 uur) of materiaalpakket. Belevingsonderwijs is nadrukkelijk onderdeel van het aanbod; Kwaliteit 7 van het aanbod is goed en voor elk niveau (bouw) passend bij de doelgroep 8 en; Opnemen van het aanbod van andere natuur- en milieueducatie aanbieders in de matrix, zoals Staatsbosbeheer en IVN. Wat wordt nog meer gedaan: Jaarlijks worden 15 scholen bezocht om de individuele ondersteuningsbehoefte in kaart te brengen en een goed advies te kunnen geven betreffende de invulling van het natuuronderwijs. Dit zal elke 4 jaar herhaald worden. Scholen worden daarbij niet verplicht maar wel gestimuleerd de leerlijn te volgen. Per school zal een contactpersoon worden aangewezen. 7 Kwaliteit = Beleving, Hoofd (ook reflectie = bewustwording) Hart (aansluitend op eigen beleving / inzoomen op eigen perspectief) & Handen (handelingsperspectief / iets doen, naar buiten). 8 ontwikkelingslijn ernaast gehouden / aansluitend op landelijke leerlijn? 11

13 Landelijke ontwikkelingen, met name rond de landelijke leerlijn natuur- en milieueducatie, kwaliteitsmeter IVN en duurzaamheid onderwijs, worden in de gaten gehouden en hier zal zoveel mogelijk op worden aangesloten. Dit krijgt gestalte door samenwerking via GDO. Het landelijk aanbod zal blijvend worden geïnventariseerd (kwaliteitsverhoging) en er zal worden meegelift met andere ontwikkelaars (lesmaterialen aanschaffen in plaats van zelf ontwikkelen). Nieuwe aanschaf gebeurt zoveel mogelijk via de kwaliteitsmeter van het IVN (de gemeente is inmiddels lid geworden). Samenwerken binnen en buiten de gemeente om verschillende educatievormen eenduidig te kunnen aanbieden (binnen de gemeente) en de makelaarsfunctie goed vorm te geven (ook adviseren over aanbod van partners buiten de gemeente). Witte vlekken in het aanbod worden jaarlijks opgevuld en aanbod kan worden geactualiseerd (bijvoorbeeld meer belevingsonderwijs) of gemoderniseerd (geschikt digitaal schoolbord). Volgen van andere lokale thema s zoals diverse activiteiten voor jongeren, gezondheid (denk aan preventie overgewicht), spelen in het groen, en het samenwerken van verschillende afdelingen en organisaties. Zoals de samenwerking met Avans Hogeschool, de verschillende educatievormen binnen de gemeente en de GGD. Alle bovenstaande conclusies (wensen van het onderwijs en van onszelf) worden ook geïntegreerd en vertaald in het nieuwe reserveringssysteem. Binnen dit systeem kan nu al gezocht worden op groepen, thema en methode en op soort les / vorm / materiaal. De leerlijnen en belangrijke thema s krijgen een centrale plek en ook externe partijen kunnen genoemd worden. Waarbij de gemeente nadrukkelijk bekijkt en beslist wat wel en niet wordt opgenomen. Het systeem wordt dus op een actieve manier bijgehouden en gevuld door de gemeente. 12

14 7. Bijlagen 7.1. Inventarisatie Er hebben ook verschillende gesprekken plaats gevonden met andere (onderwijsgerelateerde) organisaties over de ontwikkeling van een leerlijn of verschillende leerlijnen in Breda. Uit deze gesprekken zijn een aantal opvallende punten naar voren gekomen. Deze punten worden hieronder kort samengevat. Bij de contacten met scholen is het erg belangrijk om zowel de leerkrachten als de directie erbij te betrekken. Dit zorgt ook binnen de school voor onderlinge afstemming en heeft daardoor een duidelijke meerwaarde op de kwaliteit en effectiviteit van natuur- en milieueducatie. Wanneer met een aantal scholen wordt gestart, kunnen deze enthousiaste verhalen doorvertellen en zullen andere scholen ook sneller geneigd zijn mee te doen. Begin met het inventariseren (en waarderen) wat zij nu al doen aan natuur- en milieueducatie. Daarna kunnen de gaten opgevuld worden met het eigen aanbod en kan gekeken worden hoe er een evenwichtige en logische verdeling komt in het natuuronderwijs over de groepen. De meeste leerkrachten zijn niet erg afhankelijk van natuuronderwijsmethodes, dus dat hoeft de leerlijn ook niet per se te zijn. Veel leerkrachten zijn erg blij met een ander soort natuur- en milieueducatie dan alleen tv kijken (nieuws uit de natuur op school tv), maar weten niet hoe en vinden het moeilijk om educatief verantwoord naar buiten te gaan. Leerkrachten moeten dat ook leren. Dus enerzijds willen ze wel, maar zullen ze er ook huiverig voor zijn. Het beste lijkt aan te sluiten bij hun interesses, ze naar buiten te lokken met concrete suggesties dicht in de buurt en uitgewerkte lessen aan te bieden die niet langer zijn dan de veel gebruikte tv programma s. Wees duidelijk over je ambities en doelen en zet niet te hoog in. Minder is meer! Verminder de druk van leerkrachten en verdeel het productenaanbod en win (veel) doordat de leerkrachten iets vaker en gemakkelijker naar buiten gaan. Er is een heel duidelijk (positief) verschil te zien tussen kinderen die gewend zijn aan veldwerk (echte 3D natuur- en milieueducatie) vanaf jongs af aan en kinderen die in de oudere groepen slechts sporadisch naar buiten gaan. Bij de eerste groep kun je echt heel veel doen en bereiken met kwalitatieve natuur- en milieueducatie. Kerndoelen Wat moet een leerling aan het einde van de basisschool kennen en kunnen? Om hiervoor richtlijnen te geven heeft het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de kerndoelen basisonderwijs ontwikkeld. Die zorgen ook voor een betere aansluiting met het voortgezet onderwijs. Kerndoelen zijn streefdoelen die aangeven waarop basisscholen zich moeten richten. Ze beschrijven het onderwijsaanbod op de basisschool in grote lijnen. Niet alles wat op school gebeurt, is hierin voorgeschreven. De kerndoelen gaan over wat in elk geval aan de orde moet komen. Daarnaast hebben scholen ruimte voor een eigen, specifiek onderwijsaanbod. Om de kerndoelen daadwerkelijk in het onderwijs te gebruiken, is een uitwerking in methoden nodig. Dat kan op veel verschillenden manieren. De school bepaalt zelf hoe leerlingen het niveau van de kerndoelen behalen. Enkele bij natuur- en milieueducatie aansluitende kerndoelen voor het basisonderwijs zijn: Mens en Maatschappij 34 De leerlingen leren zorg te dragen voor de lichamelijke en psychische gezondheid van henzelf en anderen. 35 De leerlingen leren zich redzaam te gedragen in sociaal opzicht, als verkeersdeelnemer en als consument. 36 De leerlingen leren hoofdzaken van de Nederlandse en Europese staatsinrichting en de rol van de burger. 37 De leerlingen leren zich te gedragen vanuit respect voor algemeen aanvaarde waarden en normen. 38 De leerlingen leren hoofdzaken over geestelijke stromingen die in de Nederlandse multiculturele samenleving een belangrijke rol spelen, en ze leren respectvol om te gaan met verschillen in opvattingen van mensen. 39 De leerlingen leren met zorg om te gaan met het milieu. 13

15 40 De leerlingen leren in de eigen omgeving veel voorkomende planten en dieren onderscheiden en benoemen en leren hoe ze functioneren in hun leefomgeving. 41 De leerlingen leren over de bouw van planten, dieren en mensen en over de vorm en functie van hun onderdelen. 42 De leerlingen leren onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen, zoals licht, geluid, elektriciteit, kracht, magnetisme en temperatuur. 43 De leerlingen leren hoe je weer en klimaat kunt beschrijven met behulp van temperatuur, neerslag en wind. 44 De leerlingen leren bij producten uit hun eigen omgeving relaties te leggen tussen de werking, de vorm en het materiaalgebruik. 45 De leerlingen leren oplossingen voor technische problemen te ontwerpen, deze uit te voeren en te evalueren. 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde ten opzichte van de zon, seizoenen en dag en nacht veroorzaakt. Bewegingsonderwijs 57 De leerlingen leren op een verantwoorde manier deelnemen aan de omringende bewegingscultuur en leren de hoofdbeginselen van de belangrijkste bewegings- en spelvormen ervaren en uitvoeren. 58 De leerlingen leren samen met anderen op een respectvolle manier aan bewegingsactiviteiten deelnemen, afspraken maken over het reguleren daarvan, de eigen bewegingsmogelijkheden inschatten en daarmee bij activiteiten rekening houden. 14

16 7.2. Hoofd, Hart en Handen Goede, kwalitatieve en effectieve natuur- en milieueducatie heeft aspecten met kennis (hoofd), betrokkenheid (hart) en biedt een handelingsperspectief of heeft een doe activiteit in zich (handen). Het hoofd staat voor denken en in onze complexe wereld voor systeemdenken. Meer en meer worden leerkrachten geconfronteerd met maatschappelijke fenomenen die bijzonder en complex zijn. Ze zijn gekenmerkt door een sterke verwevenheid van verschillende factoren, zoals ecologische, economische, culturele, historische, ethische, technologische en sociaal-politieke aspecten. In zo'n complexe en onvoorspelbare wereld ontstaan nieuwe noden voor educatie. Systeemdenken kan daarbij helpen en gaat uit van volgende basisprincipes: bestudeer liever gehelen dan deelaspecten kijk eerder naar dynamische relaties dan naar lineaire oorzaak-gevolg-ketens schenk meer aandacht aan processen dan aan feiten streef liever naar het ontdekken van patronen dan naar het zoeken naar details. Het hart staat voor waardeontwikkeling. Waarden spelen een belangrijke rol bij de keuzes die we maken. Wat te maken heeft met rechtvaardigheid behelst ook waarden en overtuigingen. Educatie moet activiteiten omvatten waarmee waarden verduidelijkt en bespreekbaar gemaakt kunnen worden en waarmee nieuwe waarden kunnen ontstaan. Dat kan door ervaringsgericht te werken aan betekenisvolle thema's. Vanuit ons 'Hart' leren we het meeste door onze eigen waarden en overtuigingen te confronteren met die van anderen. Geloofwaardigheid is daarbij essentieel. Diversiteit aan opvattingen en achterliggende waarden is dan drempel, maar juist een verrijking. Het biedt een ruimer en gevarieerder klankbord waaraan we onze eigen overtuigingen kunnen toetsen. Waarden en emoties zijn nauw met elkaar verbonden. Educatie moet daarom ook rekening houden met emotionele aspecten die onafscheidelijk gekoppeld zijn aan ons denken. Emoties kunnen in leerprocessen constructief gebruikt worden om situaties te verbeteren. De handen staat voor doen en geeft handelingsperspectief. Vaardigheden kunnen vooral via persoonlijke ervaring verworven worden. Leren moet daarom gericht zijn op handelingsbekwaamheid. Het moet mensen leren omgaan met de gevoelens van angst en bezorgdheid over wat misloopt en hen de nodige moed en het vereiste engagement bijbrengen om zelf acties te ondernemen. Deze acties dienen niet om een probleem als dusdanig op te lossen, wél om de nodige competenties te verwerven om als burger te kunnen participeren aan de maatschappelijke besluitvorming. Maar de handen staan ook voor doen, actie, een (buiten)activiteit. 15

17 7.3. Een leerlijn natuur- en milieueducatie Een echte leerlijn gaat over: inhoud, vaardigheden en didactiek. Maar zegt nog niets over kwaliteit. Daar is onder andere de kwaliteitsmeter van het IVN voor. Er komt (volgend jaar) een leerlijn natuur- en milieueducatie door Sonja Verheijen (UU en SLO) en Petra Jansen (Veldwerk Nederland) onder begeleiding van Kris van Koppen (Bijzonder hoogleraar NME aan de Universiteit Utrecht). Bij de invulling van een leerlijn worden tot nu toe algemene criteria gebruikt voor het bepalen of iets passends is bij de doelgroep. Zoals dat het voor jongere kinderen vooral om ontmoeten en verwondering gaat en voor de oudere kinderen meer om participatie. Wat is belangrijk bij het invullen van een leerlijn? Rekening houden met ontwikkeling van kinderen; Ervaringen in de eigen omgeving. Eerst de emotie, dan komt didactiek beter aan; Aansluiten bij dagelijks handelingspraktijken, zichtbaar maken en; Je moet beginnen bij de doelen, planmatige aanpak, pas daarna komt de rest (didactiek, werkvormen, aansluiting enz.). Al bestaande leerlijnen zijn: Energie en klimaat (samenwerkende NME centra). Water (IVN, SME en Veldwerk Nederland). Buitengewoon natuuronderwijs (met veel techniek) voor het speciaal onderwijs. Afval (MEC Nieuwegein). Boerderijdieren (MAK Blokweer) = Drietal activiteiten op twee locaties gericht met voorbereidend lesmateriaal. Natuur nabij (Marjon van der Steen van het MEC Nijmegen). Natuur nabij is een doorgaande leerlijn voor groepen 1-8, waarin is meegenomen: Eindtermen basisonderwijs (de kerndoelen). Alle gangbare natuuronderwijs methodes. NOB leerlijnen van de SLO. Aanbod van alle Nijmeegse natuur- en milieu organisaties. De matrix behandelt de leergebieden: wijzelf, planten, dieren, de elementen, materialen en techniek en omgeving met daarin aanknopingspunten voor inhouden, vaardigheden en didactiek. Praktisch en ervaringsgericht natuuronderwijs staat voorop! Dus niet meer maar beter. De praktische en belevingsgerichte natuuractiviteiten zijn vervangend voor een hoofdstuk uit de natuuronderwijsmethode. Een makelaar bezoekt jaarlijks de aangesloten scholen. Elke groep krijgt een op maat gemaakt advies. Een belangrijk onderdeel hierbij is dat het gevolgde programma vanaf groep 1 t/m 8 bijgehouden wordt in een historisch overzicht. Herhalingen worden zo voorkomen! Leerkrachten maken een keuze uit dit advies en de makelaar regelt vervolgens alle afspraken. Elke school ontvangt aan het begin van een nieuw schooljaar per groep een planningsoverzicht met daarin het overzicht van de gemaakte afspraken. 16

18 7.4. Matrix natuur- en milieueducatieve aanbod per thema 17

19 groep 1/2 AFVAL inhoud aantal exempl. aanbod van (indien anders dan BCW) en te gebruiken in de periode leskist Afvalkabouter kabouterpad met eerste kennismaking met afval Pieter de Pier handpop Pieter de Pier. Afval in de natuur en afval bij de mensen lessen en excursies vuilniswagen op school demonstratie van het gescheiden afval inzamelen, gelegenheid om vragen te stellen aan de vuilnisman aanbod van Afvalservice, jaarrond activiteit Minimier Bredaas project; basispakket met info en doeopdrachtjes over Breda. Aangevuld met tastbaar onderwijs in de vorm van vuilniswagen op school voor 1/8 en bezoek milieustation voor 5/8 Rommel Bredase basisscholen kunnen van de afdeling Buitenruimte knijpers en andere materialen lenen om zelf een zwerfafval actie op touw te zetten. spellen website met spelletjes voor gr. 1/4 en 5/8. ontwikkeld in opdracht van Afvalservice, jaarrond aanbod van directie Buitenruimte rond zwerfvuil, jaarrond aanbod van Afvalservice, jaarrond materiaalpakket lespakket Zwerfafval? Mooi niet lespakket over zwerfafval jaarrond groep 3/4 leskist Ontdekkist Troep Doe-pakket, waarmee op een speelse manier duidelijk wordt gemaakt wat afval is. Spellen, prentenboeken, werkbladen, etc. Pieter de Pier gr. 3 handpop Pieter de Pier. Afval in de natuur en afval bij de mensen lessen vuilniswagen op school demonstratie van het gescheiden afval inzamelen, gelegenheid om vragen te stellen aan de vuilnisman activiteit Minimier Bredaas project; basispakket met info en doeopdrachtjes over Breda. Aangevuld met tastbaar onderwijs in de vorm van vuilniswagen op school voor 1/8 en bezoek milieustation voor 5/8 Rommel Bredase basisscholen kunnen van de afdeling Buitenruimte knijpers en andere materialen lenen om zelf een zwerfafval actie op touw te zetten. spellen website met spelletjes voor gr. 1/4 en 5/8. aanbod Afvalservice, jaarrond ontwikkeld in opdracht van Afvalservice, jaarrond aanbod van directie Buitenruimte rond zwerfvuil, jaarrond jaarrond materiaalpakket lespakket Zwerfafval? Mooi niet lespakket over zwerfafval jaarrond 18

20 groep 5/6 leskist De wereld rond afval gr. 6 grondstoffen, afval en derde wereld, wat hebben die met elkaar te maken? Spiegel voor eigen gedrag. Lespakket Wereld-speelgoed toegevoegd. Afval? Dat gooi me niet zomaar weg! Gr. 6 hoe huishoudelijk afval scheiden, zwerfvuil voorkomen, recyclen. Leerlingen interviewen concierge en maken posters die oproepen tot beter afvalgedrag. puzzeltje kringloop, prullebakjes,afval en combi met zwerfvuilactie mogelijk. lessen en excursies Afval Papier maken vuilniswagen op school bezoek milieustation bezoek Vindingrijk hoeveelheid en samenstelling van het huishoudelijk afval. Afval is grondstof. Regenwormenhotel en papierschepset. zelf papierpulp maken en vervolgens zelf papier scheppen. Voorbeeld van recyclen demonstratie van het gescheiden afval inzamelen, gelegenheid om vragen te stellen aan de vuilnisman inleiding in de kantine, waarna een rondleiding over het terrein van 1 uur. is altijd aangeboden icm Minimier. Rondkijken hoe 2e hands goederen binnenkomen, evt gerepareerd en tot slot de winkel. Kort programma, kregen per leerling meestal ook een euro om zelf te shoppen aanbod Afvalservice, jaarrond aanbod Afvalservice, jaarrond aanbod Vindingrijk activiteit Minimier Bredaas project; basispakket met info en doeopdrachtjes over Breda. Aangevuld met tastbaar onderwijs in de vorm van vuilniswagen op school voor 1/8 en bezoek milieustation voor 5/8 Rommel Bredase basisscholen kunnen van de afdeling Buitenruimte knijpers en andere materialen lenen om zelf een zwerfafval actie op touw te zetten. spellen website met spelletjes voor gr. 1/4 en 5/8. Mierenafvalspel gr. 6 Spel (3 x 3) om opgedane kennis over afval op speelse wijze te testen. aanbod van directie Buitenruimte rond zwerfvuil, jaarrond aanbod Afvalservice aanbod Afvalservice materiaalpakket lespakket Zwerfafval? Mooi niet lespakket over zwerfafval zwerfafval videopakket afvalrecycling 4 videobanden over batterijen, glas, etc. 19

21 groep 7/8 leskist De wereld rond afval grondstoffen, afval en derde wereld, wat hebben die met elkaar te maken? Spiegel voor eigen gedrag. Lespakket Wereld-speelgoed toegevoegd. Afval? Dat gooi je niet zomaar weg! hoe huishoudelijk afval scheiden, zwerfvuil voorkomen, recyclen. Leerlingen interviewen concierge en maken posters die oproepen tot beter afvalgedrag. puzzeltje kringloop, prullebakjes,afval en combi met zwerfvuilactie mogelijk. Afval Papier maken Glaswerk hoeveelheid en samenstelling van het huishoudelijk afval. Afval is grondstof. Regenwormenhotel en papierschepset. zelf papierpulp maken en vervolgens zelf papier scheppen. Voorbeeld van recyclen mag een glazen ovenschaal ook in de glasbak lessen en excursies vuilniswagen op school bezoek milieustation bezoek Vindingrijk demonstratie van het gescheiden afval inzamelen, gelegenheid om vragen te stellen aan de vuilnisman inleiding in de kantine, waarna een rondleiding over het terrein van 1 uur. is altijd aangeboden icm Minimier. Rondkijken hoe 2e hands goederen binnenkomen, evt gerepareerd en tot slot de winkel. Kort programma, kregen per leerling meestal ook een euro om zelf te shoppen aanbod Afvalservice aanbod Afvalservice aanbod Vindingrijk activiteit Minimier Bredaas project; basispakket met info en doeopdrachtjes over Breda. Aangevuld met tastbaar onderwijs in de vorm van vuilniswagen op school voor 1/8 en bezoek milieustation voor 5/8 Rommel Bredase basisscholen kunnen van de afdeling Buitenruimte knijpers en andere materialen lenen om zelf een zwerfafval actie op touw te zetten. spellen website met spelletjes voor gr. 1/4 en 5/8. Mierenafvalspel Spel (3 x 3) om opgedane kennis over afval op speelse wijze te testen. aanbod Afvalservice aanbod van directie Buitenruimte rond zwerfvuil, jaarrond aanbod Afvalservice 1 aanbod Afvalservice materiaalpakket lespakket zwerfafval? Mooi niet lespakket over zwerfafval zwerfafval videopakket afvalrecycling 4 videobanden over batterijen, glas, etc. 2 20

22 groep 1/2 leskist te gebruiken op de boerderij BOERDERIJ Gein met Koos konijn Guusje Geit Koe melken Lekker Keutelen Ra ra, wie ben ik? Wie hoor ik daar? inhoud aantal exempl. te gebruiken in de periode leskist meneer de pauw! lessen Klasseboeren Bezoek aan een boerenbedrijf in de buurt van Breda ZLTO, ontwikkeld met subsidie van de gemeente Breda materiaalpakket spellen losse materiaal uitleen lespakket Een wereld van verschil Oud hollandse huisdierrassen groep 3/4 leskist te gebruiken op de boerderij Gein met Koos konijn (gr 3) Guusje Geit (gr. 3) Koe melken (gr. 3) Lekker Keutelen (gr 3) Ra ra, wie ben ik? (gr. 3) Wie hoor ik daar? (gr. 3) Haren van dieren (gr. 4) Lopen als een geit, hoe bevalt dat? (gr. 4) Hap...slik 9gr. 4) Eten van het land (gr. 4) Kriebelbeestjes (gr. 4) Bomenpaspoort (gr. 4) Dierenpaspoort (gr. 4) Van kop tot kont (gr. 4) lessen Klasseboeren Bezoek aan een boerenbedrijf in de buurt van Breda ZLTO, ontwikkeld met subsidie van de gemeente Breda materiaalpakket spellen losse materiaal uitleen lespakket een wereld van verschil Oud hollandse huisdierrassen 21

23 groep 5/6 leskisten te gebruiken op de boerderij Haren van dieren Lopen als een geit, hoe bevalt dat? Hap...slik Eten van het land Kriebelbeestjes Bomenpaspoort Dierenpaspoort Van kop tot kont lessen Klasseboeren Bezoek aan een boerderij in de buurt van Breda ZLTO, ontwikkeld met subsidie van de gemeente Breda materiaal pakket spellen losse materiaal uitleen lespakket een wereld van verschil Oudhollandse huisdierrassen groep 7/8 leskisten te gebruiken op de boerderij Bomenonderzoek Dierenwelzijn Natuurlijke recycling Zeldzame huisdierrassen Bijen kijken (van 1 mei tot 1 okt) leskist Kaas maken het productieproces, van melk tot kaas. 1 materiaalpakket lessen Klasseboeren Bezoek aan een boerenbedrijf in de buurt van Breda aangeboden door ZLTO, ontwikkeld met subsidie van de gemeente Breda spellen losse materiaal uitleen lespakket een wereld van verschil Oudhollandse huisdierrassen 22

24 groep 1/2 KLIMAAT EN ENERGIE inhoud aantal exempl. te gebruiken in de periode leskist lessen materiaal pakket spellen losse materiaal uitleen lespakket groep 3/4 leskist lessen materiaal pakket spellen losse materiaal uitleen lespakket groep 5/6 leskist lessen materiaal pakket spellen losse materiaal uitleen leskist het weer lespakket Piepschuim in het Poolijs groep 7/8 leskist Leskist Energie? Natuurlijk duurzaam 1 materiaal pakket activiteit energy survival organisatie Klimaatverbond (landelijk), in Brabant is de provincie Brabant erbij betrokken spellen milieubingo losse materiaal uitleen lespakket Piepschuim in het poolijs 23

25 groep 1/2 leskist NATUUR inhoud aantal exempl. alle eendjes zwemmen in het water (ook peuters) ontdektkist vlinders eigenschappen van water, leven van een eend en ontwikkeling van een kikker, 4 seizoenen boekjes, opgezette vlinders, zelf poppen bestellen te gebruiken in. 1 voorjaar, ontwikkeling van een dier, seizoenen 1 lente, ontwikkeling van een dier ontdekkist kip & ei ontdekkist kikker & dril Bijengeheimen surprises uit de natuur het prinsesje en de zeven koeien boekjes, materialen, proefjes boekjes, poppen, puzzels, benodigdheden voor een kikkerbak. Zelf kikkerdril regelen kinderen leren de wereld van de bijen kennen aan de hand van de spullen. Met het buitenpad opdrachtjes natuurbeleef kist met opdrachtjes om in het park of bos aan de slag te gaan. Steentjes, natuurgeurtjes, etc. aan de hand van een verhaal het landschap verkennen; puzzels verhaaltjes, opdrachtjes om buiten diertjes te zoeken 1 lente, ontwikkeling van een dier 1 lente, ontwikkeling van een dier (wanneer kikkerdril?) 2 lente/zomer 4 na 1/2 mei, zomer en herfst 1 na 1/2 mei, zomer en herfst pannenkoekenleskist van graan tot pannenkoek 2 hele jaar, herfst en boerderij ontdekkist slakken materiaal om zelf een tijdje 2herfst slakken in de klas te houden. Paddenstoelen materiaal om buiten paddenstoelen te kijken, proefjes met champignons, creatief, boekjes, etc. 2herfst Herfst-doe-ontdekkist bomen allerlei materialen om buiten te gebruiken in het bos. Verhaal en verwerkingsopdrachtjes in de klas. allerlei materialen, zoals boomschijven, ed. buitenles voorzover ik weet 5herfst 1 volgens mij jaarrond, maar zou goed in de winter gepromoot kunnen worden op de kinderboerderij (ook peuters) leskist boerderijdieren Pronkepauw hoe staan je ogen nou dieren van de boerderij basis is lesbrief 'Wereld van verschil'; oudhollandse rassen en biodiversiteit. Aangevuld met educatieve boeken voorbereiding boerderijbezoek op school, materialen uit kist gebruiken op de boerderij, daarna verder op school Kids for Animals (huis)dieren 2 lente, zomer, herfst, winter/ boerderij 1 lente, zomer, herfst, winter/boerderij 1 lente, zomer, herfst/ boerderij 24

26 lessen materiaalpak ket champignonkweekset herfst spellen natuurbingo natuurverhaal met bingoelement 1 losse uitleen materialen opgezette dieren, zoekkaarten, verrekijkers, loeppotjes, etc lespakket bodem Nu bodem 1 kwartetspel bomen verbinen bomen 1 een boom voor het leven bomen 1 bomen kleuren je wereld bomen 1 bomen en zintuigen (+ SBO) bomen 1 Water en bomen bomen 1 link tussen water en bomen Dier en bescherming (huis)dieren 1 Iedere dag dierendag (huis)dieren 1 groep 3/4 leskist Vlinderkast + vlinders 10 ontdektkist vlinders ontdekkist kip & ei gr. 3 ontdekkist kikker & dril gr. 3 Bijengeheimen surprises uit de natuur het prinsesje en de zeven koeien boekjes, opgezette vlinders, zelf poppen bestellen boekjes, materialen, proefjes boekjes, poppen, puzzels, benodigdheden voor een kikkerbak. Zelf kikkerdril regelen kinderen leren de wereld van de bijen kennen aan de hand van de spullen. Met het buitenpad opdrachtjes natuurbeleef kist met opdrachtjes om in het park of bos aan de slag te gaan. Steentjes, natuurgeurtjes, etc. aan de hand van een verhaal het landschap verkennen; puzzels verhaaltjes, opdrachtjes om buiten diertjes te zoeken 1 lente, ontwikkeling van een dier 1 lente, ontwikkeling van een dier 1 lente, ontwikkeling van een dier 2 lente/zomer 4 eind van de lente, zomer en herfst 1 na 1/2 mei, zomer en herfst pannenkoekenleskist gr. 3 van graan tot product 2 hele jaar, maar met name herfst/oogst. boerderij leskist bosmaaltijd les voor in het bos. 1 (2) herfst/bosdieren Kinderen zoeken het eten voor vos, konijn, eekhoorn, etc. Herfst-doe-ontdekkist allerlei materialen om buiten 5 (5) herfst te gebruiken in het bos. Verhaal en verwerkingsopdrachtjes in de klas. bomen allerlei materialen, zoals boomschijven, ed. buitenles voorzover ik weet 1 (8) volgens mij jaarrond, maar zou goed in de winter gepromoot kunnen worden leskist boerderijdieren gr. 3 Pronkepauw hoe staan je ogen nou basis is lesbrief 'Wereld van verschil'; oudhollandse rassen en biodiversiteit. Aangevuld met educatieve boeken voorbereiding boerderijbezoek op school, materialen uit kist gebruiken op de boerderij, daarna verder op school Kids for Animals (huis)dieren 1 lente, zomer, herfst, winter/boerderij 1 lente, zomer, herfst/ boerderij 25

27 lessen materiaalpak ket champignonkweekset herfst spellen natuurbingo natuurverhaal met bingoelement 1 losse uitleen materialen opgezette dieren, zoekkaarten, verrekijkers, loeppotjes, etc lespakket Bodem Nu bodem 1 Kwartetspel bomen verbinden bomen 1 Een boom voor het leven bomen 1 bomen kleuren je wereld bomen 1 Water en bomen bomen 1 Bomen en zintuigen (+ SBO) bomen 1 Bomen en plezier bomen 1 Dier en bescherming (huis)dieren 1 Iedere dag Dierendag (huis)dieren 1 Dierenbeschermersspel (huis)dieren 1 Mannetjes in het bos (gr. 4) paddestoelen 1 groep 5/6 leskist Vlinderkast+ vlinders 10 bijen gr. 6 bijen. Demonstratie en voorjaar onderzoeksmaterialen. Kennismaking met de bij Wonderweb biodiversiteit 3 Bodemdiertjes materialen om zelf bodemdiertjes te zoeken 1 1/2 mei tot eind september; past thematisch vooral bij herfst buiten en te bekijken Stadsvogels gr.6 vogels 1 De dieren zijn de kluts kwijt Boerderijdieren Pronkepauw hoe staan je ogen nou gr. 5 dieren uit het bos, sluit aan bij biodiversiteit. Kinderen onderzoeken wat de leefomgeving is van de verschillende dieren. gebaseerd op 'Wereld van verschil' aangevuld met boeken. voorbereiding boerderijbezoek op school, materialen uit kist gebruiken op de boerderij, daarna verder op school 1 hele jaar?? Volgens mij ga je niet naar buiten 1 1 lente, zomer, herfst/ boerderij Kids for Animals (huis)dieren? Herfst-doe-ontdekkist gr. 5 allerlei materialen om buiten 5 herfst te gebruiken in het bos. Verhaal en verwerkingsopdrachtjes in de klas. braakballen gr. 6 voedselkringloop/pyramide 2 herfst, winter, vroege lente. Kan daarna ook nog wel, maar dan zijn we meestal door de ballen heen. bomen allerlei materialen, zoals boomschijven, ed. buitenles voorzover ik weet 1 volgens mij jaarrond, maar zou goed in de winter gepromoot kunnen worden 26

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Stadswerken. Kerndoelen. Programma NMC. Groep 1 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc

Stadswerken. Kerndoelen. Programma NMC. Groep 1 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc Stadswerken Kerndoelen www.utrecht.nl/nmc Programma NMC Groep 1 t/m 8 Kerndoelen nader toegelicht De NMC-programma s geven met kerndoelen over Mens en Samenleving, Natuur en Techniek en Ruimte vooral invulling

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

Actief Burgerschap. Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen

Actief Burgerschap. Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen Actief Burgerschap Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen OBS De Hobbitstee Leerdam 2010 Met open vizier.. 2 Inhoudsopgave Inleiding 4 Hoofdstuk 1 : Actief Burgerschap: een nadere kennismaking

Nadere informatie

(S)Cool on Wheels. Lerarenhandleiding bij het lesmateriaal

(S)Cool on Wheels. Lerarenhandleiding bij het lesmateriaal Speciaal voor leraren van groep 7 en 8, en in nauw overleg met basisschoolleraren en -leerlingen, stelde Fonds Gehandicaptensport dit lesmateriaal over sporten met een handicap beschikbaar. Hiermee kunt

Nadere informatie

Beleidsplan natuur- en milieueducatie

Beleidsplan natuur- en milieueducatie Beleidsplan natuur- en milieueducatie gemeente Houten maart 2007 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding... 3 1.1 Achtergrond... 3 1.2 Doelstelling... 3 1.3 Beleidskader... 3 1.4 Leeswijzer... 3 Hoofdstuk 2 Visie,

Nadere informatie

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind Lectoraat natuurbeleving & ontwikkeling kind 1 Aanleiding Als kinderen van vijf tot twaalf jaar hun speelplek mogen kiezen, gaat de voorkeur voornamelijk uit naar braakliggende terreinen. Daarbij kijken

Nadere informatie

Portfolio lesmateriaal Basisonderwijs Zwerfafval

Portfolio lesmateriaal Basisonderwijs Zwerfafval Portfolio lesmateriaal Basisonderwijs Zwerfafval Deze portfolio is in 2014 samengesteld door de werkgroep Zwerfafval van het Netwerk NME Diensten. In deze werkgroep zitten 24 NME centra die landelijk samenwerken

Nadere informatie

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06 NEDERLANDS > Mondeling taalonderwijs De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. 1 612671 Speelkaarten.indd

Nadere informatie

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist Nederlandse taal Kinderen ontwikkelen mondelinge en schriftelijke vaardigheden waarmee ze de Nederlandse taal leren gebruiken in situaties die zich in het dagelijkse leven voordoen. Tevens verwerven ze

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

NATUUR- EN MILIEU EDUCATIE ZWIJNDRECHTSE WAARD

NATUUR- EN MILIEU EDUCATIE ZWIJNDRECHTSE WAARD NATUUR- EN MILIEU EDUCATIE ZWIJNDRECHTSE WAARD Natuuractiviteiten voor Basisscholen 2015/2016 Inhoud Algemeen Extra aandachtspunten Natuuractiviteiten 2015/2016 Slecht weer beslissing Dagdelen natuuractiviteiten

Nadere informatie

Leskisten Natuur. adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl

Leskisten Natuur. adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl Leskisten Natuur &Milieu Educatie 2013-2014 adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl info Nicole Vermorken bereikbaar dinsdag en vrijdag tussen 9-17 uur reserveren nvermorken@terramaris.nl

Nadere informatie

Leren hoe het werkt (begrijpen)

Leren hoe het werkt (begrijpen) Afval (inhoudelijke focus) () Kleine beestjes Angst wegnemen Afval sorteren Cirkels Paddenstoelen Afvalgedrag waarnemen Kleine beestjes en wat eten ze? Afvalgedrag Afvalscheiding Wat leeft er in de composthoop?

Nadere informatie

De Boer op! Bodemdiertjes

De Boer op! Bodemdiertjes Bodemdiertjes De Boer op! Middenbouw Op ontdekking in de natuur en opdrachtjes uitvoeren in de klas of in de buurt van de school. Je kunt direct aan de slag met het materiaal uit deze leskisten. De leskist,

Nadere informatie

Aanbod NME voorjaar 2014

Aanbod NME voorjaar 2014 Aanbod NME voorjaar 2014 Natuur- en milieueducatie (NME) Heemtuin Muntendam biedt een aanvulling op het reguliere schoolprogramma. We richten ons in de lessen vooral op zaken die in de klas minder snel

Nadere informatie

Natuuractiviteiten voor Basisscholen 2013 / 2014

Natuuractiviteiten voor Basisscholen 2013 / 2014 Stichting Natuur & Landschap Zwijndrechtse Waard (SN&LZW) zet zich in voor behoud en verbetering en duurzaamheid van Natuur en Landschap in de Zwijndrechtse Waard. De IVN-schoolgidsen verzorgen natuur-

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp Leerlijnen TULE SLO Jory Tolkamp Om de doelen van mijn les te bepalen ging ik uit van de leerlijnen. Wat past bij de leerlingen qua stof van een ontwikkelingsgebied, waar zit het niveau? Maar een duidelijke

Nadere informatie

Beleidsplan bewegingsonderwijs rkbs Maria Datum: 19-11-2009. Bron: Herziene kerndoelen Basisonderwijs. Bewegingsonderwijs.

Beleidsplan bewegingsonderwijs rkbs Maria Datum: 19-11-2009. Bron: Herziene kerndoelen Basisonderwijs. Bewegingsonderwijs. Beleidsplan bewegingsonderwijs rkbs Maria Datum: 19-11-2009 Bron: Herziene kerndoelen Basisonderwijs Bewegingsonderwijs Karakteristiek: Kinderen bewegen veel en graag. Dat zien we bijvoorbeeld op het schoolplein

Nadere informatie

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017 Lesaanbod 2016-2017 Blijde Wei Les groep aug sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Beestenboel 1/2 X X Kleine Beestjes 1/2 X X X In de sloot, uit de sloot 3/4 X X X Huisdieren 3/4 X X Amfibieën

Nadere informatie

Een uniek lespakket laat uw leerlingen zelf alles ontdekken over (duurzame) energie

Een uniek lespakket laat uw leerlingen zelf alles ontdekken over (duurzame) energie Een uniek lespakket laat uw leerlingen zelf alles ontdekken over (duurzame) energie VOOR BOVEN-, MIDDEN- EN ONDERBOUW ZEER COMPLEET PRAKTISCH EN SPANNEND MODULAIR MULTIMEDIAAL EN INTERACTIEF PAST BIJ VERSCHILLENDE

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Actief Burgerschap. De Brummelbos Erica 2015-2016. In een wereld leven van, voor en met elkaar!

Actief Burgerschap. De Brummelbos Erica 2015-2016. In een wereld leven van, voor en met elkaar! Actief Burgerschap De Brummelbos Erica 2015-2016 In een wereld leven van, voor en met elkaar! 1 Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1 : Actief Burgerschap Hoofdstuk 2 : Actief Burgerschap: een doel en een

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Levende Boerderij, Lerende Kinderen

Levende Boerderij, Lerende Kinderen Levende Boerderij, Lerende Kinderen Beschrijving en effecten van verschillende vormen van educatie op de boerderij Inleiding Boerderijeducatie is in opkomst. Het is één van de manieren om jeugd een beter

Nadere informatie

AANBOD SCHOOLJAAR 2008-2009 NATUUR- EN MILIEUEDUCATIE VOOR HET BASISONDERWIJS IN DEVENTER. Uitgave: Stichting De Ulebelt, Deventer

AANBOD SCHOOLJAAR 2008-2009 NATUUR- EN MILIEUEDUCATIE VOOR HET BASISONDERWIJS IN DEVENTER. Uitgave: Stichting De Ulebelt, Deventer AANBOD NATUUR- EN MILIEUEDUCATIE VOOR HET BASISONDERWIJS IN DEVENTER SCHOOLJAAR 2008-2009 Uitgave: Stichting De Ulebelt, Deventer Even voorstellen Voor u ligt het aanbod natuur- en milieueducatie (NME)

Nadere informatie

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Doelgroep: Midden- en bovenbouw basisonderwijs: groep 5-8 Jaargetijde: Herfst, winter, lente en een stukje zomer. Plaats:

Nadere informatie

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Typering van de vakken die binnen het profiel arbeidsmatige dagbesteding worden aangeboden Nederlandse taal en communicatie

Nadere informatie

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl Stappenplan cultuureducatiebeleid Inleiding Dit stappenplan is een handreiking om te komen tot

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle groepen 9 3 Kunsteducatieproject voor

Nadere informatie

Nederlands. Mondeling onderwijs

Nederlands. Mondeling onderwijs Nederlands Mondeling onderwijs - Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Gebruik

Nadere informatie

Brochure met de educatieve mogelijkheden van MEC Roosendaal

Brochure met de educatieve mogelijkheden van MEC Roosendaal Brochure met de educatieve mogelijkheden van MEC Roosendaal MEC Roosendaal Coördinatoren: Maggy van den Aker en Michèle Knippenberg info@mecroosendaal.nl 1/14 INLEIDING Natuur en milieu educatie (NME)

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Voeding

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Voeding Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Voeding School: Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Dwaaltochten groep 6. NME-centrum Midden-Betuwe

Dwaaltochten groep 6. NME-centrum Midden-Betuwe NME-centrum Midden-Betuwe Veel nieuws van het NME: dwaaltochten voor groep 6 project energie?zuinig! de waterwachter in de klas boerderij-educatie Rivierenland nieuwe leskisten, o.a. over techniek zwerfvuilactie,

Nadere informatie

Trenddag 16 juni 2009 Ken je kracht! In congrescentrum Antropia te Driebergen-Zeist

Trenddag 16 juni 2009 Ken je kracht! In congrescentrum Antropia te Driebergen-Zeist Trenddag 16 juni 2009 Ken je kracht! In congrescentrum Antropia te Driebergen-Zeist aanwezig afwezig pagina 1 Inhoudsopgave pagina Verslag Trenddag 2009 3 Programma 4 pagina 2 2 Verslag Op de Trenddag

Nadere informatie

Brengt natuur in de klas

Brengt natuur in de klas Brengt natuur in de klas Voor school en BSO! Het ontstaan van BasisBos Een aantal jaren geleden constateerde bedenker André Guijs op zijn eigen basisschool dat er binnen de zaakvakken maar ook bij handvaardigheid

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Flexkidz

Pedagogisch beleid Flexkidz Pedagogisch beleid Flexkidz Voor u ligt het verkorte pedagogisch beleidsplan van Flexkidz. Hier beschrijven we in het kort de pedagogische visie en uitgangspunten. In dit pedagogisch beleidsplan beschrijven

Nadere informatie

Poep & Plas Handleiding voor leerkrachten

Poep & Plas Handleiding voor leerkrachten Poep & Plas Handleiding voor leerkrachten onderwerp Educatie over reststromen in het basisonderwijs afzender IVN Flevoland Inhoudsopgave Inleiding... 3 Doel... 3 Over de handleiding... 3 Achtergrondinformatie...

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

Jaarprogramma Natuur, milieu, duurzaamheid schooljaar 2015/2016

Jaarprogramma Natuur, milieu, duurzaamheid schooljaar 2015/2016 Jaarprogramma Natuur, milieu, duurzaamheid schooljaar 2015/2016 Gemeente Delft in samenwerking met Stichting Duurzaamheidscentrum De Papaver Duurzaamheids centrum De Papaver Natuur- en milieucentrum De

Nadere informatie

In deze periode zijn vrijwel alle kinderen in onze regio met het CNME-WM in aanraking gekomen en dat zorgde voor vele

In deze periode zijn vrijwel alle kinderen in onze regio met het CNME-WM in aanraking gekomen en dat zorgde voor vele BELEIDSPLAN CNME-WM 2013-2016 SAMEN DUURZAAM LEREN & LEVEN Dit jaar bestaat het Centrum voor natuur- en milieueducatie Westelijke Mijnstreek (CNME-WM) 10 jaar. In deze periode zijn vrijwel alle kinderen

Nadere informatie

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP & Sociale Integratie Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1: Visie op actief burgerschap & sociale integratieactie Hoofdstuk

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Schooljaar 2015-2016

Schooljaar 2015-2016 Schooljaar 2015-2016 NME aanbod Regio Les Met de GPS het bos in van basisschool het Kompas De Groene Belevenis Hamersveldseweg 105-107 3833 GM Leusden 033-3034940 info@degroenebelevenis.nl www.degroenebelevenis.nl

Nadere informatie

KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID

KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID Aanleiding: Scholen in de regio hebben geen behoefte aan een verruiming van het aanbod, maar aan het inzichtelijk maken van het aanbod en de keuzemogelijkheden,

Nadere informatie

Montessorischool Steigereiland:

Montessorischool Steigereiland: Montessorischool Steigereiland: Leerlijn Wetenschap en Techniek Middenbouw in drie jaar cyclus per 2010-2011 Doel techniek in de middenbouw Montessorischool Steigereiland biedt de kerndoelen techniek in

Nadere informatie

Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer

Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer WIE ERGENS NAAR TOE WIL, MOET WETEN (ONTDEKKEN) WAAR HIJ VANDAAN KOMT Erfgoededucatie is omgevingsonderwijs: het leren in, van omgeving tot

Nadere informatie

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent!

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De missie van onze school: Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De visie van onze school: A: Goed onderwijs, opbrengstgericht Door middel van een gevarieerd lesaanbod

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs Bijlage 2 Aanvraag Cultuureducatie met Kwaliteit in het Primair Onderwijs 2013 2016 Opgesteld door Cultura in samenwerking met de en besproken met Fonds Cultuurparticipatie. Lokale Situatie en context

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

NME Leskisten. adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl

NME Leskisten. adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl NME Leskisten 2014-2015 adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl info Nicole Vermorken bereikbaar dinsdag en vrijdag tussen 9-16 uur reserveren nvermorken@terramaris.nl halen

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 00) VOOR DE DERDE GRAAD AANSLUITING BIJ DE VAKKEN De ethische matri aardrijkskunde biologie ecologie economie

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1.

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1. Duurzaamheidsbeleid De bijzondere locatie van Buitenkans Kinderopvang bij het stadslandbouwproject biedt een uitstekende basis voor duurzame kinderopvang. Natuur, ons voedselketen en respect voor mens

Nadere informatie

2015-2016 2015. NME Leskisten. adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl

2015-2016 2015. NME Leskisten. adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl NME Leskisten 2015-2016 2015 adres Duinvlietweg 6 4356 ND Oostkapelle 0118-588088 www.terramaris.nl info Nicole Vermorken bereikbaar dinsdag en vrijdag tussen 9-16 uur reserveren nvermorken@terramaris.nl

Nadere informatie

Nieuwe koers brede school

Nieuwe koers brede school bijlage bij beleidsvoorstel Brede Talentontwikkeling in de Kindcentra 28 mei 2013 Nieuwe koers brede school (november 2012) 1. Waarom een nieuwe koers? De gemeente Enschede wil investeren in de jeugd.

Nadere informatie

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 1 Inhoud Inleiding Deel A Achtergronden 1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 2 Doen en denken 2.1

Nadere informatie

Centrum voor natuur- en milieueducatie De Rollen leren over duurzaamheid

Centrum voor natuur- en milieueducatie De Rollen leren over duurzaamheid Centrum voor natuur- en milieueducatie, rondom natuur en milieu voor jong en oud. De leeractiviteiten zijn gericht op meer kennis, interesse en respect voor de eigen leefomgeving. Dat leidt tot meer betrokkenheid

Nadere informatie

Bijlagen Schoolplan 2011-2015 Basisschool Zeelsterhof Inhoud

Bijlagen Schoolplan 2011-2015 Basisschool Zeelsterhof Inhoud Bijlagen Schoolplan 2011-2015 Basisschool Zeelsterhof Inhoud Bijlage I : Formulier Instemming met het schoolplan... 2 Bijlage II : Bijlage 2 Formulier Vaststelling van het schoolplan... 2 Bijlage III :

Nadere informatie

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel Burgerschap: Aanbod per hoofddoel HOOFDDOEL 1 We voeden onze leerlingen op tot fatsoenlijke evenwichtige mensen die respectvol (vanuit duidelijke waarden en normen omgaan met de medemens.) Trefwoord De

Nadere informatie

DOORLOPENDE LEERLIJNEN DANS

DOORLOPENDE LEERLIJNEN DANS DOORLOPENDE LEERLIJNEN DANS DE LANGE LEERLIJNEN ZIJN GEBASEERD OP 7 COMPETENTIES WAARNEMEN (Wij maken onderscheid tussen waarnemen in receptieve zin en waarnemen in actieve zin)* Waarnemen op een receptieve

Nadere informatie

Algemene Docentenhandleiding bij de lesmaterialen over de archeologie van Vlaardingen

Algemene Docentenhandleiding bij de lesmaterialen over de archeologie van Vlaardingen Algemene Docentenhandleiding bij de lesmaterialen over de archeologie van Vlaardingen Inhoudsopgave INLEIDING... 3 1 DE LESPAKKETTEN IN HET KORT... 3 2 DE OPBOUW VAN DE LESSEN... 4 3 ACHTEGRONDINFORMATIE

Nadere informatie

Richtlijn Kerndoelen. Verwijzing naar - Datum vaststelling April 2010. Datum bijstelling 01-10-2013

Richtlijn Kerndoelen. Verwijzing naar - Datum vaststelling April 2010. Datum bijstelling 01-10-2013 Richtlijn Kerndoelen Omschrijving Bijlage kerndoelen Verwijzing naar - Doelgroep Opsteller Teamleden en ouders Directie De Drift Datum vaststelling April 2010 Datum bijstelling 01-10-2013 Ons basisonderwijs

Nadere informatie

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen Wij verzoeken u vriendelijk de volgende vragen over cultuureducatie op uw school te beantwoorden. Uw antwoorden zijn voor ons van groot belang om de ondersteuning van cultuureducatie op de scholen de komende

Nadere informatie

Gaat 'gezond bewegen' het verschil maken?

Gaat 'gezond bewegen' het verschil maken? Gaat 'gezond bewegen' het verschil maken? SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling VO Studiedag 20-01-2016 Berend Brouwer (b.brouwer@slo.nl) Agenda Warming-up Het leerplankader SBGL Thema 'bewegen

Nadere informatie

Schoolfruit in de les Handleiding bij de lessen van EU-Schoolfruit en SchoolGruiten

Schoolfruit in de les Handleiding bij de lessen van EU-Schoolfruit en SchoolGruiten Schoolfruit in de les Handleiding bij de lessen van EU-Schoolfruit en SchoolGruiten Lessen over fruit en groente: geef leerlingen iets extra s mee! Uw school doet mee met het EU-Schoolfruitprogramma. Na

Nadere informatie

Studiedag Duurzame Ontwikkeling

Studiedag Duurzame Ontwikkeling Studiedag Duurzame Ontwikkeling Wanneer je een schip wilt bouwen, breng dan geen mensen bij elkaar om hout aan te slepen, werktekeningen te maken, taken te verdelen en werk te plannen, maar leer de mensen

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

MUZIEK VOOR JONGE GASTEN - een Raamwerk voor schoolbreed muziekonderwijs -

MUZIEK VOOR JONGE GASTEN - een Raamwerk voor schoolbreed muziekonderwijs - MUZIEK VOOR JONGE GASTEN - een Raamwerk voor schoolbreed muziekonderwijs - De philharmonie zuidnederland is in seizoen 2013/2014 begonnen als nieuw orkest dat is ontstaan door het samengaan van Het Brabants

Nadere informatie

Les groep sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli

Les groep sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Lesaanbod 2015-2016 De Enk Les groep sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Monkie * 1-2 X X Kabouterpad * 1-2 X X X X Froeteltuin 1-2 LF! X Kleine Beestjespad * 4-5 X X X X X X X X X X X Schooltuinieren

Nadere informatie

Schoolfruit in de les Handleiding bij de lessen van EU-Schoolfruit en SchoolGruiten

Schoolfruit in de les Handleiding bij de lessen van EU-Schoolfruit en SchoolGruiten Schoolfruit in de les Handleiding bij de lessen van EU-Schoolfruit en SchoolGruiten Lessen over fruit en groente: geef leerlingen iets extra s mee! Uw school doet mee met het EU-Schoolfruitprogramma. Na

Nadere informatie

2013-2017. Actief burgerschap en sociale integratie

2013-2017. Actief burgerschap en sociale integratie 201-2017 Actief burgerschap en sociale integratie Inhoudsopgave: Kwaliteitszorg actief burgerschap en sociale integratie Visie en planmatigheid Visie Doelen Invulling Verantwoording Resultaten Risico s

Nadere informatie

1. Inleiding... 3. Doelgroep...3 Doelstelling...3. 2. Relatie met de kerndoelen... 4. 3. Voorbereiding op school... 6. 4. De les op de tuin...

1. Inleiding... 3. Doelgroep...3 Doelstelling...3. 2. Relatie met de kerndoelen... 4. 3. Voorbereiding op school... 6. 4. De les op de tuin... Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 Doelgroep...3 Doelstelling...3 2. Relatie met de kerndoelen... 4 3. Voorbereiding op school... 6 4. De les op de tuin... 6 Introductie leslokaal of overkapping (15 min):...6

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Lunchkids

Pedagogisch beleid Lunchkids Pedagogisch beleid Lunchkids 1 Inleiding Voor u ligt het pedagogisch beleid van Lunchkids onderdeel van De Kinderkoepel. Het pedagogisch beleid geeft aan ouders, scholen, medewerkers en andere betrokkenen

Nadere informatie

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Dario Fo, ondernemers in de kunst Poeldijk, 13 december 2012 Inleiding Op de vraag van de gezamenlijke basisscholen uit De Lier voor een

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 200) VOOR DE EERSTE GRAAD 2 2 AANSLUITING BIJ DE VAKKEN aardrijkskunde biologie sociaal-economische initiatie

Nadere informatie

Het kikkerpad. veldwerk - onderbouw

Het kikkerpad. veldwerk - onderbouw Het kikkerpad veldwerk - onderbouw Inhoud: korte omschrijving opbouw en organisatie kikkertjeslied lessuggesties kopieerbladen: kleurplaat met versje handleiding begeleiding/ouders Milieu Educatie Centrum

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Introductie Introductie Het pedagogisch beleid van de tussenschoolse opvang SKN s Eetclub biedt een kader dat de overblijfkrachten en de coördinatoren tussenschoolse

Nadere informatie

Cultuureducatie, geen vak apart

Cultuureducatie, geen vak apart Cultuureducatie, geen vak apart Uitvoeringsplan Theo Thijssen Inleiding Op Educatief Centrum Theo Thijssen wordt gewerkt aan een ononderbroken ontwikkeling van kinderen van 0-13 jaar. Het ondernemend leren

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding

UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding DOCENTENHANDLEIDING UTRECHT AAN ZEE: HOE HOUD JIJ DROGE VOETEN? 2 April 2011 Utrecht aan Zee: hoe houd jij droge voeten? is ontwikkeld door

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE 1 ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE OP DE VALKENHEUVEL De wetgever schrijft scholen in Nederland voor om zich actief in te spannen om het besef van kinderen

Nadere informatie

Doe meer met natuuronderwijs

Doe meer met natuuronderwijs Beste leerkrachten, Op de valreep, voor de zomervakantie en ter inspiratie voor het nieuwe schooljaar leest u over leuke, boeiende excursies, leskisten en andere natuuractiviteiten. Wij hopen dat u ook

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

Les groep aug. sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli

Les groep aug. sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Lesaanbod 2015-2016 De Blijde Wei Les groep aug. sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Alles voor een pannenkoek* 1/2 X X X Wauw, het leeft** 1/2 X X X Ganzenspel* 1/2 X X X Froeteltuin 1/2 LF!

Nadere informatie

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Gezond en duurzaam voedsel Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam voedsel in het mbo Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties,

Nadere informatie

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool De vakantieschool is een bijzonder moment, waarbij de sfeer op school anders is dan anders. Er is extra aandacht voor de leerlingen en de

Nadere informatie

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan?

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan? Waar komt ons eten vandaan? Inleiding Via de lessen van Boerderijeducatie Gooi en Vechtstreek worden leerlingen uitgenodigd kennis te maken met een boerderij in de Gooi en Vechtstreek. Er zijn totaal 15

Nadere informatie