ESERO NL onderwijsconferentie 9 oktober Techniek in de Ruimte

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ESERO NL onderwijsconferentie 9 oktober 2013. Techniek in de Ruimte"

Transcriptie

1 ESERO NL onderwijsconferentie 9 oktober 2013 Techniek in de Ruimte

2 Ideeën voor de onderbouw Inhoud Isolatie Doeblad Astronautkleding (Groep 1/2- blad 1) Doeblad Astronautkleding (Groep 1/2- blad 2) Doeblad Astronautkleding (Groep 1/2- blad 3) Doeblad ruimtepak (Groep 3/4) Ontwerp robotarm Doeblad robotarm Waslijn Onderzoeken & Ontwerpen Vaardighedenlijst Onderzoeken & Ontwerpen colofon: auteur: Karin Heesakkers, KleinKracht, Zeist redactie: Hans Tuinenburg, Science Center NEMO, Amsterdam correspondentieadres: ESERO NL Postbus AK Amsterdam

3 Isolatie Kerndoelen: 42, 43, 44, 45 Doel: Met de leerlingen onderzoek doen naar de isolerende werking van materialen; De leerlingen weten wat isolatie is; De leerlingen ervaren de werking van isolatie; De leerlingen doen ervaring op met de onderzoekscyclus. Tijdsduur: Inleiding isolatie: 15 minuten Isolatieproef: 45 minuten Inleiding astronautenpak: 15 minuten Ontwerpen astronautenpak: 45 minuten Nodig per leerling: Doeblad isolatieproef Potlood Nodig in de klas: Voor de inleiding: thermoskan platen van astronaut en satellieten, beschikbaar via link in bronvermelding Voor de isolatieproef (per experimenteergroepje): afgesloten beker met heet water de materialen op het doeblad isoleerproef: pannenlap, gewoon papier, keukenrol, lapje leer, stukje aluminiumfolie, lapje katoen, stukje watten, stukje noppenfolie, stukje bodywarmer eventueel de platen van de onderzoekscyclus, te printen via kleinkracht.nl => lesmaterialen. Voorbereiding: Zet voor de isolatieproef een thermoskan met heet water klaar. Introductie: Astronauten in de ruimte, op de maan bijvoorbeeld, hebben een heel dik pak aan. Waarom denken de leerlingen dat dat is? 3

4 Bron: jpg De volgende redenen kunnen ze noemen: Om adem te halen: er is geen lucht op de maan, in het pak zit de lucht om te ademen. Als bescherming tegen de buitentemperatuur. Op de maan kan het in de zon erg heet worden (meer dan 100 graden) en in de schaduw erg koud (meer dan 100 graden vriezen). Als bescherming tegen de straling. Als je op aarde te lang in de zon zit kun je verbranden. Zonder beschermende luchtlaag op de maan ontvang je nog veel meer schadelijke stralen. Om je lichaam op de juiste druk te houden. Tot mijn verbazing zijn er een enkele keer kleuters die weten dat je lichaam er niet tegen kan om op een plaats zonder luchtdruk te zijn. De lucht in je lijf zet dan uit en het water in je lijf gaat koken, waardoor je sterft. De volgende reden wordt vaak genoemd maar is NIET waar: Om niet van de maan af te vliegen. Kleuters denken soms dat er magneten of gewichten in het pak zitten om niet van de maan af te vliegen als je een sprong maakt. Dat is niet waar. Je kunt wel hele hoge sprongen maken, omdat onze spieren aan meer zwaartekracht gewend zijn, maar van de maan afspringen lukt je echt niet. Het pak van de astronauten isoleert. Ook satellieten hebben zo'n beschermlaag om de apparatuur binnenin te beschermen tegen straling en extreme temperaturen. Waarom denken de leerlingen dat ze eruit zien alsof ze slordig ingepakt zijn? De beschermende folie moet niet scheuren bij uitzetting. Bron: en

5 In je dagelijkse omgeving zie je ook voorbeelden van isolatie, kennen de leerlingen er een paar? Je winterjas bijvoorbeeld, een thermoskan, dubbel glas. Laat een thermoskan zien en leg uit hoe deze werkt (zie achtergrondinfo leerkracht). Ondersteunende filmpjes: Maanlied voor kleuters: liedje van ongeveer 1 minuutje waarin Hoep (uit Hoelahoep) een ruimtepak aantrekt om naar de maan te gaan. Bespreek na afloop de 'zwaarste laarzen' in het lied. Helpt dat? Nee! Isolatie van huizen: in dit filmpje zie je hoe huizen worden geïsoleerd. Je kunt dit laten zien na het bespreken van de werking van een thermoskan. Wat zijn de overeenkomsten (stilstaande lucht, twee wandjes)? Heeft een thermoskan ook 'tochtstrips' (Ja in de deksel)? André Kuipers over het ruimtepak tijdens de lancering, hij laat zien met spekjes wat er gebeurt met je lijf zonder luchtdruk. Klokhuis astronaut van 4:45 tot 6:15 min: Wat moeilijker filmpje over het testen van satellietonderdelen in extreme temperaturen bij Estec in Noordwijk. Meer geschikt als achtergrondinfo voor leerkracht. Patatje wetenschap van 1:45 tot 6:00 min: Werkwijze isolatieproef De leerlingen gaan onderzoeken welke materialen goed isoleren en welke niet. Dat doen ze door met de verschillende materialen een beker warm water vast te houden. Dit is een mooie gelegenheid om de leerlingen al een beetje vertrouwd te maken met een onderzoekscyclus. Zie voor platen die u aan de muur kunt hangen eventueel onder lesmaterialen. Na het stellen van de onderzoeksvraag gaan wetenschappers altijd eerst bedenken wat ze verwachten. Pas daarna kijken ze met behulp van proeven of dat ook echt gebeurt. Dat doen de leerlingen ook. Laat de leerlingen de tabel zien. Leg eventueel uit hoe een tabel werkt, als de leerlingen daar nog niet eerder mee gewerkt hebben. Zij vullen nu eerst alleen de kolom in wat ze verwachten. Vouw bij jonge kleuters het blad even om zodat ze alleen het denkpoppetje zien tijdens het invullen. Nu gaan ze alle materialen echt testen. Pak de beker heet water telkens met één materiaal vast en voel een minuutje of het warm wordt of niet. De resultaten worden ingevuld in de tweede kolom. De volgende fase in het onderzoeksproces in nabespreken. Wat hebben we geleerd? En eventueel kan nu een nieuwe onderzoeksvraag gesteld worden. Soms isoleren twee laagjes beter dan één. Denk maar aan twee dunne truitjes in de zomer. Welke combinatie van laagjes werkt nog beter? Werkwijze ruimtepak Herhaal eventueel waarom astronauten ook al weer een ruimtepak aanhebben. Bekijk de röntgenfoto van het ruimtepak. Waar denken de leerlingen dat alle onderdelen voor zijn? Met jongere leerlingen kan dit besproken worden, waarna de doebladen astronautkleding uitgeknipt kunnen worden. Wanneer moeten de astronauten welk pak aan? Je kunt bijvoorbeeld bespreken dat bij een maanwandeling of ruimtewandeling het isolerende pak aan moet. Binnen in het ruimtestation hoeft dat niet. De buitenkant van het ruimtestation is al geïsoleerd, waardoor de astronauten daarbinnen veilig zijn. 5

6 Wat oudere leerlingen kunnen zelf op het doeblad ruimtepak aangeven waarvoor zij denken dat alle onderdelen bedoeld zijn. Bespreek dit na met behulp van de plaat in de achtergrondinfo voor de leerkracht. Laat nu de leerlingen hun eigen ruimtepak ontwerpen. Benoem welke functies u daar minimaal in terug wilt zien. Uitbreidingsmogelijkheden Laat eventueel in groepjes echte ruimtepakken maken van afvalmaterialen, en organiseer een modeshow waarbij de werking van het pak wordt toegelicht. Achtergrondinfo leerkracht Als we het over isolatie hebben moeten we onderscheid maken tussen twee verschillende vormen van warmteoverdracht: geleiding en straling. Warmtegeleiding Bij geleiding is er sprake van twee voorwerpen van verschillende temperatuur die contact met elkaar maken. Een koude lepel in een warme kom soep bijvoorbeeld. De voorwerpen streven altijd naar thermisch evenwicht, dat betekent dat de warmte van de ene wordt overgedragen op de andere, net zolang totdat beide voorwerpen dezelfde temperatuur hebben. In het geval van de soep wordt de lepel warmer (en de soep ietsje kouder al merk je dat minder). Sommige stoffen geleiden makkelijker warmte dan andere. Zet je een lepel van metaal in de soep en een houten spatel, dan is de lepel eerder warm dan de spatel. De isolatieproef met de verschillende materialen test dus eigenlijk welke materialen er langer over doen om warm te worden. Een thermoskan voorkomt warmtegeleiding door middel van een dubbele wand. Tussen de twee wanden zit een (bijna) vacuüm. Omdat er weinig geleidend materiaal (lucht) tussen de binnenste en buitenste wand zit, heeft de drank in de thermoskan, nauwelijks contact met de buitentemperatuur. Daardoor kan warmte er moeilijk in of uit. Hoe 'weet' een thermoskan of wat erin zit warm of koud moet blijven? Dat hoeft de thermoskan niet te weten. Hij koelt niet actief, en hij verwarmt niet, hij isoleert alleen maar. Hij voorkomt dat de temperatuur binnen en buiten hetzelfde worden. Als je een koude drank in de thermoskan doet, kan warmte van buitenaf daar moeilijk bij komen waardoor de drank koud blijft. Als je een warme drank in de thermoskan doet, kan die warmte moeilijk ontsnappen, waardoor de drank warm blijft. Warmtestraling De straling van de zon komt niet in de vorm van geleiding op de aarde of bij een satelliet, er bevindt zich immers geen lucht in het heelal. Hier is de wet van behoud van energie aan het werk. De straling botst, met een bepaalde energie, op het aardoppervlak of op de satelliet. Om zo veel mogelijk straling te laten weerkaatsen wordt de buitenkant van de satellieten voorzien van glimmende folie. De rest van de straling wordt opgenomen door het oppervlak, en de energie daarvan wordt omgezet in warmte. Onderzoekend en ontwerpend leren Bij onderzoekend en ontwerpend leren gaat het er vooral om een onderzoekende houding aan te leren: willen weten, begrijpen, verbeteren. Het denken staat dan ook centraal, niet het 'juiste' antwoord. Houdt dit in je hoofd als je vragen krijgt waar je zelf het antwoord niet op weet. Jouw houding om een vraag te durven hebben en samen naar het antwoord op zoek te gaan zet de deur naar

7 wetenschappelijk denken open. Voel jij je oncomfortabel als je iets niet weet dan pikt een leerling ook al gauw op dat het niet goed is als ze iets niet weet. Dan wordt wetenschap moeilijk en eng. Voor het beoordelen van de onderzoekende/ontwerpende vaardigheid van de leerling kun je op de volgende zaken letten: zegt de leerling zomaar wat zonder onderzoek (gokken) beschrijft de leerling waarnemingen herkent de leerling patronen zoekt de leerling naar verklaringen/oorzaken hoe gaat de leerling om met waarnemingen die niet kloppen met zijn verwachtingen hoe gaat de leerling om met verklaringen van andere leerlingen Zie ook als hulpmiddelen de 'Waslijn Onderzoeken en Ontwerpen', en de 'Vaardighedenlijst Onderzoeken en Ontwerpen' die als bijlagen zijn bijgevoegd. 7

8 Toelichting röntgenruimtepak:

9 Doeblad Isolatieproef Ik denk Ik test pannenlap hand papier keukenrol leer aluminiumfolie katoen watten noppenfolie bodywarmer 9

10 Doeblad Astronautkleding (Groep 1/2- blad 1) Uit ESA ISS Education Kit

11 Doeblad Astronautkleding (Groep 1/2- blad 2) Uit ESA ISS Education Kit 11

12 Doeblad Astronautkleding (Groep 1/2- blad 3) Uit ESA ISS Education Kit

13 Doeblad ruimtepak (Groep 3/4) 13

14 Ontwerp robotarm Kerndoelen: 33, 42, 44, 45 Doel: Met de leerlingen een robotarm ontwerpen; De leerlingen weten hoe een scharnierconstructie werkt; De leerlingen ervaren de werking van een scharnierconstructie; De leerlingen leren oplossingen bedenken voor een goede grijpconstructie; De leerlingen oefenen met het meten van afstanden; De leerlingen doen ervaring op met de ontwerpcyclus. Tijdsduur: Inleiding: 15 minuten Per ontwerpronde: ongeveer 45 minuten Nodig per leerling: minimaal 6 spatels of ijsstokjes, voorgeboord met 3 gaatjes, 2 in de uiteinden en 1 in het midden minimaal 7 splitpennen (voor elke 2 spatels verlenging, zijn 3 splitpennen nodig) schaar stevig papier met daarop de grijpers van het doeblad diverse materialen om nog meer grijpconstructies te ontwerpen, zoals melkpakken, flessendopjes, plastic potjes, karton,... Nodig in de klas: Parcours met objecten van verschillende gewichten die over een bepaalde afstand verplaatst moeten worden. Denk bijvoorbeeld aan een pingpongbal, een stuiterbal (kan de grijparm ook zwaardere voorwerpen vasthouden), een groter blok (kan de grijparm ook brede vormen oppakken) Meetlat Nodig voor de instructie: Een voorbeeld robotarm Eventueel de platen van de ontwerpcyclus, te printen via kleinkracht.nl => lesmaterialen.

15 Voorbereiding: Boor van te voren gaatjes in de spatels/ijsstokjes. Dat gaat sneller door 10 stokjes op elkaar te leggen en met plakband vast te maken, dan boor je 10 gaatjes tegelijk. Zelf gebruik ik een Dremel, het gaat ook prima met een handboor. Leerlingen uit hogere groepen vinden dit erg leuk om te doen! Spatels en een handboor zijn te bestellen bij Opitec. Spatels zijn vaak ook verkrijgbaar via de apotheek. Een handboor ook bij de breder gesorteerde bouwmarkten. Introductie van de ontwerpopdracht: Weten de leerlingen wat een robotarm is? Kunnen zij er voorbeelden van geven? Dit is de robotarm aan het ruimtestation ISS. Bron: en Leg uit dat we vandaag robotarmen gaan ontwerpen. Bespreek de ontwerpcyclus. Het gaat erom dat je iets bedenkt, test en weer verbetert. Juist het denken over verbeteringen is wat je vandaag wilt zien. Om het wat makkelijker te maken voor deze jonge leerlingen staat het eerste ontwerp van een grijparm al op het doeblad. Deze kan gemaakt en getest worden, daarna kunnen de leerlingen verbeteringen gaan bedenken. Voor jonge leerlingen: de doorgetrokken lijnen worden geknipt, de stippellijnen gevouwen. Ondersteunende filmpjes: Voor de kleintjes: liedje 'Ik ben een robot' van het Zandkasteel. Gaat over robots in zijn algemeen, niet speciaal over grijparmen. Filmpje van 3:30 min met beelden van de Canadarm (robotarm aan het ISS) is actie, met een muziekje eronder. Ingewikkeld maar ook indrukwekkend om te zien wat die arm allemaal kan doen. https://www.youtube.com/watch?v=omsctd2pnai Filmpje van 1:30 min over robotarmen in een autofabriek. De tekst is veel te moeilijk, maar de beelden van alle robotarmen aan het werk zijn wel leuk. Gewoon zonder geluid afspelen en alleen kijken! Werkwijze Hang de ontwerpcyclus zichtbaar aan de muur. Hang telkens een pijl bij de fase waarin je bent. De eerste cyclus maak je de grijparm zoals die op het doeblad staat. De tweede cyclus laat je de kinderen verbeteringen bedenken en testen. Daarna hangt het af van de vorderingen van de leerlingen. Bekijk of er nog meer verbeteringen te bedenken zijn. Ook kun je de opdracht moeilijker maken door de afstand die overbrugd moet worden te vergroten, het voorwerp dat verplaatst moet worden te verzwaren. 15

16 Kunnen leerlingen een keten van robotarmen ontwerpen waarmee zij een blokje om de hoek aan elkaar door kunnen geven? Hoe verbeter je het overpakken? Achtergrondinfo leerkracht Canadarm 1 is een robotarm die aan de spaceshuttles heeft gezeten. Canadarm 2 zit aan het ruimtestation gemonteerd. Deze is ongeveer 17 meter lang, en wordt gebruikt om ladingen en astronauten in de ruimte te verplaatsen. Hij helpt bij het onderhoud aan het ISS en kan onbemande ruimtevaartuigen 'vangen'. Deze opdracht gaat echter in hoofdzaak niet om de werking van een robotarm, maar om de ontwerpcyclus. Er is een Vaardighedenlijst Onderzoeken en Ontwerpen ontwikkeld door de CEDgroep in opdracht van het Platform Bèta Techniek. Deze is bijgesloten.

17 Doeblad robotarm 17

18 Waslijn Onderzoeken & Ontwerpen Te downloaden via kleinkracht.nl => lesmaterialen Deze platen kunt u aan de muur hangen bij een onderzoeksopdracht of ontwerpopdracht. Tijdens het onderzoeken of ontwerpen staat het leerproces (goed onderzoeken of ontwerpen) centraal, niet het juiste antwoord! Beloon dit dan ook. Onderzoekscyclus Ontwerpcyclus O&O cyclus Onderzoek => Ontdekkingen => Uitvindingen => Ontwerp Onderzoekscyclus Onderzoekscyclus 1. Wat wil ik weten? - Onderzoeksvraag - Zorg voor een haalbare en meetbare vraag. Voorbeeld: Welke minicopter blijft langer in de lucht? Welke minicopter draait sneller? Welke minicopter legt een grotere afstand af? Dus niet: Welke minicopter draait beter? Wat bedoel je met beter? Hoe kan je dat meten, wat meet je dan? Onderzoekscyclus 2. Bedenk antwoorden - Hypothese - Wat denk je? Wat verwacht je? Wat zou het antwoord kunnen zijn? Bedenk mogelijke antwoorden op de onderzoeksvraag. Wetenschappers noemen dit de hypothese. Je komt op een goede hypothese door jezelf waarom en hoe vragen te stellen. Onderzoekscyclus 3. Bedenk proeven - Werkwijze / Onderzoeksvoorstel - Bedenk proefjes om jouw hypothese te testen. Schrijf op wat je gaat doen. Zo test ik dat. Onderzoekers schrijven precies op hoe ze hun proef uitvoeren. Een proef is pas echt wetenschappelijk, als andere onderzoekers het precies na kunnen doen. Wel: 'ik laat een balletje van 10 gram met een doorsnede van 2 cm van een hoogte van 1 m vallen in een bak zand. Niet: 'ik laat een balletje vallen Hoe schrijf je het op zodat een andere leerling precies zou weten wat hij moet doen? Proeven moeten wel eerlijk zijn, zie de tips: Onderzoekscyclus 4. Doe de proeven - Onderzoek en resultaten - Doe nu de proeven. Schrijf precies op wat je meet en/of ziet. Let op of er iets onverwachts gebeurt. Onderzoekers schrijven precies op wat ze meten en/of zien. Dat noemen ze de resultaten. Een proef is pas echt wetenschappelijk als andere onderzoekers die het nadoen dezelfde resultaten vinden. Herhalen om te checken of een resultaat geen toeval is. Kijk voor tips over verslaglegging: Onderzoekscyclus 5. Wat heb ik geleerd? - Nabespreking - Schrijf op wat je te weten bent gekomen. Dat noemen we de nabespreking. Een goede nabespreking bevat de volgende onderdelen: Welke hypotheses klopten en welke niet, en waarom? Welke problemen ben je tegengekomen en hoe heb je die opgelost? Welke ideeën heb je gekregen voor een vervolg onderzoek? Wat gebeurde er / wat zag je waardoor je dat idee kreeg?

19 Ontwerpcyclus 1. Wat wil ik maken? - Programma van eisen - 2. Bedenk een ontwerp - Ontwerpen - 3. Maak je ontwerp - Realiseren- Ontwerpcyclus Wat moet mijn ontwerp kunnen? Wat kan er mis gaan omzetten naar doelstelling Bijvoorbeeld: De brug moet minstens 10 speelgoedauto s van 50 gram kunnen dragen en moet een afstand van 50 cm overbruggen. Dus niet: De brug mag niet doorbuigen Hoe voorkom je dat? Wat wil je wèl bereiken, wanneer ben je tevreden? Ontwerpcyclus Maak tekeningen, denk aan voor, boven en zijaanzicht Denk goed na over verbindingen Maak een lijst van benodigde materialen met afmetingen en hoeveelheden Maak een lijst van benodigde gereedschappen Niet: Doe maar 1000 ijsstokjes, dan heb ik zeker genoeg Jij krijgt in het echt de opdracht om de brug te bouwen niet als je zo duur bent Hoeveel heb je er echt nodig, hoe kun je dat uitrekenen? Ontwerpcyclus Bouw je ontwerp volgens je plan. Schrijf in je logboek welke problemen je tegenkomt en hoe je die hebt opgelost. Niet: het werkt niet Waarom werkt het niet? Welk onderdeel werkt niet? Wat kun je bedenken om het wel te laten werken? 4. Test je ontwerp - Testen - 5. Verbeterideeën? - Evalueren - Ontwerpcyclus Probeer je ontwerp uit. Schrijf in je logboek welke problemen je tegenkomt en hoe je die op zou kunnen lossen. Kleine probleempjes kun je oplossen, grotere verwerk je in je nieuwe ontwerp. Denk aan: Wat is de oorzaak en wat kun je aanpassen Heb je extra of ander materiaal nodig? Kloppen je verbindingen en je constructie? Herzie je materiaallijst of tekeningen Kijk voor tips over verslaglegging: Ontwerpcyclus Schrijf op wat je te weten bent gekomen. Dat noemen we de evaluatie. Een goede evaluatie bevat de volgende onderdelen: Welke onderdelen uit je ontwerp werkten wel en welke niet, en waarom? Welke problemen ben je tegengekomen en hoe heb je die opgelost? Welke ideeën heb je gekregen voor verbeteringen? Wat gebeurde er / wat zag je waardoor je dat idee kreeg? Welke tips heb je voor anderen die deze opdracht gaan doen? Platen met tips Eerlijke proeven Verslaglegging - Hoe noteer en verwerk je resultaten - Slechts één variabele Houd een logboek bij: O&O cyclus Herhaalbaar: kan jouw klasgenoot met jouw beschrijving de proef precies hetzelfde uitvoeren zonder vragen te stellen? Voldoende herhalen om toeval uit te sluiten wanneer weet je het zeker? O&O cyclus Wat zie je Wat meet je Welke problemen heb je opgelost en hoe? Wees eerlijk (laat niks weg omdat het je niet uit komt) Maak grafieken en tabellen Open mind: probeer ook dingen te zien waar je zelf niet aan gedacht had Zoeken op internet - Internet Research- Zoeken op internet - Internet Research- Hoe beoordeel je een site? Zoek je een feit of een mening? Past de site waar je naar kijkt daarbij (is hij bedoelt om te informeren of te overtuigen)? Google & Wikipedia Valkuil overslaan sleutelbronnen (google komt niet bij betaalde wetenschappelijke tijdschriften - meest betrouwbare info) O&O cyclus Betrouwbaarheid is hoger als de site achtergrondinfo over de auteur(s) bevat geen spelfouten bevat Verwijst naar betrouwbare links Recent nog is bijgewerkt (let op data dus) Volledige informatie bevat / van meerdere kanten naar het onderwerp kijkt Bronvermeldingen of literatuurvermeldingen bevat O&O cyclus Leer zoekopdracht verfijnen om niet te verdwalen in info Werking wikipedia Verschil google en andere sites (kinderen vermelden vaak google als bron) Let op adresbalk Adres met ~ (tilde), members of users: vaak particuliere pagina's. Deze informatie kan evengoed betrouwbaar zijn, maar mag niet worden toegeschreven aan universiteit of organisatie. Opschrijven Houd goed bij welke zoektermen je gebruikt hebt, en welke websites je bezocht hebt! Deze waslijn is een groeidocument. Mail verbetertips naar 19

20 Vaardighedenlijst Onderzoeken & Ontwerpen

O&O cyclus. Onderzoeken en ontwerpen

O&O cyclus. Onderzoeken en ontwerpen O&O cyclus Onderzoeken en ontwerpen O&O cyclus Waslijn O&O Deze platen kun je aan de muur hangen bij een onderzoeksopdracht of ontwerpopdracht. Tijdens het onderzoeken of ontwerpen staat het leerproces

Nadere informatie

Lesmateriaal bij workshop onderzoekend leren geïnspireerd op sterrenkunde WTA 22 april 2015

Lesmateriaal bij workshop onderzoekend leren geïnspireerd op sterrenkunde WTA 22 april 2015 Lesmateriaal bij workshop onderzoekend leren geïnspireerd op sterrenkunde WTA 22 april 2015 Dit document bevat de volgende inspiratiebronnen: Info over onderzoeks- en ontwerpcyclus pagina 2 Onderzoeken

Nadere informatie

Onderzoekend leren geïnspireerd op sterrenkunde

Onderzoekend leren geïnspireerd op sterrenkunde Dia 1 Onderzoekend leren geïnspireerd op sterrenkunde KleinKracht i.s.m. CBS Oud Zandbergen Dia 2 Even voorstellen: Karin Heesakkers Afgestudeerd sterrenkundige Lessen voor leerlingen en leerkrachten Lesmaterialen

Nadere informatie

Proefjes. Jouw werkbladen in de klas. In de klas. versie A. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Proefjes. Jouw werkbladen in de klas. In de klas. versie A. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Proefjes Jouw werkbladen in de klas In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! versie A Onderzoek in de klas Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Onderzoek

Nadere informatie

De leerling: weet dat astronauten robotarmen

De leerling: weet dat astronauten robotarmen Ruimtetechnologie GROEP 5-6 60 50 minuten De leerling: weet dat astronauten robotarmen gebruiken om 1, 44, 45 en 54 reparaties uit te voeren buiten het ruimtestation ontdekt dat als een robot- arm langer

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

Thema Energie-gebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energie-gebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer HET ENERGIEHUIS Thema Energie-gebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting Elektrische

Nadere informatie

Licht in de ruimte. lesidee voor bovenbouw PO. colofon: info@ruimtevaartindeklas.nl www.ruimtevaartindeklas.nl

Licht in de ruimte. lesidee voor bovenbouw PO. colofon: info@ruimtevaartindeklas.nl www.ruimtevaartindeklas.nl Licht in de ruimte lesidee voor bovenbouw PO colofon: auteur: Wendy van den Putte, Science Center NEMO, Amsterdam info@ruimtevaartindeklas.nl www.ruimtevaartindeklas.nl Inhoud Lesopzet... 3 Materialenlijst...

Nadere informatie

Werkbladen In de klas. Proefjes. Naam. groep 7-8. School. Klas. Versie A

Werkbladen In de klas. Proefjes. Naam. groep 7-8. School. Klas. Versie A Proefjes groep 7-8 Naam School Werkbladen In de klas Versie A Klas Onderzoek in de klas Wetenschappelijk onderzoek wordt vaak in een laboratorium gedaan. Maar sommige onderzoeken kun je ook thuis of in

Nadere informatie

Astronautenpak groep 7-8

Astronautenpak groep 7-8 Astronautenpak groep 7-8 Een ontwerper van een astronautenpak houdt zich bij het ontwerpen van een pak met andere dingen bezig dan de laatste mode. Honderden kilometers buiten de dampkring hebben astronauten

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R LEKKER BAKKEN IN DE ZON! Nee niet zonnebaden, maar barbecuen zonder hout of kolen! Dat kan ook met zonlicht. Het lijkt een beetje op een oude truc met een sterk vergrootglas. Als de zon goed schijnt, en

Nadere informatie

Uit welk land komt deze raket?

Uit welk land komt deze raket? Uit welk land komt deze raket? Raketten Vgroep 5-6 57 tijdsduur 45 minuten kerndoelen 1, 50 en 54 lesdoelen De leerling: herkent de vlaggen van Nederland, België, Zweden, Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië

Nadere informatie

Link naar leerkrachtgids www.c3.nl/onderwijsmiddelen/leerkrachtgids-ontwerpen

Link naar leerkrachtgids www.c3.nl/onderwijsmiddelen/leerkrachtgids-ontwerpen Lesbrief Ontwerpend Leren Gebruik de zon! Gebruik deze lesbrief bij de proef Zonneoven en de leerkrachtgids Ontwerpend leren met chemie. Deze lesbrief geeft verdieping en een lessuggestie rondom de ontwerpopdracht:

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Maak je eigen vlieger

Maak je eigen vlieger Uitdager van de maand Maak je eigen vlieger Natuur & Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Maak je eigen vlieger Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Inzicht in hoe een vlieger vliegt

Nadere informatie

Natraject Toelichting voor de leerkracht Een Talentkrachtige les

Natraject Toelichting voor de leerkracht Een Talentkrachtige les Natraject Toelichting voor de leerkracht Ter afsluiting van het bezoek aan de Magneet zijn er twee lessen waaruit gekozen kan worden: Een korte les van 1 uur of een lesmiddag van 2 uur. Een Talentkrachtige

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGEN WERKBLAD LESBRIEF 3: VLIEGEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 3) Vliegen Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Ontwerp een vliegmachine Proefvliegen: drijven op

Nadere informatie

Techniek? Constructies. [Geef tekst op]

Techniek? Constructies. [Geef tekst op] Techniek? Constructies [Geef tekst op] Inhoud van de Doe-les Constructies In deze Doe-les ga je verschillende opdrachten maken die te maken hebben met techniek om je heen. Om die opdrachten te kunnen uitvoeren

Nadere informatie

gesproken tekst dat de zon warmte geeft van het doeblad Maak voor de activiteit De zon geeft warmte twee ijsklontjes.

gesproken tekst dat de zon warmte geeft van het doeblad Maak voor de activiteit De zon geeft warmte twee ijsklontjes. Gebruik de zon GROEP 1-2 12 55 minuten 1, 42, 54 en 55 Maak voor de activiteit De zon geeft warmte twee ijsklontjes. Teken boven de ene kolom een zon en boven de andere een schaduw. Zorg voor naamkaartjes

Nadere informatie

Snel, sneller, snelst Raketten

Snel, sneller, snelst Raketten V Snel, sneller, snelst Raketten groep 3-4 37 tijdsduur 60 minuten kerndoelen 1 en 55 lesdoelen De leerling: weet dat je een raket nodig hebt om naar de ruimte te gaan weet dat een raket een motor en brandstof

Nadere informatie

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Zonnepanelen op school Team 5: Natuur Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Jullie gaan onderzoeken of de plant een zonnecel is en wie daar gebruik van maken 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 2 Omstandigheden op aarde. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook:

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 2 Omstandigheden op aarde. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 1 MENS & AARDE LES 2 Omstandigheden op aarde Deze les gaat over: Leefbare omstandigheden op aarde Experimenteren met zwaartekracht en luchtdruk Bij dit thema

Nadere informatie

Bruggen. elsmarlon smithuis. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/60956

Bruggen. elsmarlon smithuis. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/60956 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres elsmarlon smithuis 30 april 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/60956 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet.

Nadere informatie

Licht en donker Licht

Licht en donker Licht H Licht en donker Licht groep 1-2 09 tijdsduur 80 minuten kerndoelen 1, 32, 42 en 54 lesdoelen De leerling: weet dat licht nodig is om te zien kent een aantal lichtbronnen, waarvan sommige uit zichzelf

Nadere informatie

Onderzoeksboekje. Klas: Namen:

Onderzoeksboekje. Klas: Namen: Onderzoeksboekje Klas: Namen: De onderdelen van de onderzoekscyclus: 1. Introductie 2. Verkennen 3. Opzetten onderzoek 4. Uitvoeren onderzoek 5. Concluderen 6. Presenteren 7. Verdiepen/verbreden 2 Science

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R WELKOM! Een bezoeker die een science center binnenkomt, moet gelijk in de stemming komen om van alles te ontdekken. Dat kan doordat er iets verrassends gebeurt. Daar gaan jullie op een heel speciale manier

Nadere informatie

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Welkom bij Fenomena! Deze hele

Nadere informatie

Lesmateriaal bovenbouw

Lesmateriaal bovenbouw Lesmateriaal bovenbouw Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Bouw je eigen telescoop Benieuwd naar het oppervlak van de maan? Of de ringen van Saturnus? Deze dingen staan te ver

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe kun je dingen warm houden?

Kernvraag: Hoe kun je dingen warm houden? Kernvraag: Hoe kun je dingen warm houden? Naam leerling: Klas: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Hoe kun je dingen warm maken 1. Stel je voor dat je de temperatuursensor zo warm mogelijk moet maken

Nadere informatie

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING STERREN DANSEN OP DE MUUR Als je op een onbewolkte avond naar de hemel kijkt zie je overal sterren. Net zoals je soms in wolken gekke figuren kunt ontdekken, kun je dat in sterren ook. Door lijnen te trekken

Nadere informatie

Techniek? Constructies. [Geef tekst op]

Techniek? Constructies. [Geef tekst op] Techniek? Constructies [Geef tekst op] Inhoud van de Doe-les Constructies In deze Doe-les ga je verschillende opdrachten maken die te maken hebben met techniek om je heen. Om die opdrachten te kunnen uitvoeren

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

les Vragenblad 1 Dominoreeks Datum: Naam: Bij vragen met een * zet je een rondje om het goede antwoord. Mijn groepje was: blauw / geel / rood / groen*

les Vragenblad 1 Dominoreeks Datum: Naam: Bij vragen met een * zet je een rondje om het goede antwoord. Mijn groepje was: blauw / geel / rood / groen* Vragenblad 1 Dominoreeks Datum: Naam: les 1 Bij vragen met een * zet je een rondje om het goede antwoord. Mijn groepje was: blauw / geel / rood / groen* Vraag 3 Ik had zelf het volgende bedacht: Vraag

Nadere informatie

Lessenserie De hellingbaan

Lessenserie De hellingbaan - Bovenbouw - Lessenserie De hellingbaan Een lessenserie over het experimenteren met de hellingbaan en de strategie controleren van variabelen. Met dank aan leerkrachten en leerlingen van basisschool De

Nadere informatie

TECHNIEK project LEERKRACHTENBUNDEL. Jeroen De Meutter Olivier Foets Jeroen Smets

TECHNIEK project LEERKRACHTENBUNDEL. Jeroen De Meutter Olivier Foets Jeroen Smets TECHNIEK project LEERKRACHTENBUNDEL Jeroen De Meutter Olivier Foets Jeroen Smets 2 INLEIDING ONDERZOEKSOPDRACHTEN De onderzoeksopdrachten, zijn kaarten die best geplastificeerd kunnen worden. De leerlingen

Nadere informatie

Krachtpatsers. Primair Onderwijs. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 0900 91 91 200 ( 0,10 p/min.) info www.e-nemo.nl e-mail info@e-nemo.

Krachtpatsers. Primair Onderwijs. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 0900 91 91 200 ( 0,10 p/min.) info www.e-nemo.nl e-mail info@e-nemo. Krachtpatsers Primair Onderwijs ontdekkingsreis tussen fantasie en werkelijkheid Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 0900 91 91 200 ( 0,10 p/min.) info www.e-nemo.nl e-mail info@e-nemo.nl LESMATERIAAL KRACHTPATSERS

Nadere informatie

Archeologen logboek Namen:....

Archeologen logboek Namen:.... Archeologen logboek Namen:... Bladzijde 1 De antwoorden op deze vragen kun je vinden bij de internetsites die bij opdracht 1 op de WebQuest staan. Vul de antwoorden in de piramide in. De letters in de

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Lichtweerkaatsing Licht

Lichtweerkaatsing Licht Lichtweerkaatsing Licht Hgroep 5-6 49 tijdsduur 60 minuten kerndoelen 1, 32, 45 en 54 Tip. De leerlingen maken in deze les allemaal een eigen periscoop. U kunt ze dit ook in tweetallen of in groepjes laten

Nadere informatie

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig.

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig. Het klimaat GROEP 5-6 47 65 minuten 1, 23, 42 en 50 Zet voor de activiteit Verandert de waterspiegel? de bekers, de schoteltjes, de klei en de kannen water klaar. Maak een dag van tevoren ten minste 12

Nadere informatie

Magnetische velden groep 7-8

Magnetische velden groep 7-8 Magnetische velden groep 7-8 Zonder magnetisch veld zouden we niet op aarde kunnen leven. Zonnewinden zouden de atmosfeer rond de aarde laten verdwijnen en schadelijke straling zou het leven op aarde vernietigen.

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HOE KUN JE EEN PINGPONGBALLETJE LATEN ZWEVEN IN DE LUCHT? Jullie gaan een exhibit ontwerpen waarbij jullie de bezoekers kennis laten maken met de eigenschappen van luchtstromen en luchtdruk. Met de exhibit

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

van zwaartekracht hebben weet dat hoe groter de zwaartekracht van een hemellichaam is, hoe kleiner hun sprong is

van zwaartekracht hebben weet dat hoe groter de zwaartekracht van een hemellichaam is, hoe kleiner hun sprong is Zwaartekracht GROEP 5-6 48 65 minuten 1 en 23 De leerling: herkent de zwaartekracht ontdekt dat een kleine sprong op aarde een veel grotere sprong op de maan is ontdekt dat een kleine sprong op aarde een

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Presenteren. Oriëntatie

Presenteren. Oriëntatie Oriëntatie Dit ga je doen Je gaat een stand (marktkraam) inrichten om te laten zien wat je gedaan hebt tijdens dit project en wat je eindresultaat is. Je probeert jullie stand zo te maken dat het aantrekkelijk

Nadere informatie

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren De sneeuwpop Voor de docent Vak(gebied) Schooltype / afdeling Mens en Natuur, Natuurkunde VO onderbouw (havo/vwo) Leerjaar 1 Tijdsinvestering Vakinhoud 2-3 lesuren Warmtegeleiding en -isolatie in dagelijkse

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R DE WILLIE WORTEL QUIZZZ Gaat er bij jou ook een lampje branden? Dan heb je het goede antwoord op de vraag gegeven. Maak een knotsgekke elektroquiz. Daarvoor gaan jullie zelf de quizvragen en antwoorden

Nadere informatie

ONDERZOEK KUNSTSTOF 3

ONDERZOEK KUNSTSTOF 3 ONDERZOEK KUNSTSTOF 3 Dit blad dient als basis om zelf op onderzoek uit te gaan, en bestaat uit verschillende delen: Onderzoeksvraag analyseren. Onderzoek uitvoeren. Waarnemingen noteren. Besluit noteren.

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Scouts instructie: hakken Hoe je veilig je houtvoorraad aan kan leggen

Scouts instructie: hakken Hoe je veilig je houtvoorraad aan kan leggen Scouts instructie: hakken Hoe je veilig je houtvoorraad aan kan leggen Als je een kampvuur of een kookvuur gaat maken, zal het je zelden gebeuren dat al je hout precies de goede afmetingen heeft. Je hebt

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Ruimteschip Aarde Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Ruimteschip Aarde Groep 5-7 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Ruimteschip Aarde

Nadere informatie

Iglo s bouwen. Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 6. Algemeen

Iglo s bouwen. Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 6. Algemeen Uitdager van de maand Iglo s bouwen Natuur & Techniek, Groep 6 Algemeen Titel Bouw je eigen iglo Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Inzicht in de stevige constructie van een ronde

Nadere informatie

dampkring voorstelt en een fles die een planeet zonder dampkring voorstelt

dampkring voorstelt en een fles die een planeet zonder dampkring voorstelt Het klimaat GROEP 7-8 67 15 minuten wachten De leerling: weet wat het broeikaseffect is weet wat de dampkring is ontdekt dat de dampkring heel dun is in vergelijking met de aarde kent zowel positieve als

Nadere informatie

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw.

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. De basis van isolatie en hoe INSULd8eco werkt in uw gebouw In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. Om de werking van onze isolatie oplossing goed te begrijpen,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist Inhoudsopgave Inhoud van de leskist... Inleiding... Leerdoelen... Opbouw van de les 1. Voorbereiding voor de leerkracht... 2. Introductie Brief van de jutter... 3. Veldwerk in de schoolomgeving Afval jutten...

Nadere informatie

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden.

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Met lampen is het als met schoenen; ze zijn vanzelfsprekend en je ziet ze overal. Pas als de stroom een keer uitvalt, merk

Nadere informatie

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken Grafieken Rekenles over het maken van grafieken 10-13 jaar Rekenen Weerstation, data, grafieken 60 minuten Op het digitale schoolbord bekijkt de leerkracht met de klas verschillende grafieken over het

Nadere informatie

Kettingreacties. Docentenhandleiding. Lesmateriaal 1-3 VMBO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Kettingreacties. Docentenhandleiding. Lesmateriaal 1-3 VMBO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Kettingreacties Docentenhandleiding Lesmateriaal 1-3 VMBO Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief

Nadere informatie

hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek

hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek Groep 7 & 8 Team van maximaal 4 leerlingen Leerling materiaal TECHNIEK TOERNOOI hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek Verdeel de rollen Je werkt in een groepje van vier leerlingen. Iedereen in je groepje

Nadere informatie

Lichaamsbedekking isolatievermogen 6-8. Auteur : Annette Scheersoi, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Germany. jaar

Lichaamsbedekking isolatievermogen 6-8. Auteur : Annette Scheersoi, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Germany. jaar 6-8 jaar Wetenschappelijke inhoud: Biowetenschap, zoölogie, humane biologie Beoogde concepten/vaardigheden: Adaptatie, fysiologie, isolatie Beoogde leeftijdsgroep: 6-8 jaar oud Duur van de activiteit:

Nadere informatie

Werkbladen In NEMO. Technium. Naam. onderbouw VO School. Klas

Werkbladen In NEMO. Technium. Naam. onderbouw VO School. Klas Werkbladen In NEMO Technium Naam onderbouw VO School Klas Ontwerpen Grote kans dat jij vandaag je tandenborstel, fiets en jas gebruikt hebt. Al deze spullen zijn ontworpen. Het zijn oplossingen voor problemen

Nadere informatie

Zonnevangers met een functie

Zonnevangers met een functie U UNPLUGGED Zonnevangers met een functie Lestijd: 20 minuten Deze basisles omvat alleen oefeningen. Er kunnen inleidende en afrondende suggesties worden gebruikt om dieper op het onderwerp in te gaan als

Nadere informatie

Scratch. Gemaakt door: Déjan van Noordt en Leroy van den Driesche Leerlingen HAVO 5 SG Spieringshoek Als onderdeel voor het vak Informatica

Scratch. Gemaakt door: Déjan van Noordt en Leroy van den Driesche Leerlingen HAVO 5 SG Spieringshoek Als onderdeel voor het vak Informatica Scratch sdas Gemaakt door: Déjan van Noordt en Leroy van den Driesche Leerlingen HAVO 5 SG Spieringshoek Als onderdeel voor het vak Informatica Inhoud Wat is scratch?... 2 Deel 1: Account aanmaken... 2

Nadere informatie

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien Leven in de ruimte GROEP 5-6 59 80 minuten 1, 42, 46 en 54 De leerling: lende hemellichamen verschillende omstandigheden zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

Introductie. De kit bestaat uit verschillende materialen en een DVD. Op de DVD staan de volgende bestanden: Handboek over Gebouwen, met animaties;

Introductie. De kit bestaat uit verschillende materialen en een DVD. Op de DVD staan de volgende bestanden: Handboek over Gebouwen, met animaties; IUSES Toolkit Introductie Met deze experimentele toolkit kunnen experimenten uitgevoerd worden op het gebied van energie efficiency, energiebesparing en duurzame energie. Hij is ontwikkeld voor docenten

Nadere informatie

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen geschiedenis Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Introduceren thema Oorlog:

Nadere informatie

Wetenschap en techniek talent 2015

Wetenschap en techniek talent 2015 Wetenschap en techniek talent 2015 Een onderzoekende houding bij kinderen. Hoe krijg je dit voor elkaar? faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen ontwikkelingspsychologie Even voorstellen Sabine

Nadere informatie

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A:

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: RESEARCH & DESIGN klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: Verwondering: het begin van wetenschap keuzeonderzoeken locatie Mariënburg, Leeuwarden Research & Design Project: Verwondering: het begin

Nadere informatie

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij het filmprogramma over het Heelal tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit:

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit: 9-11 jaar Benaming van de activiteit: Lucht Niet niets Wetenschappelijke inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Dichtheid van vaste stoffen en vloeistoffen Beoogde leeftijdsgroep: 9-11 jaar oud Duur van

Nadere informatie

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij het filmprogramma over het Heelal tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

BOUW JE EIGEN WEERSTATION

BOUW JE EIGEN WEERSTATION BOUW JE EIGEN WEERSTATION Als je wilt weten wat voor weer het is, dan moet je de verschillende weerselementen kunnen meten. Met enkele heel gewone dingen kan je jouw eigen weerstation bouwen. De thermometer

Nadere informatie

Afval scheiden. Yvonn van de Grootevheen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/75826

Afval scheiden. Yvonn van de Grootevheen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/75826 Auteur Yvonn van de Grootevheen Laatst gewijzigd 25 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/75826 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Lesbrief Kikker in de kou

Lesbrief Kikker in de kou Lesbrief Kikker in de kou Groep 1 t/m 4 basisonderwijs Deze lesbrief is gemaakt ter gelegenheid van Warme Truiendag 2009 door De Groene Poolster te Den- Helder en geactualiseerd en bijgewerkt door MEC

Nadere informatie

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3:

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3: lesbrieven leerkrachtenbestand Lesbrief 3: geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 KAPITEINS LOGBOEK derde Logboekbericht De kok

Nadere informatie

Mijn doelen voor dit jaar

Mijn doelen voor dit jaar Mijn doelen voor dit jaar Een nieuw schooljaar betekent nieuwe kansen. Aan het begin van een nieuw kalenderjaar maken veel mensen goede voornemens. Dat gaan wij nu ook doen: het maken van voornemens of

Nadere informatie

Tijd. 10 min. 55 minuten

Tijd. 10 min. 55 minuten Tijd GROEP 5-6 50 55 minuten 1, 23, 32, 44, 45 en 51 De leerling: weet hoe dag en nacht ontstaan weet dat de tijd niet overal op de wereld hetzelfde is weet met welke instrumenten je tijd kunt meten kent

Nadere informatie

Zelf aan de slag. Lesbrief Wetenschap & Techniek-lessen voor kinderen in groep 1 t/m 3 van het basisonderwijs

Zelf aan de slag. Lesbrief Wetenschap & Techniek-lessen voor kinderen in groep 1 t/m 3 van het basisonderwijs Zelf aan de slag Lesbrief Wetenschap & Techniek-lessen voor kinderen in groep 1 t/m 3 van het basisonderwijs kennismaking met Wetenschap & Techniek. Inleiding In deze lesbrief staan suggesties voor een

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HOE KUN JE JEZELF EEN NIEUW GEZICHT GEVEN? Jullie gaan een exhibit ontwerpen waarbij jullie de bezoekers kennis laten maken met de eigenschappen van spiegels. Met de exhibit kunnen de bezoekers een nieuw

Nadere informatie

Tweede wereldoorlog:

Tweede wereldoorlog: geschiedenis Tweede wereldoorlog: Kleding Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Tweede Wereldoorlog - Kleding Introduceren thema Tweede Wereldoorlog - Kleding In dit

Nadere informatie

www.praktischtechniek.nl

www.praktischtechniek.nl D. Bekijk nu de andere zaklampen. Vul de tabel in. Werken alle zaklampen? Ja / nee Omdat: Welke zaklamp schijnt het langst? Techniekkit: Noord Nederland Domein: Energie omzetting Competentie: Ontwerpen

Nadere informatie

Regen en het weer voorspellen

Regen en het weer voorspellen Uitdager van de maand Regen en het weer voorspellen Natuur en Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Regen en het weer voorspellen Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Het maken van

Nadere informatie

De leerling: weet wat luchtdruk is weet dat je met een barometer de luchtdruk kunt meten

De leerling: weet wat luchtdruk is weet dat je met een barometer de luchtdruk kunt meten Het weer GROEP 5-6 46 40 minuten (dag 1), 5 minuten (dag 2) & 15 minuten (dag 3) 1, 6, 8, 42, 43 en 45 De leerling: weet wat luchtdruk is weet dat je met een barometer de luchtdruk kunt meten 24 materiaalbakken

Nadere informatie

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Energie Docentenhandleiding Lesmateriaal onderbouw havo/vwo Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding...1. Benodigde gereedschappen Mechanische onderdelen Plastic onderdelen... 3

Inhoud. Inleiding...1. Benodigde gereedschappen Mechanische onderdelen Plastic onderdelen... 3 Montagehandleiding Inhoud Inleiding...1 Benodigde gereedschappen... 1 Mechanische onderdelen... 2 Plastic onderdelen... 3 Montage Montage grijper... 6 Montage voet & besturingseenheid... 7 Montage hoofdeenheid...

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht...

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Les 4 De opdracht... Drents Museum Groep 3 Duur: naar eigen inzicht (evt. te verdelen over meerdere lessen) Lesvoorbereiding

Nadere informatie

3.3 Les 3: Het opstellen van een hypothese

3.3 Les 3: Het opstellen van een hypothese 3.3 Les 3: Het opstellen van een hypothese Doel: Lesinhoud De leerlingen formuleren hypotheses die beginnen met ik denk dat. De leerlingen weten dat ze bij een onderzoek ook het tegenovergestelde onderzoeken

Nadere informatie

Beeldend Verbind de puntjes Maak zelf een opdracht

Beeldend Verbind de puntjes Maak zelf een opdracht Voor de leerkracht, les 5 Beeldend Verbind de puntjes Maak zelf een opdracht Zwaarte van de opdrachten Korte inhoud van de les Een geliefd werkje voor kinderen is het verbinden van genummerde puntjes tot

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 2: RAVIJN OVERSTEKEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 2) Het ravijn Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Brainstorm ravijn oversteken Bruggen bouwen

Nadere informatie

Muziekinstrument. Introductie klassikaal, uitvoering in teams van 3-4 leerlingen

Muziekinstrument. Introductie klassikaal, uitvoering in teams van 3-4 leerlingen Casus Muziekinstrument De BZT-show organiseert de grote XXL muziekwedstrijd, waarbij leerlingen mee kunnen doen met hun eigen fantasieinstrument. In deze casus wordt stap voor stap uitgelegd hoe leerlingen

Nadere informatie

Werkboek. D e e e r l i j k e p r o e f. school: naam: Folkert Oldersma Henk de Vries 2011 Science & Ontwerp

Werkboek. D e e e r l i j k e p r o e f. school: naam: Folkert Oldersma Henk de Vries 2011 Science & Ontwerp Werkboek D e e e r l i j k e p r o e f school: naam: Folkert Oldersma Henk de Vries 2011 Science & Ontwerp Les 1 de slinger De Opdracht: Bestaat er een verband tussen lengte, gewicht, tijd en uitslag van

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe ziet een afkoelingsgrafiek eruit?

Kernvraag: Hoe ziet een afkoelingsgrafiek eruit? Kernvraag: Hoe ziet een afkoelingsgrafiek eruit? Naam leerling: Klas: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Een kopje thee Je hebt een kopje warme thee, maar je bent druk bezig een computerspel te spelen.

Nadere informatie

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 2:

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 2: lesbrieven leerlingen werkblad Lesbrief 2: RAVIJN OVERSTEKEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 2) Het ravijn Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Brainstorm ravijn oversteken Bruggen

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde BAKKAARTEN THEMA 4

Meander. Aardrijkskunde BAKKAARTEN THEMA 4 6 Meander Aardrijkskunde BAKKAARTEN THEMA 4 thema 4 Wat heb je nodig... Warm of koud 21 In de winter is het koud en in de zomer is het warm. Dit kun je goed voelen. Kun je het ook meten?... voor de proef?

Nadere informatie

Een vreemde planeet groep 5-8

Een vreemde planeet groep 5-8 Een vreemde planeet groep 5-8 Hoe weten we wat voor weer het is op Mars? Of uit welk materiaal de ringen van Saturnus bestaan? De leerlingen onderzoeken in deze les zelfgemaakte planeten. Ze leren dat

Nadere informatie