E kin. Temperatuur en atomen ( 1.1) Temperatuur en kinetische energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "E kin. Temperatuur en atomen ( 1.1) Temperatuur en kinetische energie"

Transcriptie

1 Feynman Stel dat al onze wetenschaelijke kennis o het unt stond te worden vernietigd door een of andere catastrofe, en we zouden slechts één zin kunnen doorgeven aan de volgende generatie van wezens, welke uitsraak zou dan de meeste informatie in de kleinste hoeveelheid woorden bevatten? k denk dat het de atoomhyothese is dat alle dingen uit atomen bestaan: kleine deeltjes die voortdurend in beweging zijn, elkaar aantrekken als ze o enige afstand van elkaar zijn, maar elkaar afstotend als ze worden samengedrukt 1 Dichtheid m = V ρ Omrekenen: ρ water = 1, kg/m 3 = 1,0 kg/dm 3 = 1,0 g/cm 3 Atomen 2 en dichtheid Verschillende materialen bestaan uit verschillende atomen De dichtheid van ijzer (BNAS 8: 7, kg/m 3 ) is groter dan de dichtheid van aluminium (2, kg/m 3 ) Dit komt omdat de ijzeratomen: dichter o elkaar zitten dan de aluminiumatomen én zwaarder zijn dan de aluminiumatomen (res 56u en 27u) u = 1, kg (BNAS 7: atomaire massa-eenheid) 1 2 htt://www-scfuscedu/~kallos/files/feynman%20-%20atomic%20hyothesism3 Moleculen bestaan uit verschillende atomen Bijvoorbeeld een zuurstofmolecuul O 2 bestaat uit twee zuurstofatomen en een watermolecuul H 2 O uit twee watersofatomen en één zuurtsofatoom n dit verhaal is het niet belangrijk onderscheid te maken tussen atomen en moleculen Als in de tekst srake is van een atoom, kan dus ook een molecuul worden bedoeld 1

2 Temeratuur en atomen ( 11) Een voorwer of stof is heet, als de atomen snel bewegen (hoe hoger de temeratuur, hoe sneller de atomen bewegen) Omgekeerd: Als de atomen langzamer gaan bewegen, daalt de temeratuur Gevolg: Er is een laagste temeratuur, namelijk de temeratuur waarbij alle atomen stilstaan Deze temeratuur is het absolute nulunt: T = 0 K (Kelvin) Omrekenen T =t Absolute temeratuur T (eenheid K) Temeratuur t (eenheid o C) Temeratuur en kinetische energie E kin T n een stof is er srake van een snelheidsverdeling van atomen 3 De gemiddelde kinetische energie van alle atomen samen is evenredig met de absolute temeratuur van de stof: 1 Als de temeratuur van een stof stijgt van 173 o C naar 127 o C, wordt de absolute temeratuur 4 x zo groot (van 100 K naar 400 K) De gemiddelde kinetische energie van de atomen wordt dus ook 4 x zo groot 2 n een mengsel hebben de atomen één gemiddelde kinetische energie, die uitsluitend afhangt van de temeratuur van het mengsel De gemiddelde snelheid van lichte atomen zal dus groter zijn dan de gemiddelde snelheid van zware atomen in het mengsel n lucht bewegen de stiksofmoleculen gemiddeld sneller dan de 32 u zuurstofmoleculen met een faktor = 1, u 3 Het diagram (wwwkennislinknl/ublicaties/temeratuur-en-bewegende-lucht) geeft de snelheidsverdeling van watermoleculen Hoewel deze snelheden groot zijn, verlaatsen de moleculen zich niet snel door de vloeistof, omdat zij voortdurend onderling botsen 2

3 Warmte ( 22) Warmte (thermische energie) is de energie die gaat van een voorwer met een hoge temeratuur naar een voorwer (omgeving) met een lage(re) temeratuur Warmtetransort Stroming (convectie) in gassen en vloeistoffen Vloeistoffen en gassen met een hogere temeratuur hebben een kleinere dichtheid en stijgen dus o Er gaat materie met een gemiddeld hogere kinetische energie omhoog Geleiding (conductie) in geleiders Deeltjes met een grote(re) kinetische energie geven een deel van deze energie door aan andere deeltjes in de (vaste) stof Metalen zijn goede warmtegeleiders, vooral door de geleidingselektronen Gassen, vloeistoffen en vele kunststoffen zijn isolatoren Straling De elektromagnetische straling die ieder voorwer (zelfs in vacuüm) uitzendt als gevolg van zijn temeratuur Als de temeratuur van een voorwer stijgt zendt het meer straling uit én het zendt meer straling uit met een kortere golflengte Met een infraroodcamera kan de warmtestraling van bijvoorbeeld een hond worden ogevangen en tot een zichtbaar beeld worden bewerkt Warmte-isolatie Bij isolatie wordt het warmtetransort belemmerd 3

4 nwendige energie ( 11) nwendige energie is de som van de kinetische energie + de otentiële energie van de atomen in de stof Atomen oefenen o kleine afstanden een aantrekkende kracht 4 o elkaar uit Het gevolg hiervan is dat atomen otentiële energie hebben door de aanwezigheid van de andere atomen Deze otentiële energie neemt toe, als de onderlinge afstand tussen de atomen toeneemt 5 Als er warmte naar een stof gaat, neemt de inwendige energie toe Er is srake van: een toename van de otentiële energie (de stof zet uit) en/of een toename van kinetische energie (de temeratuur stijgt) Uitzetten en inkrimen Door verwarmen worden de meeste stoffen groter 6 Dit groter worden heet uitzetten Bij verwarmen gaat er warmte naar de stof Deze energie zorgt ervoor dat de atomen sneller gaan bewegen De temeratuur stijgt De atomen gaan ook verder uit elkaar zitten De stof zet uit De dichtheid van het materiaal wordt dan dus kleiner Bij afkoeling worden de meeste stoffen kleiner De stof geeft dan warmte af aan de omgeving Hierdoor gaan de atomen langzamer bewegen (de temeratuur daalt) en blijven dichter bij elkaar Dit kleiner worden heet inkrimen De dichtheid van de stof wordt dan dus groter De dichtheden in BNAS 8 t/m 11 zijn bij 293 K (kamertemeratuur) Vloeistofthermometer n een vloeistofthermometer zit een vloeistof (kwik of alcohol) in een reservoir met daarboven een doorzichtige, nauwe buis (caillair) Als de temeratuur stijgt, zet de vloeistof uit De vloeistof gaat hierdoor in het caillair omhoog [De uitzetting van reservoir en caillair 7 is klein en mag worden verwaarloosd] Deze (elektrische) kracht heet VanderWaalskracht en zorgt er bv voor dat in de vloeistoffase drueltjes ontstaan Zoals de zwaarte-energie toeneemt, als de afstand tussen een voorwer en de aantrekkende aarde groter wordt Een belangrijke uitzondering is water tussen 0 o C en 4 o C Door uitzetting wordt de doorsnede van de buis groter: htt://nlwikiediaorg/wiki/willem_jacob_%27s_gravesande 4

5 Bimetaal De verschillende uitzetting van twee metaalsoorten wordt bijvoorbeeld gebruikt in een themostaat en in een thermometer Zie: htt://nlwikiediaorg/wiki/bimetaal De lineaire uitzettingscoëfficiënt α (BNAS 8,9) van een metaal(mengsel) geeft aan hoe de stof bij een beaalde temeratuursstijging uitzet Er geldt 8 : l = l α T 0 nvar (64 % Fe; 36 % Ni) is belangrijk, omdat het slechts weinig uitzet 8 Geen examenstof: l is de lengtetoename l 0 is de beginlengte T is de temeratuursstijging 5

6 Soortelijke warmte c ( 23) De soortelijke warmte van een stof is het aantal joule dat nodig is om de temeratuur van 1,0 kg van dit materiaal 1,0 0 C te laten stijgen 9 : Q = c m T Warmtecaaciteit C De warmtecaaciteit van een voorwer het aantal joule dat nodig is om de temeratuur van dit voorwer 1,0 0 C te laten stijgen (en omgekeerd): Q = C T n BNAS 8 12 is de soortelijke warmte van verschilende materialen te vinden De warmtecaaciteit van voorweren is uiteraard niet in BNAS o te zoeken ndien de samenstelling van het voorwer bekend is, kan de warmtecaaciteit worden berekend: C = c m + c m + Uitwisseling van warmte Een heet voorwer staat warmte af aan een koud(er) voorwer ndien de warmteafgifte aan de omgeving wordt verwaarloosd, geldt: Q = af Q o Een voorwer wordt verwarmd door een warmtebron met vermogen P ndien de warmteafgifte aan de omgeving wordt verwaarloosd, geldt: P t = Q o 9 Of omgekeerd: De soortelijke warmte van een stof is het aantal joule dat 1,0 kg van dit materiaal moet afgeven om de temeratuur 1,0 0 C te laten dalen 6

7 Warmtehuishouding van de aarde ( 24) De temeratuur van een voorwer, zoals de aarde, is constant, als het ogenomen vermogen gelijk is aan het uitgezonden vermogen: P = o P af Oname van energie De aarde krijgt energie van de zon (infraroodstraling, zichtbaar licht en ultravioletstraling) De zonneconstante 10 is de energie die 1,0 loodrechte m 2 aardoervlak er seconde ontvangt: 1, W/m 2 n totaal valt dus o de aarde: P o = 1,410 π (6,410 ) = 1,810 W 10 Het door de aarde ontvangen vermogen is niet constant Deze variatie heeft verschillende oorzaken: 1 Met een eriode van 11 jaar verandert de acitviteit van de zon Dit wordt waargenomen door het aantal zonnevlekken te registreren 2 Met een eriode van 1, jaar verandert de vorm van de ellisbaan van de aarde om de zon Bij een ellisbaan met een kleine excentriciteit ontvangt de aarde in één jaar meer energie dan bij een uitgerekte ellisbaan, omdat de gemiddelde afstand tot de zon kleiner is 3 Met een eriode van jaar draait de schuine rotatieas van de aarde (die verantwoordelijk is voor de seizoenen o aarde) rond: recessie Ook verandert de richting van de aardas 7

8 Afgifte van energie Een deel van de straling wordt (vooral door wolken, sneeuw en woestijnzand) direct door de aarde teruggekaatst De albedo van de aarde is 30 % De gemiddelde temeratuur van het aardoervlak is <T> = 288 K (15 o C) Daarom zendt de aarde infrarode warmtestraling uit 4 Er geldt 11 : P = σ A T Voor de aarde geldt: P = σ A T 4 = π r = 4 (6,4 10 ) = 5,1 10 A = 4 π m ,7 10 5, = 2, W Energiebalans (geen broeikaseffect ) Paf =,30 1, ,010 = ,510 W > P = 1,8 10 De temertuur van het aardoervlak zal dalen tot 256 K ( 17 o C): P = Paf 0,70 1,810 = 5,710 5,110 T T o = 256 o 17 W K Broeikaseffect: Gassen in de atmosfeer (zoals CO 2 ) weerkaatsen een deel van de infrarode warmtestraling terug naar de aarde Het vermogen dat de aarde feitelijk uizendt is daardoor (aanzienlijk) kleiner dan 2, W en daardoor de gemiddelde temeratuur van het aardoervlak ongeveer 15 o C De actuele discussie is of deze temeratuur aan het stijgen is én vooral of dit het gevolg is van menselijk handelen (versterkt broeikaseffect) Zie: htt://wwwknminl/klimaatverandering_en_broeikaseffect/ 11 Wet van Stefan Boltzmann voor een zwarte straler (geen examenstof): BNAS 7: σ = 5, W/(m 2 K 4 ) A is het totale oervlak van het voorwer T is de absolute temeratuur van het voorwer 8

9 Energiehuishouding van het menselijke lichaam ( 26) De temeratuur van een voorwer, zoals een mens, is constant, als de geroduceerde warmte gelijk is aan de uitgezonden warmte: Q = o Q af n het voedsel zit chemische energie Deze energie wordt in het lichaam vrijgemaakt: stofwisseling (metabolisme) Basaal metabolisme De minimaal noodzakelijke energie wordt vrijgemaakt tbv de rimaire levensrocessen (zoals ademen, groei, sijsvertering en hartslag) Hierbij komt bovendien warmte vrij om het lichaam o temeratuur te houden Arbeid verrichten Bij insanning wordt extra energie vrijgemaakt Bij langere insanning moeten glucose en vetzuren worden afgebroken om energie vrij te kunnen maken (ADP ATP omzetting) Hierbij is zuurstof nodig We sreken dan van verbranding (aeroob) Afgifte van warmte Warmteafvoer gebeurt door middel van straling, stroming én geleiding Stijgt de temeratuur van het lichaam, dan is het nodig om extra warmte af te staan Het lichaam gaat zweten en het vocht o de huid zal verdamen Daarvoor is (verdamings)warmte nodig, die aan de huid wordt onttrokken Hierdoor daalt de lichaamstemeratuur 9

10 Rendement en duurzame energie ( 25) Fossiele brandstoffen (olie en gas) raken uitgeut Het gebruik moet daarom zo efficiënt mogelijk laatsvinden Het rendement η van de energieomzetting moet zo groot mogelijk zijn HR-ketel Afvalwarmte is de warmte die ontstaat, maar niet nuttig wordt gebruikt Bij een hoogrendement verwarmingsketel gaan de hete verbrandingsgassen niet rechtstreeks naar de schoorsteen, maar worden gebruikt om het koude water voor te verwarmen Het rendement van een HR ketel is maximaal 90 % (tov 75 % voor een reguliere CV ketel) htt://nlwikiediaorg/wiki/hoogrendementsketel WKK Bij warmtekrachtkoeling wordt de restwarmte die ontstaat bij de owekking van elektriciteit gebruikt voor verwarming van gebouwen ( stadsverwarming ) htt://nlwikiediaorg/wiki/warmte-krachtkoeling Duurzame energie Windenergie Zonne-energie Zonneanelen: owekken van elektrische energie uit zonlicht Zonnecollectoren: zonlicht gebruiken om water te verwarmen 10

11 11 De meeste stoffen 12 komen in drie 13 verschillende aggregatietoestanden voor: Gasvormige fase (G) Vloeistoffase (L) Vaste fase (S) De stof heeft geen vaste vorm en kan makkelijk worden samengeerst De atomen zitten ver uit elkaar en bewegen kriskras door elkaar De stof heeft geen vaste vorm, maar kan nauwelijks worden samengeerst De atomen zitten dicht bij elkaar en bewegen langs elkaar De stof heeft een vaste vorm en kan niet worden samengeerst De atomen zitten dicht bij uit elkaar en verlaatsen zich niet Fase-overgangen De verschillende fase-overgangen zijn: Zie: htt://wwwschooltvnl/beeldbank/cli/ _09_01veragg Zie: htt://wwwyoutubecom/watch?v=nsdczujhqak Dit geldt voor zuivere stoffen Er is een 4 e aggregatietoestand: lasma De temeratuur is zo hoog dat de atomen stuk zijn Dit is bijvoorbeeld in het inwendige van sterren (zoals de zon) het geval 11

12 Kookunt Een vloeistof verdamt altijd; er zijn altijd atomen die uit de bovenste laag van de vloeistof wegschieten Dit zijn vooral de snelle atomen Door verdaming koelt de vloeistof dus af Het kookunt is de temeratuur waarbij de (vloei)stof kookt Als een vloeistof kookt ontstaan er in de vloeistof dambellen Het verdamen vindt niet alleen laats aan het vloeistofoervlak, maar ook in de vloeistof Zuivere stoffen hebben een kookunt Het kookunt van water is C Het kookunt van alcohol (ethanol) en ether is res 78 o C en 35 o C Het verwarmen van een vloeistof die al kookt zorgt er niet voor dat de temeratuur verder stijgt De atomen gaan niet nog sneller bewegen; ze gaan uitsluitend (veel) verder bij elkaar vandaan 15 Zolang water kookt, is de temeratuur 100 o C Als de luchtdruk normaal is: = 1,0 bar = 76 cmhg De inwendige energie neemt dus uitsluitend toe, omdat de otentiële energie van de atomen (veel) groter wordt De kinetsiche energie van de atomen blijft namelijk constant; de temeratuur verandert immers niet 12

13 Smeltunt Zuivere stoffen hebben een smeltunt Het smeltunt is de temeratuur waarbij de (vaste) stof smelt Het smeltunt van ijs is 0 0 C Dit is ook het stolunt van (vloeibaar) water De temeratuur van een stof die bezig is te smelten of te stollen is het smeltunt 16 Smeltwarmte 17 De smeltwarmte van een stof is het aantal joule dat nodig is om 1,0 kg Q = L m van dit materiaal te smelten 18 : Uiteraard is de temeratuur waarbij dit laatsvindt het smeltunt s 12 Druk F = Omrekenen: A = 1, Pa = 1, N/m 2 = 1, N/dm 2 10 N/cm 2 = 1, mbar = 1,0 bar n een gas of een vloeistof ondervindt een voorwer een alzijdige druk, omdat de atomen van alle kanten tegen het voorwer botsen Bij deze talrijke botsingen wordt een kracht uitgeoefend o het oervlak van het voorwer 19 Vloeistofdruk De druk in een stilstaande vloeistof: Fzw m g ρ V g = = = = h ρ g A A A De druk van de kwikkolom is even groot als de druk van de buitenlucht Ga na: 1, Pa = 76 cmhg De warmtetoevoer tijdens het smelten veroorzaakt uitsluitend een toename van de otentiële energie van de atomen De kinetsiche energie van de atomen blijft constant Geen examenstof Of omgekeerd: De stolwarmte is het aantal joule dat vrijkomt, als 1,0 kg van dit materiaal stolt Zie: htt://enwikiediaorg/wiki/kinetic_theory 13

14 Gasdruk ( 13) De druk van een ideaal gas 20 hangt af van: De absolute temeratuur T Een hogere temeratuur betekent dat de gasatomen (gemiddeld) sneller bewegen en daardoor vaker en krachtiger zullen botsen De absolute temeratuur en de druk zijn evenredig: Er geldt (mits n en V constant): = T T T Het aantal mol n Meer mol gas betekent dat er meer gasatomen in het vat zitten en dat er dus meer botsingen zullen zijn Het aantal mol en de druk van het gas zijn evenredig: Er geldt (mits T en V constant): = n n n Het volume V Een kleiner volume van het gas betekent dat er meer botsingen zullen zijn Het volume en de druk zijn omgekeerd evenredig: Er geldt (mits n en T constant): V = V 1 V Algemene gaswet: n R T = V oftewel: BNAS 7: R = 8,31 J/(mol K) Als de gasconstante wordt gebruikt, moeten: in Pa V in m 3 n en T uiteraard in mol en in Kelvin T V = T V 20 Deeltjes in een ideaal gas hebben de volgende eigenschaen: 1 Het zijn harde bollen, die botsen (tegen elkaar en tegen de wanden van het vat) zonder dat daarbij kinetische energie verloren gaat 2 Er werken geen aantrekkende krachten tussen de deeltjes; de botsingen zijn willekeurig 3 Het volume van de deeltjes is te verwaarlozen tov het volume in het vat n werkelijkheid lijken reële gassen o ideale gassen en volstaat de algemene gaswet rima Een belangrijke uitzondering is echter het gedrag van damen, die condenseren bij lage temeraturen en hoge drukken De Nederlandse natuurkundige Van der Waals ( ) heeft voor zijn verbetering van de algemene gaswet in 1910 de Nobelrijs gekregen Zie: htt://hyerhysicshy-astrgsuedu/hbase/kinetic/waalhtml 14

15 Mol De hoeveelheid stof n wordt uitgedrukt in mol BNAS 7: 1 mol stof bestaat uit N A = 6, deeltjes Deze definitie maakt het mogelijk om de massa van een hoeveelheid stof uit te rekenen: De massa van een stikstofmolecuul (N 2 ) is: 28 u De massa van 1 mol stikstof is: 28 gram Ga met de algemene gaswet na dat 1,00 mol ideaal gas (onder standaard omstandigheden) een volume V m = 22,4 liter heeft Kringrocessen De toestand van het gas verandert in een aantal staen; de eindtoestand is gelijk aan de begintoestand De hoeveelheid gas is constant; het vat is afgesloten sotherm De temeratuur verandert niet Er is een goede warmteuitwisseling met de omgeving V = V sobaar De druk verandert niet Het vat is afgesloten met een vrij beweegbare zuiger V V = T T sochoor Het volume verandert niet Het vat heeft een vast volume (omdat de zuiger is vastgezet) = T T Atmosfeer Atmosfeer is de damkring om de aarde Omdat o grote hoogte minder lucht is, is de luchtdruk daar kleiner Er geldt: M g h R T ( h) = (0) e 15

16 Diffusie Door de voortdurende beweging van de atomen, zullen gassen (vloeistoffen) zich mengen Diffusie verloot sneller bij een hogere temeratuur Vacuüm Waar geen materiedeeltjes aanwezig zijn, is vacuüm De ruimte is luchtledig Buiten de damkring is het vacuüm veel beter dan ooit o aarde (met luchtomen) kan worden bereikt Omdat atomen zich voortdurend willen versreiden, vult een leeggezogen ruimte zich snel weer met lucht ( horror vacui ) Koffie en kussens worden vacuümverakt verkocht Er heerst in de verakking een zogenaamde onderdruk De geadviseerde bandensanning is altijd de overdruk Als de bandensanning 2,5 bar moet zijn, moet de werkelijke druk in de band dus 2,5 + 1,0 = 3,5 bar zijn 16

Theorie: Temperatuur meten (Herhaling klas 2)

Theorie: Temperatuur meten (Herhaling klas 2) heorie: emperatuur meten (Herhaling klas 2) Objectief meten Bij het meten van een grootheid mag je meting niet afhangen van toevallige omstandigheden. De temperatuur die je ervaart als je een ruimte binnenkomt,

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering.

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering. 1 Warmteleer. 1 De soortelijke warmte is de warmte die je moet toevoeren om 1 kg van een stof 1 0 C op te warmen. Deze warmte moet je ook weer afvoeren om 1 kg van die stof 1 0 C af te koelen. 2 Om 2 kg

Nadere informatie

Naam (plus beschrijving) Symbool Eenheid Formules. Druk = kracht per eenheid van oppervlakte p (N/m² = ) Pa

Naam (plus beschrijving) Symbool Eenheid Formules. Druk = kracht per eenheid van oppervlakte p (N/m² = ) Pa Naam (lus beschrijving) Symbool enheid ormules MHANIA in het derde jaar Dichtheid massa er eenheid van volume ρ kg /m³ m ρ V Druk kracht er eenheid van oervlakte (N/m² ) a A Hydrostatische druk in een

Nadere informatie

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten)

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten) MNSERE N ONERWJS EN OLKSONWKKELNG EXMENUREU UNFORM ENEXMEN MULO tevens OELNGSEXMEN WO/HO/NN 008 K : NUURKUNE UM : RJG 04 JUL 008 J : 09.45.5 UUR (Mulo kandidaten) 09.45.45 UUR (Mulo kandidaten) EZE K ES

Nadere informatie

Tentamen Inleiding Warmte en Stroming (4B260)

Tentamen Inleiding Warmte en Stroming (4B260) Tentamen Inleiding Warmte en Stroming (4B260) 9 maart 2009, 9.00 12.00 uur MOTIVEER ALLE ANTWOORDEN DE NORMERING EN EEN FORMULEBLAD ZIJN BIJGEVOEGD Ogave 1: Drukverdeling in een centrifuge Een cilindrisch

Nadere informatie

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw.

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. De basis van isolatie en hoe INSULd8eco werkt in uw gebouw In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. Om de werking van onze isolatie oplossing goed te begrijpen,

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19 Inhoud 1 Inleiding 13 1 onderzoeken van de natuur 13 Natuurwetenschappen 13 Onderzoeken 13 Ontwerpen 15 2 grootheden en eenheden 15 SI-stelsel 15 Voorvoegsels 15 3 meten 16 Meetinstrumenten 16 Nauwkeurigheid

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009 MNSTERE VAN ONDERWJS EN VOLKSONTWKKELNG EXAMENBUREAU HEREXAMEN END MULO tevens e ZTTNG STAATSEXAMEN END MULO 2009 VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRJDAG 07 AUGUSTUS 2009 TJD : 7.30 9.30 UUR DEZE TAAK BESTAAT

Nadere informatie

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam Naam:. Studentnummer Leiden:... En/of Studentnummer Delft:... Dit tentamen bestaat

Nadere informatie

Warmte. Hoofdstuk 2. Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte

Warmte. Hoofdstuk 2. Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte Warmte Hoofdstuk 2 Warmte is Energie Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte Brandstoffen verbranden: Brandstof Zuurstof voldoende hoge temperatuur (ontbrandingstemperatuur) 1 Grootheid Symbool Eenheid

Nadere informatie

3 niet expliciet genoemd in eindtermen Verklaar het verschijnsel diffusie met de moleculaire theorie.

3 niet expliciet genoemd in eindtermen Verklaar het verschijnsel diffusie met de moleculaire theorie. Domein D: Warmteleer Subdomein: Gas en vloeistof 1 niet expliciet genoemd in eindtermen, moet er een groep vragen gemaakt worden waarin die algemene zaken zijn vervat? zie ook mededelingen voor eindexamendocenten.

Nadere informatie

Materie Harde-bollenmodel

Materie Harde-bollenmodel Inhoud... 2 Harde-bollenmodel... 2 Deeltjes in een vat... 3 Opgaven ideale gaswet... 7 Opgave: Diagrammen... 7 Opgave: Statische druk... 7 Opgave: Vat A en vat B... 7 Opgave: Waterraket... 8 Harde-bollenmodel

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4)

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4) Het Weer (hoofdstuk 4) Luchtdruk Om te begrijpen wat voor weer het is en ook wat voor weer er komt zijn een paar dingen belangrijk Luchtdruk windsnelheid en windrichting temperatuur luchtvochtigheid dec

Nadere informatie

TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA. Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15

TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA. Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15 TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15 Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van BINAS en een (grafische) rekenmachine. Let op eenheden en significante cijfers. 1.

Nadere informatie

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten)

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten) MNSERE AN ONDERWJS EN OLKSONWKKELNG EXAMENBUREAU UNFORM ENDEXAMEN MULO tevens OELANGSEXAMEN WO/HAO/NAN 008 AK : NAUURKUNDE DAUM : RJDAG 04 JUL 008 JD : 09.45.5 UUR (Mulo kandidaten) 09.45.45 UUR (Mulo

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2009

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2009 MINISTERIE N ONDERWIJS EN OLKSONTWIKKELING EXMENBUREU UNIFORM EINDEXMEN MULO tevens TOELTINGSEXMEN WO/HO/NTIN 2009 K : NTUURKUNDE DTUM : MNDG 06 JULI 2009 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45

Nadere informatie

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012 MINISTERIE VN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXMENUREU UNIFORM EINDEXMEN MULO tevens TOELTINGSEXMEN VWO/HVO/NTIN 011 VK : NTUURKUNDE DTUM : WOENSDG 06 JULI 011 TIJD : 09.45 11.5 UUR (Mulo III kandidaten)

Nadere informatie

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet Jaarplan TSO-BTW/VT TSO-TeWe ASO-Wet Fysica TWEEDE GRAAD ASO VVKSO BRUSSEL D/2012/7841/009 4de jaar, 2u/week JAARPLAN Vul de donkergrijze kolommen in en je hebt een jaarplan; vul de andere ook in en je

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Gaswetten

Hoofdstuk 5: Gaswetten Hoofdstuk 5: Gaswetten 5.1 Toestandsfactoren van een gas Vloeistoffen en vaste stoffen zijn weinig samendrukbaar: hun volume verandert weinig bij veranderende druk of temperatuur. Gassen zijn goed samendrukbaar:

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen

ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen OPEN VRAGEN 1. Energieomzetting Enkele jaren geleden stond in de Gelderlander de foto rechts met de volgende tekst: Trots poseren koeien

Nadere informatie

De verliezen van /in het systeem zijn ook het gevolg van energietransformaties!

De verliezen van /in het systeem zijn ook het gevolg van energietransformaties! Centrale Verwarmingssysteem Uitwerking van de deelvragen 1 ) Wat zijn de Energietransformaties in het systeem? De Energietransformaties die optreden in het CV-systeem zijn a. Boven de brander c.q. in de

Nadere informatie

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (54 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes!

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (54 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! PROEFWERK NATUURKUNDE KLAS 5 ROEFWERK H10 + H6 10/3/2009 Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (54 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! Opgave

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

Warmte als energievorm

Warmte als energievorm de jaar de graad (uur) - - Warmte als energievorm Inleiding : Als we ons afvragen wat warmte is, en steunen o onze ervaringen uit het dagelijks leven, dan komen we vlug in de roblemen. Probeer maar volgende

Nadere informatie

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012 MINISTERIE VN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXMENBUREU UNIFORM EINDEXMEN MULO tevens TOELTINGSEXMEN VWO/HVO/NTIN 2013 VK : NTUURKUNDE DTUM : DONDERDG 04 JULI 2013 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten)

Nadere informatie

1) Stoffen, moleculen en atomen

1) Stoffen, moleculen en atomen Herhaling leerstof klas 3 1) Stoffen, moleculen en atomen Scheikundigen houden zich bezig met stoffen. Betekenissen van stof zijn onder andere: - Het materiaal waar kleding van gemaakt is; - Fijne vuildeeltjes;

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

De temperatuur van de materie is een maat voor de gemiddelde snelheid van de materiedeeltjes en dus de inwendige kinetische energie.

De temperatuur van de materie is een maat voor de gemiddelde snelheid van de materiedeeltjes en dus de inwendige kinetische energie. Hoofdstuk 6: Warmte 6.1 Inwendige energie en warmte 6.1.1 Deeltjesmodel De materiedeeltjes van elk voorwerp hebben een thermische beweging. Hierdoor bezitten voorwerpen inwendige kinetische energie. De

Nadere informatie

Deel 5: Druk. 5.1 Het begrip druk. 5.1.1 Druk in het dagelijks leven. We kennen druk uit het dagelijks leven:... ... ...

Deel 5: Druk. 5.1 Het begrip druk. 5.1.1 Druk in het dagelijks leven. We kennen druk uit het dagelijks leven:... ... ... Deel 5: Druk 5.1 Het begrip druk 5.1.1 Druk in het dagelijks leven We kennen druk uit het dagelijks leven:............................................................. Deel 5: Druk 5-1 5.1.2 Proef a) Werkwijze:

Nadere informatie

Van der Waals en Wilson. N.G. Schultheiss

Van der Waals en Wilson. N.G. Schultheiss 1 Van der Waals en Wilson N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module bespreekt de werking van nevel- en bellenkamers. Dat zijn detectoren waarmee kleine deeltjes, zoals stof of kosmische straling, kunnen

Nadere informatie

Fysica - Warmteleer. Denis Defreyne 5WW8. September 2003 - Januari 2004

Fysica - Warmteleer. Denis Defreyne 5WW8. September 2003 - Januari 2004 Fysica - Warmteleer Denis Defreyne 5WW8 September 2003 - Januari 2004 Inhoudsopgave 1 Inleiding tot de warmteleer 1 1.1 Temperatuur.................................. 1 1.2 Warmte.....................................

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie Hoofdstuk 4: Arbeid en energie 4.1 Energiebronnen Arbeid: W =............. Energie:............................................................................... Potentiële energie: E p =.............

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur).

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Warmteleer en gaswetten. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Warmteleer en gaswetten. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Fysica: Warmteleer en gaswetten 25 juli 2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Atheneum van Veurne (http://www.natuurdigitaal.be/geneeskunde/fysica/wiskunde/wiskunde.htm),

Nadere informatie

De olie uit opgave 1 komt terecht in een tank met een inhoud van 10 000 liter. Hoe lang duurt het voordat de tank volledig met olie is gevuld?

De olie uit opgave 1 komt terecht in een tank met een inhoud van 10 000 liter. Hoe lang duurt het voordat de tank volledig met olie is gevuld? 5. Stromingsleer De belangrijkste vergelijking in de stromingsleer is de continuïteitsvergelijking. Deze is de vertaling van de wet van behoud van massa: wat er aan massa een leiding instroomt moet er

Nadere informatie

Kunnen we op basis van dit eenvoudige model de verschillende fasen en faseovergangen verklaren?

Kunnen we op basis van dit eenvoudige model de verschillende fasen en faseovergangen verklaren? Inhoud... 2 Opgave: Fase... 3 Dichtheid... 3 Opgave: Regenpijp... 3 Opgave: Bronzen beeld... 3 Warmte... 4 Stoffen opwarmen of afkoelen... 4 Voorwerpen opwarmen of afkoelen... 5 Warmtetransport... 5 Opgave:

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. reader periode 2 leerjaar 1. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. reader periode 2 leerjaar 1. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader reader periode 2 leerjaar 1 J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs,

Nadere informatie

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9 SCHEIKUNDE Hoofdstuk 9 Par. 1 Elke chemische reactie heeft een energie-effect. De chemische energie voor én na de reactie is niet gelijk. Als de reactie warmer wordt is de chemische energie omgezet in

Nadere informatie

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (55 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes!

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (55 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! NATUURKUNDE KLAS 5 INHAAL PROEFWERK ROEFWERK H10 + H6 3/2010 Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (55 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes!

Nadere informatie

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg.

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg. ste ronde van de 9de Vlaamse Fysica Olympiade Formules ste onde Vlaamse Fysica Olympiade 7 9de Vlaamse Fysica Olympiade Eerste ronde De eerste ronde van deze Vlaamse Fysica Olympiade bestaat uit 5 vragen

Nadere informatie

Lesvoorbereiding. Student leraar secundair onderwijs groep 1

Lesvoorbereiding. Student leraar secundair onderwijs groep 1 Lesvoorbereiding Student leraar secundair onderwijs groep 1 Naam Eeckhout Andreas Cluster Bi-Fy-Aa-Ch Groep 2 OSO 2 Academiejaar 2005-2006 Campus Kattenberg Kattenberg 9, B-9000 Gent Tel. (09) 269 98 06

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: HYDROSTATICA

Hoofdstuk 2: HYDROSTATICA ysica hoofdstuk : Hydrostatica e jaar e graad (uur) - 95 - Hoofdstuk : HYDROSTTIC. Inleiding: Bouw van een stof.. ggregatietoestanden De zuivere stoffen die we kennen kunnen in drie verschijningsvormen

Nadere informatie

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur.

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur. In tegenstelling tot een verandering van druk of concentratie zal een verandering in temperatuur wel degelijk de evenwichtsconstante wijzigen, want C k / k L De twee snelheidsconstanten hangen op niet

Nadere informatie

Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 1. 1.1 Molecuultheorie en temperatuur

Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 1. 1.1 Molecuultheorie en temperatuur Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 1 1.1 Molecuultheorie en temperatuur Opgave 1 Opgave 2 Opgave Opgave 4 De vanderwaalskrachten bij moleculaire stoffen zijn kleiner dan de aantrekkingskrachten tussen de geladen

Nadere informatie

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Naam: Klas: Practicum soortelijke warmte van water Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Doel van de proef Het bepalen van de soortelijke warmte van water

Nadere informatie

Opgave 1 Afdaling. Opgave 2 Fietser

Opgave 1 Afdaling. Opgave 2 Fietser Opgave 1 Afdaling Een skiër daalt een 1500 m lange helling af, het hoogteverschil is 300 m. De massa van de skiër, inclusief de uitrusting, is 86 kg. De wrijvingskracht met de sneeuw is gemiddeld 4,5%

Nadere informatie

Samenvatting snelheden en 6.1 6.3

Samenvatting snelheden en 6.1 6.3 Samenvatting snelheden en 6.1 6.3 Boekje snelheden en bewegen Een beweging kan je op verschillende manieren vastleggen: Fotograferen met tussenpozen, elke foto is een gedeelte van een beweging Stroboscopische

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten 4.1 Deeltjesmassa 4.1.1 Atoommassa De SI-eenheid van massa is het kilogram (kg). De massa van een H-atoom is gelijk aan 1,66 10 27 kg. m(h) = 0,000 000 000 000 000 000

Nadere informatie

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden 2 Meten is weten 1 Nee, want bijvoorbeeld 0,0010 kg is net zo nauwkeurig als 1,0 gram. 2 De minst betrouwbare meting is de volumemeting. Deze variabele bepaald het aantal significante cijfers. 3 IJs: 1,5

Nadere informatie

Kun je elke stof vloeibaar maken?

Kun je elke stof vloeibaar maken? Antwoorden bij de bundel natuurkunde nova hoofdstuk 3 water en lucht. Schrijf zo veel mogelijk vormen van water op die je kent. regen vloeibaar ijzel vast sneeuw vast ijs vast mist vloeibaar waterdamp

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Toestandsgrootheden en energieconversie

Toestandsgrootheden en energieconversie Toestandsgrootheden en energieconversie Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Faculty of Technology, Policy and Management Industry and Energy Group PO Box 5015, 2600 GA Delft, The Netherlands Eemscentrale, Eemshaven,

Nadere informatie

5 Formules en reactievergelijkingen

5 Formules en reactievergelijkingen 5 Formules en reactievergelijkingen Stoffen bestaan uit moleculen en moleculen uit atomen (5.1) Stoffen bestaan uit moleculen. Een zuivere stof bestaat uit één soort moleculen. Een molecuul is een groepje

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Warmtebronnen. Het kwadraat van 5 is 5 x 5 = 25. Het kwadraat van 10 is 10 x 10 = 100.

Warmtebronnen. Het kwadraat van 5 is 5 x 5 = 25. Het kwadraat van 10 is 10 x 10 = 100. Warmtebronnen Effectief gebruik van energiebronnen Je hebt warmte nodig om water te koken, vlees te braden of een cake te bakken. Kortom, voor alle kookprocessen. Deze warmte komt van warmte- of energiebronnen.

Nadere informatie

v gem v rms f(v) v (m/s) 0.0020 v α v β 0.0015 f(v) 0.0010 0.0005 v (m/s)

v gem v rms f(v) v (m/s) 0.0020 v α v β 0.0015 f(v) 0.0010 0.0005 v (m/s) Uitwerkingen Hertentamen E.K.T., november. We berekenen eerst het volume van de gases: V : :6 : m. Bij aanvang is de es gevuld tot een druk van :4 6 Pa bij een temperatuur van 9 K. We berekenen het aantal

Nadere informatie

Cursus Vacuümtechniek. Kenniscentrum Mechatronica Eindhoven

Cursus Vacuümtechniek. Kenniscentrum Mechatronica Eindhoven Cursus Vacuümtechniek Kenniscentrum Mechatronica Eindhoven Naslagwerken Vacuümtechniek L.Wolterbeek Muller: Vacuümtechniek, beginselen en toepassingen, ISBN 90-2012203-7, Uitg.: Kluwer Technische Boeken

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Reader Periode 3 Leerjaar 3. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Reader Periode 3 Leerjaar 3. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Reader Periode Leerjaar J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs

Nadere informatie

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer J. Kortland Cdb, Universiteit Utrecht Inleiding Bij het ontwerpen van een computermodel van de broeikas Aarde maak je gebruik van fysische modellen. Deze

Nadere informatie

Onderwijs op maat voor uitdaging en motivering Rendement2. a) Welke energieomzetting vindt er plaats?

Onderwijs op maat voor uitdaging en motivering Rendement2. a) Welke energieomzetting vindt er plaats? 1. De Keukenboiler Makkelijk zo n elektrisch boilertje onder het aanrecht. Nooit meer wachten tot er warm water uit de kraan komt. En je hoeft geen warm water te delen met iemand uit de badkamer. a) Welke

Nadere informatie

Onderwijs op maat voor uitdaging en motivering Rendement2

Onderwijs op maat voor uitdaging en motivering Rendement2 1. De Keukenboiler Makkelijk zo n elektrisch boilertje onder het aanrecht. Nooit meer wachten tot er warm water uit de kraan komt. En je hoeft geen warm water te delen met iemand uit de badkamer. a. Welke

Nadere informatie

HERHALINGS TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA voor S2/F2/MNW2 Woensdag 14 januari, 2009, 18.30 20.30

HERHALINGS TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA voor S2/F2/MNW2 Woensdag 14 januari, 2009, 18.30 20.30 HERHALINGS TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA voor S2/F2/MNW2 Woensdag 14 januari, 2009, 18.30 20.30 Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een GR en BINAS. NB: Geef bij je antwoorden altijd eenheden,

Nadere informatie

Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde

Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde opgave (blz 4) Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde De zwaarte-energie wordt gegeven door de formule W zwaarte = m g h In de opgave is de massa m = 0(kg) en de energie W zwaarte = 270(Joule)

Nadere informatie

BIOFYSICA: WERKZITTING 10 (Oplossingen) THERMOFYSICA

BIOFYSICA: WERKZITTING 10 (Oplossingen) THERMOFYSICA 1ste Kandidatuur ARTS of TANDARTS Academiejaar 2002-2003 Oefening 2 (p49) BIOFYSICA: WERKZITTING 10 (Oplossingen) THERMOFYSICA Met een stalen rolmeter meten we bij 10 C de lengte van een koperen staaf.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 2 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30 15.00 uur NATUUR- EN SCHEIKUNDE 1 CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Gebruik het BINAS tabellenboek.

Nadere informatie

Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier

Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier HAVO 11 EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1983 Vrijdag 17 juni, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier 2 " Benodigde gegevens kunnen worden

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal.

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal. Natuurkunde Havo 1984-II Opgave 1 Fietsen Iemand rijdt op een fiets. Beide pedalen beschrijven een eenparige cirkelbeweging ten opzichte van de fiets. Tijdens het fietsen oefent de berijder periodiek een

Nadere informatie

innovation in insulation

innovation in insulation warmte vocht geluid 2.000 / BW / 07-2003 Bergman Grafimedia Deze uitgave is met de meeste zorg samengesteld. Eventuele wijzigingen en zetfouten ten alle tijde voorbehouden. Warmte Inleiding In de hedendaagse

Nadere informatie

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie.

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie. Zowel in het vat, de fles als het glas zit dezelfde soort whisky. Is er een verschil in percentage alcohol? Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Geef de formule die het verband weergeeft tussen de

Nadere informatie

Wet van Bernoulli. 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli

Wet van Bernoulli. 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli Wet van Bernoulli 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen Druk in een vloeistof In de figuur

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht Exact Periode 5 Niveau 3 Dictaat Licht 1 1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is

Nadere informatie

Energie en Energiebalans. Dictaat hoofdstuk 5

Energie en Energiebalans. Dictaat hoofdstuk 5 Energie en Energiebalans Dictaat hoofdstuk 5 Inleiding Energiebalansen = boekhouden met energie elementaire warmteleer; energieberekeningen rond eenvoudige systemen en chemische reacties Overzicht college

Nadere informatie

NASK1 - SAMENVATTING KRACHTEN en BEWEGING. Snelheid. De snelheid kun je uitrekenen door de afstand te delen door de tijd.

NASK1 - SAMENVATTING KRACHTEN en BEWEGING. Snelheid. De snelheid kun je uitrekenen door de afstand te delen door de tijd. NASK1 - SAMENVATTING KRACHTEN en BEWEGING Snelheid De snelheid kun je uitrekenen door de afstand te delen door de tijd. Stel dat je een uur lang 40 km/h rijdt. Je gemiddelde snelheid in dat uur is dan

Nadere informatie

Tentamen Verbrandingstechnologie d.d. 9 maart 2009

Tentamen Verbrandingstechnologie d.d. 9 maart 2009 Tentamen Verbrandingstechnologie d.d. 9 maart 2009 Maak elke opgave op een afzonderlijk vel papier Diktaat mag gebruikt worden, aantekeningen niet Succes! Opgave 1: Diversen (a) Geef de algemene reactie

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Opgave 2. Voor vloeibaar water bij 298.15K en 1 atm zijn de volgende gegevens beschikbaar:

Opgave 2. Voor vloeibaar water bij 298.15K en 1 atm zijn de volgende gegevens beschikbaar: Oefenopgaven Thermodynamica 2 (29-9-2010) Opgave 1. Een stuk ijs van -20 C en 1 atm wordt langzaam opgewarmd tot 110 C. De druk blijft hierbij constant. Schets hiervoor in een grafiek het verloop van de

Nadere informatie

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur EINDEXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1977 Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn?

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn? Dichtheid Als je van een stalen tentharing en een aluminium tentharing wilt weten welke de grootte massa heeft heb je een balans nodig. Vaak kun je het antwoord ook te weten komen door te voelen welk voorwerp

Nadere informatie

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing.

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Opgave 2 Aardwarmte N2-2002-I -----------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1)

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Is de arbeid die moet verricht worden op een voorwerp om dat voorwerp over een afstand h omhoog te brengen, afhankelijk van de gevolgde weg? Kies een van

Nadere informatie

weergegeven met het symbool hfg.

weergegeven met het symbool hfg. TECHNISCHE INFORMATIE Magneetafsluiters en pneumatisch bediende afsluiters voor heet en stoomtoepassingen 9/05 TECHNISCHE INFORMATIE OVER HEET WATER EN STOOM ASCO/JOUCOMATIC biedt een breed programma magneetafsluiters

Nadere informatie

ADN-VRAGENCATALOGUS 2011 Gas

ADN-VRAGENCATALOGUS 2011 Gas CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART CCNR-ZKR/ADN/WG/CQ/2011/12 definitief 27 januari 2012 Or. DUITS ADN-VRAGENCATALOGUS 2011 Gas De ADN-vragencatalogus 2011 is op 27-01-2012 in de onderhavige versie aangenomen

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie