Voer een echt sociaal leenstelsel in 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voer een echt sociaal leenstelsel in 1"

Transcriptie

1 Voer een echt sociaal leenstelsel in 1 Bas Jacobs en Dinand Webbink Samenvatting Regering Rutte-II is voornemens een sociaal leenstelsel in te voeren in het hoger onderwijs. Dit verdient in beginsel navolging; de toegankelijkheid van het hoger onderwijs kan tegen veel lagere publieke kosten worden geborgd, waardoor privaat geld kan worden ingezet voor essentiële investeringen in het onderwijs. Stijgende rendementen op onderwijsinvesteringen vereisen hogere investeringen in hoger onderwijs. Als de publieke sector dat nalaat (om welke reden dan ook), dan dient de overheid private onderwijsinvesteringen mogelijk te maken en niet te blokkeren. De keerzijde van stijgende onderwijsrendementen is een groeiende inkomenskloof tussen hoog- en laaggeschoolden. Hogere onderwijsinvesteringen helpen om die inkomensverschillen te verkleinen. Minister Bussemaker (2013) stelt geen zuiver sociaal leenstelsel voor maar een hybride leenstelsel: enerzijds met annuïtaire leningen met vaste aflossingen en een maximale looptijd van 15 jaar en, anderzijds, een maximale, inkomensafhankelijke aflossing indien beroep wordt gedaan op de draagkrachtprocedure. Doordat de terugbetaling van studieleningen nog steeds voor het merendeel van de afgestudeerden vaste, annuïtaire aflossingen kent, mag dit studieleningstelsel géén sociaal leenstelsel worden genoemd. Dit hybride leenstelsel kent een aantal grote nadelen: De toegankelijkheid van het hoger onderwijs is niet optimaal geborgd doordat risico- en leenaversie niet optimaal worden ondervangen, want de meerderheid van studenten zal op de gangbare, annuïtaire wijze aflossen; De negatieve instroomeffecten, hoewel kwantitatief beperkt, zullen onnodig groter worden door het annuïtaire deel van het aflossingsregime, dat alleen inkomensafhankelijk wordt indien aanspraak wordt gedaan op de draagkrachtprocedure; Een aanzienlijk deel van de studenten zal door de gemiddeld hogere studieschulden een beroep gaan doen op de draagkrachtprocedure waardoor de uitvoeringskosten stijgen; Het voorgestelde regime leidt daarnaast tot onnodig hogere publieke kosten, omdat bij hogere studieschulden meer onvolledig afgeloste studieschulden moeten worden kwijtgescholden. Deze nadelen worden vermeden door een echt sociaal leenstelsel in te voeren, met een langere terugbetaaltermijn, waarin alle afgestudeerden inkomensafhankelijk hun studieschulden terugbetalen en waarin die terugbetalingen via de belastingdienst worden geïnd: De aflossingstermijn van studieleningen moet zo lang mogelijk doorlopen, eventueel tot aan de pensioengerechtigde leeftijd. Het is economisch onzinnig om de terugbetaling te laten plaatsvinden juist in die periode van het arbeidzame leven waarin afgestudeerden het laagste inkomen genieten en waarin afgestudeerden de hoge kosten van kinderen en huisvesting hebben. Een lange aflossingstermijn bespaart op kwijtscheldingskosten aangezien vrijwel alle afgestudeerden zullen aflossen over hun leven; Iedere afgestudeerde zou een bepaald percentage van het inkomen moeten afdragen aan rente en aflossing. Dat kan een vlak of progressief terugbetalingspercentage zijn, eventueel boven een aflossingsvrij drempelinkomen. Het gemiddelde terugbetalingstarief zal dan naar schatting rond 3-4 procent van het inkomen liggen op basis van berekeningen in Jacobs (2002); Inkomensafhankelijke terugbetalingen vergroten de wig op arbeid niet als niemand meer terugbetaalt dan hij/zij ontvangen heeft van de overheid; De inning van deze terugbetalingen zou via de belastingdienst moeten geschieden, zoals in het VK, Nieuw-Zeeland en Australië gebeurt. Op de loonbelastingverklaring kan worden aangegeven of afgestudeerden een studieschuld hebben, waardoor werkgevers direct de benodigde aflossing op het salaris inhouden en overmaken aan de belastingdienst. 1 Deze bijdrage is geschreven ten behoeve van het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer op 6 februari Jacobs en Webbink zijn beide hoogleraar economie bij de vakgroep Algemene Economie, Erasmus School of Economics, Erasmus Universiteit Rotterdam. Adres: Postbus 1738, 3000 DR, Rotterdam. Tel: (secretariaat). Fax: Alle fouten en omissies zijn die van de auteurs. 1

2 Sociaal leenstelsel is meest geëigende instrument om toegankelijkheid te borgen Voor het borgen van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zijn in beginsel geen schaarse publieke middelen nodig. De belangrijkste taak van het sociale leenstelsel is de toegang van het hoger onderwijs (hbo en wo) te waarborgen tegen de laagste publieke kosten. Het toegankelijkheidsprobleem vindt zijn oorsprong in falen op de kapitaal- en verzekeringsmarkten. Studenten kunnen hun toekomstig inkomen niet als onderpand gebruiken voor een studielening. Het risico verbonden aan het niet kunnen terugbetalen van studieschulden door een laag inkomen na de studie kan niet worden verzekerd. Een sociaal leenstelsel ondervangt beide marktfalens bij de kern: een studielening gecombineerd aan een verzekering die het risico op een te zware schuldenlast verzekert. Die verzekering krijgt vorm via inkomensafhankelijke terugbetalingen. Deze verzekering zal ook leenaversie ondervangen, zeker als het terugbetalingspercentage beperkt is. Studenten krijgen dan volledige duidelijkheid over wat de aflossing van studieschulden voor het netto inkomen na de studie betekent. Leenaversie zal daarnaast geen probleem hoeven zijn in het licht van de zeer hoge levensinkomens van afgestudeerden (Webbink et al., 2013). De kosten van een studie bedragen gemiddeld enkele procenten van het levensinkomen, ook indien eigen bijdragen van studenten aan de opleiding worden verhoogd. Het verdient aanbeveling studenten zo goed mogelijk te informeren over hun toekomstige verdiencapaciteit om eventuele leenaversie te verminderen. Waarom zijn subsidies via studiefinanciering of niet-kostendekkende collegegelden niet geschikt om het toegankelijkheidsprobleem op te lossen? Kapitaal- en verzekeringsmarktfalen wordt niet opgelost, de gevolgen ervan worden alleen verzacht; Publieke subsidies voor het hoger onderwijs herverdelen inkomen van arm naar rijk; Publieke subsidies voor het hoger onderwijs verlagen de sociale mobiliteit omdat zo n driekwart van de studenten uit de rijkste helft van de bevolking komt; Subsidies op hoger onderwijs zetten aan tot te grote onderwijsdeelname van marginale studenten met lage opbrengsten op hun onderwijsinvestering, hoge kans op uitval en lange studieduren; Subsidies worden gefinancierd uit economisch verstorende belastingheffing en schaden daarmee de arbeidsmarkt en de welvaart. Een te hoge instroom van marginale studenten en een te hoge belastingdruk worden vermeden als de toegankelijkheid wordt geborgd met een sociaal leenstelsel. Daarnaast wordt door een sterkere toepassing van het profijtbeginsel perverse herverdeling van inkomen tegengegaan en stijgt de inkomensmobiliteit, bijvoorbeeld als vrijvallende middelen zouden worden ingezet voor het basis- en middelbaar onderwijs. Hogere rendementen op hoger onderwijs vereisen hogere investeringen Het sociale en private rendement op investeringen in hoger onderwijs neemt al enige decennia toe (CPB, 2012; Webbink et al., 2013). Het is daarom doelmatig dat er meer geld in onderwijs wordt geïnvesteerd, of dat nu privaat of publiek geld is, omdat anders de Nederlandse welvaart wordt aangetast. 2

3 Gegeven budgettaire restricties is het essentieel dat de overheid private investeringen mogelijk maakt De vraag wat het optimale aandeel van de overheid moet zijn in de maatschappelijke onderwijsinvestering kan niet op zuiver wetenschappelijke gronden worden beantwoord. Maar, als de overheid om welke reden dan ook niet meer publiek geld wil of kan investeren, dan is het van essentieel maatschappelijk belang dat de private sector die onderwijsinvesteringen kan doen als de rendementen op die investeringen stijgen. Het onmogelijk maken van hogere private bijdragen leidt ertoe dat het Ministerie van Onderwijs volgens de vigerende begrotingsregels zal worden gedwongen te gaan bezuinigen op het onderwijs. Dat zou de Nederlandse economie onnodige schade berokkenen. Hogere investeringen in hoger onderwijs verkleinen de inkomensverschillen De stijgende onderwijsrendementen weerspiegelen bovendien de sterk toenemende inkomensverschillen tussen lager en hoger opgeleiden gedurende de laatste decennia (CPB, 2012; Webbink et al. 2013). Meer investeringen in hoger onderwijs zullen het aanbod van hoger opgeleiden verhogen ten opzichte van lager opgeleiden en daarmee de groeiende inkomenskloof verkleinen. Het optimale aandeel van de overheid in onderwijsinvesteringen is niet wetenschappelijk te kwantificeren Er kan een hele discussie gevoerd worden over de optimale verdeling van middelen tussen de publieke en de private sector. De discussie over de invoering van het sociaal leenstelsel staat daar los van. De primaire functie van het sociaal leenstelsel is de toegankelijkheid te borgen tegen de laagst denkbare publieke kosten, bij ieder niveau van publieke bijdragen. Dat neemt niet weg dat er redenen zijn om publiek geld ter beschikking te stellen voor investeringen in hoger onderwijs, bijvoorbeeld overwegingen over positieve externe effecten van onderwijs, maar ook de mate waarin het belastingstelsel de prikkels om te studeren negatief beïnvloedt. Externe effecten zijn empirisch lastig aantoonbaar, maar zouden een publiek aandeel in de onderwijsinvestering kunnen rechtvaardigen. Hoe groot dat aandeel moet zijn, is niet te kwantificeren. Bij bestaande subsidieniveaus is het niet waarschijnlijk dat de overheid onvoldoende publieke middelen ter beschikking stelt (CPB, 2010). Vanuit fiscaal perspectief geeft de overheid op dit moment al (veel) meer subsidie dan de hogere belastingopbrengsten die gestudeerden betalen ten opzichte van niet-gestudeerden (Jacobs, 2012). De voorgestelde omzetting van de basisbeurs in studieleningen en de omzetting van OV-kaart in een kortingskaart zal de onderwijssubsidie bij een fiscaal neutralere behandeling van onderwijsinvesteringen brengen. Instroomeffecten zijn kwantitatief beperkt, maar worden door een slecht ontwerp onnodig vergroot Uit economisch onderzoek komt een zeer beperkte prijsgevoeligheid van de onderwijsdeelname naar voren (CPB, 2010). Verhoging van de private bijdragen zal daarom een beperkt negatief effect hebben op de onderwijsdeelname. 3

4 Positieve selectie treedt op als marginale studenten met een lage verwachte opbrengst van hun opleiding niet meer gaan studeren. Dit is maatschappelijk gewenst, ook om onnodige studieuitval en lange studieduren te voorkomen. Vermindering van de instroom is dus welvaartsverhogend als marginale studenten wegblijven. Averechtse selectie treedt op als infra-marginale studenten met een voldoende hoge verwachte opbrengst van hun opleiding niet meer gaan studeren. Dit is een maatschappelijk verlies en dient zoveel mogelijk voorkomen te worden. Het is daarom gewenst studenten met voldoende academische perspectieven goed voor te lichten. In het voorstel van Minister Bussemaker (2013) zal nog steeds het grootste deel van de studenten aflossen onder een annuïtair regime met vaste aflossingen en niet onder een zuiver sociaal leenstelsel waarin de terugbetaling altijd volledig inkomensafhankelijk is. De afwezigheid van structurele deelname-effecten bij de invoering van een zuiver sociaal leenstelsel, zoals in Australië, mogen daarom niet zonder meer worden verwacht indien het voorstel van Bussemaker zal worden ingevoerd. Doordat risico-aversie en leenaversie met annuïtaire leningen met vaste aflossingen minder goed worden weggenomen, kunnen sterkere instroomeffecten van hogere eigen bijdragen worden verwacht dan met een zuiver sociaal leenstelsel. De kwantitatieve effecten zullen overigens nog steeds beperkt zijn. Smeer de aflossing zo lang mogelijk uit over het leven Het is economisch ondoelmatig om de aflossingstermijn van studieleningen te beperken tot 15 jaar. Afgestudeerden betalen dan hun studieschuld terug in de eerste fase van hun arbeidzame leven, waarin ze dat het minst goed kunnen dragen omdat ze dan het minste verdienen, maar ook de hoogste kosten hebben van bijvoorbeeld huisvesting en kinderen. Een korte aflossingstermijn leidt tot welvaartsverliezen, zeker omdat mensen aan het begin van hun loopbaan gerantsoeneerd zijn op de kapitaalmarkt en dus niet hun consumptie gelijkmatig kunnen verdelen over het leven. Investeringen in menselijk kapitaal zijn de belangrijkste investeringen die mensen doen in hun leven. Geef afgestudeerden daarom de tijd om de schulden voor die investeringen af te lossen. Terwijl een aflossingstermijn van 30 jaar voor hypotheken normaal is, geldt dergelijke termijnen nog niet voor studieleningen. Conform de levenscyclushypothese is het optimaal als huishoudens hun consumptie zo gelijkmatig mogelijk verdelen over hun levensloop. De aflossingstermijn dient daarom zo lang mogelijk te zijn waardoor het aflossingstarief kan dalen. Inkomensafhankelijke terugbetalingen dragen ook bij aan het uitsmeren van de consumptie; er wordt meer afgelost wanneer het inkomen (en de consumptie) hoger is. Het spitsuur van het leven wordt door een lange aflossingstermijn ontlast waardoor er meer ruimte ontstaat voor het opvangen van bijvoorbeeld hoge kosten van kinderen en huisvesting. Door een lange aflossingstermijn kunnen de aflossingsverplichtingen zeer fors afnemen ten opzichte van de huidige termijn van 15 jaar. Wij schatten dat een gemiddeld aflossingspercentage van circa 3-4 procent van het inkomen nodig is op basis van eerdere berekeningen (Jacobs, 2002). Dit is als de aflossingsdrempel bij nul euro ligt en er een vlak tarief wordt gehanteerd. Dat lage aflossingspercentage zal bovendien leenaversie sterk kunnen 4

5 ondervangen; afgestudeerden zien dat de terugbetalingsverplichting maar een beperkt beslag zal leggen op toekomstige inkomens. De aflossingsvrije inkomensdrempel moet laag worden gehouden om het aflossingspercentage zo beperkt mogelijk te maken. Ook huishoudens met een laag inkomen kunnen best een deel van hun inkomen aflossen, zeker bij aflossingspercentages van een procent of 3-4. Organiseer terugbetalingen via het belastingstelsel Inning van de terugbetalingen zou via het belastingstelsel moeten geschieden. Het is onduidelijk waarom dit in Nederland niet mogelijk zou zijn, maar Minister Bussemaker stelt dit niet voor. Waarom kan het in Engeland, Australië en Nieuw-Zeeland wel en in Nederland niet? Vaak wordt verwezen naar een overbelaste belastingdienst. Maar dat is niet een heel sterk argument. Terugbetaling kan als volgt geschieden. Iedere afgestudeerde dient bij zijn loonbelastingverklaring in te vullen of hij/zij een studieschuld heeft. Samen met de loonheffing zal de werkgever dan automatisch de aflossing van de studielening op het salaris inhouden. Afgestudeerden zullen nauwelijks iets merken van hun aflossing. Dit geldt natuurlijk niet voor afgestudeerden die niet in loondienst zijn. Zij zullen zelf moeten zorgdragen voor aflossing, net als bij de belastingheffing. Hoe hoog moet de rente op studieleningen zijn? In beginsel moet de rente op staatsleningen met een vergelijkbare looptijd als de studielening worden genomen. Daarbovenop kan een correctie worden aangebracht voor het wanbetalingsrisico (Jacobs, 2002). In dat geval kan de overheid meer middelen besparen, omdat het aflossingsrisico niet meer naar de publieke sector wordt verschoven en wordt gedeeld onder de afgestudeerden. Bij risicodeling onder afgestudeerden treedt wel mogelijk moreel gevaar (studenten nemen teveel risico met studieschulden) en risicoselectie (laagrisico studenten doen niet mee aan het leenstelsel) op. Dit moet worden afgewogen de budgettaire nadelen van kwijtschelding van restschulden. Deze effecten zijn van kwantitatief minder groot belang als de terugbetaaltermijn wordt opgerekt; wanbetaling zal dan veel minder optreden, waardoor de publieke kosten daarvan lager zijn, maar ook risicodeling minder tot minder moreel gevaar en averechtse selectie leidt. Argumenten studentenorganisaties tegen lange aflossingstermijn overtuigen niet De studentenorganisaties lijken teveel bezig met het maximaliseren van de overheidssubsidie op wanbetaling: het door de overheid kwijtschelden van schulden na 15 jaar na afstuderen. Studenten met lagere inkomens moeten langer terugbetalen dan studenten met hogere inkomens. Dit is altijd zo en dat is het idee van een inkomensafhankelijke terugbetaling. Mensen die niet kunnen, hoeven maar weinig of niet terug te betalen. Nooit meer van een studieschuld afkomen. Dit is het idee van inkomensafhankelijk terugbetalen: mensen kunnen een lange periode nog een openstaande schuld hebben juist omdat ze niet op annuïtaire wijze hun lening hoeven af te lossen. Overigens zal dit niet het geval zijn voor de overgrote meerderheid van studenten gezien de hoge opbrengst van studeren en het dus in eindige tijd volledig aflossen van studieschulden. 5

6 Je kinderen gaan studeren terwijl jezelf nog een studieschuld hebt. Dat is logisch en economisch gewenst, want afgestudeerden worden niet gedwongen af te lossen in de periode waarin ze nog een laag arbeidsinkomen hebben aan begin van hun carrière. Het is ook gewenst omdat huishoudens in het spitsuur van hun leven al met geld- en tijdsrestricties kampen. Het is daarom verstandig de aflossing grotendeels te doen als afgestudeerden al wat ouder zijn (net als hun kinderen). Bij langere aflossingstermijn wordt een veel groter bedrag aan rente betaald. Er is altijd een economische prijs van uitstel van aflossing. Die moet worden afgewogen tegen de winst daarvan; het gelijkmatig uitsmeren van consumptie. Door het tegenhouden van lange aflossingstermijnen bewijzen studentenorganisaties de studenten en afgestudeerden geen goede dienst. Hoe korter de aflossingstermijn, hoe zwaarder de terugbetalingslast zal worden in het eerste deel van het leven. Dat is wanneer afgestudeerden nog een laag inkomen hebben. Een korte terugbetaaltermijn zet afgestudeerden daarom klem in het spitsuur van hun leven. Referenties Bussemaker, J. (2013), Toekomstbestendige Studiefinanciering voor Sterke Onderwijskwaliteit, Kamerbrief, 18 januari, Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. CPB (2010), Effecten Hogere Private Bijdrage voor het Hoger Onderwijs, CPB Notitie, 25 maart 2010, Den Haag: CPB. CPB (2012), Loonongelijkheid in Nederland Stijgt, CPB Policy Brief No. 6, 10 december. Jacobs, B. (2002), An Investigation of Education Finance Reform. Income Contingent Loans and Graduate Taxes in the Netherlands, CPB Discussion Paper, No. 9, Den Haag: CPB.. Jacobs, B. (2012), Investeringen in Hoger Onderwijs en Fiscale Neutraliteit, Den Haag: CPB, 25 maart 2012, Den Haag: CPB. Webbink, H.D., S. Gerritsen en M. van der Steeg (2013), Financiële Opbrengsten Onderwijs Verder Omhoog, Economisch Statistische Berichten, 98 (4651),

6 Een sociaal leenstelsel: studiefinanciering volgens het boekje

6 Een sociaal leenstelsel: studiefinanciering volgens het boekje INLEIDING 6 Een sociaal leenstelsel: studiefinanciering volgens het boekje Problemen rond de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zijn in essentie terug te voeren op problemen bij het lenen voor een

Nadere informatie

2 Aflossing studieschuld bij leenstelsel

2 Aflossing studieschuld bij leenstelsel CPB Notitie Aan: Ministerie OCW Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Marcel Lever Datum: 7 juni 2013 Betreft: Aflossing studieschuld

Nadere informatie

Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB Notitie 7 juni 2013 Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. CPB Notitie Aan: Ministerie OCW Centraal Planbureau

Nadere informatie

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs CPB Notitie 25 februari 2013 Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs Uitgevoerd op verzoek van Minister Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Nadere informatie

Prof. C.L.J. Caminada (Koen)

Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) College opening facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Erasmus

Nadere informatie

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag!

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Openingscollege facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Universiteit

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

Toetsingskader Sociale leningen studiefinanciering

Toetsingskader Sociale leningen studiefinanciering Toetsingskader Sociale leningen studiefinanciering Noot vooraf: Bij het beantwoorden van de toetsvragen is vooral gebruik gemaakt van het Rapport brede heroverwegingen nr. 7: Studeren is investeren uit

Nadere informatie

Bijlage studiefinanciering en terugbetalen

Bijlage studiefinanciering en terugbetalen Bijlage studiefinanciering en terugbetalen In deze bijlage worden de huidige en de voorgestelde nieuwe wijze van terugbetalen naast elkaar gezet. Aangegeven wordt op welke wijze studenten in beide systemen

Nadere informatie

Het sociaal leenstelsel en de participatie in het Nederlands hoger onderwijs

Het sociaal leenstelsel en de participatie in het Nederlands hoger onderwijs 19 juni 2011 Naam: Stefan Marcus Studentnummer: 5893550 Het sociaal leenstelsel en de participatie in het Nederlands hoger onderwijs Begeleider: W. Kanning Studiejaar: 2010/2011 Inhoud 1 Inleiding 1 2

Nadere informatie

Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase

Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase CPB Notitie 18 januari 2013 Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB

Nadere informatie

Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB Notitie 22 mei 2014 Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB Notitie Aan: Ministerie van OCW Centraal

Nadere informatie

CPB Document. Effecten van invoering van een sociaal leenstelsel in het Nederlands hoger onderwijs. No 39 Oktober, 2003. Bas Jacobs, Erik Canton

CPB Document. Effecten van invoering van een sociaal leenstelsel in het Nederlands hoger onderwijs. No 39 Oktober, 2003. Bas Jacobs, Erik Canton CPB Document No 39 Oktober, 2003 Effecten van invoering van een sociaal leenstelsel in het Nederlands hoger onderwijs Bas Jacobs, Erik Canton Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den

Nadere informatie

De heren Rog en Omtzigt, leden van de Tweede Kamer voor het CDA

De heren Rog en Omtzigt, leden van de Tweede Kamer voor het CDA CPB Notitie Aan: De heren Rog en Omtzigt, leden van de Tweede Kamer voor het CDA Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Karen van

Nadere informatie

No.W05.13.0145/I 's-gravenhage, 13 juni 2013

No.W05.13.0145/I 's-gravenhage, 13 juni 2013 ... No.W05.13.0145/I 's-gravenhage, 13 juni 2013 Bij Kabinetsmissive van 21 mei 2013, no. 13.001016, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, bij de Afdeling

Nadere informatie

Herverdelingsapecten van het pensioenakkoord

Herverdelingsapecten van het pensioenakkoord Herverdelingsapecten van het pensioenakkoord Harrie Verbon Universiteit van Tilburg Vereniging van pensioenrecht, 8 maart 2011 1 Stelling: De aanvullende pensioenen leiden tot herverdeling van arm naar

Nadere informatie

Thema 7 Hoger onderwijs Beleidsvariant A Besparingen in 2011-2015, in mld. euro s 2011 2012 2013 2014 2015 Structureel Variant 7A 0,06 0,10 0,20 0,35 0,61 1,21 Omschrijving variant Deze variant zet voor

Nadere informatie

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning CPB Notitie Datum : 27 augustus 2004 Aan : de SP, de heer E. Irrgang SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning 1 Inleiding De SP-fractie heeft het CPB gevraagd de budgettaire en koopkrachteffecten te

Nadere informatie

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij.

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij. 2.2 Kinderjaren Het krijgen van kinderen heeft voor ouders economische gevolgen: 1. Ouders krijgen minder tijd voor andere zaken en gaan bv. minder werken; 2. Kinderen kosten geld. De overheid komt ouders

Nadere informatie

Effecten hogere private bijdrage voor hoger onderwijs

Effecten hogere private bijdrage voor hoger onderwijs CPB Notitie Nummer : 2010/11 Datum : 25 maart 2010 Aan : Heroverweging Hoger Onderwijs Effecten hogere private bijdrage voor hoger onderwijs Samenvatting hoofdpunten 1. Sociaal leenstelsel De Nederlandse

Nadere informatie

Effect van leningen op toegankelijkheid: uitkomsten van verschillende studies

Effect van leningen op toegankelijkheid: uitkomsten van verschillende studies Prof. Dr. J.J. (Hans) Vossensteyn UNIVERSITEIT TWENTE. Effect van leningen op toegankelijkheid: uitkomsten van verschillende studies Deskundigengesprek Eerste Kamer Op 2 december 2014 heeft de Commissie

Nadere informatie

2) Wanneer gaan de verschillende maatregelen in? Per 1 januari 2013

2) Wanneer gaan de verschillende maatregelen in? Per 1 januari 2013 Oktober 2012 Nieuws hypotheekrenteaftrek Zoals het er nu voorstaat zal er vanaf 2013 alleen aftrek worden genoten voor hypotheekrente bij minimaal een annuïtaire aflossing. Op dit moment mag je nog de

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2009 - I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een voorbeeld van een juiste verklaring

Nadere informatie

Een huis met een restschuld, kunt u dit voorkomen? www.zichtadviseurs.nl/hypotheken

Een huis met een restschuld, kunt u dit voorkomen? www.zichtadviseurs.nl/hypotheken Een huis met een restschuld, kunt u dit voorkomen? www.zichtadviseurs.nl/hypotheken De huizenprijzen zijn in Nederland sinds 2008 flink gedaald. Dat is goed nieuws voor starters die een huis willen kopen.

Nadere informatie

Hieronder de vergelijking tussen de annuïteitenhypotheek en de lineaire hypotheek.

Hieronder de vergelijking tussen de annuïteitenhypotheek en de lineaire hypotheek. Hieronder de vergelijking tussen de annuïteitenhypotheek en de lineaire hypotheek. Inleiding: De genoemde vormen zijn voor starters de enige vormen die sinds 01-01-2013 leiden tot renteaftrek. Andere vormen,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch) Modellen voor het effect van arbeidsmarktbeleid

Samenvatting (Summary in Dutch) Modellen voor het effect van arbeidsmarktbeleid Samenvatting (Summary in Dutch) Modellen voor het effect van arbeidsmarktbeleid in Nederland Arbeidsmarkt en beleid in Nederland Nederland scoort sinds het midden van de jaren 90 internationaal gezien

Nadere informatie

Meenemen studieleningen bij acceptatie hypothecair krediet

Meenemen studieleningen bij acceptatie hypothecair krediet Meenemen studieleningen bij acceptatie hypothecair krediet Nibud, mei 2016 Het ministerie van BZK heeft het Nibud advies gevraagd hoe de studieschuld meegenomen dient te worden bij hypotheekverstrekking,

Nadere informatie

4.1 Klaar met de opleiding

4.1 Klaar met de opleiding 4.1 Klaar met de opleiding 1. Werken in loondienst - Bij een bedrijf of bij de overheid (gemeente, provincie, ministerie); - Je krijgt loon/salaris; - Je hebt een bepaalde zekerheid, dat je werk hebt,

Nadere informatie

Rede uitgesproken ter gelegenheid Opening facultair jaar 2011-2012, Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden, 7 september 2011

Rede uitgesproken ter gelegenheid Opening facultair jaar 2011-2012, Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden, 7 september 2011 Rede uitgesproken ter gelegenheid Opening facultair jaar 2011-2012, Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden, 7 september 2011 Titel: Collegegeld omhoog, Stufi omlaag! Op zoek naar welvaartsverhogende

Nadere informatie

Nieuwsbrief kwartaal 4 Prinsjesdag Bron: Dukers & Baelemans Pagina 1. U als particulier: Algemene heffingskorting en de arbeidskorting

Nieuwsbrief kwartaal 4 Prinsjesdag Bron: Dukers & Baelemans Pagina 1. U als particulier: Algemene heffingskorting en de arbeidskorting U als particulier: Algemene heffingskorting en de arbeidskorting In het belastingplan 2014 was reeds aangekondigd dat het afbouwpercentage in de algemene heffingskorting geleidelijk wordt verhoogd en de

Nadere informatie

CPB Document. Private bijdragen voor hoger onderwijs. No 61 Juli 2004. Profiteren van het profijtbeginsel. Erik Canton, Dinand Webbink, Michèle Belot

CPB Document. Private bijdragen voor hoger onderwijs. No 61 Juli 2004. Profiteren van het profijtbeginsel. Erik Canton, Dinand Webbink, Michèle Belot CPB Document No 61 Juli 2004 Private bijdragen voor hoger onderwijs Profiteren van het profijtbeginsel Erik Canton, Dinand Webbink, Michèle Belot Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508

Nadere informatie

Nieuwe voorwaarden. Terugbetalen Fineb studieschuld

Nieuwe voorwaarden. Terugbetalen Fineb studieschuld Nieuwe voorwaarden Terugbetalen Fineb studieschuld Aangenaam, wij zijn RCN-Studiefinanciering RCN staat voor Rijksdienst Caribisch Nederland. De unit Studiefinanciering voert verschillende onderwijswetten

Nadere informatie

Hypotheekrecht en - vormen

Hypotheekrecht en - vormen Hypotheekrecht en - vormen Wat is een hypotheek? Een hypotheek is in theorie een zekerheidsrecht. Wanneer u een hypotheek afsluit, geeft u het recht van hypotheek aan de geldverstrekker. Dit recht van

Nadere informatie

Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 33680 Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor studenten in de masterfase in het sociaal leenstelsel, het verlengen van de terugbetalingsperiode

Nadere informatie

Grootverdiener zwaarder belast

Grootverdiener zwaarder belast 4 september 2009 Grootverdiener zwaarder belast AMSTERDAM - De PvdA zint op de terugkeer van een toptarief van 60 procent in de inkomstenbelasting. Het toptarief is nu 52 procent. Acht jaar geleden was

Nadere informatie

Wat weet jij over het leenstelsel?!

Wat weet jij over het leenstelsel?! Resultaten onderzoek Wat weet jij over het leenstelsel? 13-01-2015 Wat weet jij over het leenstelsel? In 2015 staan er ingrijpende veranderingen voor de deur die de toegankelijkheid van het onderwijs onder

Nadere informatie

Onderzoek Afschaffen stufi

Onderzoek Afschaffen stufi Onderzoek Afschaffen stufi 30 Mei 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 tot en met 30 mei, deden 1648 jongeren mee. Hiervan waren er 574 scholier en 951 student. De uitslag

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Wat moeten we met de hypotheekrente-aftrek? Miljoenennota 2013

Wat moeten we met de hypotheekrente-aftrek? Miljoenennota 2013 Wat moeten we met de hypotheekrente-aftrek? - Een economisch perspectief - Miljoenennota 213 Scheveningen, 2 oktober 212 Prof. dr. Barbara Baarsma Vanaf 213: voor nieuwe hypotheken alleen recht op renteaftrek

Nadere informatie

Investeringen in Hoger Onderwijs en Fiscale Neutraliteit

Investeringen in Hoger Onderwijs en Fiscale Neutraliteit Investeringen in Hoger Onderwijs en Fiscale Neutraliteit Bas Jacobs Erasmus Universiteit Rotterdam, Tinbergen Instituut en CEifo 25 maart, 212 1 Inleiding en samenvatting De overheid beïnvloedt via het

Nadere informatie

Onderwijssubsidies en progressieve belastingen zijn Siamese tweelingen B. Jacobs en A.L. Bovenberg 1

Onderwijssubsidies en progressieve belastingen zijn Siamese tweelingen B. Jacobs en A.L. Bovenberg 1 Onderwijssubsidies en progressieve belastingen zijn Siamese tweelingen B. Jacobs en A.L. Bovenberg 1 Hoger onderwijs wordt zwaar gesubsidieerd. Nederlandse studenten betalen gemiddeld zo n 15% van de werkelijke

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

een eigen huis De sleutel naar uw 20% korting op uw hypotheekrente

een eigen huis De sleutel naar uw 20% korting op uw hypotheekrente een eigen huis De sleutel naar uw eigen huis 20% korting op uw hypotheekrente Koopwoning dichterbij U droomt ervan. Een eigen huis, een plek onder de zon... Wat is er mooier dan uw eigen woning? Deze kunt

Nadere informatie

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest?

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Als je een hypotheek af gaat sluiten, moet je aan een heleboel dingen denken. We hebben een aantal vragen voor je op een rijtje. Klik op de doorlinks hiernaast

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 31 322 Kinderopvang Nr. 137 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Op de voordracht van Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, van. 2014;

Op de voordracht van Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, van. 2014; Besluit van houdende wijziging van het Besluit percentages drempel- en toetsingsinkomen zorgtoeslag in verband met gewijzigde percentages met ingang van het berekeningsjaar 2015 Op de voordracht van Onze

Nadere informatie

Ministerievan Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Ministerievan Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Ministerievan Onderwijs, Cultuur en Wetenschap >Retouradres Postbus 16375 2500 Bi Den Haag Staten van Curaçao t.a.v. dhr. E.R. Wilsoe en mw. Z.A.M. Jesus-Leito Hoger Onderwijs en studiefinanciering ]PC

Nadere informatie

S T U D I E V E R Z E K E R I N G

S T U D I E V E R Z E K E R I N G delen glimlach vrijheid kennis genieten vertrouwen S T U D I E V E R Z E K E R I N G Kapitaal opbouwen voor de studie van uw (klein)kind delen toekomst Laat uw kind studeren U gunt uw kind het allerbeste.

Nadere informatie

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis uw kennis, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

financiële dienstverlening

financiële dienstverlening Algemene gegevens cliënt Algemene gegevens partner Naam : Naam : Geboortedatum : Geboortedatum : Algemene Kennis en Ervaring 1. Wat weet u van hypotheken? 2. Wat weet u van beleggingsproducten? 3. Wat

Nadere informatie

Datum 7 juni 2013 Verdere invulling sociaal leenstelsel en onderzoek naar gedragseffecten

Datum 7 juni 2013 Verdere invulling sociaal leenstelsel en onderzoek naar gedragseffecten >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG.. Hoger Onderwijs en Studiefinanciering IPC 2250 Rijnstraat 50 Den Haag

Nadere informatie

Verhoging private bijdrage in het hoger onderwijs Op verzoek van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Verhoging private bijdrage in het hoger onderwijs Op verzoek van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB Notitie 23 maart 2012 Verhoging private bijdrage in het hoger onderwijs Op verzoek van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB Notitie Aan: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Nadere informatie

Eindexamen vwo economie pilot 2013-I

Eindexamen vwo economie pilot 2013-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 maximale winst als MO

Nadere informatie

De verschillende hypotheekvormen

De verschillende hypotheekvormen De verschillende hypotheekvormen Hierbij ontvangt u een beschrijving van een vijftal hypotheekvormen. Wij willen u vragen dit alvast door te nemen zodat u reeds bekend bent met de diverse hypotheeksoorten.

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen?

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Presentatie VGE Masterclass, 14 april 2011 Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Erik Schut 2 Vragen Wat is het probleem? Welke oplossingen? Gaan die werken? Zo niet, wat dan? 3 Wat is het probleem?

Nadere informatie

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met

Nadere informatie

Studiefinanciering Bereken de aanvullende beurs 2016

Studiefinanciering Bereken de aanvullende beurs 2016 Studiefinanciering Bereken de aanvullende beurs 2016 De aanvullende beurs is er niet voor iedereen. Dit onderdeel van de studiefinanciering is afhankelijk van het inkomen van de ouders. Hoe hoger het inkomen

Nadere informatie

Belastingplan 2013: Wet herziening fiscale behandeling eigen woning

Belastingplan 2013: Wet herziening fiscale behandeling eigen woning Regelingen en voorzieningen CODE 3.2.3.30 verwachte wijzigingen Belastingplan 2013: Wet herziening fiscale behandeling eigen woning bronnen Informatieblad Woningmarkt 18.9.2012 Vragen en antwoorden over

Nadere informatie

De overheid. Uitgaven: uitkeringen en subsidies. De overheid. Ontvangsten: belasting en premies. De grote herverdeler van inkomens

De overheid. Uitgaven: uitkeringen en subsidies. De overheid. Ontvangsten: belasting en premies. De grote herverdeler van inkomens Overheid H2 De overheid De grote herverdeler van inkomens Ontvangsten: belasting en premies De overheid Uitgaven: uitkeringen en subsidies De grote herverdeler van inkomens 2 De Nederlandse overheid Belangrijke

Nadere informatie

Effecten van de Invoering van een Sociaal Leenstelsel op Studie-, Werk-, en Leenbeslissingen van Jongeren

Effecten van de Invoering van een Sociaal Leenstelsel op Studie-, Werk-, en Leenbeslissingen van Jongeren Effecten van de Invoering van een Sociaal Leenstelsel op Studie-, Werk-, en Leenbeslissingen van Jongeren Maaike Stoel (student no. 323649) Erasmus School of Economics Department of Economics Supervisor:

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

17 oktober 2007 DE/2007/37242 14 juni 2007 OCW0700350/JG07000040/ SZW0700261

17 oktober 2007 DE/2007/37242 14 juni 2007 OCW0700350/JG07000040/ SZW0700261 Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Den Haag Ons kenmerk Uw brief van Uw kenmerk 17 oktober 2007 DE/2007/37242 14 juni 2007 OCW0700350/JG07000040/ SZW0700261

Nadere informatie

Het kopen en financieren van een woning

Het kopen en financieren van een woning Het kopen en financieren van een woning Beste heer/mevrouw, U staat op het punt om een (nieuwe) woning te kopen. Het kan zijn dat u zich als starter op de markt begeeft en dus voor het eerst een woning

Nadere informatie

Studeren loont. Inkomens van afgestudeerden in het mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs 1)

Studeren loont. Inkomens van afgestudeerden in het mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs 1) Studeren loont. Inkomens van afgestudeerden in het mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs 1) Martine de Mooij, Marleen Geerdinck, Lotte Oostrom en Caroline van Weert Een opleiding heeft een positieve invloed

Nadere informatie

Wet studievoorschot hoger onderwijs Reactie Nibud op het wetsvoorstel

Wet studievoorschot hoger onderwijs Reactie Nibud op het wetsvoorstel Wet studievoorschot hoger onderwijs Reactie Nibud op het wetsvoorstel Dit stuk geeft de visie van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) op het wetsvoorstel weer. Hierbij belichten we

Nadere informatie

Klantprofiel Hypotheken

Klantprofiel Hypotheken Klantprofiel Hypotheken Klant 1 Klant 2 Naam.. Ondernemer ja nee ja nee Sinds.. Sinds. Dienstverband Fulltime Fulltime Part-time uur Part-time uur Vast Vast Flex/uitzend Flex/uitzend Bepaalde tijd Bepaalde

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK

KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK UW KLANTPROFIEL KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis uw kennis,

Nadere informatie

Kinderbijslag op maat voor de toekomst

Kinderbijslag op maat voor de toekomst Kinderbijslag op maat voor de toekomst Voorstel van de SP voor een inkomensafhankelijke kinderbijslag Jan de Wit Agnes Kant Jona Linde Kinderbijslag op maat voor de toekomst Voorstel van de SP voor een

Nadere informatie

Persoonlijk Financieel Advies

Persoonlijk Financieel Advies Persoonlijk Financieel Advies Suzan van Lierop Inhoudsopgave Basisgegevens Inkomens- en vermogensplanning Specificatie vaste lasten Grafiek inkomens- en vermogensplanning Onderneming B.V. Toelichting Basisgegevens

Nadere informatie

UW KLANTPROFIEL. Vult u onderstaande vragen nauwkeurig in. ALGEMEEN - DOEL

UW KLANTPROFIEL. Vult u onderstaande vragen nauwkeurig in. ALGEMEEN - DOEL UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

Welke hypotheek past bij mijn persoonlijke en financiële situatie?

Welke hypotheek past bij mijn persoonlijke en financiële situatie? Welke hypotheek past bij mijn persoonlijke en financiële situatie? Stappenplan Wat voor hypotheek past bij mij EEN ONDERNEMING VAN ABN AMRO BANK N.V. WELKE HYPOTHEEK PAST BIJ MIJ? Je hebt je pijlen gericht

Nadere informatie

Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies?

Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies? Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies? Ga niet over één nacht ijs... 1 Hoeveel kan ik lenen?... 2 Vaste of variabele rente?... 3 Rente kort of lang vastzetten?... 4 Hoogte van de rente... 4 Hoe zit

Nadere informatie

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek Monitor beleidsmaatregelen 2014 Anja van den Broek Maatregelen, vraagstelling en data Beleidsmaatregelen Collegegeldsystematiek tweede studies uit de Wet Versterking besturing inclusief uitzonderingen

Nadere informatie

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Valt het mee of tegen? a Als Yara een appartement koopt moet ze een hypotheek afsluiten. Hiervoor betaalt ze iedere maand een bepaald bedrag. Dit zijn haar

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum. 20 april 2010 Kamervragen Van Dijk (SP)

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum. 20 april 2010 Kamervragen Van Dijk (SP) a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Hoofdstuk 12. Financiële dienstverlening

Hoofdstuk 12. Financiële dienstverlening Hoofdstuk 12. Financiële dienstverlening Samenvatting Dit hoofdstuk behandelt de bekendheid en het gebruik van vijf Leidse inkomensondersteunende regelingen onder respondenten met een netto huishoudinkomen

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Turfmarkt

Nadere informatie

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid CPB Notitie 10 juni 2011 Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Centraal Planbureau Van Stolkweg

Nadere informatie

de Kredieter Hypotheken & financiële planning

de Kredieter Hypotheken & financiële planning de Kredieter Hypotheken & financiële planning de Kredieter Martin van de Biezen Erkend hypotheek adviseur / Gecertificeerd financieel planner Specialisatie: Hypotheken & financiële planning vdbiezen@kredieter.nl

Nadere informatie

Hoe zit het met op 31-12-2012 al bestaande hypotheken vanaf 1-1-2013?

Hoe zit het met op 31-12-2012 al bestaande hypotheken vanaf 1-1-2013? Hoe zit het met op 31-12-2012 al bestaande hypotheken vanaf 1-1-2013? Voor alle op 31 december 2012 bestaande hypotheken blijven de oude hypotheekregels van kracht. Oversluiten van een bestaande schuld

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

UW KLANTPROFIEL KLANTPROFIEL

UW KLANTPROFIEL KLANTPROFIEL UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N INHOUD Inleiding 9 Studiefinanciering Recht op studiefinanciering 11 Een DigiD aanvragen 12 Inkomsten van DUO 13 Geen recht meer op prestatiebeurs 19 Hoeveel betalen je ouders? 20 Gevolgen van je studieschuld

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR DHR. HYPOTHEEK

KLANTPROFIEL VOOR DHR. HYPOTHEEK UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

Workshop Echtscheiding. Erasmus Universiteit Rotterdam 19 juni 2015 jevandenberg@ese.eur.nl

Workshop Echtscheiding. Erasmus Universiteit Rotterdam 19 juni 2015 jevandenberg@ese.eur.nl Workshop Echtscheiding Erasmus Universiteit Rotterdam 19 juni 2015 jevandenberg@ese.eur.nl 1 Algemeen Een op de drie huwelijken strandt Gemiddeld 14,5 jaar (CBS, 2013) Reden genoeg om na te gaan wat de

Nadere informatie

NOTA VAN TOELICHTING. I. Algemeen. 1. Inleiding

NOTA VAN TOELICHTING. I. Algemeen. 1. Inleiding NOTA VAN TOELICHTING I. Algemeen 1. Inleiding Via de zorgtoeslag wordt een inkomensafhankelijke tegemoetkoming verstrekt die het voor huishoudens met lage en midden inkomens mogelijk moet maken de nominale

Nadere informatie

Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek. Ontwerp power point; Henk Douna

Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek. Ontwerp power point; Henk Douna Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek Ontwerp power point; Henk Douna De grootste financiële beslissing in een mensenleven 2 520.000.000.000,- ( 520 mrd) Totale hypotheekschuld van Nederlandse huishoudens

Nadere informatie

Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen.

Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen. Hypotheekgids 2014 Inleiding Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen. De wijzigingen op het gebied van hypotheek en wonen zijn

Nadere informatie

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK Jesse Klaver november 2014 NIEUWE NIVELLERINGSPOLITIEK De kloof tussen arm en rijk in Nederland neemt toe. GroenLinks pleit daarom bij het bezoek van Thomas Piketty aan Nederland

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR 2 personen

KLANTPROFIEL VOOR 2 personen UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

Renteprofiel en Risico-analyse

Renteprofiel en Risico-analyse Welke hypotheekvorm heeft u gekozen? Aflossingsvrije hypotheek (10 punten). Leven hypotheek (traditioneel), Annuïteiten hypotheek, Lineaire hypotheek (8 punten). Vermogensplanning hypotheek, Leven hypotheek

Nadere informatie

Kenmerken van diverse basisvormen van hypothecaire leningen

Kenmerken van diverse basisvormen van hypothecaire leningen Hypotheekvormen Kenmerken van diverse basisvormen van hypothecaire leningen Onderstaand geven wij u een korte beschrijving van de verschillende hypotheekvormen. Het betreft slechts een opsomming van de

Nadere informatie

Module 6 Stop! Geen risico!?

Module 6 Stop! Geen risico!? Module 6 Stop! Geen risico!? Risico = kans op * bedrag van Verwachte uitkering bij loterij = kans op lage uitkering * lage uitkering + kans op hoge uitkering*hoge uitkering Verwachte opbrengst = kans op

Nadere informatie

Slim Schenken en nalaten

Slim Schenken en nalaten Slim Schenken en nalaten U wilt geld schenken aan bijvoorbeeld uw kind, kleinkind, een willekeurig persoon of een goed doel. Op die manier kunt u hen financieel ondersteunen. Afhankelijk van aan wie u

Nadere informatie